Binûn

Nahl — 4. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الكذب} هو منصوب بلا تقولوا أي ولا تقولوا الكذب لما تصفه ألسنتكم من البهائم بالحل والحرمة في قولكم مَا فِى بُطُونِ هذه الأنعام خالصة لذكورنا ومحرم على أزواجنا من غير استناد ذلك الوصف إلى الوحي أو إلى القياس المستنبط منه واللام مثلها في قولك لا تقولوا لما أحل الله هو حرام وقوله {هذا حلال وهذا حَرَامٌ} بدل من الكذب ولك أن تنصب الكذب بتصف وتجعل ما مصدرية وتعلق هذا حلال وهذا حرام بلا تقولوا أي ولا تقولوا هذا حلال وهذا حرام وهذا لوصف ألسنتكم الكذب أي ولا تحوموا ولا تحللوا لأجل قول تنطق به ألسنتكم ويجول في أفواهكم لا لأجل حجة وبينة ولكن قول ساذج ودعوى بلا برهان وقوله تصف ألسنتكم الكذب من فصيح الكلام جعل قولهم كأنه عين الكذب فإذا نطقت به ألسنتهم فقد حلت الكذب بحليته وصورته بصورته كقولك وجهها يصف الجمال وعينها تصف السحر واللام في {لِّتَفْتَرُواْ على الله الكذب} من التعليل الذي لا يتضمن معنى الغرض {إِنَّ الذين يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب لاَ يفلحون}

{ وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ } “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesi sebebiyle yalan söylemeyin”; [buradaki { الْكَذِبَ }] { لَا تَقُولُوا } fiiliyle mansuptur. Yani: Bu niteleme bir vahye yahut ondan istinbat edilmiş bir kıyasa dayanmaksızın 'Bu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal, eşlerimize ise haramdır' sözünüzde olduğu gibi, dillerinizin helallik ve haramlıkla nitelendirdiği hayvanlar hakkında yalan söylemeyin. [Buradaki] lam (لِ), 'Allah'ın helal kıldığı şey için o haramdır demeyin' cümlendeki gibidir. { هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ } “Bu helaldir, bu haramdır” sözü ise { الْكَذِبَ } kelimesinden bedeldir. İstersen { الْكَذِبَ } kelimesini { تَصِفُ } fiiliyle mansup kılabilir, [başındaki] { مَا } harfini mastariye yapabilir ve { هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ } ibaresini { لَا تَقُولُوا } fiiline bağlayabilirsin. Yani: Dillerinizin yalanı nitelendirmesi sebebiyle 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin. Başka bir deyişle; dillerinizin söylediği ve ağızlarınızda dolaşıp duran kuru bir söz yüzünden haram ve helal kılmayın; bu bir delile ve hüccete dayalı değil, sadece delilsiz bir iddia ve kuru bir laftan ibarettir. { تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ } “dilleriniz yalanı nitelendiriyor” ifadesi edebi ve fasih bir kullanımdır. Onların sözünü sanki yalanın ta kendisi kılmıştır. Dilleri onu söylediğinde, yalanı adeta kendi süsüyle süslemiş ve kendi suretiyle şekillendirmiş olurlar; tıpkı 'Yüzü güzelliği, gözü ise büyüyü tasvir ediyor/nitelendiriyor' demen gibi. { لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uydurmanız için” ayetindeki lam (لِ) ise gayelik/amaç anlamı içermeyen ta'lil (sebep bildiren) lamıdır. { إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ } “Şüphesiz Allah'a karşı yalan uyduranlar kurtuluşa eremezler.”

مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧)

“[Onlar için dünyada] az bir faydalanma vardır; [ahirette ise] onlara elem verici bir azap vardır.” (117)

{متاع قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}

{ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “[Onlar için dünyada] az bir faydalanma vardır; [ahirette ise] onlara elem verici bir azap vardır.”

هو خبر مبتدأ محذوف أي منفعتهم فيما هم عليه من أفعال الجاهلية منفعة قليلة وعذابها عظيم

Bu, mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani onların üzerinde bulundukları cahiliye fiillerindeki faydalanmaları pek az bir menfaattir, [buna mukabil] azabı ise pek büyüktür.

وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)

“Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.” (118)

{وعلى الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِن قَبْلُ} في سورة الأنعام يعني وَعَلَى الذين هادوا حرمنا كل ذي ظفر الآية {وَمَا ظلمناهم} بالتحريم {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} فحرمنا عليهم عقوبة على معاصيهم

{ وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık”; [yani] En'âm suresinde geçen 'Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık...' ayetini kastetmektedir. { وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik”; [onlara bu] haram kılmakla [zulmetmedik], { وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı”; bu sebeple işledikleri günahlara ceza olarak [bazı şeyleri] onlara haram kıldık.

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)

“Sonra şüphe yok ki Rabbin, cahillikle kötülük işleyip ardından tövbe eden ve durumlarını düzeltenler içindir; şüphesiz Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (119)

{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ السوء بجهالة} في موضع الحال أي

{ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ } “Sonra şüphe yok ki Rabbin, cahillikle kötülük işleyenler içindir”; [ifadesi] hâl konumundadır, yani:

عملوا السوء جاهلين غير متدبرين للعاقبة لغلبة الشهوة عليهم ومرادهم لذة الهوى لاعصيان المولى {ثُمَّ تَابُواْ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُواْ إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} من بعد التوبة {لَغَفُورٌ} بتكفير ما كثروا قبل من الجرائم {رَّحِيمٌ} بتوثيق ما وثقوا بعد من العزائم

Şehvetin kendilerine baskın gelmesi sebebiyle akıbeti etraflıca düşünmeksizin cahilce kötülük işleyenler... Onların gayesi Mevlâ'ya isyan etmek değil, heva ve heveslerinin lezzetidir. { ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا } “ardından tövbe eden ve durumlarını düzeltenler... şüphesiz Rabbin, bundan sonra”; tövbenin ardından, { لَغَفُورٌ } “elbette çok bağışlayandır”; daha önce çoğalttıkları günahları örterek [bağışlayandır], { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; sonrasında bağlandıkları azim ve kararlılıkları sağlamlaştırarak [merhamet edendir].

إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠)

“Şüphesiz İbrahim, Allah'a gönülden boyun eğen, hanîf bir önder/ümmet idi ve müşriklerden değildi.” (120)

{إِنَّ إبراهيم كَانَ أُمَّةً} إنه كان وحده أمة من الأمم لكماله في جميع صفات الخير كقوله

{ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً } “Şüphesiz İbrahim bir ümmet idi”; o, hayrın bütün sıfatlarındaki kemalatı sebebiyle tek başına ümmetlerden bir ümmet gibiydi. Nitekim şair şöyle demiştir:

ليس على الله بمستنكر ... أن يجمع العالم في واحد

Bütün bir âlemi tek bir kişide toplaması... Allah için yadırganacak bir şey değildir.

وعن مجاهد كان مؤمنا وحده الناس كلهم كفار أو كان أمة بمعنى مأموم يؤمه الناس ليأخذوا منه الخير {قَانِتاً لِلَّهِ} هو القائم بما أمره الله وقال ابن مسعود ﵁ إن معاذاً كان أمة قانتاً لله فقيل له إنما هو إبراهيم ﵇ فقال الأمة الذي يعلم الخير والقانت المطيع لله ورسوله وكان معاذ كذلك وقال عمر ﵁ لو كان معاذ حياً لاستخلفته فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول أبو عبيدة أمين هذه الأمة ومعاذ أمة الله قانت لله ليس بينه وبين الله يوم القيامة إلا المرسلون {حَنِيفاً} مائلاً عن الأديان إلى ملة الإسلام {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} نفى عنه الشرك تكذيباً لكفار قريش لزعمهم أنهم على ملة أبيهم إبراهيم وحذف النون للتشبيه بحروف اللين

Mücâhid'den nakledildiğine göre: İnsanların tamamı kâfir iken o tek başına bir mümindi. Yahut 'ümmet', insanların kendisinden hayır öğrenmek için peşine düştükleri, tabi olunan önder (me'mûm) anlamındadır. { قَانِتًا لِلَّهِ } “Allah'a gönülden boyun eğen”; Allah'ın kendisine emrettiği şeyleri yerine getirendir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Muâz, Allah'a gönülden boyun eğen bir ümmet idi.' Kendisine: 'O [ayet], İbrahim aleyhisselâm hakkındadır' denilince; 'Ümmet, hayrı öğreten; kânit ise Allah'a ve Resûlü'ne itaat edendir ve Muâz da böyleydi' demiştir. Ömer radıyallâhu anh da şöyle demiştir: 'Şayet Muâz hayatta olsaydı onu yerime halife tayin ederdim. Çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: Ebu Ubeyde bu ümmetin eminidir; Muâz ise Allah'ın bir ümmetidir, Allah'a gönülden boyun eğendir. Kıyamet gününde onunla Allah arasında peygamberlerden başkası yoktur.' { حَنِيفًا } “hanîf olarak”; [bâtıl] dinlerden sıyrılarak İslâm milletine yönelen [demektir]. { وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve müşriklerden değildi”; Kureyş kâfirlerinin, ataları İbrahim'in dini üzere oldukları iddialarını yalanlamak üzere ondan şirk nefyedilmiştir. [Yekün fiilindeki] nûn harfi ise illet harflerine benzetilerek hazfedilmiştir.

شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١)

“O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçmiş ve doğru yola iletmişti.” (121)

{شَاكِراً لأَنْعُمِهِ} رُوى أنه كان لا يتغدى إلا مع ضيف فلم يجد ذات يوم ضيفاً فأخر غداءه فإذا هو بفوج من الملائكة في صورة البشر فدعاهم إلى الطعام فخيلوا له أن بهم جذاماً فقال الآن وجبت مؤاكلتكم

{ شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ } “O'nun nimetlerine şükredendi”; rivayet edildiğine göre o, yanında bir misafir olmadan öğle yemeği yemezdi. Bir gün misafir bulamayınca yemeğini erteledi. Derken insan suretinde bir melek topluluğuyla karşılaştı ve onları yemeğe davet etti. Onlar ise kendilerinde cüzzam varmış gibi hissettirdiler. Bunun üzerine İbrahim: 'Şimdi sizinle birlikte yemek [benim üzerime] vacip oldu' dedi,

شكراً لله على أنه عافاني وابتلاكم {اجْتَبَاهُ} اختصه واصطفاه للنبوة {وَهَدَاهُ إلى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ} إلى ملة الإسلام

beni afiyette kıldığı ve sizi de imtihan ettiği için Allah'a şükür olsun! { اجْتَبَاهُ } “[Allah] onu seçti”; onu nübüvvet için seçip tahsis etti. { وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve doğru yola iletti”; İslâm milletine [iletti].

وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢)

“Biz ona dünyada da bir iyilik verdik. Şüphesiz o, ahirette de elbette salihlerdendir.” (122)

{وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} نبوة وأموالاً وأولاداً أو تنويه الله بذكره فكل أهل دين يتولونه أو قول المصلى منا

{ وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً } “Biz ona dünyada da bir iyilik verdik”; nübüvvet, mallar ve evlatlar verdik; yahut Allah'ın onun namını yüceltmesi [iyiliktir], zira her din mensubu onu dost bilir; yahut da namaz kılanımızın,

النحل (١٢٢ _ ١٢٦)

Nahl (122 - 126)

كما صليت على إبراهيم {وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} لمن أهل الجنة

'İbrahim'e salât ettiğin gibi...' sözüdür. { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de elbette salihlerdendir.”; cennet ehlindendir.

ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣)

“Sonra sana, 'Hanîf olarak İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik.” (123)

{ثُمَّ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكين} في ثم تعظيم منزلة نبينا ﵇ وإجلال محله والإيذان بأن أشرف ما أوتي خليل الله من الكرامة اتباع رسولنا ملته

{ ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sonra sana, 'Hanîf olarak İbrahim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik.”; { ثُمَّ } (sonra) kelimesinde, Peygamberimiz aleyhisselâm'ın mertebesinin yüceliği, makamının büyüklüğü ve Allah'ın Halil'ine verilen en şerefli kerametin, Resûlümüzün onun dinine tabi kılınması olduğuna dair bir bildirim vardır.

إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤)

“Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere farz kılındı. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir.” (124)

{إنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اختَلَفُوا فِيهِ} أي فرض عليهم تعظيمه وترك الاصطياد فيه {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} رُوى أن موسى ﵇ أمرهم أن يجعلوا في الأسبوع يوماً للعبادة وأن يكون يوم الجمعة فأبوا عليه وقالوا نريد اليوم الذي فرغ الله فيه من خلق السموات والأرض وهو السبت إلا شرذمة منهم قد رضوا بالجمعة فهذا اختلافهم في السبت لأن بعضهم اختاروه وبعضهم اختاروا عليه الجمعة فأذن الله لهم في السبت وابتلاهم بتحريم الصيد فأطاع أمر الله الرضوان بالجمعة فكانوا لا يصيدون وأعقابهم يصبروا عن الصيد فمسخهم الله دون أولئك وهو يحكم بينهم يوم القيامة فيجازي كل واحد من الفريقين بما هو أهله

{ إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere kılındı”; yani onu yüceltmek ve o günde avlanmayı terk etmek onlara farz kılındı. { وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf etmekte oldukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir.” Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm haftada bir günü ibadete ayırmalarını ve bunun cuma günü olmasını emretti; onlar ise buna yanaşmayıp 'Biz, Allah'ın gökleri ve yeri yaratmayı bitirdiği günü istiyoruz, o da cumartesidir' dediler; ancak içlerinden küçük bir zümre cuma gününe razı oldu. İşte bu, onların cumartesi hakkındaki ihtilaflarıdır; zira bir kısmı onu seçmiş, bir kısmı ise onun yerine cuma gününü tercih etmişti. Bunun üzerine Allah onlara cumartesi gününe izin verdi ve avlanmayı haram kılarak onları imtihan etti. Cuma gününe razı olanlar Allah'ın emrine itaat ettiler ve avlanmadılar; diğerleri ise avlanmaktan sabredemediler. Allah Teâlâ da öncekileri değil, bunları maymuna çevirdi. O, kıyamet gününde aralarında hükmedecek ve iki fırkadan her birine hak ettiği karşılığı verecektir.

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥)

“Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, Kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (125)

{ادع إلى سَبِيلِ رَبِّكَ} إلى الإسلام {بِالْحِكْمَةِ} بالمقالة الصحيحة المحكمة وهو الدليل الموضح للحق المزيل للشبهة {وَالمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ} وهي التي لا يخفى عليهم أنك تناصحهم بها وتقصد ما ينفعهم فيها أو

{ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ } “Rabbinin yoluna çağır”; İslâm'a [çağır], { بِالْحِكْمَةِ } “hikmetle”; hakkı açıklayan ve şüpheyi gideren delil mahiyetindeki doğru ve sağlam söz ile [çağır], { وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } “ve güzel öğütle”; bu da kendilerine samimiyetle nasihat ettiğin ve onlarda kendilerine fayda verecek şeyleri hedeflediğin hususunda kendilerine kapalı kalmayan bir öğüttür; yahut da,

بالقرآن أي ادعهم بالكتاب الذي هو حكمة وموعظة حسنة والحكمة المعرفة بمراتب الأفعال والموعظة الحسنة أن يخلط الرغبة بالرهبة والإنذار بالبشارة {وَجَادِلُهُم بِالِّتِي هِيَ أَحْسَنُ} بالطريقة التي هي أحسن طرق المجادلة من الرفق واللين من غير فظاظة أو بما يوقظ القلوب ويعظ النفوس ويجلو العقول وهو رد على من يأبى المناظرة في الدين {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سبيله وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} أي هو أعلم بهم فمن كان فيه خير كفاه الوعظ القليل ومن لا خير فيه عجزت عنه الحيل

Kur'an ile [çağır]; yani hikmet ve güzel öğüt olan o Kitap ile onları çağır. Hikmet, amellerin mertebelerini bilmektir; güzel öğüt ise rağbet ile korkuyu, uyarı ile müjdeyi birbirine harmanlamaktır. { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “onlarla en güzel şekilde mücadele et”; kaba ve sert olmaksızın, lütuf ve yumuşaklıkla münazara yollarının en güzeliyle, yahut kalpleri uyandıran, nefislere öğüt veren ve akılları aydınlatan şeylerle [mücadele et]. Bu, din konusunda münazarayı kabul etmeyen kimselere bir reddiyedir. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz Rabbin, Kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”; yani onları en iyi bilendir; dolayısıyla kendisinde bir hayır bulunana az bir vaaz kafi gelir, kendisinde hayır bulunmayan kimseye ise hiçbir çare kar etmez.

وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦)

“Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır.” (126)

{وَإنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ} سمى الفعل الأول عقوبة والعقوبة هي الثانية لازدواج الكلام كقوله جزاء سيئة سيئة مثلها فالثانية ليست بسيئة والمعنى إن صنع بكم صنيع سوء من قتل أو نحوه فقابلوه بمثله ولا تزيدوا عليه رُوى أن المشركين مثلوا بالمسلمين يوم أحد بقروا بطونهم وقطعوا مذاكيرهم فرأى النبي ﵇ حمزة

{ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılanın misliyle ceza verin.”; sözün ahengini sağlamak (izdivac) gayesiyle birinci fiili de 'ukûbet (ceza) olarak isimlendirmiştir; oysa asıl ukûbet ikincisidir. Nitekim 'Kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür' ayetindeki ikinci ifade kötülük olmadığı halde öyle isimlendirilmiştir. Anlamı şudur: Size öldürme veya benzeri kötü bir muamele yapılırsa, ona misliyle karşılık verin ve haddi aşmayın. Rivayet edildiğine göre müşrikler Uhud günü Müslümanlara müsle yapmış (cesetlerini tahrif etmiş), karınlarını deşmiş ve cinsel uzuvlarını kesmişlerdi. Peygamber aleyhisselâm Hamza'yı,

النحل (١٢٦ _ ١٢٨)

Nahl (126 - 128)

مبقور البطن فقال أما والذي أحلف به لأمثلن بسبعين مكانك فنزلت فكفر عن يمينه وكف عما أراده ولا خلاف في تحريم المثلة لورود الأخبار بالنهي عنها حتى بالكلب العقور {وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرينَ} الضمير في له يرجع إلى مصدر صبرتم والمراد بالصابرين المخاطبون أي ولئن صبرتم لصبركم خير لكم فوضع الصابرين موضع الضمير ثناء من الله عليهم لأنهم صابرون على الشدائد

karnı deşilmiş bir halde görünce: 'Yemin ederim ki senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım' buyurdu. Bunun üzerine ayet indi; o da yemini için kefaret verdi ve yapmak istediği şeyden vazgeçti. Kuduz bir köpeğe bile yapılsa müsle yapmanın haram olduğunda, bu hususta yasaklayıcı rivayetler bulunması sebebiyle ihtilaf yoktur. { وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } “Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır.”; { لَهُوَ } ibaresindeki zamir, { صَبَرْتُمْ } fiilinin mastarına dönmektedir. 'Sabredenler'den kastedilenler ise muhataplardır; yani: 'Şayet sabrederseniz, sabrınız sizin için daha hayırlıdır.' Zamir yerine açıkça 'sabredenler' ifadesinin konulması, zorluklara sabrettikleri için Allah Teâlâ tarafından onlara bir övgüdür.

وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧)

“Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir darlık içinde olma.” (127)

ثم قال لرسول الله ﷺ {وَاصْبِرْ} أنت فعزم عليه بالصبر {وَمَا صبَرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ} أي بتوفيقه وتثبيته {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} على الكفار أن لم يؤمنوا وعلى المؤمنين

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: { وَاصْبِرْ } “Sabret”; sen [sabret, diyerek] ona sabrı kesin bir şekilde emretti. { وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ } “senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır”; yani O'nun muvaffak kılması ve sebat vermesiyledir. { وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme”; iman etmedikleri için kâfirlere ve müminlere [üzülme];

وما فعل بهم الكفار فإنهم وصلوا إلى مطلوبهم {وَلا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ} ضِيق مكي والضيق تخفيف الضيق أي في أمر ضيق ويجوز أن يكونا مصدرين كالقيل والقول والمعنى ولا يضيقن صدرك من مكرهم فإنه لا ينفذ عليك

ve kâfirlerin onlara yaptıkları şeylere [üzülme], zira onlar arzuladıkları makama ulaşmışlardır. { وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir darlık içinde olma.”; Mekkî kıraatinde [dat harfinin kesresiyle] { ضِيقٍ } şeklindedir. [Fethalı olan] Dayk ise dayyık (dar) kelimesinin hafifletilmiş halidir; yani dar bir iş içinde olma demektir. Her ikisinin de kîl ve kavl gibi mastar olması caizdir. Anlamı şudur: Onların tuzaklarından dolayı göğsün daralmasın; zira o tuzak sana zarar veremeyecektir.

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨)

“Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.” (128)

{إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوا والَّذِينَ هُم محسنون} أي هو ولى الذين اجتنبوا السيآت وولي العاملين بالطاعات قيل من اتقى في أفعاله وأحسن في أعماله كان الله معه في أحواله ومعينه نصرته في المأمور وعصمته في المحظور

{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir.”; yani O, kötülüklerden kaçınanların dostu ve taatleri işleyenlerin yardımcısıdır. Şöyle denilmiştir: Kim fiillerinde takvalı davranır ve amellerini güzelce yaparsa, Allah bütün hallerinde onunla beraber olur; O'nun yardımı emredilen şeylerde zafere ulaşması, yasaklanan şeylerde ise korunmasıdır.