أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨)
{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.”
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا} الجمهور على أن لفظه أمر ومعناه التعجب والله تعالى لا يوصف بالتعجب ولكن المراد أن إسماعهم وإبصارهم جدير بأن يتعجب منهما بعد ما كانوا صما وعمياً في الدنيا قال قتادة إن عموا وصموا عن الحق في الدنيا فما أسمعهم وما أبصرهم بالهدى يوم لا ينفعهم وبهم مرفوع المحل على الفاعلية كأكرم بزيد فمعناه كرم زيد جداً {لكن الظالمون اليوم} أقيم الظاهر مقام المضمر أي لكنهم اليوم في الدنيا بظلمهم أنفسهم حيث تركوا الاستماع والنظر حين يجدي عليهم ووضعوا العبادة في غير موضعها {فِى ضلال} عن الحق {مُّبِينٌ} ظاهر وهو اعتقادهم عيسى إلها معبوداً مع ظهور آثار الحدث فيه شعار بأن لا ظلم أشد من ظلمهم
{ أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler!” Âlimlerin cumhuruna göre lafzı emir kalıbında, manası ise taaccüb (şaşkınlık/hayret bildirme) anlamındadır. Allah Teâlâ taaccüb ile nitelenemez; fakat buradaki maksat, onların dünyada sağır ve kör gibi davrandıktan sonra [o günkü] işitme ve görmelerinin hayret edilmeye değer olduğunu belirtmektir. Katâde şöyle demiştir: "Onlar dünyada haktan yana kör ve sağır idiler; fakat kendilerine fayda vermeyeceği o günde hidayeti ne kadar da iyi işitecek, ne kadar da iyi görecekler!" "Bihim" ifadesi, "Ekrim bi-Zeydin" (Zeyd ne kadar da cömert oldu) kalıbında olduğu gibi fâillik mahallinde merfûdur; manası da "Zeyd son derece cömert oldu" demektir. { لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ } “Fakat o zalimler bugün...” Zamir yerine açık isim getirilmiştir; yani "Fakat onlar bugün dünyada, kendilerine fayda sağlayacağı vakitte işitmeyi ve ibretle bakmayı terk ettikleri ve ibadeti layık olmadığı yere koydukları için kendilerine zulmetmektedirler" demektir. Hak yoldan sapmış olarak { فِي ضَلَالٍ } “bir sapıklık...” { مُبِينٍ } “apaçık” bir sapıklık içindedirler. Bu da kendisinde sonradan yaratılmışlık izleri apaçık ortada iken İsa'yı ibadet edilen bir ilah kabul etmeleridir. Bu ifade, onların zulmünden daha şiddetli bir zulüm olmadığına dair bir işarettir.
وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩)
{ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) } “İş bitirilmişken onları, o hasret günü ile uyar; onlar ise hâlâ gaflet içindedirler ve inanmamaktadırlar.”
{وَأَنذِرْهُمْ} خوفهم {يَوْمَ الحسرة} يوم القيامة لأنه يقع فيه الندم على ما فات وفي الحديث إذا رأوا منازلهم في الجنة أن لو آمنوا {إِذْ} بدل من يوم الحسرة أو ظرف للحسرة وهو مصدر {قُضِىَ الأمر} فرغ من الحساب وتصادر الفريقان إلى الجنة والنار {وَهُمْ فِى غَفْلَةٍ} هنا عن الاهتمام
{ وَأَنْذِرْهُمْ } Onları korkutup uyar; { يَوْمَ الْحَسْرَةِ } “hasret günü ile” yani kıyamet günü ile uyar. Zira o günde elden kaçan şeylere karşı pişmanlık vuku bulur. Hadiste [şöyle buyrulmuştur]: "Eğer iman etmiş olsalardı Cennet'teki konaklarını gördüklerinde [hasret duyarlar]." { إِذْ } “zaman” ifadesi, "yevme'l-hasreti"den bedeldir yahut bir masdar olan "el-hasre" için zarftır. { قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilmişken” hesap tamamlanıp iki zümre Cennet'e ve Cehennem'e sevk edildiğinde [o hasret günü ile uyar]. { وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ } “onlar gaflet içindedirler” Burada onlar, o makama hazırlanma hususunda gaflet içindedirler.
