{قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرحمن} لما سمعه أبو جهل يقول يا الله يا رحمن قال إنه نهانا أن نعبد إلهين وهو يدعو إلها آخر فنزلت وقيل إن أهل الكتاب قالوا إنك لتقل ذكر الرحمن وقد اكثر الله في التوارة هذا الاسم فنزلت والدعاء بمعنى التسمية لا بمعنى النداء وأو للتخيير أي سموا بهذا الاسم أو بهذا أو اذكروا إما هذا وإما هذا والتنوين في {أَيَّا مَّا تَدْعُوا} عوض من المضاف اليه وما زيدت للتوكيد وايا نصب بتدعوا وهو مجزوم بأي أي هذين الاسمين ذكرتم وسميتم {فَلَهُ الأسْمَآءُ الحسنى} والضمير في فله يرجع إلى ذات الله تعالى والفاء لأنه جواب الشرط أي أيَّاماً تدعوا فهو حسن فوضع موضعه قوله فله الأسماء الحسنى لأنه إذا حسنت أسماؤه كلها حسن هذان الاسمان لأنهما منها ومعنى كونها أحسن الأسماء إنها مستقلة بمعاني التمجيد والتقديس والتعظيم {ولا تجهر بصلاتك} بقراءة صلايك على حذف المضلف لأنه لا يلبس إذ الجهر والمخافتة تعتقبان على الصوت لا غير والصلاة أفعال وأذكار وكان رسول الله ﷺ يرفع صوته بقراءته فإذا سمعها المشركون لغوا وسبوا فأمر بأن يخفض من صوته والمعنى ولا تجهر حتى تسمع المشركن {ولا تخافت بها} حتى تسمع من خلفك {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ} بين الجهر والمخافتة {سبيلا} وسطا أو معناه لا تجهر بصلاتك كلها ولا تخافت بها كلها وابتغ بين ذلك سبيلاً بأن تجهر بصلاة الليل وتخافت بصلاو النهار أو بصلاتك بدعائك
{ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرحمن } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin'”; Ebû Cehil, Peygamber'in “Yâ Allah, yâ Rahmân” dediğini işitince: “O bizi iki ilaha tapmaktan nehyediyor, kendisi ise başka bir ilaha yalvarıyor” dedi; bunun üzerine [bu ayet] indi. Bir rivayete göre de Ehl-i Kitap: “Sen Rahmân ismini çok az anıyorsun, oysa Allah Tevrat'ta bu ismi çokça zikretmiştir” dediler; bunun üzerine indi. Dua burada isimlendirme (tesmiye) anlamındadır, nida (çağırma) anlamında değildir. 'Ev' (أَوْ) edatı muhayyerlik (seçim) içindir; yani “İster bu isimle, ister şu isimle isimlendirin” yahut “Ya bunu ya da şunu zikredin” demektir. { أَيَّا مَّا تَدْعُوا } “Hangisiyle çağırırsanız çağırın” ifadesindeki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir. 'Mâ' (مَا) tekit için ziyade kılınmıştır. 'Eyyen' (أَيًّا) kelimesi 'ted'û' (تَدْعُوا) fiili ile mensuptur ve fiil de 'eyy' (أَيّ) şart edatıyla meczumdur. Yani: “Bu iki isimden hangisini zikreder ve isimlendirirseniz [isimlendirin], { فَلَهُ الأسْمَآءُ الحسنى } “en güzel isimler O'nundur”.” { فَلَهُ } “O'nundur”daki zamir, Yüce Allah'ın zatına racidir (döner). Fâ harfi ise şartın cevabı olduğu içindir. Yani “Hangisiyle çağırırsanız çağırın o güzeldir”; nitekim O'nun bütün isimleri güzel olunca, bu iki isim de onlardan olduğu için güzeldir; bu sebeple [cevap cümlesi yerine] { فَلَهُ الأسْمَآءُ الحسنى } “en güzel isimler O'nundur” sözü konulmuştur. Onların en güzel isimler olmasının anlamı, övgü, tenzih ve yüceltme manalarını müstakil olarak içermeleridir. { ولا تجهر بصلاتك } “Namazında sesini pek yükseltme”; 'kırâati salâtike' (namazının okuyuşunda) demektir ve muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir; zira karışıklığa yol açmaz, çünkü sesin yükseltilmesi ve kısılması ancak seste birbiri ardınca gelir, namaz ise fiillerden ve zikirlerden ibarettir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatinde sesini yükseltirdi; müşrikler bunu işittiklerinde boş lakırdı edip söverlerdi. Bunun üzerine sesini kısması emredildi. Anlamı şudur: Müşriklere duyuracak kadar sesini yükseltme, { ولا تخافت بها } “pek de kısma”; [arkandakilere duyuracak kadar olsun, onları duyamaz hale getirecek kadar da kısma]. { وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ } “Bu ikisi arasında”; sesini yükseltmekle kısmak arasında, { سبيلا } “bir yol”, yani orta bir yol [tut]. Yahut manası: Namazlarının tamamında sesini yükseltme, tamamında da sesini kısma; gece namazında sesini yükseltip gündüz namazında kısarak bu ikisi arasında bir yol tut demektir. Ya da “namazında” ifadesi, “duanda” demektir.
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا } “Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı olmayan ve acizlikten dolayı bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan Allah'a mahsustur.' O'nu tekbir ile yücelt de yücelt.” (111)
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً} كما زعمت اليهود والنصارى وبنو مليح {وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ} كما زعم المشركون {وَلَمْ يَكُن لَّهُ وَلِيٌّ مِّنَ الذُّلِّ} أي لم يذل فيحتاج إلى ناصر أو لم يوال أحداً من أجل مذلة به ليدفعها بموالاته
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً } “Ve de ki: 'Hamd, çocuk edinmeyen [...] Allah'a mahsustur'”; Yahudilerin, Hristiyanların ve Benî Melîh'in iddia ettiği gibi [çocuk edinmeyen]. { وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ } “mülkte hiçbir ortağı olmayan”; müşriklerin iddia ettiği gibi [ortağı olmayan]. { وَلَمْ يَكُن لَّهُ وَلِيٌّ مِّنَ الذُّلِّ } “ve acizlikten dolayı bir yardımcıya da ihtiyacı bulunmayan”; yani aciz kalıp da bir yardımcıya muhtaç olmayan yahut kendisindeki bir düşkünlük/zillet sebebiyle onu dostluğuyla savuşturmak için kimseyi dost edinmeyen.
{وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً} وعظمه وصفه بأنه أكبر منان يكون له ولد أو شريك وسمى النبي ﵇ الآية آية العز وكان إذا أفصح الغلام من بني عبد المطلب علمه هذه الآية
{ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيراً } “O'nu tekbir ile yücelt de yücelt”; O'nu yücelt ve O'nu bir çocuğu veya ortağı olmasından daha büyük [ve yüce] olarak vasfet. Peygamber aleyhisselâm bu ayeti 'İzzet Ayeti' (Âyetü'l-Izz) olarak isimlendirmiştir. Benî Abdilmuttalib'den bir çocuk konuşmaya başladığı zaman, [Peygamber] ona bu ayeti öğretirdi.