لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤)
{لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “Onun yedi kapısı vardır; onlardan her bir kapı için ayrılmış bir pay bulunmaktadır.” (44)
{لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ} من أتباع إبليس {جُزْءٌ مَّقْسُومٌ} نصيب معلوم مفرز قيل أبواب النار أطباقها وأدراكها فأعلاها للموحدين يعذبون بقدر ذنوبهم ثم يخرجون والثاني لليهود والثالث للنصارى والرابع للصابئين والخامس للمجوس والسادس للمشركين والسابع للمنافقين
{لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ} “Onun yedi kapısı vardır; onlardan her bir kapı için”, İblis’in takipçilerinden {جُزْءٌ مَّقْسُومٌ} “ayrılmış bir pay bulunmaktadır.” Belirlenmiş, ayrılmış bir nasip [vardır]. Denildi ki: Cehennemin kapıları, onun katları ve derekeleridir (tabakalarıdır). En üstteki tabakası muvahhidler içindir; günahları nispetinde azap görür, sonra oradan çıkarılırlar. İkincisi Yahudiler, üçüncüsü Hristiyanlar, dördüncüsü Sâbiîler, beşincisi Mecûsîler, altıncısı müşrikler ve yedincisi münafıklar içindir.
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥)
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadırlar.” (45)
{إِنَّ المتقين فِى جنات وَعُيُونٍ} وبضم العين مدني وبصري وحفص المتقي على الإطلاق من يتقي ما يجب اتقاؤه مما نهى عنه وقال في الشرح ان دخل أهل الكتاب في قوله لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْء مقسوم فالمراد بالمتقين الذين اتقوا الكبائر وإلا فالمراد به الذين اتقوا الشرك
{إِنَّ المتقين فِى جنات وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınarlardadırlar.” Medine, Basra [kurrâsı] ve Hafs ayn harfinin zammesiyle [‘uyûn] okumuştur. Mutlak anlamda takva sahibi, sakınılması farz olan yasaklardan sakınan kimsedir. Şerh'te şöyle denilmiştir: Eğer Ehl-i Kitap {لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِّنْهُمْ جُزْء مقسوم} “Onun yedi kapısı vardır; onlardan her bir kapı için ayrılmış bir pay bulunmaktadır” kavlinin kapsamına giriyorsa, takva sahiplerinden kastedilen büyük günahlardan sakınanlardır; aksi takdirde kastedilen şirkten sakınanlardır.
ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ (٤٦)
{ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ} “Oraya selametle, güven içinde girin!” (46)
{ادخلوها} أي يقال لهم ادخلوها {بِسَلامٍ} حال أي سالمين أو مسلماً عليكم تسلم عليكم الملائكة {آمنين} من الخروج منها والآفات فيها وهو حال أخرى
{ادخلوها} “Oraya girin!” Yani onlara “oraya girin” denilir. {بِسَلامٍ} “selametle” haldir; yani selamet içinde veya üzerinize selam verilmiş olarak, [zira] melekler size selam verir. {آمنين} “güven içinde”, oradan çıkarılmaktan ve oradaki afetlerden [güven içinde]. Bu da ikinci bir haldir.
وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧)
{وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ} “Göğüslerindeki kini söküp attık; [onlar] kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar.” (47)
{وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ} وهو الحقد الكامن في القلب أي إن كان لأحدهم غل في الدنيا على آخر نزع الله ذلك في الجنة من قلوبهم وطيب نفوسهم وعن علي ﵁ أرجو أن أكون أنا وعثمان وطلحة والزبير منهم وقيل معناه طهر الله قلوبهم من أن يتحاسدوا على الدرجات في الجنة ونزع منها كل غل وألقى فيها التوادد والتحابب {إِخْوَانًا} حال {على سُرُرٍ متقابلين} كذلك قيل تدور بهم الأسرة حيثما داروا فيكونون في جميع أحوالهم متقابلين يرى
{وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مِّنْ غِلٍّ} “Göğüslerindeki kini söküp attık”. Gıll (غِلّ), kalpte gizlenen kindir. Yani dünyada birinin diğerine karşı bir kini olmuşsa, Allah cennette bunu onların kalplerinden söküp atmış ve nefislerini arındırmıştır. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Ben, Osman, Talha ve Zübeyr'in onlardan olmasını umuyorum.” Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, Allah'ın onların kalplerini cennetteki dereceler konusunda birbirlerine haset etmekten arındırması, kalplerden her türlü kini söküp atması ve oraya karşılıklı sevgi ve muhabbet koymasıdır. {إِخْوَانًا} “kardeşler olarak” haldir. {على سُرُرٍ متقابلين} “tahtlar üzerinde karşılıklı otururlar” [ifadesi de] aynı şekilde [haldir]. Denildi ki: Onlar nereye dönerlerse tahtlar da onlarla birlikte döner; böylece her hâllerinde karşılıklı dururlar,
الحجر (٤٨ _ ٥٦)
Hicr (48 - 56)
بعضهم بعضا
birbirlerini görürler.
لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨)
{لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ} “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir.” (48)
{لاَ يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ} في الجنة تعب {وَمَا هُمْ مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ} فتمام النعمة بالخلود ولما أتم ذكر الوعد والوعيد أتبعه
{لاَ يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ} “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz”, cennette zahmet [dokunmaz]. {وَمَا هُمْ مِّنْهَا بِمُخْرَجِينَ} “Ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir.” Nimetin tamamlanması ebedilikledir. [Cenâb-ı Hak] vaad ve vaîd (korkutma) zikrini tamamlayınca ardından şunu getirdi:
نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ (٥٠)
{نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayıcıyım, çok merhamet ediciyim. Ve şüphesiz benim azabım, işte o can yakıcı azaptır!” (49-50)
{نبئ عِبَادِى أَنِّي أَنَا الغفور الرحيم وَأَنَّ عَذَابِي هو العذاب الأليم} تقرير لما ذكر وتمكيناً له في النفوس قال ﵇ لو يعلم العبد قدر عفو الله لما تورع عن حرام لا يعلم قدر عذابه لبخع نفسه في العبادة ولما أقدم على ذنب
{نبئ عِبَادِى أَنِّي أَنَا الغفور الرحيم وَأَنَّ عَذَابِي هو العذاب الأليم} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayıcıyım, çok merhamet ediciyim. Ve şüphesiz benim azabım, işte o can yakıcı azaptır!” Zikredilen hususun bir teyidi ve nefislerde pekiştirilmesidir. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kul, Allah'ın affının büyüklüğünü bilseydi hiçbir haramdan sakınmazdı; O'nun azabının büyüklüğünü bilseydi ibadette kendini helak eder ve hiçbir günaha cüret etmezdi.”