لذلك المقام {وَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} لا يصدقون به وهم وهم حالان أي وأنذرهم على هذا الحال غافلين غير مؤمنين
o makam için [hazırlanmaktan gafildirler]. { وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “onlar inanmamaktadırlar” onu tasdik etmemektedirler. "Ve hüm" ve "ve hüm" cümleleri iki hal cümlesidir; yani onları bu halde iken, gafil ve inanmaz kimseler iken uyar.
إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠)
{ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠) } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris olacağız ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir.”
{إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الأرض وَمَنْ عَلَيْهَا} أي نتفرد بالملك والبقاء عند تعميم الهلك والفناء وذكر من لتغليب العقلاء {وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} بضم الياء وفتح الجيم وفتح الياء يعقوب أي يردون فيجازون جزاء وفاقا
{ إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris olacağız” Yani helak ve yok oluş her şeyi kapladığında mülk ve bekâ ile sadece Biz tek başımıza kalırız. Akıl sahiplerini tağlib yoluyla (çoğunluk/üstün sayarak) "men" (kimseler) lafzı zikredilmiştir. { وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ } “ve ancak Bize döndürüleceklerdir” [Bu kelime] yâ harfinin zammesi ve cîm harfinin fethasıyla [yurce'ûne] okunmuştur; Ya'kūb ise yâ harfini fetha ile [yerci'ûne] okumuştur. Yani onlar geri döndürülüp tam yaptıklarına denk bir karşılıkla cezalandırılacaklardır.
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) } “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse (sıddîk) ve bir peygamberdi.”
{واذكر}
{ وَاذْكُرْ } “An”
مريم (٤٥ - ٤١)
Meryem (41 - 45)
لقومك {فِى الكتاب} القرآن {إِبْرَاهِيمَ} قصته مع أبيه {إنه كان صديقا نبيا} بغير همزه وهمزة نافع قيل الصادق المستقيم في الأفعال والصديق المستقيم في الأحوال فالصديق من أبنية المبالغة ونظيرة الضحيك والمراد فرط صدقه وكثرة ما صدق به من غيوب الله وآياته وكتبه ورسله أي كان مصدقاً لجميع الأنبياء وكتبهم وكان نبياً في نفسه وهذه الجملة وقعت اعتراضاً بين إبراهيم وبين ما هو بدل منه وهو
kavmine [an]. { فِي الْكِتَابِ } “Kitap'ta” yani Kur'an'da; { إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim'i” onun babasıyla olan kıssasını [an]. { إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse (sıddîk) ve bir peygamberdi.” [Nebiyyen kelimesi] hemzesiz olarak ve Nâfi' kıraatinde hemzeli [nebîen] olarak okunmuştur. Denildi ki: Sadık (doğru sözlü), fiillerinde dosdoğru olan; sıddîk ise hallerinde dosdoğru olandır. Sıddîk mübalağa kalıplarındandır; benzeri "dahhîk"tir (çok gülen). Maksat ise onun doğruluğunun son derece ileri derecede olması, Allah'ın gayblarını, ayetlerini, kitaplarını ve peygamberlerini çokça tasdik etmesidir; yani bütün peygamberleri ve kitaplarını tasdik edici idi ve kendisi de bizzat bir peygamberdi. Bu cümle, İbrahim ile ondan bedel olan ifade arasına giren bir ara cümledir (itiraziyye) ki o da şudur:
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢)
{ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) } “Hani o babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin kulluk ediyorsun?'”
