Binûn

Kehf — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{كِلْتَا الجنتين اتَتْ} أعطت حمل على اللفظ لأن لفظ كلتا مفرد ولو قيل آتتا على المعنى لجاز {أُكُلُهَا} ثمرها {وَلَمْ تَظْلِمِ مّنْهُ} ولم تنقص من أكلها شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خلالهما نَهَراً نعتهما بوفاء الثمار وتمام الأكل من غير نقص ثم بما هو أصل الخير ومادته من أمر الشرب فجعله أفضل ما يسقى به وهو النهر الجاري فيها

{ كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ } “Her iki bağ da verdi” [ifadesindeki fiil] lafza hamledilmiştir; çünkü “kiltâ” lafzı tekildir. Şayet manaya göre “âtetâ” denseydi bu da caiz olurdu. { أُكُلَهَا } “Yemişlerini” yani meyvesini [verdi], { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ } “ve ondan eksiltmedi” yemişinden hiçbir şeyi noksan bırakmadı. { وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا } “Biz de ikisinin arasından bir ırmak fışkırtmıştık.” O iki bağı, meyvelerin tam olması ve hiçbir eksiklik bulunmaksızın yemişlerin eksiksiz bitmesiyle; ardından da hayrın aslı ve maddesi olan sulama işiyle niteledi ve onu sulamanın en faziletlisi kıldı ki bu da aralarından akan ırmaktır.

وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)

{ وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا } “Onun başka geliri de vardı. Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona: 'Ben servetçe senden daha zenginim; insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm' dedi.” (34)

{وَكَانَ لَهُ} لصاحب الجنتين ثَمَرٌ أنواع من المال من ثمر ماله إذا كثره أي

{ وَكَانَ لَهُ } “Onun vardı” iki bahçenin sahibinin, { ثَمَرٌ } “başka geliri” [yani] çeşitli malları vardı. Bu, malını çoğalttığında denilen 'semera mâlühû' ifadesindendir; yani:

الكهف (٣٩ - ٣٤)

el-Kehf (34 - 39)

كانت له إلى الجنتين الموصوفتين الأموال الكثيرة من الذهب والفضة وغيرهما هاله ثمر وأحيط بثمره بفتح الميم والثاء عاصم وبضم الثاء وسكون الميم أبو عمرو وبضمهما غيرهما {فَقَالَ لصاحبه وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} يراجعه الكلام من حار يحور إذا رجع يعني قطروس أخذ بيد المسلم يطوف به في الجنتين ويريه ما فيهما ويفاخره بما ملك من المال دونه {أَنَاْ أَكْثَرُ مِنكَ مَالاً وَأَعَزُّ نَفَراً} أنصاراً وحشماً أو أولاداً ذكوراً لأنهم ينفرون معه دون الإناث

Nitelendirilen bu iki bahçenin yanında altın, gümüş ve benzeri pek çok malı vardı. [Ayetteki] { ثَمَرٌ } ve { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } kelimelerini Âsım 'mîm' ve 'sâ' harflerinin fethasıyla (semer ve bi-semerihî); Ebû Amr 'sâ' harfinin zammesi ve 'mîm' harfinin sükûnuyla (sümr ve bi-sümrihî); diğerleri ise her iki harfin zammesiyle (sümür ve bi-sümürihî) okumuştur. { فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ } “Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona dedi ki:” Karşılıklı konuşurken; [bu fiil] dönmek anlamına gelen 'hâra-yehûru' kökündendir. Yani Katrûn, müminin elinden tutarak onu iki bahçede dolaştırıyor, içindekileri gösteriyor ve onun sahip olamadığı mallarla ona karşı övünüyordu. { أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا } “Ben servetçe senden daha zenginim; insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm.” [Yani] yardımcılar ve maiyet bakımından yahut erkek evlatlar bakımından [daha üstünüm]; çünkü kadınların aksine erkekler onunla birlikte seferber olurlar/yardıma koşarlar.

وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥)

{ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا } “Kendisine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum.'” (35)

{ودخل جنته} إحدى جنتيه أو سماهما جنة لا تحاد الحائط وجنتين للنهر الجاري بينهما وَهُوَ ظَالِمٌ لّنَفْسِهِ ضار لها بالكفر {قَالَ مَا أَظُنُّ أَن تَبِيدَ هذه أَبَداً} أي أن تهلك هذه الجنة شك في بيدودة جنته لطول أمله وتمادي غفلته واغتراره بالمهلة وترى أكثر الأغنياء من المسلمين تنطق ألسنة أحوالهم بذلك

{ وَدَخَلَ جَنَّتَهُ } “Bağına girdi” [yani] iki bağından birine [girdi] yahut aradaki duvar bir olduğu için ikisini tek bağ olarak adlandırdı; aralarından akan ırmak sebebiyle de iki bağ kıldı. { وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Kendisine zulmederek” küfrü sebebiyle nefsine zarar vererek. { قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا } “Dedi ki: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum.'” Yani bu bağın helak olacağını düşünmüyorum. Emelinin uzunluğu, gafletinin sürüp gitmesi ve kendisine tanınan mühletle aldanması sebebiyle bağının yok oluşundan şüpheye düştü. Müslümanların zenginlerinin çoğunun hâl dillerinin de bunu söylediğini görürsün.

وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)

{ وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “'Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbimin huzuruna götürülecek olursam bile, muhakkak orada bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.'” (36)

{وَمَا أَظُنُّ الساعة قَائِمَةً} كائنة {وَلَئِن رُّدِدتُّ إلى رَبّى لأَجِدَنَّ خَيْراً مّنْهَا مُنْقَلَباً} إقسام منه على أنه إن رد إلى ربه على سبيل الفرض كما يزعم صاحبه ليجدن في الآخرة خيراً من جنته في الدنيا إدعاء لكرامته عليه ومكانته عنده منقلباً تمييز أي مرجعاً وعاقبة

{ وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” vuku bulacağını [düşünmüyorum]. { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } “Rabbimin huzuruna götürülecek olursam bile, muhakkak orada bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.” Arkadaşının iddia ettiği gibi faraza Rabbine döndürülecek olursa, Allah katındaki ikramı ve O'nun nezdindeki konumunu iddia ederek, ahirette dünyadaki bağından daha hayırlısını bulacağına dair ettiği bir yemindir. { مُنْقَلَبًا } “Sonuç olarak” kelimesi temyizdir; yani varılacak yer ve akıbet bakımından demektir.

قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧)

{ قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } “Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: 'Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir insan şekline sokan Rabbini inkâr mı ettin?'” (37)

{قَالَ لَهُ صاحبه وَهُوَ يحاوره أَكَفَرْتَ بالذى خَلَقَكَ مِن تُرَابٍ} أي خلق أُصلك لأن خلق أصله سبب في خلقه وكان خلقه خلقاله {ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ} أي خلقك من نطفة {ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلاً} عدلك وكملك إنساناً ذكراً بالغاً مبلغ الرجال جعله كافراً بالله لشكه في البعث

{ قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ } “Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: 'Seni topraktan yaratan [Rabbini] inkâr mı ettin?'” Yani senin aslını yaratandır; zira aslının yaratılması kendisinin yaratılma sebebidir ve aslının yaratılması kendisinin yaratılması gibidir. { ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “Sonra bir nutfeden (damla sudan)” yani seni bir nutfeden yaratanı, { ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } “sonra da seni tam bir erkek şekline sokanı.” Seni erkeklik çağına erişmiş, kamil ve düzgün bir insan kılanı [inkâr mı ettin?] Yeniden dirilişten şüphe ettiği için onu Allah'ı inkâr etmiş saydı.

لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨)

{ لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا } “Fakat bana gelince, O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.” (38)

{لَكُنَّا} بالألف في الوصل شامي الباقون بغير ألف وبالألف في الوقف اتفاق وأصله لكن أنا فحذفت الهمزة وألقيت حركتها على نون لكن فتلاقت النونان فأدغمت الأولى في الثانية بعد أن سكنت {هُوَ الله رَبّى} هو ضمير الشأن والشأن الله ربي والجملة خبر أنا والراجع منها إليه ياء الضمير وهو استدراك لقوله أكفرت قال لأخيه أنت كافر بالله لكني مؤمن وموحد كما تقول زيد غائب لكن عمراً حاضر وفيه حذف أي أقول هو الله بدليل عطف {وَلاَ أُشْرِكُ بِرَبّى أَحَدًا}

{ لَكِنَّا } kelimesini vasl (geçiş) halinde Şâmî elifle, diğerleri ise elifsiz okumuştur; vakıf (durma) halinde ise ittifakla elifledir. Aslı “lâkin ene” (fakat ben) şeklindedir; hemze hazfedilmiş, harekesi “lâkin” kelimesinin nûn harfine aktarılmıştır. Böylece iki nûn yan yana gelmiş ve birincisi sakin kılındıktan sonra ikincisine idğam edilmiştir. { هُوَ اللَّهُ رَبِّي } “O Allah benim Rabbimdir” ifadesindeki “hüve” şe'n zamiridir; yani durum şudur ki Allah benim Rabbimdir. Cümle, “ene” mübtedasının haberidir ve oradan mübtedaya dönen zamir [mütekellim] yâ'sıdır. Bu, { أَكَفَرْتَ } “İnkâr mı ettin?” sözüne yapılan bir istidraktır. Kardeşine: 'Sen Allah'ı inkâr ediyorsun, fakat ben iman ve tevhid ediyorum' demiştir; nitekim 'Zeyd uzaktadır, fakat Amr hazırdır' denir. Burada bir hazif vardır; yani { وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا } “Ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” ifadesinin atfedilmesi delaletiyle takdiri: 'Ben derim ki O Allah'tır' şeklindedir.

وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩)

{ وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا } “'Bağına girdiğin zaman: Maşaallah! Allah'ın dilediği olur, kuvvet yalnız Allah'ındır deseydin ya! Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan...'” (39)

{وَلَوْلاَ} وهلا {إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاء الله} ما موصولة مرفوعة المحل على أنها خبر مبتدأ محذوف تقديره الأمر ماشاء الله أو شرطية

{ وَلَوْلَا } “...deseydin ya!” [ifadesi] teşvik ve kınama (hel-lâ) manasındadır. { إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ } “Bağına girdiğin zaman: Maşaallah deseydin ya!” Buradaki “mâ” mevsûldür; mahallen merfû olup mahzuf bir mübtedanın haberidir ve takdiri: 'Durum, Allah'ın dilediğidir' şeklindedir; yahut şart edatıdır,

منصوبة الموضع والجزاء محذوف يعني أي شيء شاء الله كان والمعنى هلا قلت عند دخولها والنظر إلى ما رزقك الله منها الأمر ما شاء الله اعترافا بأنها وكل ما فيها إنما حصل بمشيئته الله وأن أمرها بيده إن شاء تركها عامرة وإن شاء خربها {لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بالله} إقراراً بأن ما قويت به على عمارتها وتدبير أمرها هو بمعونته وتأييده

mahallen mansuptur ve cezası (cevabı) mahzuftur; yani 'Allah ne dilerse o olur' demektir. Anlam şudur: Oraya girdiğinde ve Allah'ın oradan sana rızık olarak verdiklerine baktığında; bağın ve içindeki her şeyin ancak Allah'ın dilemesiyle meydana geldiğini, onun işinin Allah'ın elinde olduğunu, dilerse mamur bırakacağını, dilerse harap edeceğini itiraf ederek: 'Durum Allah'ın dilediğidir' deseydin ya! { لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ } “Kuvvet yalnız Allah'ındır” [sözünü de] orayı imar etmeye ve işlerini çekip çevirmeye güç yetirdiğin şeylerin ancak O'nun yardımı ve desteğiyle olduğunu ikrar ederek [söyleseydin ya!]

الكهف (٤٣ - ٣٩)

el-Kehf (39 - 43)

من قرأ {إِن تَرَنِ أَنَاْ أَقَلَّ مِنكَ مَالاً} بنصب أقل فقد جعل أنا فصلاً ومن رفع وهو الكسائي جعله مبتدأ وأقل خبره والجملة مفعولا ثانيا لترني وفي قوله {وَوَلَدًا} نصرة لمن فسر النفر بالأولاد في قوله وأعز نفرا

{ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا } “Eğer beni malca kendinden daha az görüyorsan” ayetinde “akalle” lafzını nasb ile okuyan, “ene” lafzını zamîr-i fasl kılmıştır. Ref ile okuyan Kisâî ise onu mübteda, “akallü”yü onun haberi kılmış; bu cümleyi de “teranî” fiilinin ikinci mef'ûlü yapmıştır. { وَوَلَدًا } “Ve evlat bakımından” ifadesinde, { وَأَعَزُّ نَفَرًا } “insan sayısı bakımından daha güçlü” ayetindeki “nefer” kelimesini evlatlar diye tefsir edenlerin görüşünü destekleyen bir delil vardır.

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠)

{ فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا } “'Olur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağına da gökten yıldırımlar indirir de orası kaypak bir toprak kesilir.'” (40)

{فعسى رَبّى أَن يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مّن جَنَّتِكَ} في الدنيا أو في العقبي {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا} عذاباً {مِّنَ السماء فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} أرضاً بيضاء يزلق عليها لملاستها

{ فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ } “Olur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir” dünyada yahut ahirette. { وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا } “Ve üzerine bir hesap (azap) gönderir” bir azap [gönderir], { مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا } “gökten de orası kaypak bir toprak kesilir” düzlüğü/pürüzsüzlüğü sebebiyle üzerinde ayakların kaydığı çorak/çıplak bir araziye dönüşür.

أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)

{ أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } “'Yahut suyu yerin dibine çekilir de artık onu aramaya bile güç yetiremezsin.'” (41)

{أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا} غائراً أي ذاهباً في الأرض {فَلَن تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا} فلا يتأنى منك طلبه فضلاً عن الوجود والمعنى إن ترن أفقر منك فأنا أتوقع من صنع الله ان يقلب ما بي وما بك من الفقر والغنى فيرزقني لإيماني جنة خيراً من جنتك ويسلبك لكفرك نعمته ويخرب بساتينك

{ أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا } “Yahut suyu yerin dibine çekilir” derine inip yerin içinde kaybolur, { فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } “artık onu aramaya bile güç yetiremezsin.” Onu bulmak bir yana, aramak bile elinden gelmez. Anlam şudur: Beni kendinden daha fakir görüyorsan, ben Allah'ın kudretinden bendeki ve sendeki fakirlik ile zenginliği tersine çevirmesini; imanımdan ötürü bana senin bağından daha hayırlı bir bağ vermesini, küfründen ötürü ise nimetini senden çekip almasını ve bağlarını harap etmesini ummaktayım.

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢)

{ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا } “Derken onun bütün serveti kuşatılıp yok edildi. Bağ, çökmüş çardakları üzerine yıkılmış haldeyken, oraya harcadıklarına karşı avuçlarını ovuşturup dövünmeye başladı ve: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu.” (42)

{وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} هو عبارة عن إهلاكه وأصله من أحاط به العدو لأنه إذا أحاط به فقد ملكه واستولى عليه ثم استعمل في كل أهلاك {فأصبح} أي كافر {يقلب كفيه} يضرب احداهما على الأخرى ندماً وتحسراً وإنما صار تقليب الكفين كناية عن الندم والتحسر لأن النادم يقلب كفيه ظهر البطن كما كنى عن ذلك بِعَضِّ الكف والسقوط في اليد ولأنه في معنى الندم عُدي تعديته بعلي كأنه قيل فأصبح يندم {عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا} أي في عمارتها {وَهِىَ خَاوِيَةٌ على عروشها} يعني أن كرومها المعرشة سقطت عروشها على

{ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Onun bütün serveti kuşatıldı” ifadesi, onun helak edilmesinden kinayedir. Aslı, 'düşman onu kuşattı' sözünden gelir; çünkü düşman bir şeyi kuşattığında ona mâlik olur ve onu ele geçirir; daha sonra bu ifade her türlü helak için kullanılmıştır. { فَأَصْبَحَ } “Başladı” yani kâfir kişi, { يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ } “avuçlarını ovuşturmaya” pişmanlık ve üzüntüden ellerini birbirine vurmaya başladı. İki elin ovuşturulması pişmanlık ve üzüntüden kinaye kılınmıştır; zira pişman olan kimse ellerinin içini dışına çevirip ovuşturur; nitekim bu durum elini ısırmak ve eline düşmek (çaresiz kalmak) tabirleriyle de kinaye edilmiştir. Pişmanlık anlamında olduğu için, sanki 'böylece pişman olmaya başladı' denilmiş gibi 'alâ' harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. { عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا } “Oraya harcadıklarına karşı” yani orayı imar etmeye [harcadığı şeylere], { وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “bağ, çökmüş çardakları üzerine yıkılmış haldeyken.” Yani çardaklara sarılmış asmaları; önce çardakları

الأرض وسقطت فوقها الكروم {ويقول يا ليتني لَمْ أُشْرِكْ بِرَبّى أَحَدًا} تذكر موعظة أخيه فعلم أنه أتي من جهة كفره وطغيانه فتمنى لو لم يكن مشركاً حتى لا يهلك الله بستانه حين لم ينفعه التمني ويجوز أن يكون توبة من الشرك وندماً على ما كان منه ودخولاً في الإيمان

yere çökmüş, asmalar da onların üzerine devrilmiştir. { وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا } “Ve: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu.” Kardeşinin öğüdünü hatırladı ve başına gelenin inkârı ve azgınlığı sebebiyle olduğunu anladı; böylece temenninin kendisine fayda vermediği bir anda, Allah bağını helak etmesin diye müşrik olmamış olmayı temenni etti. Bu sözün, şirkten tövbe etmek, yaptıklarına pişman olmak ve imana girmek anlamına gelmesi de caizdir.

وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣)

{ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا } “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendisi de yardım edebilecek güçte değildi.” (43)

{وَلَمْ تَكُن لَّهُ فِئَةٌ يَنصُرُونَهُ} يقدرون على نصرته {مِن دُونِ الله} أي هو وحده القادر على نصرته لا يقدر أحد غيره أن ينصره إلا أنه لم ينصره لحكمة {وَمَا كَانَ مُنْتَصِراً} وما كان ممتنعاً بقوته عن انتقام الله

{ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ } “Ona yardım edecek bir topluluk yoktu” ona yardım etmeye güç yetirebilecek, { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka.” Yani ona yardım etmeye yalnız O güç yetirir; O'ndan başka hiç kimse ona yardım edemez; ancak bir hikmetten ötürü ona yardım etmemiştir. { وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا } “Kendisi de yardım edebilecek güçte değildi” kendi gücüyle Allah'ın intikamından kendini koruyabilecek durumda da değildi.

هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤)

{ هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا } “İşte o makamda dostluk ve koruyuculuk, hak olan Allah'a mahsustur. O, mükâfat bakımından da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.” (44)

{هنالك الولاية لله الحق} يكن بالياء والولاية بكسر الواو حمزة وعلي فهي بالفتح النصرة والتولي وبالكسر السلطان والملك والمعنى هنالك أي في ذلك المقام وتلك الحال النصرة لله وحده لا يملكها غيره ولا يستطيعها أحد سواه تقريراً لقوله ولم تكن له فئة ينصرونه من دون الله أو هنالك السلطان والملك لله لا يغلب أو في مثل تلك الحال الشديدة يتولى الله ويؤمن به كل مضطر يعني أن قوله يا ليتني لم أشرك بربي أحداً كلمة ألجيء إليها فقالها جزعاً مما دهاه من شؤم كفره ولولا ذلك لم يقلها أو هنالك الولاية لله ينصر فيها اولياء المؤمنين على الكفرة

{ هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } “İşte orada velayet, hak olan Allah'a aittir” [cümlesindeki fiili] Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'yâ' ile (yekûnü) ve 'velâyet' kelimesini vâv'ın kesresiyle (el-vilâyetü) okumuşlardır. Bu kelime fetha ile (el-velâyet) yardım etmek ve sahiplenmek; kesre ile (el-vilâyet) ise hâkimiyet ve mülk anlamına gelir. Anlam şudur: İşte orada, yani o makamda ve o durumda yardım yalnız Allah'a aittir; O'ndan başkası buna mâlik olamaz ve O'ndan başka hiç kimse buna güç yetiremez. Bu, { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluk da yoktu” ayetinin pekiştirilmesidir; yahut orada hâkimiyet ve mülk mağlup edilemeyen Allah'a aittir; yahut böylesi çetin bir durumda her çaresiz kalan kişi Allah'a sığınır ve O'na iman eder. Yani onun 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım' sözü, mecbur kaldığı ve küfrünün uğursuzluğundan başına gelen felaket karşısında dehşete kapılarak söylediği bir sözdür; bu olmasaydı onu söylemezdi. Yahut orada dostluk Allah'a aittir; O orada mümin dostlarına kâfirlere karşı yardım eder,

الكهف (٤٨ - ٤٤)

el-Kehf (44 - 48)

وينتقم لهم يعني أنه نصر فيما فعل بالكافر أخاه المؤمن وصدق قوله فعسى ربي أن يؤتيني خيراً من جنتك ويرسل عليها حسانا من السماء ويؤيده قوله {هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقباً} أي لأوليائه أو هنالك إشارة إلى الآخرة أي في تلك الدار الولاية لله كقوله لمن الملك اليوم الحق بالرفع أبو عمرو وعلى صفة للولاية أو خبر مبتدأ محذوف أي هي الحق أو هو الحق غيرهما بالجر صفة لله عقبا سكون القاف عاصم وحمزة وبضمها غيرهما وفي الشواذ عقبى على وزن فعلى وكلها بمعنى العاقبة

ve onlar adına intikam alır. Yani kâfire yaptıklarıyla, onun mümin kardeşine yardım etmiş ve müminin { فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ } “Olur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir ve senin bağına da gökten bir afet indirir” sözünü doğrulamıştır. { هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا } “O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuçça da daha hayırlıdır” yani dostları için [daha hayırlıdır] ayeti de bunu desteklemektedir. Yahut 'orası' ifadesi ahirete işarettir; yani o yurtta velayet Allah'ındır; nitekim 'Bugün mülk kimindir?' buyrulmuştur. { الْحَقُّ } lafzını ref ile Ebû Amr ve Ali [el-Kisâî] okumuştur ki 'el-velâye'nin sıfatıdır yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o haktır' demektir. Diğerleri ise cerr ile okumuştur ki lafza-i celâlin sıfatıdır. { عُقْبًا } lafzı, Âsım ve Hamza tarafından kāf harfinin sükûnuyla (ukben); diğerleri tarafından ise zammesiyle (ukuben) okunmuştur. Şaz kıraatlerde ise 'fa'lâ' vezninde 'ukbâ' şeklinde gelmiştir ve hepsi de akıbet/sonuç manasındadır.

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)

{ وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا } “Onlara dünya hayatının örneğini ver: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir; onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışır/yetişir, sonunda rüzgârların savurduğu çerçöp haline gelir. Allah, her şey üzerinde tam bir kudret sahibidir.” (45)

{واضرب لَهُم مَّثَلَ الحياة الدنيا كَمَاء أنزلناه من السماء} أي هو كما أنزلناه {فاختلط بِهِ نَبَاتُ الأرض} فالتف بسببه وتكاثف حتى خالط بعضه بعضاً أو أثر في النبات الماء فاختلط به حتى روى {فَأَصْبَحَ هَشِيمًا} يابساً متكسراً الواحدة هشيمة {تَذْرُوهُ الرياح} تنسفه وتطيره الريح حمزة وعلي {وَكَانَ الله على كُلّ شَىْء} من الإنشاء والإفناء {مُّقْتَدِرًا} قادراً شبه حال الدنيا في نضرتها وبهجتها وما يتعقبها من الهلاك والإفناء بحال النبات يكون اخضر ثم يهج فتطيره الريح كأن لم يكن

{واضرب لَهُم مَّثَلَ الحياة الدنيا كَمَاء أنزلناه من السماء} “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O], gökten indirdiğimiz bir su gibidir” Yani o, indirdiğimiz su gibidir. {فاختلط بِهِ نَبَاتُ الأرض} “bununla yeryüzünün bitkisi birbirine karıştı” onun sebebiyle [bitkiler] sarmaş dolaş oldu ve birbiriyle iç içe geçecek kadar sıklaştı; yahut su bitkiye etki etti de suya kanıncaya dek onunla karıştı. {فَأَصْبَحَ هَشِيمًا} “sonunda çerçöp haline geldi” kuruyup ufalanmış [hale geldi]. Tekili 'haşîme'dir. {تَذْرُوهُ الرياح} “rüzgârların savurduğu” rüzgârın savurup uçurduğu [hale geldi]. Hamza ve Ali [Kisâî tekil olarak 'er-rîhu' şeklinde] okumuştur. {وَكَانَ الله على كُلّ شَىْء} “Allah her şeye” var etmeye ve yok etmeye {مُّقْتَدِرًا} “gücü yetendir” Kadirdir. [Cenâb-ı Hak] dünyanın tazeliği, göz alıcılığı ve ardından gelen helak ile yok oluş durumunu; önce yemyeşil olup sonra kuruyan, ardından da rüzgârın sanki hiç var olmamış gibi savurup uçurduğu bitkinin haline benzetmiştir.

الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦)

{ الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا } “Servet ve oğullar, dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan sâlih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” (46)

{المال والبنون زِينَةُ الحياة الدنيا} لا زاد القبر وعدة العقبى {والباقيات الصالحات} أعمال الخير التي تبقى ثمرتها للإنسان أو الصلوات الخمس أو سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر {خَيْرٌ عِندَ رَبّكَ ثَوَابًا} جزاء {وَخَيْرٌ أَمَلاً} لأنه وعد صادق وأكثر الآمال كاذبه يعني أن صاحبها يأمل في الدنيا ثواب الله ويصيبه في الآخرة

{ الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Servet ve oğullar, dünya hayatının süsüdür” kabir azığı veya ahiret hazırlığı değildir. { وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ } “Kalıcı olan sâlih ameller ise” semeresi insana baki kalan hayır amelleridir; yahut beş vakit namazdır ya da 'Sübhânallâhi velhamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' zikridir. { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا } “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” karşılık bakımından, { وَخَيْرٌ أَمَلًا } “ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.” Çünkü bu sadık bir vaattir, emellerin çoğu ise yalancıdır. Yani bunların sahibi dünyada Allah'ın sevabını umar ve ahirette de ona kavuşur.

وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧)

{ وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } “Dağları yürüteceğimiz ve senin yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin günü hatırla! Biz onları mahşerde toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.” (47)

{وَيَوْمَ} واذكر يوم {نُسَيّرُ الجبال} تُسيَّر الجبال مكي وشامي وأبو عمرو أي تسير في الجو أو يذهب بها بأن تجعل هباء منثوراً منبثاً {وَتَرَى الأرض بَارِزَةً} ليس عليها ما يسترها مما كان عليها من الجبال والأشجار {وحشرناهم} أي الموتى {فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أحدا} أي فلم نترك غدارة أي تركه ومنه الغدر ترك الوفاء والغدير ما غادره السيل

{ وَيَوْمَ } “Ve o günü [hatırla]” o günü zikret ki, { نُسَيِّرُ الْجِبَالَ } “dağları yürüteceğiz.” Mekkî, Şâmî ve Ebû Amr bu kelimeyi meçhul olarak 'tüseyyerü'l-cibâlü' şeklinde okumuştur; yani havada yürütülür yahut savrulup dağılmış toz zerreleri haline getirilerek yok edilir. { وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً } “Ve yeri dümdüz, çırılçıplak görürsün” üzerinde bulunan dağlardan ve ağaçlardan onu örtecek hiçbir şey kalmamıştır. { وَحَشَرْنَاهُمْ } “Ve onları toplamışızdır” yani ölüleri, { فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } “içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.” Yani hiçbirini terk etmemişizdir. 'Ğadarehû' onu terk etti demektir; ahdi terk etmek anlamına gelen 'ğadr' ve selin geride bıraktığı su birikintisi anlamına gelen 'ğadîr' kelimeleri de buradan gelir.

وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨)

{ وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا } “Onlar sıra sıra Rabbinin huzuruna arz olunurlar. 'Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz; oysa siz, size böyle bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız' [denir].” (48)

{وَعُرِضُواْ على رَبّكَ صَفَّا} مصطفين ظاهرين ترى جماعتهم كما ترى كل واحد لا يحجب أحد أحداً شبهت حالهم بحال الجند المعروضين على السلطان {لَّقَدْ جئتمونا} أي قلنا لهم جئتمونا وهذا المضمر يجوز أن يكون عامل النصب في يوم نسير {كَمَا خلقناكم أَوَّلَ مَرَّةٍ} أي لقد بعثناكم كما أنشأناكم أول مرة أو جئتمونا عراة لا شيء معكم كما خلقناكم أولاً وإنما قال وحشرناهم ماضياً بعد نسير وترى للدلالة على حشرهم

{ وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا } “Sıra sıra Rabbinin huzuruna arz olunurlar” saflar halinde ve açıkça [dururlar]; hiçbir kimse bir diğerini örtmeksizin her bir ferdi görebildiğin gibi topluluklarını da görürsün. Onların bu hâli, hükümdarın huzuruna çıkarılan ordunun durumuna benzetilmiştir. { لَقَدْ جِئْتُمُونَا } “Andolsun Bize geldiniz” yani onlara: 'Bize geldiniz' dedik. Bu takdir edilen [kavl] sözü, “yevme nüseyyirü” ifadesini nasb eden âmil olabilir. { كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “İlk defa yarattığımız gibi” yani sizi ilk defa var ettiğimiz gibi yeniden dirilttik; yahut ilk yaratıldığınız gibi yanınızda hiçbir şey olmaksızın çırılçıplak geldiniz. 'Nüseyyirü' ve 'terâ' [muzari fiillerinden] sonra { وَحَشَرْنَاهُمْ } fiilinin mazi olarak gelmesi, onların toplanmasının yürütülmeden

قبل التسيير

önce olduğuna

الكهف (٥١ - ٤٨)

el-Kehf (48 - 51)

وقبل البروز ليعاينوا تلك الأهوال كأنه قيل وحشرناهم قبل ذلك {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّن نَّجْعَلَ لَكُمْ مَّوْعِدًا} وقتاً لإنجاز ما وعدتم على ألسنة الأنبياء من البعث والنشور أو مكان وعد للمحاسبة

ve o dehşetli halleri bizzat görmeleri için yeryüzünün açığa çıkmasından önce gerçekleşeceğine delalet etmek içindir; sanki 'Biz onları bundan önce topladık' denilmiştir. { بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا } “Oysa siz, size böyle bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız” peygamberlerin diliyle size vadedilen yeniden diriliş ve toplanmanın gerçekleşeceği bir vakit tayin etmeyeceğimizi yahut hesaplaşma için bir buluşma yeri kılmayacağımızı zannetmiştiniz.

وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩)

{ وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korkup dehşete düştüklerini görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitapmış ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” (49)

{وَوُضِعَ الكتاب} أي صحف الأعمال {فَتَرَى المجرمين مُشْفِقِينَ} خائفين {مِمَّا فِيهِ} من الذنوب {وَيَقُولُونَ يا ويلتنا ما لهذا الكتاب لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً} أي لا يترك شيئاً من المعاصي {إِلاَّ أَحْصَاهَا} حصرها وضبطها {وَوَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِرًا} في الصحف عتيداً أو جزاء ما عملوا {وَلاَ يظلم ربك أحدا} فيكتب عليه مالم يعمل أو يزيد في عقابه أو يعذبه بغير جرم

{ وَوُضِعَ الْكِتَابُ } “Kitap ortaya konmuştur” yani amel sahifeleri [konur]. { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ } “Suçluların korkup dehşete düştüklerini görürsün” korktuklarını [görürsün], { مِمَّا فِيهِ } “onda yazılı olanlardan” günahlardan ötürü. { وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً } “Ve derler ki: 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitapmış ki küçük büyük hiçbir şey bırakmamış!'” Yani günahlardan hiçbir şeyi terk etmemiş, { إِلَّا أَحْصَاهَا } “hepsini sayıp dökmüş!” Hepsini kuşatmış ve kaydetmiştir. { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا } “Yaptıklarını hazır bulmuşlardır” sahifelerde hazır veya yaptıklarının karşılığını [bulmuşlardır]. { وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” İşlemediği bir şeyi aleyhine yazarak yahut cezasını artırarak ya da günahsız yere ona azap ederek [zulmetmez].

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠)

{ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Hani Biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O, cinlerdendi; böylece Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, Beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dostlar ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için bu ne kötü bir değiş tokuştur!” (50)

{وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم} سجود تحية أو سجود انقياد {فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ كان من الجن} وهو متسأنف كان قائلا قال ماله لم يسجد فقيل كان من الجن {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبّهِ} خرج عما أمره ربه به من السجود وهو دليل على أنه كان مأمور بالسجود مع الملائكة {أفتتخذونه} هو {وَذُرّيَّتَهُ} الهمزة للإنكار والتعجب كأنه قيل أعقيب ما وجد منه تتخذونه وذريته {أَوْلِيَاء مِن دُونِى} وتستبدلونهم بي ومن ذريته لا قيس موسوس الصلاة والأعور صاحب الزنا وبتر صاحب الصائب ومطوس صاحب الاراجيف وداسم يدخل ويأكل مع من لم يسم الله تعالى {وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} أعداء {بِئْسَ للظالمين بَدَلاً} بئس البدل من الله إبليس لمن استبدله فأطاعه بدل طاعة الله

{ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: Âdem'e secde edin demiştik” saygı secdesi veya itaat secdesi [yapmalarını emretmiştik]. { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç hepsi secde etti; o, cinlerdendi.” Bu, müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir; sanki birisi 'Neden secde etmedi?' diye sormuş da 'O cinlerdendi' denilmiştir. { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Böylece Rabbinin emrinden çıktı” Rabbinin kendisine emrettiği secdeden dışarı çıktı. Bu da onun meleklerle birlikte secde etmekle emrolunduğunun bir delilidir. { أَفَتَتَّخِذُونَهُ } “Şimdi siz onu” kendisini, { وَذُرِّيَّتَهُ } “ve zürriyetini mi ediniyorsunuz?” Hemze, inkâr ve taaccüb (şaşkınlık) içindir; sanki 'Ondan sadır olan bunca şeyden sonra, siz onu ve zürriyetini mi ediniyorsunuz', { أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي } “Beni bırakıp dostlar olarak” ve Beni onlarla mı değiştiriyorsunuz [denilmektedir]. Onun zürriyetinden bazıları şunlardır: Namazda vesvese veren Lâkīs, zinanın sorumlusu el-A'ver, musibetler anında feryat figan ettiren Betir, asılsız haberler ve dedikodular yayan Matvûs ve Allah'ın adı anılmadığında eve girip yemek yiyen Dâsim'dir. { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Oysa onlar sizin düşmanınızdır” düşmanlarınızdır. { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Zalimler için bu ne kötü bir değiş tokuştur!” Allah'ın yerine İblis'i tercih edip Allah'a itaat yerine ona itaat eden kimse için İblis, Allah'tan [ne kötü] bir bedeldir!

مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١)

{ مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına da kendi nefislerinin yaratılışına da şahit tutmadım; saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim.” (51)

{مَّا أَشْهَدتُّهُمْ} أي إبليس وذريته {خَلَقَ السماوات والأرض} يعني

{ مَا أَشْهَدْتُهُمْ } “Ben onları şahit tutmadım” yani İblis ve zürriyetini, { خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin yaratılışına.” Yani:

أنكم اتخذتموهم شركاء لي في العبادة وإنما يكونون شركاء فيها لو كانوا شركاء في الالهية فنفي مشاركتهم في الالهية بقوله ما اشهدتهم خلق السموات والأرض لأعتضد بهم في خلقها أو أشاورهم فيه أي تفردت بخلق الأشياء فأفردوني في العبادة {وَلاَ خَلْقَ أَنفُسِهِمْ} أي ولا أشهدت بعضهم خلق بعض كقوله ولا تقتلوا أنفسكم {وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ المضلين} أي وما كنت متخذهم {عَضُداً} أي أعواناً فوضع المضلين موضع ضمير ذمالهم بالإضلال فإذا لم يكونوا عضداً لي في الخلق فما لكم تتخذونهم شركاء لي في العبادة

Siz onları ibadette Bana ortaklar edindiniz. Hâlbuki onlar ibadette ancak ilahlıkta Bana ortak olsalardı ortak olabilirlerdi. Bu yüzden onların ilahlıktaki ortaklıklarını: 'Göklerin ve yerin yaratılışında onlardan güç almak veya onlarla istişare etmek için onları yaratılışa şahit tutmadım; yani eşyayı yaratmada tek kaldım, öyleyse ibadette de Beni birleyin' buyurarak nefyetti. { وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } “Ne de kendi nefislerinin yaratılışına” yani 'Birbirinizin canına kıymayın' ayetinde olduğu gibi bazısını diğer bazısının yaratılışına şahit tutmadım. { وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ } “Saptıranları edinmiş değilim” yani onları edinmiş değilim, { عَضُدًا } “yardımcı” yani yardımcılar [edinmiş değilim]. Saptırmalarından ötürü onları yermek amacıyla zamir yerine 'saptıranlar' (el-mudillîn) açık ismini koydu. Mademki yaratmada Bana yardımcı değillerdi, o halde ne diye onları ibadette Bana ortaklar ediniyorsunuz?

وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢)

{ وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } “O gün [Allah şöyle] buyurur: ‘Bana ortak olduklarını iddia ettiğiniz şeyleri çağırın!’ Onlar da bunları çağırırlar; fakat kendilerine cevap vermezler. Biz de aralarına bir helak çukuru koymuşuzdur.” (52)

{ويوم يقول} الله

{ وَيَوْمَ يَقُولُ } “O gün [Allah şöyle] buyurur:” Allah

الكهف (٥٦ - ٥٢)

Kehf (52-56)

للكفار وبالنون حمزة {نَادُواْ} ادعوا بصوت عالٍ {شُرَكَائِىَ الذين زَعَمْتُمْ} أنهم فيكم شركائي ليمنعوكم من عذابي وأراد الجن وأضاف الشركاء إليه على زعمهم توبيخاً لهم {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُواْ لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً} مهلكا من وبق يبق وبوقا إذا هلك أو مصدرا كالموعد أي وجعلنا بينهم وادياً من أودية جهنم وهو مكان الهلاك والعذاب الشديد مشتركاً يلهكون فيه جميعا أو للملائكة وعزيزا وعيسى والموبق البرزخ البعيد أي وجعلنا بينهم أمداً بعيداً لأنهم في قعر جهنم وهم في أعلى الجنان

kâfirlere [buyurur]. Hamza nun ile (نَقُولُ - deriz) okumuştur. { نَادُوا } “Çağırın” yüksek sesle çağırın, { شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ } “iddia ettiğiniz ortaklarımı” sizi azabımdan korusunlar diye aranızda Bana ortak olduklarını [iddia ettiğiniz ortaklarımı]. [Burada ortaklardan] cinleri kastetmiştir. Onları azarlamak amacıyla, onların iddiasına binaen ortakları Kendisine nispet etmiştir. { فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } “Onlar da bunları çağırırlar; fakat kendilerine cevap vermezler. Biz de aralarına bir helak çukuru koymuşuzdur” [Mevbıkan;] helak yeri demektir. Bu kelime, bir kimse helak olduğunda kullanılan "vebaka yebiku vebûkan" (وبق يبق وبوقا) fiilinden gelir; yahut "mev'ıd" (vaat yeri/zamanı) gibi bir masdardır. Yani: 'Onların arasına cehennem vadilerinden bir vadi koyduk ki orası, hepsinin içinde birlikte helak olacağı ortak bir helak ve şiddetli azap yeridir.' Yahut [buradaki ortaklar] melekler, Üzeyir ve İsa'dır; mevbak da uzak berzahtır. Yani: 'Onların arasına uzak bir mesafe koyduk; çünkü onlar (müşrikler) cehennemin dibinde, bunlar ise cennetlerin en yüce makamlarındadır.'

وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣)

{ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا } “Günahkârlar ateşi görür görmez, içine düşeceklerini anlarlar da ondan kaçıp sığınacak bir yer bulamazlar.” (53)

{وَرَأَى المجرمون النار فَظَنُّواْ} فَأيقنوا {أَنَّهُمْ مُّوَاقِعُوهَا} أي مخالطوها واقعون فيها {وَلَمْ يَجِدُواْ عَنْهَا} عن النار {مَصْرِفًا} معدلاً

{ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا } “Günahkârlar ateşi görür görmez anlarlar” kesin olarak bilirler { أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا } “onun içine düşeceklerini” yani onunla iç içe olup içine yuvarlanacaklarını, { وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا } “ondan bulamazlar” ateşten [kaçıp kurtulacak], { مَصْرِفًا } “kaçacak bir yer” bir sığınak [bulamazlar].

وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “Andolsun, Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan, her şeyden çok tartışmaya düşkündür.” (54)

{ولقد صرفنا في هذا القرآن لِلنَّاسِ مِن كُلّ مَثَلٍ} يحتاجون إليه {وَكَانَ الإنسان أَكْثَرَ شَىء جَدَلاً} تمييز أي أكثر الأشياء التي يتأنى منها الجدل إن فصلتها واحداً بعد واحد خصومة ومماراة بالباطل يعني أن جدل الإنسان أكثر من جدل كل شيء

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun, Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” ihtiyaç duydukları [her türlü misali]. { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “Fakat insan, her şeyden çok tartışmaya düşkündür” [Ayetin sonundaki cedelen kelimesi] temyizdir. Yani: 'Kendilerinden tartışma çıkabilecek varlıkları teker teker sayacak olsan, batıl yolla düşmanlık ve çekişmeye en düşkün olan varlıktır.' Bu, insanın tartışmasının her şeyin tartışmasından daha fazla olduğu anlamına gelir.

وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥)

{ وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey; ancak öncekilerin sünnetinin (uğradıkları helakin) başlarına gelmesini veya azabın karşılarına açıkça gelmesini beklemeleridir.” (55)

{وَمَا مَنَعَ الناس أَن يُؤْمِنُواْ إِذْ جَاءهُمُ الهدى} أي سببه وهو الكتاب والرسول {وَيَسْتَغْفِرُواْ رَبَّهُمْ إِلاَّ أَن تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الأولين أَوْ يَأْتِيَهُمُ العذاب} أن الأولى نصب والثانية رفع وقبلها مضاف محذوف تقديره وما منع الناس الإيمان والاستغفار انتظار أن تأتيهم سنة الأولين وهي الإهلاك أو انتظار أن يأتيهم العذاب أي عذاب الآخرة {قُبُلاً} كوفي أي أنواعاً جمع قبيل الباقون قِبلا أي عياناً

{ وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey” yani hidayetin sebebi olan Kitap ve Resûl geldiğinde, { وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ } “ve Rablerinden bağışlanma dilemekten [alıkoyan şey]; ancak öncekilerin sünnetinin başlarına gelmesi yahut azabın gelmesidir.” Birinci { أَنْ } nasb, ikincisi ise ref konumundadır ve öncesinde takdiri: 'İnsanları iman etmekten ve bağışlanma dilemekten alıkoyan şey; öncekilerin sünneti olan helakin başlarına gelmesini beklemek yahut azabın -yani ahiret azabının- kendilerine gelmesini beklemektir' şeklinde olan hazfedilmiş bir muzaf vardır. { قُبُلًا } “karşılarına açıkça / türlü türlü” Kûfelilerce [ötrelerle okunmuştur]; yani "kabîl" (tür/çeşit) kelimesinin çoğulu olarak 'türlü türlü' demektir. Diğerleri ise "kıbelen" (قِبَلًا) şeklinde okumuşlardır ki bu da 'açıkça, göz göre göre' demektir.

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)

{ وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا } “Biz resulleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar.” (56)

{وَمَا نُرْسِلُ المرسلين إِلاَّ مُبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ} يوقف عليه ويستأنف بقوله {ويجادل الذين كَفَرُواْ بالباطل} هو قولهم للرسل ما أنتم إلا بشر مثلنا ولو شاء الله لأنزل ملائكة ونحو ذلك {لِيُدْحِضُواْ بِهِ الحق} ليزيلوا ويبطلوا بالجدال النبوة {واتخذوا آياتي} القرآن {وَمَا أُنْذِرُواْ} ما موصولة والراجع من الصلة محذوف أي وما أنذروه من العقاب أو مصدرية أي انذرهم {هُزُواً} موضع استهزاء بسكون الزاي والهمزة حمزة بإبدال الهمزة واوا حفص وبضم الزاي والهمزة غيرهما

{ وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz resulleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz” [kısmında] vakıf yapılır (durulur) ve: { وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ } “İnkâr edenler ise batılla mücadele ederler” cümlesiyle istînâf edilir (yeni bir cümleye başlanır). [Batıl;] onların resullere: 'Siz de bizim gibi birer beşerden başka bir şey değilsiniz' ve 'Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi' demeleri ve benzeri sözleridir. { لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } “Onunla hakkı ortadan kaldırmak için” tartışma yoluyla peygamberliği yok etmek ve geçersiz kılmak için [mücadele ederler]. { وَاتَّخَذُوا آيَاتِي } “Ayetlerimi edindiler” Kur'an'ı, { وَمَا أُنْذِرُوا } “ve uyarıldıkları şeyleri” [Buradaki] "mâ" (ما), ism-i mevsûldür ve sıla cümlesindeki aid zamiri hazfedilmiştir; yani 'kendisiyle uyarıldıkları azabı [edindiler]'; yahut masdariyyedir, yani 'uyarılmalarını [edindiler]'. { هُزُوًا } “alay [konusu]” alay konusu [edindiler]. Hamza, zâ ve hemzenin sükûnuyla (hüz'en / هُزْءًا); Hafs, hemzeyi vâv'a dönüştürerek (hüzüven / هُزُوًا); bu ikisi dışındakiler ise zâ ve hemzenin dammesiyle (hüzü'en / هُزُؤًا) okumuşlardır.

