وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤)
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤)} “Hâlbuki sen buna karşılık onlardan bir ücret de istemiyorsun. O, âlemler için ancak bir öğüttür.” (104)
{وما تسألهم عليه} عن التبليغ أو على القرآن {مِنْ أَجْرٍ} جعل {إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ} ما هو إلا عظة من الله {للعالمين} وحث على طلب النجاة على لسان رسول من رسله
{وما تسألهم عليه} “Hâlbuki sen buna karşılık onlardan istemiyorsun”; tebliğe veya Kur’an’a karşılık, {مِنْ أَجْرٍ} “bir ücret”; bir karşılık [istemiyorsun]. {إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ} “O, ancak bir öğüttür”; o, ancak Allah’tan bir öğüttür {للعالمين} “âlemler için”; ve elçilerinden bir elçinin diliyle kurtuluşu aramaya yönelik bir teşviktir.
وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥)
{وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥)} “Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki, onlar bu ayetlerden yüz çevirerek yanlarından geçip giderler.” (105)
{وكأين من آية} من علامة ودلالة على الخالق وعلى صفاته وتوحيده {فِى السماوات والأرض يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} على الآيات أو على الأرض ويشاهدونها {وَهُمْ عَنْهَا} عن الآيات {معرضون} لا يعتبرون بها المراد ما يرون من آثار الأمم الهالكة وغير ذلك من العبر
{وكأين من آية} “Nice ayetler vardır”; Yaratıcı’ya, O’nun sıfatlarına ve birliğine delalet eden nice işaret ve delil vardır {فِى السماوات والأرض يَمُرُّونَ عَلَيْهَا} “göklerde ve yerde... yanlarından geçip giderler”; ayetlerin veya yeryüzünün yanından geçip giderler ve onları bizzat görürler, {وَهُمْ عَنْهَا} “onlar bunlardan”; ayetlerden {معرضون} “yüz çeviricidirler”; onlardan ibret almazlar. Kastedilen, helak olmuş ümmetlerin kalıntılarından ve diğer ibret verici şeylerden gördükleridir.
وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦)} “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah’a iman ederler.” (106)
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بالله إِلاَّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} أي وما يؤمن أكثرهم في
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بالله إِلاَّ وَهُمْ مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah’a iman ederler”; yani onların çoğu,
إقراره بالله وبأنه خلقه وخلق السموات والأرض إلا وهو مشرك بعبادة الوثن الجمهور على أنها نزلت في المشركين لأنهم مقرون بالله خالقهم ورازقهم واذا حز بهم أمر شديد دعوا الله ومع ذلك يشركون به غيره ومن جملة الشرك ما يقوله القدرية من إثبات قدرة التخليق للعبد والتوحيد المحض ما يقوله أهل السنة وهو أنه لا خالق إلا الله
Allah’ı, kendisini, gökleri ve yeri O'nun yarattığını ikrar etmesine rağmen puta tapmak suretiyle şirk koşmaksızın iman etmez. Âlimlerin çoğunluğuna (cumhura) göre bu ayet müşrikler hakkında inmiştir; çünkü onlar kendilerini yaratanın ve rızık verenin Allah olduğunu ikrar ederler, başlarına şiddetli bir iş geldiğinde Allah’a dua ederler, bununla birlikte başkalarını O’na ortak koşarlar. Kula yaratma gücü nispet eden Kaderiyye’nin sözü de şirk kapsamındadır. Katıksız tevhid ise Ehl-i Sünnet’in savunduğu, yani Allah’tan başka hiçbir yaratıcının olmadığı gerçeğidir.
أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧)} “Yoksa onlar, Allah’ın azabından kendilerini kuşatacak bir felaketin gelmesinden yahut hiç farkında değillerken kıyametin ansızın başlarına kopmasından güvende mi oldular?” (107)
{أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ} عقوبة تغشاهم وتشملهم {مّنْ عَذَابِ الله أَوْ تَأْتِيَهُمُ الساعة} القيامة {بَغْتَةً} حال أي فجأة {وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ} باتيانها
{أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ} “Yoksa onlar kendilerini kuşatacak bir şeyin gelmesinden güvende mi oldular?”; kendilerini bürüyüp içine alacak bir cezanın [gelmesinden], {مّنْ عَذَابِ الله أَوْ تَأْتِيَهُمُ الساعة} “Allah’ın azabından yahut kıyametin kendilerine gelmesinden”; [yani] kıyametin [kopmasından], {بَغْتَةً} “ansızın”; hâldir (durum bildirir), yani aniden [gelmesinden], {وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ} “onlar farkında değillerken”; onun gelişini hissetmezlerken [güvende mi oldular?]
قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)
{قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨)} “De ki: İşte bu benim yolumdur; ben ve bana tabi olanlar basiret üzere Allah’a çağırırız. Allah’ı tenzih ederim ve ben ortak koşanlardan değilim.” (108)
{قُلْ هذه سَبِيلِى} هذه السبيل التي هي الدعوة إلى الإيمان والتوحيد سبيلي والسبيل والطريق يذكران ويؤنثان ثم فسر سبيله بقوله {أدعو إلى الله على بَصِيرَةٍ} أي أدعو إلى دينه مع حجة واضحة غير عمياء {أَنَاْ} تأكيد للمستتر في أدعو {وَمَنِ اتبعنى} عطف عليه أي أدعو إلى سبيل الله أنا ويدعو إليه من اتبعني أو أنا مبتدأ وعلى بصيرة خبر مقدم ومن اتبعني عطف على أنا يخبر ابتداء بأنه ومن اتبعه على حجة وبرهان لا على هوى {وسبحان الله} وأنزهه عن الشركاء {وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} مع الله غيره
{قُلْ هذه سَبِيلِى} “De ki: İşte bu benim yolumdur”; imana ve tevhide davet olan bu yol benim yolumdur. Sebîl (yol) ve tarîk (yol) kelimeleri müzekker (eril) ve müennes (dişil) olarak kullanılabilir. Sonra [Cenâb-ı Hak] onun yolunu şu sözüyle açıklamıştır: {أدعو إلى الله على بَصِيرَةٍ} “Ben basiret üzere Allah’a çağırırım”; yani körü körüne değil, apaçık bir delille O’nun dinine davet ederim. {أَنَاْ} “ben”; {أدعو} fiilindeki gizli zamirin tekididir (pekiştirmesidir). {وَمَنِ اتبعنى} “ve bana tabi olanlar”; ona matuftur (bağlanmıştır), yani ben Allah’ın yoluna davet ederim, bana tabi olanlar da O’na davet ederler. Yahut {أَنَاْ} “ben” mübtedadır (öznedir), {على بَصِيرَةٍ} “basiret üzere” mukaddem haberdir (öne geçmiş yüklemdir), {وَمَنِ اتبعنى} “bana tabi olanlar da” ise {أَنَاْ} zamirine matuftur; böylece kendisinin ve ona tabi olanların heva ve heves üzere değil, bir hüccet ve delil üzere olduklarını başlangıç cümlesi olarak haber verir. {وسبحان الله} “Allah’ı tenzih ederim”; O’nu ortaklardan tenzih ederim. {وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} “ve ben müşriklerden değilim”; Allah ile beraber başkasını ortak koşanlardan değilim.
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩)
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩)} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını peygamber göndermedik. Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Elbette ahiret yurdu sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?” (109)
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً} لا ملائكة لأنهم كانوا يقولون لو شاء ربنا لأنزل ملائكة أو ليست فيهم امرأة {نُوحِى} بالنون حفص {إِلَيْهِمْ مّنْ أَهْلِ القرى} لأنهم أعلم وأحلم وأهل البوادي فيهم الجهل والجفاء {أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين من قبلهم ولدار الآخرة}
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً} “Senden önce de ancak adamlar gönderdik”; melekler değil, çünkü onlar: “Rabbimiz dileseydi melekler indirirdi” diyorlardı; yahut onların arasında kadın yoktur. {نُوحِى} “vahyettiğimiz”; Hafs [kıraatinde] nûn iledir. {إِلَيْهِمْ مّنْ أَهْلِ القرى} “kendilerine, şehirler halkından”; çünkü onlar daha bilgili ve daha hilim sahibidirler, çöl/bedevi halkında ise cehalet ve kabalık vardır. {أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين من قبلهم ولدار الآخرة} “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Elbette ahiret yurdu...”
