من أوتي القرآن فرأى أن أحداً أوتي من الدنيا أفضل مما أوتي فقد صغّر عظيماً وعظم صغيراً {وَلاَ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} أي لا تتمن أموالهم ولا تحزن عليهم أنهم لم يؤمنوا فيتقوى بمكانهم الإسلام والمسلمون {واخفض جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ} وتواضع لمن معك من فقراء المؤمنين وطب نفساً عن إيمان الأغنياء
“Kime Kur'an verilir de kendisine verilenden daha üstününün dünyalıktan bir başkasına verildiğini düşünürse, o kimse büyük olanı küçültmüş, küçük olanı ise büyütmüş olur.” {وَلاَ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlara karşı hüzünlenme”; yani mallarını arzulama ve iman etmediler diye —onların konumuyla İslam ve Müslümanlar güçlenir [düşüncesiyle]— onlar için kederlenme! {واخفض جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminlere kanadını indir”; seninle beraber olan fakir müminlere karşı alçakgönüllü ol ve zenginlerin imanı hususunda gönlünü hoş tut (onları dert etme)!
وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩)
{وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ} “De ki: Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım.” (89)
{وَقُلْ} لهم {إِنِّى أَنَا النذير المبين} أنذركم ببيان وبرهان أن عذاب الله نازل بكم
{وَقُلْ} “Ve de ki” onlara: {إِنِّى أَنَا النذير المبين} “Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım”; sizi açık bir beyan ve delille uyarıyorum ki Allah'ın azabı başınıza inecektir.
كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠)
{كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ} “Nitekim o bölüştürenlerin üzerine de indirmiştik.” (90)
{كَمَآ أَنْزَلْنَا} متعلق بقوله ولقد آتيناك أي أنزلنا عليك مثل ما أنزلنا {عَلَى المقتسمين} وهم أهل الكتاب
{كَمَآ أَنْزَلْنَا} “İndirdiğimiz gibi” [ifadesi], {ولقد آتيناك} “Andolsun ki sana verdik” sözüne bağlıdır. Yani: {عَلَى المقتسمين} “Bölüştürenlerin üzerine” indirdiğimizin benzerini sana da indirdik. Onlar Ehl-i Kitaptır.
الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)
{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} “Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar.” (91)
{الذين جعلوا القرآن عِضِينَ} أجزاء جمع عضة وأصلها عضوة فعلة من عضى الشاة إذا جعلها أعضاء حيث قالوا بعنادهم بعضه حق موافق للتوارة والإنجيل وبعضه باطل مخالف لهما فاقتسموه إلى حق وباطل وعضوه وقيل كانوا يستهزءون به فيقول بعضهم سورة البقرة لي ويقول
{الذين جعلوا القرآن عِضِينَ} “Onlar ki Kur'an'ı kısım kısım kıldılar”; parça parça ettiler. [Idîn (عِضِينَ)], tekili 'ıda' (عِضَة) olup aslı 'udveh'dir (عُضْوَة); vezni 'fa'le'dir (فَعْلَة). Bu da koyunu parçalara ayırdığında kullanılan 'adâ eş-şâte' (عَضَّى الشَّاةَ) tabirindendir. Nitekim onlar inatları yüzünden: “Onun bir kısmı Tevrat ve İncil'e uygun hak, bir kısmı ise onlara aykırı batıldır” diyerek onu hak ve batıl diye bölüştürdüler ve parçalara ayırdılar. Bir görüşe göre ise onunla alay ediyorlardı; birisi: “Bakara Suresi benim olsun”, diğeri ise...