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin önceden işlediklerini unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler.” (57)

{ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه}

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılan kimseden daha zalim kim olabilir?”

بالقرآن ولذلك رجع الضمير إليها مذكراً في قوله أن يفقهوه {فَأَعْرَضَ عَنْهَا} فلم يتذكر حين ذكر ولم يتدبر {وَنَسِىَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} عاقبة ما قدمت يداه من الكفر والمعاصي غير متفكر فيها ولا ناظر في أن المسيء والمحسن لا بد لهما من جزاء ثم علل إعراضهم ونسيانهم بأنهم مطبوع على قلوبهم بقوله {إِنَّا جَعَلْنَا على قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} أغطية جمع كنان وهو الغطاء {أن يفقهوه وفي آذانهم وَقراً} ثقلاً عن استماع الحق وجمع بعد الإفراد حملاً على لفظ من ومعناه {وَإِن تَدْعُهُمْ} يا محمد

Kur'an ile. Bu yüzden: 'Onu anlamasınlar' (en yefkahûhu) kavlinde zamir, ona (Kur'an'a) müzekker olarak dönmüştür. { فَأَعْرَضَ عَنْهَا } “Ondan yüz çevirdi” kendisine hatırlatıldığında düşünüp öğüt almadı ve tefekkür etmedi. { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } “Ve ellerinin önceden işlediklerini unuttu” ellerinin önceden işlediği küfür ve günahların akıbetini [unuttu]; ne onlar üzerinde tefekkür etti ne de kötülük yapan ile iyilik yapanın mutlaka bir karşılık göreceğini gözetti. Ardından onların yüz çevirmelerini ve unutmalarını, kalplerinin mühürlenmiş olmasıyla gerekçelendirerek şöyle buyurdu: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Şüphesiz Biz, kalplerinin üzerine örtüler koyduk” örtüler koyduk. Ekinnetün (أَكِنَّةً), örtü anlamına gelen kinân (كِنَان) kelimesinin çoğuludur. { أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Onu anlamasınlar diye ve kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” hakkı işitmeye karşı bir sağırlık [koyduk]. [Men zamirinin] lafzına ve manasına hamletmek üzere müfretten sonra cemi sığası kullanılmıştır. { وَإِنْ تَدْعُهُمْ } “Ve eğer onları çağırırsan” ey Muhammed!

{إِلَى الهدى} إلى الإيمان {فَلَنْ يَهْتَدُواْ} فلا يكون منهم اهتداء ألبتة {إِذَا} جزاء وجواب فدل على انتفاء اهتدائهم لدعوة الرسول بمعنى أنهم جعلوا ما يجب أن يكون سبب وجود الاهتداء سبباً في انتفائه وعلى انه جواب الرسول على تقدير قوله ما لي لا ادعوهم حرضا على إسلامهم فقيل وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذاً {أَبَدًا} مدة التكليف كلها

{ إِلَى الْهُدَى } “Hidayete” imana, { فَلَنْ يَهْتَدُوا } “artık hidayete eremezler” onlardan kesinlikle hiçbir hidayet meydana gelmez. { إِذًا } “artık” bir ceza ve cevaptır. Dolayısıyla Resûl'ün daveti karşısında hidayete ermelerinin imkânsızlığına delalet eder; yani onlar, hidayetin varlık sebebi olması gereken şeyi, onun yokluk sebebi kılmışlardır. Ayrıca bu, Resûl'ün onların İslam'a girmelerine olan düşkünlüğü sebebiyle takdiren: 'Onları neden davet etmeyeyim ki?' şeklindeki sözüne bir cevap niteliğindedir; böylece ona: 'Sen onları hidayete çağırsan da artık hidayete eremezler' denilmiştir. { أَبَدًا } “Ebediyen” mükellefiyet süresinin tamamı boyunca.

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨)

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları günahlar yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir vaat vakti vardır ki onun dışında asla sığınacak bir yer bulamazlar.” (58)

{وَرَبُّكَ الغفور} البليغ المغفرة {ذُو الرحمة} الموصوف بالرحمة {لَوْ يُؤَاخِذُهُم بِمَا كَسَبُواْ لَعَجَّلَ لَهُمُ العذاب} أي ومن رحمته ترك مؤاخذته أهل مكة عاجلا مع فرط عدواتهم لرسول الله ﷺ {بل لهم موعد} وهو يوم بدر {لَّن يَجِدُواْ مِن دُونِهِ مَوْئِلاً} منجي ولا ملجأ يقال وآل إذا نجاوو أل إليه إذا لجأ إليه

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ } “Rabbin çok bağışlayıcıdır” mağfireti son derece engindir, { ذُو الرَّحْمَةِ } “merhamet sahibidir” merhamet ile vasıflanandır. { لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ } “Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi.” Yani Allah Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) aşırı düşmanlıklarına rağmen Mekke ehlini hemen cezalandırmayı terk etmesi O'nun rahmetindendir. { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } “Fakat onlar için belirlenmiş bir vaat vakti vardır” o da Bedir günüdür. { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “Onun dışında asla sığınacak bir yer bulamazlar” kurtuluş yeri ve sığınak bulamazlar. Kurtulduğunda "veele" (وآل), ona sığındığında ise "veele ileyhi" (وأل إليه) denir.

وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩)

{ وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا } “İşte zulmettikleri zaman helak ettiğimiz memleketler! Biz onların helaki için de belirlenmiş bir vaat vakti tayin etmiştik.” (59)

{وَتِلْكَ} مبتدأ {القرى} صفة لأن أسماء الإشارة توصف بأسماء الأجناس والخبر {أهلكناهم} أو تلك القرى نصب بإضمار أهلكنا على شريطة التفسير والمعنى وتلك اصحاب القرى والمراد قوم نوح وعاد وثمود {لَمَّا ظَلَمُواْ} مثل ظلم أهل مكة {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِم مَّوْعِدًا} وضربنا لإهلاكهم وقتاً معلوماً لا يتأخرون عنه كما ضربنا لأهل مكة يوم بدر والمهلك الاهلاك ووقته بفتح الميم وكسر اللام حفص وبفتحها أبو بكر أي لوقت هلاكهم أو لهلاكهم والموعد وقت أو مصدر

{ وَتِلْكَ } “İşte bunlar” mübtedadır (özne). { الْقُرَى } “memleketler” sıfattır; çünkü işaret isimleri cins isimleriyle nitelenir. Haberi (yüklemi) ise: { أَهْلَكْنَاهُمْ } “onları helak ettik” [cümlesidir]. Yahut 'şu memleketler' ifadesi, tefsir şartına binaen gizli bir 'ehleknâ' (helak ettik) fiiliyle mensuptur. Anlamı: 'Şu memleketlerin ahalisidir.' Bununla Nuh kavmi, Âd ve Semûd kastedilmiştir. { لَمَّا ظَلَمُوا } “Zulmettikleri zaman” Mekke ehlinin zulmü gibi [zulmettiklerinde]. { وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا } “Onların helaki için belirlenmiş bir vaat vakti tayin ettik.” Mekke ehline Bedir gününü tayin ettiğimiz gibi, onların helaki için de asla geri kalamayacakları belirli bir vakit belirledik. Mehlik (مَهْلِك); helak etmek ve helak vaktidir. Hafs, mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle (mehlikihim / لِمَهْلِكِهِمْ); Ebû Bekir ise lâm'ın fethasıyla (mehlekihim / لِمَهْلَكِهِمْ) okumuştur; yani 'helak olma vakitleri için' veya 'helakleri için' demektir. Mev'ıd ise vakit ya da masdardır.

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠)

{ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا } “Hani Mûsâ, genç yardımcısına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut uzun yıllar yürüyeceğim' demişti.” (60)

{وإذا} واذكر إذ {قَالَ موسى لفتاه} هو يوشع بن نون وإنما قيل فتاه لأنه كان يخدمه ويتبعه ويأخذ منه العلم {لا أَبْرَحُ} لا أزال وقد حذف الخبر لدلالة الحال والكلام عليه أما الأولى فلأنها كانت حال سفر وأما الثاني فلأن قوله {حتى أَبْلُغَ مَجْمَعَ البحرين} غاية مضروبة

{ وَإِذْ } “Hani” hatırla o zamanı ki { قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ } “Mûsâ, genç yardımcısına demişti” o Yûşâ b. Nûn'dur. Ona 'genç yardımcısı' (fetâhu) denilmesi, ona hizmet etmesi, ona tâbi olması ve ondan ilim alması sebebiyledir. { لَا أَبْرَحُ } “Durup dinlenmeyeceğim” [yürümeye] devam edeceğim. Halin ve sözün ona delalet etmesi sebebiyle haber hazfedilmiştir. Birincisine gelince, çünkü bir yolculuk hali söz konusuydu; ikincisine gelince, çünkü: { حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar” sözü belirlenmiş bir nihai hedeftir.