الآخرة أي ولدار الساعة الآخرة {خَيْرٌ لّلَّذِينَ اتقوا} الشرك وآمنوا به {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} وبالياء مكي وأبو عمرو وحمزة وعلي
“Ahiret yurdu”; yani son saat olan kıyametin yurdu, {خَيْرٌ لّلَّذِينَ اتقوا} “sakınanlar için daha hayırlıdır”; şirkten sakınıp O’na iman edenler için. {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “Hâlâ aklınızı kullanmıyor musunuz?”; İbn Kesîr (Mekkî), Ebû Amr, Hamza ve Ali [el-Kisâî kıraatlerinde] yâ ile {أفلا يعقلون} “hâlâ akıllarını kullanmıyorlar mı” şeklindedir.
حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)
{حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠)} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalana çıkarıldıklarını sandıkları bir sırada onlara yardımımız ulaştı da dilediğimiz kimseler kurtarıldı. Azabımız ise suçlular topluluğundan asla geri çevrilmez.” (110)
{حتى إذا استيأس الرسل} يئسوا من إيمان القوم {وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قد كذَّبوا} وأيقن الرسل أن قومهم كذبوهم وبالتخفيف كوفي أي وظن المرسل إليهم أن الرسل قد كذبوا أي أخلفوا أو وظن المرسل إليهم أنهم كذبوا من جهة الرسل أي كذبتهم الرسل في انهم ينصرون عليهم ولم يصدقوهم فيه {جَاءهُمْ نَصْرُنَا} للأنبياء والمؤمنين بهم فجأة من غير احتساب {فَنُجّىَ} بنونٍ واحدة وتشديد الجيم وفتح الياء شامي وعاصم على لفظ الماضي المبني للمفعول والقائم مقام الفاعل من الباقون فنجى بنونين ثانيتهما ساكنة مخفاة للجيم بعدها وإسكان الياء {مَّن نَّشَاء} أي النبي ومن آمن به {وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُنَا} عذابنا {عَنِ القوم المجرمين} الكافرين
{حتى إذا استيأس الرسل} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip”; kavimlerinin iman etmesinden ümit kestikleri, {وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قد كذَّبوا} “ve kendilerinin yalanlandıklarını kesin olarak anladıkları”; peygamberler kavimlerinin kendilerini yalanladıklarına kesin kanaat getirdikleri vakit. Kûfeliler [bu kelimeyi şeddesiz] tahfif ile {كُذِبُوا} okumuşlardır; yani kendilerine peygamber gönderilenler, peygamberlerin yalan söylediğini, vaatlerinin hilafına çıktığını sandılar; yahut kendilerine peygamber gönderilenler, peygamberlerin kendilerine galip gelecekleri konusunda onlara yalan söylediklerini ve bu hususta doğru söylemediklerini zannettiler. {جَاءهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi”; peygamberlere ve onlara inananlara hiç beklemedikleri bir anda ansızın geldi. {فَنُجّىَ} “böylece kurtarıldı”; Şâmî (İbn Âmir) ve Âsım [kıraatinde] tek nûn, şeddeli cîm ve fethalı yâ ile {فَنُجِّيَ} şeklinde mazi meçhul sığada okunmuştur; nâib-i fâil (sözde özne) ise {مَن} kelimesidir. Geri kalanlar ise ikincisi sâkin olup kendisinden sonraki cîm sebebiyle ihfa edilen iki nûn ve sâkin yâ ile {فَنُنْجِي} (kurtarırız) şeklinde okumuşlardır. {مَّن نَّشَاء} “dilediğimiz kimseler”; yani peygamber ve ona iman edenler. {وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُنَا} “Azabımız geri çevrilmez”; [yani] azabımız [engellenemez], {عَنِ القوم المجرمين} “suçlular topluluğundan”; kâfirler topluluğundan.
لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١)} “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. Bu, uydurulacak bir söz değildir; aksine kendinden öncekileri doğrulayan, her şeyi açıklayan ve iman eden bir kavim için doğru yol rehberi ve bir rahmettir.” (111)
{لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ} أي في قصص الأنبياء وأممهم أو في قصة يوسف وإخوته {عِبْرَةٌ لأَوْلِى الألباب} حيث نقل من غاية الحب إلى غيابة الجب ومن الحصير إلى السرير فصارت عاقبة الصبر سلامة وكرامة ونهاية المكر وخامة وندامة {مَا كَانَ حَدِيثًا يفترى} ما كان القرآن حديثاً مفترى كما زعم الكفار {ولكن تَصْدِيقَ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} ولكن تصديق الكتب التي تقدمته {وَتَفْصِيلَ كُلّ شَىْء} يحتاج إليه في الدين لأنه القانون الذي تستند إليه السنة والإجماع والقياس {وهدى} من الضلال {وَرَحْمَةً} من العذاب {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} بالله وأنبيائه وما نصب بعد لكن معطوف على خبر كان
{لَقَدْ كَانَ فِى قَصَصِهِمْ} “Andolsun ki onların kıssalarında vardır”; yani peygamberlerin ve ümmetlerinin kıssalarında yahut Yûsuf ve kardeşlerinin kıssasında, {عِبْرَةٌ لأَوْلِى الألباب} “akıl sahipleri için bir ibret”; zira [Yûsuf] sevginin zirvesinden kuyunun derinliğine, hasırdan tahta nakledilmiş; böylece sabrın sonu selamet ve ikram, tuzak kurmanın sonu ise vebal ve nedamet olmuştur. {مَا كَانَ حَدِيثًا يفترى} “Bu uydurulacak bir söz değildir”; kâfirlerin iddia ettiği gibi Kur’an uydurulmuş bir söz değildir, {ولكن تَصْدِيقَ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} “fakat kendinden öncekilerin tasdikidir”; yani kendisinden önceki kitapların tasdikidir, {وَتَفْصِيلَ كُلّ شَىْء} “ve her şeyin açıklamasıdır”; dinde ihtiyaç duyulan her şeyin [açıklamasıdır]; çünkü o, sünnetin, icmânın ve kıyasın dayandığı temel kanundur. {وهدى} “ve bir hidayettir”; sapıklıktan kurtaran bir rehberdir, {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmettir”; azaptan koruyan [bir rahmettir], {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için”; Allah’a ve peygamberlerine inananlar için. {لكن} kelimesinden sonra mansub (üstünlü) gelen kelimeler, {كان} fiilinin haberine matuftur.
عن رسول الله ﷺ علموا أرقاءكم سورة يوسف فأيما عبد تلاها وعلمها أهله وما ملكت يمينه هون الله عليه سكرات الموت وأعطاه القوة أن لا يحسد مسلما قال الشيخ أبو منصور ﵀ في ذكر قصة يوسف ﵇ وإخوته تصبير لرسول الله ﷺ على أذى قريش كأنه يقول إن إخوة يوسف مع موافقتهم إياه في الدين ومع الأخوّة عملوا بيوسف ما عملوا من الكيد والمكر وصبر على ذلك فأنت مع مخالفتهم إياك في الدين أحرى أن تصبر على أذاهم وقال وهب إن الله تعالى لم ينزل كتاباً إلا وفيه سورة يوسف ﵇ تامة كما هي في القرآن العظيم والله أعلم
Resûlullah’tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle rivayet edilmiştir: “Kölelerinize Yûsuf suresini öğretiniz. Hangi kul onu okur da ailesine ve elinin altındakilere öğretirse, Allah ona ölüm sekeratını (can çekişme anını) kolaylaştırır ve ona hiçbir Müslümana haset etmeme gücü verir.” Şeyh Ebû Mansûr [rahimehullâh] şöyle demiştir: Yûsuf [aleyhisselâm] ve kardeşlerinin kıssasının zikredilmesinde, Resûlullah’a [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kureyş’in eziyetlerine karşı bir teselli ve sabır tavsiyesi vardır. Sanki şöyle denilmektedir: Yûsuf’un kardeşleri, onunla dinde bir olmalarına ve kardeş olmalarına rağmen Yûsuf’a kurdukları onca tuzak ve hileyi yaptılar ve Yûsuf buna sabretti; o hâlde senin, dinde sana muhalif olmalarına rağmen onların eziyetlerine sabretmen çok daha evladır. Vehb şöyle demiştir: Allah Teâlâ indirdiği her kitapta, Yûsuf [aleyhisselâm] suresine Yüce Kur’an’da olduğu gibi tam olarak yer vermiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.