{إذ قال} وجاز ان يتعلق إذ بكان او بصديقا نبياً أي كان جامعاً لخصائص الصديقين والأنبياء حين خاطب أباه بتلك المخاطبات والمراد بذكر الرسول إياه وقصته في الكتاب أن يتلو ذلك على الناس ويبلغه إياهم كقوله واتل عليهم نبأ إبراهيم وإلا فالله عزوعلا هو ذاكره ومورده فى تنزيله {لأبيه يا أبت} بكسر التاء وفتحها ابن عامر والتاء عوض من ياء الإضافة ولا يقال يا أبتي لئلا يجمع بين العوض والمعوض منه {لِمَ تَعْبُدُ مَا لاَ يَسْمَعُ وَلاَ يَبْصِرُ} المفعول فيهما منسي غير منوي ويجوز أن يقدر أي لا يسمع شيئاً ولا يبصر شيئاً {وَلاَ يُغْنِى عَنكَ شَيْئاً} يحتمل أن يكون شيئاً في موضع المصدر أي شيئاً من الاعناء وأن يكون مفعولاً به من قولك أغن عنى وجهك اى بعد
{ إِذْ قَالَ } “Hani o demişti” "İz" edatının "kâne"ye yahut "sıddîkan nebiyyen" ifadesine bağlanması caizdir; yani babasına bu hitaplarla seslendiği vakitte sıddîkların ve nebilerin niteliklerini kendinde toplamış idi. Resul'ün onu ve kıssasını Kitap'ta zikretmesinden maksat, bunu insanlara okuması ve tebliğ etmesidir; nitekim { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ } “Onlara İbrahim'in haberini oku” buyrulmuştur. Yoksa onu zikreden ve indirdiği vahyinde yer veren bizzat Aziz ve Celil olan Allah'tır. { لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ } “Babasına: Babacığım!” [Ya ebeti ifadesi] İbn Âmir tarafından tâ harfinin kesresi ve fethası ile okunmuştur. Buradaki tâ harfi, izâfet yâ'sının yerine getirilmiş bir bedeldir; bedel ile bedel yapılan şey bir arada toplanmasın diye "ya ebetî" denilmez. { لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ } “İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin kulluk ediyorsun?” Her iki fiilin mef'ûlü (nesnesi) unutulmuş olup kastedilmemiştir; yahut takdir edilmesi de caizdir, yani "hiçbir şeyi işitmeyen ve hiçbir şeyi görmeyen" demektir. { وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا } “ve sana hiçbir fayda sağlamayan” "Şey'en" lafzının masdar konumunda olması yani "hiçbir fayda/savma sağlamaz" anlamında olması muhtemel olduğu gibi, "ağni annî vecheke" (yüzünü benden uzaklaştır/defet) sözünde olduğu gibi mef'ûlün bih (nesne) olması yani "senden hiçbir zararı uzaklaştırmaz" manasında olması da muhtemeldir.
يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣)
{ يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) } “Babacığım! Şüphesiz sana gelmeyen bir ilim bana geldi. O halde bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim.”
{يا أبت إِنّى قَدْ جَاءنِى مِنَ العلم} الوحي أو معرفة الرب {مَا لَمْ يَأْتِكَ} ما في ما لا يسمع وما لم يأتك يجوز أن تكون موصولة أو موصوفة {فاتبعنى أَهْدِكَ} أرشدك {صِرَاطاً سَوِيّاً} مستقيماً
{ يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ } “Babacığım! Şüphesiz bana ilimden geldi” yani vahiy yahut Rabbimi tanıma bilgisi [geldi]; { مَا لَمْ يَأْتِكَ } “sana gelmeyen şey”. "Mâ lâ yesme'u" ve "mâ lem ye'tike" ifadelerindeki "mâ" lafzının ism-i mevsûl yahut sıfat alan nekre (mevsûfe) olması caizdir. { فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ } “O halde bana uy ki seni ileteyim” seni doğru yola irşad edeyim, { صِرَاطًا سَوِيًّا } “dosdoğru bir yola” dosdoğru ve pürüzsüz bir yola [ileteyim].
يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤)
{ يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) } “Babacığım! Şeytana kulluk etme! Şüphesiz şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur.”
{يا أبت لا تعبد الشيطان} لاتطعه فيما سوَّل من عبادة الصنم {إِنَّ الشيطان كان للرحمن عصيا} عاصيا
{ يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ } “Babacığım! Şeytana kulluk etme!” Puta tapma hususunda fısıldayıp süslediği şeylerde ona itaat etme! { إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا } “Şüphesiz şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur.” Yani isyankârdır.
يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥)
{ يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥) } “Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azap dokunmasından ve böylece şeytana dost/yoldaş olmandan korkuyorum.”