الحجر (٩١ _ ٩٩)
Hicr (91 - 99)
الآخر سورة آل عمران لي أو أريد بالقرآن ما يقرءونه من كتبهم وقد اقتسموه فاليهود أقرت ببعض التوارة وكذبت ببعض والنصارى أقرت ببعض الإنجيل وكذبت ببعض ويجوز أن يكون الذين جعلوا القرآن عضين منصوبا بالنذير أي أنذر المعضين الذين يجزءون القرآن إلى سحر وشعر وأساطير مثل ما أنزلنا على المقتسمين وهم الاثنا عشر الذين اقتسموا مداخل مكة أيام الموسم فقعدوا في كل مدخل متفرقين لينفروا الناس عن الإيمان برسول الله ﷺ يقول بعضهم لا تغتروا بالخارج منا فإنه ساحر ويقول الآخر كذاب والآخر شاعر فأهلكهم الله ولا تمدن عينيك على الوجه الآول اعترض بينهما لأنه لما كان ذلك تسلية لرسول الله ﷺ عن تكذيبهم وعداوتهم اعترض بما هو مدار لمعنى التسلية من النهي عن الإلتفات
“...Âl-i İmrân Suresi de benim olsun” diyordu. Yahut 'Kur'an' ile kendi kitaplarından okudukları şeyler kastedilmiştir; nitekim onu bölüştürmüşlerdi: Yahudiler Tevrat'ın bir kısmını kabul edip bir kısmını yalanlamış, Hristiyanlar da İncil'in bir kısmını kabul edip bir kısmını yalanlamışlardı. {الذين جعلوا القرآن عضين} ifadesinin 'nezîr' kelimesiyle mansub olması da caizdir. Yani: Kur'an'ı sihir, şiir ve efsaneler olarak parçalara ayıran o 'muaddîn'i (parçalayanları), o bölüştürenlerin üzerine indirdiğimiz [azabın] benzeriyle uyar! Bunlar, hac mevsimi günlerinde insanları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmekten kaçırmak için Mekke'nin girişlerini aralarında taksim edip her bir girişe ayrı ayrı oturan on iki kişidir. Biri: “Bizden çıkan o adama aldanmayın, çünkü o bir büyücüdür” diyor; diğeri “yalancıdır”, bir diğeri ise “şairdir” diyordu. Allah onları helak etti. Birinci veche göre {ولا تمدن عينيك} cümlesi araya giren bir cümle-i mu'tarızadır. Çünkü bu durum, inkâr ve düşmanlıklarına karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli olunca; onların dünyalıklarına iltifat etmekten...
إلى دنياهم والتأسف على كفرهم ومن الأمر بأن يقبل بكليته عن المؤمنين
...ve küfürlerine eseflenmekten nehiy ile bütün varlığıyla müminlere yönelmesi emrinden ibaret olan teselli manasının mihveri [araya] girmiştir.
فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣)
{فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbin hakkı için, mutlaka onların hepsini sorguya çekeceğiz;” (92) {عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şeylerden.” (93)
{فوربك لنسألنهم أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} أقسم بذاته وربوبيته ليسألن يوم القيامة واحداً واحداً من هؤلاء المقتسمين عما قالوه في رسول الله ﷺ أو في القرآن أو في كتب الله
{فوربك لنسألنهم أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Rabbin hakkı için, yapmakta oldukları şeylerden mutlaka onların hepsini sorguya çekeceğiz”; Zâtına ve rubûbiyetine yemin etti ki kıyamet günü bu bölüştürücülerin her birini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında, Kur'an hakkında yahut Allah'ın kitapları hakkında söyledikleri şeylerden tek tek mutlaka sorguya çekecektir.
فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤)
{فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Artık emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir.” (94)
{فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} فاجهر به وأظهره يقال صدع بالحجة إذا تكلم بها جهاراً من الصديع وهو الفجر أو فاصدع فافرق بين الحق والباطل من الصدع في الزجاجة وهو الإبانة بما تؤمر والمعنى بما تؤمر به من الشرائع فحذف الجار كقوله ... أمرتك الخير فافعل ما أمرت به ...