تستدعي ما هي غاية فلا بد أن يكون المعنى لا أبرح أسير حتى أبلغ مجمع البحرين وهو المكان الذي وعد فيه موسى لقاء الخضر

Bu hedef, kendisiyle hedeflenen şeyi gerektirir. Dolayısıyla anlamın: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar yürümeyi bırakmayacağım' şeklinde olması gerekir. Burası, Mûsâ'ya Hızır ile buluşacağının vaat edildiği yerdir.

الكهف (٦٤ - ٦١)

Kehf (61-64)

﵉ وهو ملتقى بحر فارس والروم وسمى خضرا لأنه أينما يصل يخضر ما حوله {أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً} أو أسير زماناً طويلاً قيل ثمانون سنة رُوي أنه لما ظهر موسى ﵇ على مصر مع بني إسرائيل واستقروا بها بعد هلاك القبط سأل ربه أي عبادك أحب إليك قال الذي يذكرني ولا ينساني قال فأي عبادك أقضى قال الذي يقضي بالحق ولا يتبع الهوى قال فأي عبادك أعلم قال الذي يبتغي علم الناس إلى علمه عسى أن يصيب كلمة تدل على هدى أو ترده عن ردى فقال إن كان في عبادك من هو أعلم مني فدلني عليه قال أعلم منك الخضر قال أين طلبه قال على الساحل عند الصخرة قال يا رب كيف لي به قال تأخذ حوتاً في مكتل فحيث فقدته فهو هناك فقال لفتاه إذا فقدت الحوت فأخبرني فذهبا يمشيان قرقد موسى فاضطرب الحوت ووقع في البحر فلما جاء وقت الغداء طلب موسى الحوت فأخبره فتاه بوقوعه في البحر فأتيا الصخرة فإذا رجل مسجى بثوبه فسلم عليه موسى فقال وأني يا رضنا السلام فعرفه نفسه فقال يا موسى أنا على علم علمنيه الله لا تعلمه أنت وأنت على علم علمكه الله لا أعلمه أنا

Orası Fars (Hint/Umman) Denizi ile Rum (Akdeniz) Denizi'nin kavuştuğu yerdir. Hızır'a bu ismin verilmesi, her nereye varsa etrafının yeşillenmesinden dolayıdır. { أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا } “Yahut uzun yıllar yürüyeceğim” ya da uzun bir zaman yürüyeceğim; [bu sürenin] seksen yıl olduğu söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) İsrailoğulları ile birlikte Mısır'a hâkim olup Kıptîlerin helakinden sonra oraya yerleştiklerinde Rabbine sordu: 'Kullarının Sana en sevgilisi kimdir?' [Allah:] 'Beni anıp unutmayandır' buyurdu. 'Kullarının en iyi hüküm vereni kimdir?' diye sordu. 'Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır' buyurdu. 'Kullarının en bilgilisi kimdir?' diye sordu. 'İnsanların ilmini kendi ilmine katan kimsedir; olur ki kendisini doğru yola iletecek veya bir helakten döndürecek bir kelimeye rastlar' buyurdu. Mûsâ: 'Kullarının içinde benden daha bilgili biri varsa beni ona yönlendir' dedi. [Allah:] 'Senden daha bilgili olan Hızır'dır' buyurdu. Mûsâ: 'Onu nerede arayayım?' dedi. [Allah:] 'Sahilde, kayanın yanında' buyurdu. Mûsâ: 'Ey Rabbim! Ona nasıl ulaşırım?' dedi. [Allah:] 'Bir sepete bir balık koyarsın; onu nerede kaybedersen o oradadır' buyurdu. Mûsâ genç yardımcısına: 'Balığı kaybettiğinde bana haber ver' dedi. Birlikte yürüyerek gittiler. Mûsâ uyuyakaldı, o sırada balık kıpırdanıp denize düştü. Öğle yemeği vakti geldiğinde Mûsâ balığı istedi; bunun üzerine genç yardımcısı balığın denize düştüğünü ona haber verdi. Kayanın yanına geldiklerinde elbisesine bürünmüş bir adamla karşılaştılar. Mûsâ ona selam verdi. O da: 'Bizim memleketimizde selam ne gezer!' dedi. Mûsâ kendini tanıttı. Bunun üzerine [Hızır]: 'Ey Mûsâ! Ben, Allah'ın bana öğrettiği ve senin bilmediğin bir ilim üzereyim; sen de Allah'ın sana öğrettiği ve benim bilmediğim bir ilim üzeresin' dedi.

فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)

{ فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا } “İkisi, iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular. Balık da denizde bir dehliz gibi yolunu tutup gitti.” (61)

{فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا} مجمع البحرين {نَسِيَا حُوتَهُمَا} أي نسي أحدهما وهو يوشع لأنه كان صاحب الزاد دليله فإني نسيت الحوت وهو كقولهم نسوا زادهم وإنما ينساه متعهدا الزاد قيل كان الحوت سمكة مملوحة فنزلا ليلة على شاطيء عين الحياة ونام موسى فلما أصاب السمكة روح الماء وبرده عاشت ووقعت في الماء {فاتخذ سَبِيلَهُ فِى البحر} أي اتخذ طريقاً له من البر إلى البحر {سَرَباً} نصب على المصدر أي سرب فيه سرباً يعني دخل فيه واستتر به

{ فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا } “İkisi, iki denizin birleştiği yere varınca” iki denizin kavuştuğu yere [varınca], { نَسِيَا حُوتَهُمَا } “balıklarını unuttular” yani ikisinden biri, o da azıktan sorumlu olan Yûşâ unuttu. Bunun delili: 'Doğrusu ben balığı unuttum' ayetidir. Bu, azığı taşıyan tek bir kişi unuttuğu halde: 'Azıklarını unuttular' denilmesi gibidir. Denildiğine göre balık tuzlanmış bir balıktı. Bir gece hayat pınarının kıyısına indiler ve Mûsâ uyudu. Suyun ferahlığı ve serinliği balığa isabet edince balık canlandı ve suya düştü. { فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ } “Balık da denizde yolunu tuttu” yani karadan denize doğru kendine bir yol tuttu, { سَرَبًا } “bir dehliz gibi” Masdar olarak mensuptur; yani 'oraya bir girişte girdi' demektir, diğer bir deyişle denize girdi ve içinde kayboldu.

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢)

{ فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } “[Oradan] geçip gittiklerinde Mûsâ genç yardımcısına: 'Öğle yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden çok yorulduk' dedi.” (62)

{فَلَمَّا جَاوَزَا} مجمع البحرين ثم نزلا وقد سارا ما شاء الله {قَالَ} موسى {لفتاه آتنا غَدَاءنَا لَقَدْ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هذا نَصَباً} تعبا ولم يتعب ولا جاع قبل ذلك

{ فَلَمَّا جَاوَزَا } “Geçip gittiklerinde” iki denizin birleştiği yeri [geçtiklerinde] ve Allah'ın dilediği kadar yürüdükten sonra konakladıklarında, { قَالَ } “dedi” Mûsâ, { لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } “genç yardımcısına: 'Öğle yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden çok yorulduk' [dedi].” [Nasaben;] yorgunluk demektir. Bundan önce ne yorulmuş ne de acıkmıştı.

قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣)

{ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا } “[Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana unutturan ancak şeytandır. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.'” (63)

{قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصخرة} هي موضع الموعد {فَإِنّى نَسِيتُ الحوت} ثم اعتذر فقال {وَمَا أَنْسَانِيهُ} وبضم الهاء حفص {إِلاَّ الشيطان} بإلقاء الخواطر في القلب {أَنْ أَذْكُرَهُ} بدل من الهاء في أنسانيه أي وما أنساني ذكره إلا الشيطان {واتخذ سَبِيلَهُ فِى البحر عَجَبًا} وهو أن أثره بقي إلى حيث سار

{ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ } “Dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit'” orası buluşma yeridir. { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ } “Ben balığı unuttum.” Sonra özür dileyerek şöyle dedi: { وَمَا أَنْسَانِيهُ } “Onu bana unutturan olmadı” Hafs he harfinin dammesiyle okumuştur (ensânîhu). { إِلَّا الشَّيْطَانُ } “ancak şeytandır” kalbe vesveseler atarak [unutturmuştur]. { أَنْ أَذْكُرَهُ } “onu hatırlamamı” [bu ifade] ensânîhdeki hâ zamirinden bedeldir; yani 'onun zikrini bana unutturan ancak şeytandır'. { وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا } “O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitti.” [Şaşılacak tarafı şudur ki] onun gittiği yere kadar izi [suda] baki kalmıştır.

قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤)

{ قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا } “[Mûsâ] dedi ki: 'İşte aradığımız o idi!' Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler.” (64)

{قَالَ ذلك مَا كُنَّا نَبْغِ} نطلب وبالياء مكي وافقه أبو عمرو وعلي ومدني في الوصل وبغير ياء فيهما اتباعا لخط المصحف وذلك إشارة إلى اتخاذه سبيلاً أي ذلك الذي كنا نطلب لأن ذهاب الحوت كان علماً على لقاء الخضر ﵇ {فارتدا على آثارهما} فرجعا في الطريق

{ قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ } “Dedi ki: 'İşte aradığımız o idi!'” istiyorduk. Mekkî (İbn Kesir) yâ harfiyle (nabğî / نبغي) okumuştur; vasl (geçiş) halinde Ebû Amr, Ali (Kisâî) ve Medenî (Nâfi) de ona uymuştur. Her iki durumda (vakıf ve vasl halinde) yâ harfi olmadan okuyuş ise mushaf hattına tâbi olmak içindir. 'Zâlike' (o), balığın yolunu tutmasına işarettir; yani 'arayıp durduğumuz şey işte buydu'. Çünkü balığın gitmesi, Hızır (aleyhisselâm) ile buluşmanın bir işaretiydi. { فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا } “Kendi izleri üzerine gerisin geriye döndüler” geldikleri yola geri döndüler,

الكهف (٧١ - ٦٥)

Kehf (65-71)

الذي جاءا فيه {قَصَصًا} يقصان قصصاً أي يتبعان آثارهما اتباعاً قال الزجاج القصص اتباع الاثر

geldikleri yolu [takip ederek]. { قَصَصًا } “İzlerini sürerek” izlerini sürüyorlardı; yani izlerini adım adım takip ediyorlardı. Zeccâc: 'Kasas (قَصَص), izin takip edilmesidir' demiştir.

فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)

{ فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا } “Orada, katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve nezdimizden bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kulu buldular.” (65)

{فَوَجَدَا عَبْدًا مّنْ عِبَادِنَا} أي الخضر راقداً تحت ثوب أو جالسا في البحر {آتيناه رَحْمَةً مّنْ عِندِنَا} هي الوحي والنبوة أو العلم أو طول الحياة {وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا} يعني الإخبار بالغيوب وقيل العلم اللدني ما حصل للعبد بطريق الإلهام

{ فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا } “Kullarımızdan bir kulu buldular” yani bir elbisenin altında uyumakta veya denizde oturmakta olan Hızır'ı [buldular]. { آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا } “Ona katımızdan bir rahmet vermiştik” o vahiy ve nübüvvettir, yahut ilimdir veya ömrün uzun olmasıdır. { وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا } “Ve nezdimizden bir ilim öğretmiştik” yani gayb haberlerini [öğretmiştik]. Ledünnî ilmin, kula ilham yoluyla hâsıl olan ilim olduğu da söylenmiştir.

قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦)

{ قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا } “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?' dedi.” (66)

{قَالَ لَهُ موسى هَلْ أَتَّبِعُكَ على أَن تُعَلّمَنِ مِمَّا عُلّمْتَ رُشْداً} أي علماً ذا رشد به في ديني رشدا أبو عمر وهما لغتان كالبخل والبخل وفيه دليل

{ قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا } “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?' dedi” yani dinimde kendisiyle doğru yolu bulacağım bir ilim [öğretmen şartıyla]. Ebû Amr "ruşeden" (رَشَدًا) şeklinde okumuştur; bunlar buhl ve bahal (el-buhl ve el-bahal) gibi iki ayrı lehçedir. Bunda bir delil vardır;

على أنه لا ينبغي لأحد أن يترك طلب العلم وأن كان قد بلغ نهايته وإن يتواضع لمن هو أعلم منه

kişinin, ilimde son noktaya ulaşmış olsa bile ilim talebini bırakmaması ve kendisinden daha bilgili olan kimseye karşı tevazu göstermesi gerektiğine [delil vardır].

قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧)

{ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا } “[Hızır] dedi ki: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin.'” (67)

{قَالَ إِنَّكَ لَن تَسْتَطِيعَ مَعِىَ} وبفتح الياء حفص وكذا ما بعده في السورة {صَبْراً} أي عن الإنكار والسؤال

{ قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ } “Dedi ki: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe güç yetiremezsin'” Hafs yâ harfinin fethasıyla okumuştur (ma'ıye / مَعِيَ) ve surede bundan sonrakiler de böyledir; { صَبْرًا } “sabretmeye” yani itiraz etmekten ve soru sormaktan kendini tutmaya [güç yetiremezsin].

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨)

{ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا } “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?'” (68)

{وَكَيْفَ تَصْبِرُ على مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} تمييز نفي استطاعة الصبر معه على وجه التأكيد وعلل ذلك بأنه تولى أموراً هي في ظاهرها مناكير والرجل الصالح لا يتمالك أن يجزع إذا رأى ذلك فكيف إذا كان نبياً

{ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا } “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” [Hubran kelimesi] temyizdir. Onunla beraber sabretmeye güç yetiremeyeceğini tekitli bir şekilde nefyetmiş ve bunu, kendisinin zahirde münker olan işleri üstlenmesiyle gerekçelendirmiştir; nitekim salih bir insan bunları gördüğünde tepkisiz kalamaz, hele bir peygamber olursa nasıl sabredebilir?

قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩)

{ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } “[Mûsâ] dedi ki: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim.'” (69)

{قَالَ سَتَجِدُنِى إِن شَاء الله صَابِرًا} من الصابرين عن الانكار والاعتراض {وَلاَ أَعْصِى لَكَ أمْراً} في محل النصب عطف على صابراً أي ستجدني صابراً وغير عاص وهو عطف على ستجدني ولا محل له

{ قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا } “Dedi ki: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın'” inkâr ve itiraz etmeyip sabredenlerden [bulacaksın]. { وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } “Ve sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim.” Mensup konumundadır; 'sâbiran' kelimesine matuftur, yani: 'Beni sabreden ve isyan etmeyen biri olarak bulacaksın.' Ya da 'setecidünî' fiiline matuftur ve iraptan mahalli yoktur.

قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠)

{ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } “[Hızır] dedi ki: 'Eğer bana tâbi olacaksan, sana kendisinden söz açıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!'” (70)

{قَالَ فَإِنِ اتبعتنى فَلاَ تَسْأَلْنى} بفتح اللام وتشديد النون مدني وشامي وبسكون اللام وتخفيف النون غيرهما والياء ثابتة فيهما إجماعاً {عَن شَىء حتى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً} أي فمن شرط اتباعك لي أنك إذا رأيت مني شيئاً وقد علمت أنه صحيح إلا أنه خفي عليك وجه صحته فأنكرت في نفسك ألا تفاتحني بالسؤال ولا تراجعني فيه حتى أكون أنا الفاتح عليك وهذا من أدب المتعلم مع العالم والمتبوع مع التابع

{ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي } “Dedi ki: 'Eğer bana tâbi olacaksan bana soru sorma'” Medenî ve Şâmî, lâm'ın fethası ve nun'un teşdidiyle (fe-lâ tes'elennenî / فَلَا تَسْأَلَنِّي); diğerleri ise lâm'ın sükûnu ve nun'un tahfifiyle (fe-lâ tes'elnî / فَلَا تَسْأَلْنِي) okumuşlardır; yâ harfi icma ile her iki kıraatte de sabittir. { عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } “ben sana ondan söz açıncaya kadar hiçbir şey hakkında.” Yani: 'Bana tâbi olmanın şartı şudur: Benden bir şey gördüğünde, onun doğru olduğunu bildiğin halde doğruluğunun vechi sana gizli kalır da içinden inkâr edersen, ben sana konuyu açıncaya kadar bana soru sormaya kalkışmayacak ve bana itirazda bulunmayacaksın.' Bu, talebenin âlimle, tâbi olanın da kendisine uyulanla olan edebindendir.

فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)

{ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet gemiye bindiklerinde o (Hızır) gemiyi deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Andolsun ki çok fena bir şey yaptın!' dedi.” (71)

{فانطلقا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِى السفينة خَرَقَهَا} فانطلقا على ساحل البحر يطلبان السفينة فلما ركباها قال أهلها هما من اللصوص وقال صاحب السفينة أرى وجوه الأنبياء فحملوهما بغير نول فلما لججوا أخذ الخضر الفأس

{ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet gemiye bindiklerinde o gemiyi deldi.” Gemi arayarak deniz sahili boyunca yola koyuldular. Gemiye bindiklerinde gemi halkı: 'Bunlar hırsızdır' dedi. Gemi sahibi ise: 'Ben peygamber yüzleri görüyorum' dedi ve onları ücretsiz bindirdiler. Denizin açığına vardıklarında Hızır baltayı aldı.

فخرق السفينة بأن قلع لوحين من ألواحها مما يلي الماء فجعل موسى بسد الخرق بثيابه ثم {قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} ليَغرق حمزة وعلي من غرق {لَقَدْ جِئْتَ شيئا إمرا}

[Hızır] suya yakın olan tahtalarından iki tahtayı sökerek gemiyi deldi. Mûsâ ise elbiseleriyle deliği tıkamaya başladı. Sonra { قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا } “[Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin?' dedi.” Hamza ve Ali [el-Kisâî], boğulmak (gark) fiilinden türeterek "li-yeğraka" şeklinde okumuşlardır. { لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا } “Andolsun ki çok fena bir şey yaptın!”