{يا أبت إِنّى أَخَافُ} قيل أَعلم {أَن يَمَسَّكَ عَذَابٌ مّنَ الرحمن فَتَكُونَ للشيطان وَلِيّاً} قرينا في النار تليه ويليك فانظر في نصيحته كيف راعى المجاملة والرفق والخلق الحسن كما أمر نفى الحديث أوحي إلى إبراهيم إنك خليلي حسن خلقك ولو مع الكفار تدخل مداخل الأبرار فطلب منه أولاً العلة في خطئه طلب منبه على تماديه موقظ لإفراطه وتناهيه لأن من يعبد أشرف الخلق منزلة وهم الأنبياء كان محكوما عليه بالعى المبين فكيف بمن يعبد حجراً أو شجراً لا يسمع ذكر عابده ولا يرى هيأت عبادته ولا يدفع عنه بلاء ولا يقضي له حاجة ثم ثنى بدعوته إلى الحق مترفقاً به متلطفاً فلم يسم أباه بالجهل المفرط ولا نفسه بالعلم الفائق ولكنه قال إن معي شيئاً من العلم ليس معك وذلك علم الدلالة على الطريق السوي فهب أني وإياك في مسير وعندي معرفة بالهداية دونك فاتبعني أنجك من أن تضل وتتيه ثم ثلث بنهيه عما كان عليه بأن الشيطان
{ يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ } “Babacığım! Doğrusu ben korkuyorum” Denildi ki: Biliyorum demektir. { أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا } “sana Rahmân'dan bir azap dokunmasından ve böylece şeytana dost/yoldaş olmandan” yani Cehennem'de onunla yan yana bir arkadaş olmandan; senin ona, onun da sana yakın olmasından [korkuyorum]. Onun bu nasihatinde nasıl bir nezaket, lütuf ve emrolunduğu gibi güzel bir ahlak gözettiğine bak! Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: "İbrahim'e: 'Sen Benim halilimsin (dostumsun), kâfirlere karşı bile olsa ahlakını güzelleştir ki iyilerin girdiği makamlara giresin' diye vahyedildi." O, ilk olarak babasından düştüğü hatanın gerekçesini sordu; bu soru, babasının saplantısını fark ettirici ve içine düştüğü aşırılığı ve haddi aşmayı uyandırıcı bir üsluplaydı. Zira yaratılmışların mertebece en şereflisi olan peygamberlere bile tapan kimsenin apaçık bir cehalet içinde olduğuna hükmedilirse, kendisine tapanın zikrini işitmeyen, ibadetinin şeklini görmeyen, ne ondan bir belayı defedebilen ne de bir ihtiyacını görebilen taşa veya ağaca tapanın hali nasıl olur? Sonra ikinci olarak babasını nazik ve yumuşak bir dille hakka davet etti; babasını aşırı bir cahillikle, kendisini de üstün bir ilimle nitelemedi. Aksine "Benim yanımda sende olmayan bir miktar ilim var; o da doğru yolu gösteren kılavuzluk ilmidir. Farz et ki sen ve ben bir yolculuktayız ve bende sana kıyasla yolu bulma bilgisi var; o halde bana uy ki senin sapıp kaybolmandan seni kurtarayım" dedi. Üçüncü olarak, üzerinde bulunduğu şeyden onu nehyetti; çünkü şeytan...
مريم (٥١ - ٤٦)
Meryem (46 - 51)
الذي عصى الرحمن الذي جميع النعم منه أوقعك في عبادة الصنم وزينها لك فأنت عابده في الحقيقة ثم ربَّع بتخويفه سوء العاقبة وما يجره ما هو فيه من التبعة
bütün nimetlerin sahibi olan Rahmân'a isyan eden o şeytan, seni puta tapmaya düşürdü ve bunu sana süslü gösterdi; dolayısıyla sen gerçekte ona tapmaktasın. Dördüncü olarak ise akıbetin kötülüğü ve içinde bulunduğu durumun getireceği sorumluluk ve felaket ile onu korkuttu.