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١)
{وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ} “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver.” (51)
وعطف {ونبئهم} وأخبر أمتك على نبىء عبادي ليتخذوا ما أحل من العذاب بقوم لوط عبرة يعتبرون بها سخط الله وانتقامه من المجرمين ويتحققوا عنده أن عذابه هو العذاب الأليم {عَن ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ} أي أضيافه وهو جبريل ﵇ مع أحد عشر ملكاً والضيف يجىء واحداً وجمعاً لأنه مصدر ضافه
{ونبئهم} “Onlara haber ver”, ümmetine haber ver [ifadesi], Lût kavminin başına indirilen azaptan ibret alarak Allah'ın suçlulara olan gazabını ve intikamını düşünsünler ve O'nun azabının gerçekten pek acıklı bir azap olduğunu kesin olarak anlasınlar diye “kullarıma haber ver” ifadesine matuftur. {عَن ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ} “İbrahim'in misafirlerinden”, yani misafirlerinden [haber ver]. O [misafirler], beraberindeki on bir melekle birlikte Cebrail aleyhisselâm'dır. Dayf (ضَيْف) kelimesi tekil için de çoğul için de kullanılır; çünkü “dâfe” (ضَافَ) fiilinin masdarıdır.
إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢)
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “Hani onun yanına girmişler ve: 'Selam!' demişlerdi. [İbrahim de]: 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' demişti.” (52)
{إِذْ دَخَلُواْ عَلَيْهِ فَقَالُواْ سَلامًا} أي نسلم عليك سلاماً أو سلمنا سلاماً {قَالَ} أي إبراهيم {إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} خائفون لامتناعهم من الأكل أو لدخولهم بغير إذن وبغير وقت
{إِذْ دَخَلُواْ عَلَيْهِ فَقَالُواْ سَلامًا} “Hani onun yanına girmişler ve: 'Selam!' demişlerdi.” Yani “Sana selam ile selam veririz” veya “Selam verdik” [demişlerdi]. {قَالَ} “[İbrahim de] demişti”, {إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “Doğrusu biz sizden korkuyoruz”, yemekten çekinmeleri sebebiyle veya izinsiz ve zamansız girdikleri için korkuyoruz [demişti].
قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (٥٣)
{قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ} “Dediler ki: 'Korkma! Şüphesiz biz sana çok bilgili bir oğul müjdeliyoruz.'” (53)
{قَالُواْ لاَ تَوْجَلْ} لا تخف {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} استئناف في معنى التعليل للنهي عن الوجل أي إنك مبشر آمن فلا توجل وبالتخفيف وفتح النون حمزة {بغلام عَلِيمٍ} هو إسحاق لقوله في سورة هود فبشرناها بإسحاق
{قَالُواْ لاَ تَوْجَلْ} “Dediler ki: 'Korkma!'”, korkma. {إِنَّا نُبَشِّرُكَ} “Şüphesiz biz sana müjdeliyoruz”, korkmayı nehyetmenin gerekçesi anlamında bir istînâftır; yani “Sen müjdelenmiş ve güvendesin, artık korkma!” [demektir]. Hamza şeddesiz ve nûn harfinin fethasıyla [nebşüruke] okumuştur. {بغلام عَلِيمٍ} “çok bilgili bir oğul”, o İshak'tır; zira Hûd suresinde: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” buyrulmuştur.
قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤)
{قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “[İbrahim] dedi: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdelediniz? O halde ne ile müjdeliyorsunuz?'” (54)
{قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِى على أَن مَّسَّنِىَ الكبر} أي أبشرتموني مع مس الكبر بأن يولد لي أي إن الولادة أمر مستنكر عادة مع الكبر {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} هي ما
{قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِى على أَن مَّسَّنِىَ الكبر} “[İbrahim] dedi: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdelediniz?'” Yani bana ihtiyarlık dokunmuşken bir çocuğumun doğacağını mı müjdelediniz? Çünkü ihtiyarlıkla birlikte doğum âdeten yadırganan bir durumdur. {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “O halde ne ile müjdeliyorsunuz?” Buradaki “mâ” (مَا)
الاستفهامية دخلها معنى التعجب كأنه قيل فبأي أعجوبة تبشرون وبكسر النون والتشديد مكي والأصل تبشرونني فأدغم نون الجمع في نون العماد ثم حذفت الياء وبقيت الكسرة دليلاً عليها تبشرون بالتخفيف نافع والأصل تبشرونني فحذفت الياء اجتزاء بالكسرة وحذف نون الجمع
istifham (soru) edatıdır ve taaccüb (şaşkınlık) anlamı kazanmıştır; sanki “Hangi şaşılacak şeyle müjdeliyorsunuz?” denilmiştir. Mekke kurrâsı nûn harfinin kesresi ve şeddeyle [tübeşşirûnni] okumuştur. Aslı “tübeşşirûnenî” (تُبَشِّرُونَنِي) olup çoğul nûn'u imad nûn'una idğam edilmiş, sonra yâ harfi hazfedilerek kesre ona delil olarak bırakılmıştır. Nâfi ise hafifletmeyle (şeddesiz ve kesreli: tübeşşirûni) okumuştur; aslı “tübeşşirûnenî” olup kesreyle yetinilerek yâ hazfedilmiş ve çoğul nûn'u da hazfedilmiştir.
قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥)
{قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ} “Dediler ki: 'Sana gerçeği müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!'” (55)
{قَالُواْ بشرناك بالحق} باليقين الذي لا لبس فيه {فَلاَ تَكُن مّنَ القانطين} من الآيسين من ذلك
{قَالُواْ بشرناك بالحق} “Dediler ki: 'Sana gerçeği müjdeledik'”, şüphe bulunmayan kesin bir bilgiyle [müjdeledik]. {فَلاَ تَكُن مّنَ القانطين} “Sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!”, bundan ümidini kesenlerden [olma].
قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦)
{قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} “[İbrahim] dedi: 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?'” (56)
{قال} إبراهيم {وَمَن يَقْنَطُ} وبكسر النون بصري وعلي {مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضآلون} إلا المخطئون طريق الصواب أو إلا الكافرون كقوله إنه لا ييأس من روح الله إلا القوم الكافرون أي لم أستنكر ذلك قنوطاً من رحمته
{قال} “Dedi”, İbrahim. {وَمَن يَقْنَطُ} “Kim ümit keser”. Basra [kurrâsı] ve Ali nûn harfinin kesresiyle [yaknitu] okumuştur. {مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضآلون} “Rabbinin rahmetinden sapıklardan başka”, doğru yolu kaybedenlerden başkası [ümit kesmez] veya şu ayette olduğu gibi kâfirlerden başkası: {إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} “Çünkü kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.” Yani ben bunu O'nun rahmetinden ümit kestiğim için yadırgamadım;
الحجر (٥٧ _ ٦٥)
Hicr (57 - 65)
ولكن استبعاداً له في العادة التي أجراها
bilakis O'nun cari kıldığı âdete göre bunu uzak gördüğüm için [yadırgadım].
قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧)
{قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} “[İbrahim] dedi: 'Ey elçiler! O halde asıl işiniz nedir?'” (57)
{قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ} فما شأنكم {أَيُّهَا المرسلون}
{قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ} “Dedi: 'O halde asıl işiniz nedir?'”, yani meseleniz nedir, {أَيُّهَا المرسلون} “Ey elçiler!”
قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨)
{قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ} “Dediler ki: 'Şüphesiz biz, suçlu bir kavme gönderildik.'” (58)
{قَالُواْ إِنَّآ أُرْسِلْنَآ إلى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ} أي قوم لوط
{قَالُواْ إِنَّآ أُرْسِلْنَآ إلى قَوْمٍ مُّجْرِمِينَ} “Dediler ki: 'Şüphesiz biz, suçlu bir kavme gönderildik.'” Yani Lût kavmine.
إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩)
{إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “'Lût ailesi müstesna; biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız.'” (59)
{إلا آل لُوطٍ} يريد أهله المؤمنين والاستثناء منقطع لأن القوم موصفون بالإجرام والمستثني ليس كذلك أو متصل فيكون استثناء من الضمير في مجرمين كأنه قيل إلى قوم قد أجرموا كلهم إلا آل لوط وحدهم والمعنى يختلف باختلاف الاستثناءين لأن آل لوط مخرجون في المنقطع من حكم الإرسال يعنى أنهم ارسلوا إلى القوم المجرمين خاصة ولم يرسلوا إلى آل لوط أصلاً ومعنى ارسالهم إلى القوم المجرمين كإرسال السهم إلى المرمى في أنه في معنى التغذيب والإهلاك كأنه قيل إنا أهلكنا قوماً مجرمين ولكن آل لوط أنجيناهم وأما في المتصل فهم داخلون في حكم الإرسال يعني أن الملائكة أرسلوا إليهم جميعاً ليهلكوا هؤلاء وينجوا هؤلاء وإذا انقطع الاستثناء جرى {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} مجرى خبر لكن في
{إلا آل لُوطٍ} “'Lût ailesi müstesna'”, onun mümin ailesini kastetmektedir. İstisna münkattır; çünkü kavim suçlulukla nitelenmiştir, müstesna ise böyle değildir. Ya da muttasıldır; bu takdirde “mücrimîn”deki zamirden istisna olur; sanki “Lût ailesi hariç hepsi suç işlemiş bir kavme [gönderildik]” denilmiş gibi olur. Mana, bu iki istisna türüne göre değişir. Çünkü munkatı istisnada Lût ailesi gönderilme (irsâl) hükmünün dışındadır; yani melekler sadece suçlu kavme gönderilmişler, Lût ailesine ise kesinlikle gönderilmemişlerdir. Onların suçlu kavme gönderilmesinin anlamı, hedefe ok fırlatılması gibidir; azap etme ve helak etme anlamındadır; sanki “Biz suçlu bir kavmi helak ettik, fakat Lût ailesini kurtardık” denilmiş gibidir. Muttasıl istisnada ise onlar gönderilme hükmüne dâhildirler; yani melekler bunların hepsine, bir kısmını helak etmek ve diğerlerini kurtarmak üzere gönderilmişlerdir. İstisna munkatı olduğunda {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “Biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” ifadesi,
الاتصال بآل لوط لأن المعنى لكن آل لوط منجون وإذا اتصل كان كلاماً مستأنفاً كأن إبراهيم ﵇ قال لهم فما حال آل لوط فقالوا إنا لمنجوهم
Lût ailesine bağlanma konusunda “lâkinne”nin (fakat) haberi konumunda olur; çünkü mana “Fakat Lût ailesi kurtarılacaktır” şeklindedir. İstisna muttasıl olduğunda ise müstakil yeni bir cümle (istînâf) olur; sanki İbrahim aleyhisselâm onlara: “Peki Lût ailesinin durumu nedir?” demiş, onlar da “Biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” demişler gibidir.
إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠)
{إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ} “'Karısı müstesna; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.'” (60)
{إِلاَّ امرأته} مستثنى من الضمير المجرور في لمنجوهم وليس باستثناء من الاستثناء لأن الاستثناء من الاستثناء إنما يكون فيما اتحد الحكم فيه بأن يقول أهلكناهم إلا آل لوط إلا امرأته وهنا قد اختلف الحكمان لأن آل لوط متعلق بارسلنا أو بمجرمين وإلا امراته متعلق بمنجوهم فكيف يكون استثناء من استثناء لمنجوهم بالتخفيف حمزة وعلي {قَدَّرْنَآ} وبالتخفيف أبو بكر {إِنَّهَا لَمِنَ الغابرين} الباقين في العذاب قيل لو لم تكن اللام قى خبرها لوجب فتح إن لأنه مع اسمه وخبر مفعول قدرنا ولكنه كقوله وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة أنهم لمحضرون وإنما أسند الملائكة فعل التقدير إلى أنفسهم ولم يقولوا قدر الله لقربهم كما يقول خاصة الملك أمرنا بكذا والآمر هو الملك
{إِلاَّ امرأته} “'Karısı müstesna'”, “lemüneccûhüm”deki mecrur zamirden yapılmış bir istisnadır; istisnadan istisna değildir. Çünkü istisnadan istisna, hükmün tek olduğu yerlerde olur; örneğin “Lût ailesi müstesna, karısı müstesna onları helak ettik” denilmesi gibi. Burada ise iki hüküm farklıdır; zira “Lût ailesi” ifadesi “ürsilnâ”ya veya “mücrimîn”e taalluk etmekte, “karısı müstesna” ifadesi ise “müneccûhüm”e taalluk etmektedir. Dolayısıyla nasıl istisnadan istisna olabilir ki? Hamza ve Ali [lemüneccûhüm lafzını] şeddesiz [lemüncûhüm] okumuştur. {قَدَّرْنَآ} “Takdir ettik”, Ebû Bekir şeddesiz [kaderne] okumuştur. {إِنَّهَا لَمِنَ الغابرين} “Onun geride kalanlardan olmasını”, azapta kalanlardan [olmasını]. Denildi ki: Eğer haberinde lâm olmasaydı, ismi ve haberiyle birlikte “kaddernâ” fiilinin mef'ûlü olduğu için inne'nin fetha ile [enne] okunması gerekirdi; fakat bu durum {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Andolsun cinler de kendilerinin [hesap için] mutlaka hazır bulundurulacaklarını bilmişlerdir” ayeti gibidir. Meleklerin takdir fiilini Allah'a nispet edip “Allah takdir etti” demeyerek kendilerine isnat etmeleri, O'na olan yakınlıkları sebebiyledir; nitekim hükümdarın has adamları, emreden bizzat hükümdar olduğu halde “Biz şöyle emrettik” derler.
فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢)
{فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} “Elçiler Lût ailesine gelince, [Lût]: 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz' dedi.” (61-62)
{فلما جاء آل لُوطٍ المرسلون قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنكَرُونَ} أي لا أعرفكم أي ليس عليكم زي السفر ولا أنتم من أهل الحضر فأخاف أن تطرقونى بشر
{فلما جاء آل لُوطٍ المرسلون قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُّنكَرُونَ} “Elçiler Lût ailesine gelince, [Lût]: 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz' dedi.” Yani “Sizi tanımıyorum; üzerinizde ne yolculuk kılığı var ne de siz bu beldenin halkındansınız. Bana bir kötülükle gelmenizden korkuyorum” [dedi].
قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣)
{قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik.'” (63)
{قَالُواْ بَلْ جئناك بِمَا كَانُواْ فِيهِ يَمْتَرُونَ} أي ما جئناك بما تنكرنا لأجله بل جئناك بما فيه سرورك وتشفيك من أعدائك وهو العذاب الذي كنت تتوعدهم بنزوله فيمترون فيه أي يشكون ويكذبونك
{قَالُواْ بَلْ جئناك بِمَا كَانُواْ فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik.'” Yani “Sana, bizi yadırgamana sebep olacak bir şeyle gelmedik; aksine senin sevineceğin ve düşmanlarından içinin rahatlayacağı bir şeyle geldik. O da, inmesiyle onları tehdit ettiğin, onların ise hakkında şüpheye düşüp seni yalanladıkları azaptır.”
وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤)
{وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Sana gerçeği getirdik ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz.” (64)
{وأتيناك بالحق} باليقين من عذابهم {وِإِنَّا لصادقون} في الإخبار بنزوله بهم
{وأتيناك بالحق} “Sana gerçeği getirdik”, onların azabına dair kesin haberi [getirdik]. {وِإِنَّا لصادقون} “Ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz”, bu azabın onların başına geleceğini haber vermede [doğru söyleyenleriz].
فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt, sen de arkalarından takip et. Sizden hiç kimse arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere gidin!” (65)
{فأسر بأهلك بقطع من الليل} في آخر الليل أو بعد
{فأسر بأهلك بقطع من الليل} “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt”, gecenin sonunda veya
الحجر (٦٥ _ ٧٣)
Hicr (65 - 73)
ما يمضي شيء
bir miktar vakit geçtikten sonra,
صالح من الليل {واتبع أدبارهم} وسر خلفهم لتكون مطلعاً عليهم وعلى أحوالهم {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} لئلا يروا ما ينزل بقومهم من العذاب فيرقوا لهم أو جعل النهي عن الالتفات كناية عن مواصلة السير وترك التواني والتوقف لأن من يلتفت لا بد له في ذلك من أدنى وقفة {وامضوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} حيث أمركم الله بالمضي إليه وهو الشام أو مصر
gecenin uygun bir vaktinde [yürüt]. {واتبع أدبارهم} “Sen de arkalarından takip et”, onları ve durumlarını gözetleyebilmek için arkalarından yürü. {وَلاَ يَلْتَفِتْ مِنكُمْ أَحَدٌ} “Sizden hiç kimse arkasına bakmasın”, kavimlerinin başına inen azabı görüp onlara acımasınlar diye [böyle emredildi]. Ya da arkaya bakma yasağı, yürüyüşe devam etmekten, gevşeklik göstermemekten ve duraklamamaktan kinaye kılınmıştır; çünkü arkasına bakan kimse az da olsa duraklamak zorunda kalır. {وامضوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “Ve emrolunduğunuz yere gidin!”, Allah'ın gitmenizi emrettiği yere gidin; o da Şam veya Mısır'dır.
وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦)
{وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} “Ve ona şu hükmü vahyettik: Sabaha çıkarlarken şunların arkası mutlaka kesilmiş olacaktır.” (66)
{وقضينا إليه ذلك الأمر} عدى قضينا بالى لأنه ضمن معنى أوحينا كأنه قيل وأوحينا إليه مقضياً مبتوتاً وفسر ذلك الأمر بقوله {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ} وفي إبهامه وتفسيره تفخيم للأمر ودابرهم آخرهم أي يستأصلون عن آخرهم حتى لا يبقى منهم أحد {مُّصْبِحِينَ} وقت دخولهم في الصبح وهو حال من هؤلاء
{وقضينا إليه ذلك الأمر} “Ve ona şu hükmü vahyettik”; [burada] {قَضَيْنَا} fiili {إِلَى} ile geçişli kılınmıştır; çünkü {أَوْحَيْنَا} (vahyettik) anlamını içermektedir. Sanki 'Ona kesinleşmiş ve hükme bağlanmış bir şekilde vahyettik' denilmiş gibidir. Bu hükmü {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلآْءِ مَقْطُوعٌ} “şunların arkası mutlaka kesilmiş olacaktır” sözüyle açıklamıştır. Bu hükmün önce kapalı bırakılıp ardından açıklanmasında meselenin büyüklüğünü vurgulama (tefhim) vardır. Onların dâbiri (arkası), sonuncularıdır; yani arkalarında hiç kimse kalmayıncaya kadar kökleri tamamen kazınacaktır. {مُّصْبِحِينَ} “Sabaha çıkarlarken”, sabah vaktine girdiklerinde demektir; bu da {هَؤُلَاءِ} (şunlar) zamirinden hâldir (durum bildiren ögedir).
وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧)
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ} “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek geldiler.” (67)
{وَجَآءَ أَهْلُ المدينة} سدوم التي ضرب بقاضيها المثل في الجور {يَسْتَبْشِرُونَ} بالملائكة طمعاً منهم في ركوب الفاحشة
{وَجَآءَ أَهْلُ المدينة} “Şehir halkı geldi”; [bu şehir] kadısının zulmü darbımesel hâline gelmiş olan Sodom'dur. {يَسْتَبْشِرُونَ} “Birbirlerine müjdeleyerek [geldiler]”; hayasızlığı irtikâp etme tamahıyla melekleri [birbirlerine] müjdeliyorlardı.
قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨)
{قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ} “[Lût] dedi ki: 'Şüphesiz bunlar benim misafirimdir, beni rezil etmeyin!'” (68)
{قَالَ} لوط {إِنَّ هَؤُلآءِ ضَيْفِى فَلاَ تَفْضَحُونِ} بفضيحة ضيفي لأن من أساء إلى ضيفي فقد أساء إليّ
Lût {قَالَ} “Dedi ki:” {إِنَّ هَؤُلآءِ ضَيْفِى فَلاَ تَفْضَحُونِ} “Şüphesiz bunlar benim misafirimdir, beni rezil etmeyin!”, misafirimi rezil ederek [beni rezil etmeyin]; çünkü misafirime kötülük eden, bana kötülük etmiş olur.
وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩)
{وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ} “Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!” (69)
{واتقوا الله ولا تخزون} أي ولا تذلون بإذلال ضيفي من الخزي وهو الهوان وبالياء فيها يعقوب
{واتقوا الله ولا تخزون} “Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!” Yani misafirimi zelil ederek beni zelil kılmayın. [Bu kelime] hızy (خِزْي) kökünden olup zillet ve alçalma demektir. Ya‘kūb kıraatinde bu kelime ye (ي) harfi iledir ({تُخْزُونِي}).
قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠)
{قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Dediler ki: 'Biz seni el âleme karışmaktan men etmemiş miydik?'” (70)
{قالوا أو لم ننهك عن العالمين} عن أن نجير منهم أحد أو تدفع عنهم فإنهم كانوا يتعرضون لكل أحد وكان ﵇ يقوم بالنهي عن المنكر والحجز بينهم وبين المتعرض له فأوعدوه وقالوا لئن لم تنته يا لوط لتكونن من المجرمين أو عن ضيافة الغرباء
{قالوا أو لم ننهك عن العالمين} “Dediler ki: 'Biz seni el âleme karışmaktan men etmemiş miydik?'”, yani onlardan birini himaye etmenden veya onları savunmandan [menetmemiş miydik]? Çünkü onlar herkese musallat oluyorlardı. [Lût] aleyhisselâm ise kötülüğü nehyediyor ve onlarla sataştıkları kimselerin arasına giriyordu. Bunun üzerine onu tehdit edip: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen mutlaka suçlulardan olursun!' dediler. Ya da [buradaki yasak] yabancıları misafir etmekten [menedilmektir].
قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١)
{قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} “[Lût] dedi ki: 'Eğer bir şey yapacaksanız, işte bunlar kızlarımdır.'” (71)
{قال هؤلاء بَنَاتِى} فانكحوهن وكان نكاح المؤمنات من الكفار جائزاً ولا تتعرضوا لهم {إِن كُنتُمْ فاعلين} إن كنتم تريدون قضاء الشهوة فيما أحل الله دون ما حرم فقالت الملائكة للوط عليه السلام
{قال هؤلاء بَنَاتِى} “[Lût] dedi ki: 'İşte bunlar kızlarımdır'”, onlarla evlenin —o dönemde mümin kadınların kâfirlerle evlenmesi caizdi— ve onlara (misafirlere) ilişmeyin! {إِن كُنتُمْ فاعلين} “Eğer yapacaksanız”, şayet şehvetinizi haram kıldığı şeyde değil de Allah'ın helal kıldığı şeyde gidermek istiyorsanız [böyle yapın]. Bunun üzerine melekler Lût aleyhisselâm'a dediler ki:
لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢)
{لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlar!” (72)
{لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ} أي في غوايتهم التي أذهبت عقولهم وتمييزهم بين الخطإ الذي هم عليه وبين الصواب الذي تشير به عليهم من ترك البنين إلى البنات {يَعْمَهُونَ} يتحيرون فكيف يقبلون قولك ويصغون إلى نصيحتك أو الخطاب لرسول الله ﷺ وهو قسم بحياته وما أقسم بحياة أحد قط تعظيماً له والعُمر والعَمر واحد وهو البقاء إلا أنهم خصوا القسم بالمفتوح إيثاراً للأخف لكثرة دور الحلف على ألسنتهم ولذا حذفوا الخبر وتقديره لعمرك قسمي
{لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ} “Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde”, yani akıllarını ve içinde bulundukları hata ile senin erkekleri bırakıp kadınlara yönelmeleri hususunda kendilerine işaret ettiğin doğru arasındaki temyiz güçlerini gideren azgınlıkları içinde, {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp duruyorlar”, şaşkınca bocalıyorlar; artık senin sözünü nasıl kabul edip nasihatine nasıl kulak versinler? Ya da hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ve bu, onun hayatına bir yemindir. [Allah Teâlâ], ona tazim için O'ndan başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir. Ömür (العُمْر) ile amr (العَمْر) birdir ve beka (yaşam/hayat) demektir. Ancak yemin dillerinde çokça döndüğü için daha hafif olanı tercih ederek yemini üstünlü olanla (el-amr) tahsis etmişlerdir. Bu yüzden haber mahzuftur ve takdiri 'لعمرك قسمي' (Ömrün benim yeminimdir) şeklindedir.
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣)
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken o korkunç ses onları yakalayıverdi.” (73)
{فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة} صيحة جبريل ﵇ {مُشْرِقِينَ} داخلين في الشروق وهو
{فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة} “O korkunç ses onları yakalayıverdi”, Cebrail aleyhisselâm'ın çığlığı [onları yakaladı]. {مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken”, işrak vaktine girdiklerinde [yakaladı] ki o da
الحجر (٧٤ _ ٨٥)
Hicr (74 - 85)
بزوغ الشمس
güneşin doğuşudur.
فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤)
{فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} “Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.” (74)
{فَجَعَلْنَا عاليها سَافِلَهَا} رفعها جبريل ﵇ إلى السماء ثم قلبها والضمير لقرى قوم لوط {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مّن سِجِّيلٍ}
{فَجَعَلْنَا عاليها سَافِلَهَا} “Böylece oranın altını üstüne getirdik”; Cebrail aleyhisselâm orayı göğe kaldırdı, sonra altüst etti. Zamir, Lût kavminin şehirlerine aittir. {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مّن سِجِّيلٍ} “Ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.”
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda, ibret alanlar için işaretler vardır.” (75)
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيات لِلْمُتَوَسِّمِينَ} للمتفرسين المتأملين كأنهم يعرفون باطن الشيء بسمة ظاهرة
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيات لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda, ibret alanlar için işaretler vardır”, yani firaset sahibi olup düşünenler için [işaretler vardır]; sanki onlar bir şeyin iç yüzünü açık bir alametten (semtten/işaretten) anlarlar.
وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦)
{وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} “Ve o [harabeler] hâlâ işlek bir yol üzerindedir.” (76)
{وَإِنَّهَا} وإن هذه القرى يعني آثارها {لَبِسَبِيلٍ مقيم} ثابت يسلكه الناس لم يندرس بعدوهم يبصرون تلك الآثار وهو تنبيه لقريش كقوله وانكم لتمرون عليهم مصبحين وبالليل
{وَإِنَّهَا} “Ve o [harabeler]”, yani bu şehirlerin kalıntıları {لَبِسَبِيلٍ مقيم} “hâlâ işlek bir yol üzerindedir”, insanların kullandığı, henüz silinip gitmemiş sabit bir yol üzerindedir ve onlar bu kalıntıları görmektedirler. Bu, Allah'ın: 'Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz' buyruğu gibi Kureyş'e bir uyarıdır.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda, inananlar için bir ibret vardır.” (77)
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} لأنهم المنتفعون بذلك
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda, inananlar için bir ibret vardır”; çünkü bundan faydalananlar onlardır.
وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ (٧٨)
{وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ} “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler.” (78)
{وَإِن كَانَ أصحاب الأيكة} وإن الأمر والشأن كان أصحاب الأيكة أي الغيضة {لظالمين} لكافرين وهم قوم شعيب عليه السلام
{وَإِن كَانَ أصحاب الأيكة} “Eyke halkı da gerçekten”, gerçek durum şu ki Eyke —yani sık ağaçlıklı koruluk— halkı {لظالمين} “zalim idiler”, yani kâfir idiler; onlar Şuayb aleyhisselâm'ın kavmidir.
فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ (٧٩)
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ} “Biz de onlardan intikam aldık. İkisi de apaçık bir ana yol üzerindedir.” (79)
{فانتقمنا مِنْهُمْ} فأهلكناهم لما كذبوا شعيباً {وَإِنَّهُمَا} يعني قرى قوم لوط والأيكة {لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ} لبطريق واضح والإمام اسم ما يؤتم به فسمى به الطريق ومِطمر البناء لأنهما مما يؤتم به
{فانتقمنا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık”, Şuayb'ı yalanladıklarında onları helak ettik. {وَإِنَّهُمَا} “İkisi de”, yani Lût kavminin şehirleri ile Eyke {لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ} “apaçık bir yol üzerindedir”, belirgin bir yol üzerindedir. İmam (إِمَام), kendisine uyulan şeyin adıdır; bu yüzden yola ve inşaat çekülüne (şakul ipine), kendilerine uyulduğu için bu isim verilmiştir.
وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠)
{وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ} “Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı.” (80)
{وَلَقَدْ كَذَّبَ أصحاب الحجر المرسلين} هم ثمود والحجر واديهم وهو بين المدينة والشام المرسلين يعني بتكذيبهم صالحاً لأن كل رسول كان يدعو إلى الإيمان بالرسل جميعاً فمن كذب واحداً منهم فكأنما كذبهم جميعاً أو أراد صالحاً ومن معه من المؤمنين كما قيل الخبيبيون في ابن الزبير واصحابه
{وَلَقَدْ كَذَّبَ أصحاب الحجر المرسلين} “Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı”; onlar Semûd kavmidir. Hicr ise onların Medine ile Şam arasındaki vadileridir. Peygamberleri [yalanladılar] ifadesi, Sâlih'i yalanlamaları demektir; çünkü her peygamber bütün peygamberlere inanmaya çağırıyordu. Dolayısıyla onlardan birini yalanlayan, sanki hepsini yalanlamış gibi olur. Ya da [peygamberlerden kasıt], İbnü'z-Zübeyr ve arkadaşlarına 'Hubeybîler' denildiği gibi, Sâlih ve beraberindeki müminlerdir.
وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٨١)
{وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “Onlara ayetlerimizi verdik ama onlardan yüz çeviriyorlardı.” (81)
{وآتيناهم آياتنا فَكَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ} أي أعرضوا عنها ولم يؤمنوا بها
{وآتيناهم آياتنا فَكَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “Onlara ayetlerimizi verdik ama onlardan yüz çeviriyorlardı”, yani onlardan yüz çevirdiler ve onlara inanmadılar.
وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ (٨٢)
{وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ} “Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı.” (82)
{وَكَانُواْ يَنْحِتُونَ مِنَ الجبال بُيُوتًا} أي ينقبون في الجبال بيوتاً أو يبنون من الحجارة {آمنين} لوثاقة البيوت واستحكامها من أن تنهدم ومن نقب اللصوص والأعداء أو آمنين من عذاب الله يحسبون أن الجبال تحميهم منه
{وَكَانُواْ يَنْحِتُونَ مِنَ الجبال بُيُوتًا} “Onlar dağlardan evler yontuyorlardı”, yani dağları oyup evler yapıyor veya taşlardan [evler] inşa ediyorlardı. {آمنين} “Güvenli güvenli”, evlerin sağlamlığı ve muhkemliği sebebiyle yıkılmasından, hırsızların ve düşmanların [duvarları] delmesinden emin olarak veya dağların kendilerini Allah'ın azabından koruyacağını zannederek O'nun azabından emin olarak [yontuyorlardı].
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣)
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ} “Fakat onları da sabah vaktinde o korkunç ses yakalayıverdi.” (83)
{فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة} العذاب {مُّصْبِحِينَ} في اليوم الرابع وقت الصبح
{فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة} “O korkunç ses onları yakalayıverdi”, azap [onları yakaladı]; {مُّصْبِحِينَ} “Sabah vaktinde”, dördüncü gün sabah vaktinde [yakaladı].
فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤)
{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Kazanmış oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.” (84)
{فَمَآ أغنى عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} من بناء البيوت الوثيقة واقتناء الأموال النفيسة
{فَمَآ أغنى عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “Kazanmış oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı”; sağlam evler yapmaları ve değerli mallar edinmeleri [kendilerine bir fayda vermedi].
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥)
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. O kıyamet saati mutlaka gelecektir; öyleyse sen güzel bir hoşgörüyle muamele et.” (85)
{وَمَا خَلَقْنَا السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلاَّ بالحق} إلا خلقاً ملتبساً بالحق لا باطلاً وعبثا أو بسبب العدل والإنصاف يوم الجزاء على الأعمال {وَإِنَّ الساعة} أي القيامة لتوقعها كل ساعة {لآتِيَةٌ} وإن الله ينتقم لك فيها من أعدائك ويجازيك وإياهم على حسناتك وسيآتهم فإنه ما خلق السموات والأرض وما بينهما
{وَمَا خَلَقْنَا السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلاَّ بالحق} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık”, batıl ve amaçsızca değil, sadece hak ile iç içe olan bir yaratışla [yarattık] veya amellerin karşılığının verileceği günde adalet ve hakkaniyet sebebiyle [yarattık]. {وَإِنَّ الساعة} “O kıyamet saati” —her an (saat) beklenmesi sebebiyle kıyamete böyle denilmiştir— {لآتِيَةٌ} “mutlaka gelecektir”; ve şüphesiz Allah orada senin için düşmanlarından intikam alacak, senin iyiliklerine ve onların kötülüklerine karşılık seni ve onları cezalandıracak/mükâfatlandıracaktır. Çünkü O, gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri
الحجر (٨٥ _ ٩١)
Hicr (85 - 91)
إلا لذلك {فاصفح الصفح الجميل} فأعرض عنهم إعراضاً
ancak bunun için yaratmıştır. {فاصفح الصفح الجميل} “Öyleyse sen güzel bir hoşgörüyle muamele et”, yani onlardan öyle bir şekilde yüz çevir ki
جميلاً بحلم وإغضاء قيل هو منسوخ بآية السيف وإن أريد به المخالفة فلا يكون منسوخا
yumuşak huylulukla ve görmezden gelerek güzelce olsun. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Şayet bundan kasıt muhalefet etmek ise mensuh olmaz.