{فاصدع بِمَا تُؤْمَرُ} “Emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy”; onu açıktan duyur ve ilan et! Delili alenen söylediğinde 'sadâa bi'l-hucceti' denir; bu da şafak manasındaki 'sadî' (صَدِيع) kelimesindendir. Yahut {فاصدع}: Hak ile batılın arasını ayır! Bu da camdaki yarıktan (sad') gelir ki o da emrolunduğun şeyle beyan edip ayırmaktır. Anlam: 'Sana emredilen şeriat hükümleri' demektir; [şiirdeki] “Sana hayrı emrettim, emrolunduğun şeyi yap...” beytinde olduğu gibi harf-i cer hazfedilmiştir.
{وَأَعْرِضْ عَنِ المشركين} هو أمر استهانة بهم
{وَأَعْرِضْ عَنِ المشركين} “Ve müşriklerden yüz çevir”; bu, onları hafife alma emridir.
إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥)
{إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz.” (95)
{إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمسْتَهْزِئينَ} الجمهور على أنها نزلت في خمسة نفر كانوا يبالغون في إيذاء رسول الله ﷺ والاستهزاء به فأهلكهم الله وهم الوليد بن المغيرة مر بنبّال فتعلق بثوبه سهم فأصاب عرقاً في عقبه فقطعه فمات والعاص بن وائل دخل في أخمصه شوكة فانتفخت رجله فمات الأسود بن عبد المطلب عمى والأسود بن عبد يغوث جعل ينطح رأسه بالشجرة ويضرب وجهه بالشوك حتى مات والحرث بن قيس امتخط قيحاً ومات
{إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمسْتَهْزِئينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz”; cumhurun görüşüne göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet etmede ve onunla alay etmede aşırıya giden beş kişi hakkında inmiştir ve Allah onları helak etmiştir. Onlar: Velîd b. Mugīre —ok yapan bir adamın yanından geçerken elbisesine bir ok takıldı, topuğundaki bir damara isabet edip kesti ve öldü—; Âs b. Vâil —ayağının çukuruna bir diken battı, bacağı şişti ve öldü—; Esved b. Abdilmuttalib —körü oldu—; Esved b. Abdiyagûs —başını ağaca vurmaya ve yüzünü dikenlere çarpmaya başladı, nihayetinde öldü— ve Hâris b. Kays'tır —burnundan cerahat aktı ve öldü—.
الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)
{الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Artık yakında bileceklerdir!” (96)
{الذين يجعلون مع الله إلها آخر فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} عاقبة أمرهم يوم القيامة
{الذين يجعلون مع الله إلها آخر فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Artık yakında bileceklerdir”; kıyamet günü işlerinin akıbetini [göreceklerdir].
وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧)
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ} “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsün daralıyor.” (97)
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ} فيك أو في القرآن في الله
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ} “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsün daralıyor”; senin hakkında, Kur'an hakkında yahut Allah hakkında [söylediklerinden ötürü].
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨)
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “Artık Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol!” (98)
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِّنَ الساجدين} فافزع فيما نابك إلى الله والفزع إلى الله هو الذكر الدائم وكثرة السجود يكفك ويكشف عنك الغم
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِّنَ الساجدين} “Artık Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol”; başına bir sıkıntı geldiğinde Allah'a sığın! Allah'a sığınmak ise sürekli zikir ve çokça secde etmektir. O sana kâfi gelir ve gamı senden giderir.
وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)
{وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana kesin olan şey (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et.” (99)
{واعبد رَبَّكَ} ودم على عبادة ربك {حتى يَأْتِيَكَ اليقين} أي الموت يعني ما دمت حيا فاشتغل بالعبادة وكان رسول الله ﷺ إذا حز به أمر فزع إلى الصلاة
{واعبد رَبَّكَ} “Rabbine ibadet et”; Rabbine ibadete devam et, {حتى يَأْتِيَكَ اليقين} “sana kesin olan şey gelinceye kadar”; yani ölüm gelene dek. Yani hayatta olduğun müddetçe ibadetle meşgul ol! Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına sıkıntılı bir iş geldiğinde namaza sığınırdı.