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨٦)
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi yaratan ve hakkıyla bilendir.” (86)
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الخلاق} الذي خلقك وخلقهم {العليم} بحالك وحالهم فلا يخفي عليه ما يجرى بينكم وهو يحكم بينكم
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الخلاق} “Şüphesiz senin Rabbin, yaratandır”, seni de onları da yaratandır; {العليم} “Hakkıyla bilendir”, senin hâlini de onların hâlini de [hakkıyla bilendir]. Aranızda geçen hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O aranızda hüküm verecektir.
وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧)
{وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] ve yüce Kur'an'ı verdik.” (87)
{ولقد آتيناك سَبْعًا} أي سبع آيات وهي الفاتحة أو سبع سور وهي الطوال واختلف في السابعة فقيل الأنفال وبراءة لأنهما في حكم سورة بدليل عدم التسمية بينهما وقيل سورة يونس أو أسباع القرآن {مِّنَ المثاني} هي من التثنية وهي التكرير لأن الفاتحة مما يتكرر في الصلاة أو من الثناء لاشتمالها على ما هو ثناء على الله الواحدة مثناة أو مثنية صفة لآية وأما السور الأسباع فلما وقع فيها من تكرير القصص والمواعظ والوعد والوعيد ولما فيها من الثناء كأنها تثني على الله وإذا جعلت السبع مثاني فمن للتبيين وإذا جعلت القرآن مثاني فمن للتبعيض {والقرآن العظيم} هذا ليس بعطف الشيء على نفسه لأنه إذا أريد بالسبع الفاتحة أو الطوال فما وراءهن ينطلق عليه اسم القرآن لأنه اسم يقع على البعض كما يقع على الكل دليله قوله بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هذا القرآن يعني سورة يوسف وإذا أريد به الأَسباع فالمعنى ولقد آتيناك ما يقال له السبع المثاني والقرآن العظيم أي الجامع لهذين النعتين وهو التثنية أو الثناء والعظم
{ولقد آتيناك سَبْعًا} “Andolsun ki biz sana yedi [şeyi] verdik”, yani yedi ayet [verdik] ki o Fâtiha'dır; ya da yedi sure [verdik] ki onlar uzun surelerdir (tıvâl). Yedinci sure hakkında ihtilaf edilmiştir: Aralarında besmele bulunmaması deliliyle ikisi tek sure hükmünde sayıldığı için Enfâl ve Berâe (Tevbe) olduğu söylenmiştir; Yûnus Suresi olduğu da söylenmiştir; ya da Kur'an'ın yedi cüzü/yedide biridir. {مِّنَ المثاني} “Tekrarlananlardan”; bu, tesniye (التَّثْنِيَة) kökünden olup tekrarlama demektir; çünkü Fâtiha namazda tekrarlanan şeylerdendir. Yahut Allah'a övgü içeren hususları kapsadığı için senâ (الثَّنَاء - övgü) kökündendir. Tekili 'mesnât' (مَثْنَاة) veya ayetin sıfatı olarak 'mesniyye'dir (مَثْنِيَّة). Yedi sureye [mesânî denilmesine] gelince; kıssaların, öğütlerin, vaad ve tehdidin onda tekrarlanması ve onda Allah'ı över gibi senâ bulunması sebebiyledir. Şayet yedi, mesânî kılınırsa 'min' (مِنْ) harfi açıklama (tebyîn) içindir; şayet Kur'an mesânî kılınırsa 'min' harfi kısmiyet (teb'îz) içindir. {والقرآن العظيم} “Ve yüce Kur'an'ı [verdik]”; bu, bir şeyin kendi üzerine atfedilmesi değildir. Çünkü yediden kasıt Fâtiha veya uzun sureler olursa, bunların dışındakilere de Kur'an ismi verilir; zira bu isim bütün için kullanıldığı gibi parçası için de kullanılır. Bunun delili: 'Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle...' ayetidir; burada Yûsuf Suresi kastedilmiştir. Şayet bundan kasıt [Kur'an'ın] yedide birleri ise anlam şöyledir: 'Biz sana hem Seb'u'l-Mesânî hem de Yüce Kur'an denilen şeyi, yani bu iki sıfatı —tekrarlanma/övülme ile azameti— kendinde toplayan şeyi verdik.'
لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya metaına gözünü dikme; onlara karşı hüzünlenme ve müminlere kanadını indir.” (88)
ثم قال لرسوله {لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} أي لا تطمح ببصرك طموح راغب ٢ فيه متمن له {إلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ} أصنافاً من الكفار كاليهود والنصارى والمجوس يعني قد أوتيت النعمة العظمى التي كل نعمة وإن عظمت فهي إليها حقيرة وهي القرآن العظيم فعليك أن تستغني به ولا تمدن عينيك إلى متاع الدنيا وفي الحديث ليس منا من لم يتغن بالقرآن وحديث أبي بكر
Sonra Resûlü'ne [şöyle] buyurdu: {لاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Gözünü dikme”, yani ona rağbet eden ve arzulayan kimsenin diktiği gibi gözünü dikme! {إلى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ} “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz [dünya metaına]”; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecusiler gibi kâfir sınıflarına [faydalandırdığımız şeylere]. Yani: 'Sana, her nimet ne kadar büyük olursa olsun yanında önemsiz kaldığı en büyük nimet verilmiştir ki o da Yüce Kur'an'dır. O hâlde onunla yetinmeli ve gözlerini dünya metaına dikmemelisin.' Hadiste: 'Kur'an ile yetinmeyen (veya onu teganni etmeyen) bizden değildir' buyrulmuştur. Ebû Bekir hadisinde de...