والوبال مع مراعاة الأدب حيث لم يصرح بأن العقاب لاحق به وأن العذاب لاصق به بل قال أخاف أن يمسك عذاب بالتنكير المشعر بالتقليل كأنه قال إني أخاف أن يصيبك نَفَيان من عذاب الرحمن وجعل ولابه الشيطان ودخوله في جملة أشياعه وأوليائه أكبر من العذاب كما أن رضوان الله أكبر من الثواب في نفسه وصدر كل نصيحة بقوله ياأبت توسلاً إليه واستعطافاً وإشعاراً بوجوب احترام الأب وان كان كافرا ثم
Bunu yaparken de edebi elden bırakmadı; cezanın kesinlikle ona ulaşacağını ve azabın ona yapışacağını açıkça söylemeyip, azlığı hissettiren nekre (belirsiz) kalıpla { أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ } “sana bir azabın dokunmasından korkuyorum” dedi. Sanki "Rahmân'ın azabından sana azıcık bir serpintinin isabet etmesinden korkuyorum" demiş gibidir. Şeytanın dostluğunu ve onun fırkası ile yandaşları arasına girmeyi azaptan daha büyük saydı; tıpkı Allah'ın rızasının bizzat sevaptan daha büyük olması gibi. Her nasihatinin başına, babasına yakınlaşmak, şefkatini celbetmek ve kâfir de olsa babaya hürmet etmenin gerekliliğini hissettirmek üzere "Babacığım!" sözüyle başladı. Sonra...
قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)
{ قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) } “(Babası) Dedi ki: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!'”
{قَالَ} آزر توبيخاً {أَرَاغِبٌ أَنتَ عَنْ الِهَتِى يا إبراهيم} أي أترغب عن عبادتها فناداه باسمه ولم يقابل يا أبت بيا ابنى وقدم الخبر على المبتدء لأنه كان أهم عنده {لَئِن لَّمْ تَنتَهِ} عن شتم الأصنام {لأرجمنك} لأقتلنك بالرجام أولأضربنك بها حتى تتباعد أو لأشتمنك {واهجرنى} عطف على محذوف يدل عليه لأرجمنك تقديره فاحذرني واهجرني {مَلِيّاً} ظرف أي زماناً طويلاً من الملاوة
Âzer azarlayarak { قَالَ } “Dedi ki:” { أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ } “Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” Yani onlara ibadet etmekten yüz mü çeviriyorsun? Ona ismiyle hitap etti; "babacığım" hitabına "yavrucuğum" diyerek karşılık vermedi. Haberi (yüklemi) mübtedânın (öznenin) önüne geçirdi; çünkü putlar onun yanında daha önemliydi. { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ } Putlara sövmekten [vazgeçmezsen], { لَأَرْجُمَنَّكَ } “seni mutlaka taşlarım!” Seni taşlarla öldürürüm yahut uzaklaşana kadar sana taş atarım ya da sana söverim! { وَاهْجُرْنِي } “benden uzak dur!” "Le-ercumenneke" ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir fiile matuftur; takdiri: "Benden sakın ve benden uzak dur!" şeklindedir. { مَلِيًّا } “uzun bir süre” zarftır; yani melâve (zaman parçası) kökünden gelip "uzun bir zaman" demektir.
قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧)
{ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) } “(İbrahim) Dedi ki: 'Selam sana olsun! Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim. Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır.'”
{قَالَ سلام عَلَيْكَ} سلام توديع ومتاركة أو تقريب وملاطفة ولذا وعد بالاستغفار بقوله {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِي} سأسأل الله أن يجعلك من أهل المغفرة بأن يهديك للإسلام {إِنَّهُ كَانَ بِى حَفِيّاً} ملطفاً بعموم النعم أو رحيماً أو مكرماً والحفاوة الرأفة والرحمة والكرامة
{ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ } “Dedi ki: Selam sana olsun!” Bu bir veda ve terk etme selamı yahut yakınlık kurma ve nezaket selamıdır; bu yüzden { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” diyerek bağışlanma dileme sözü vermiştir; yani seni İslam'a iletmesi suretiyle Allah'tan seni mağfiret ehlinden kılmasını isteyeceğim [demiştir]. { إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır.” Nimetlerin geneliyle bana lütufta bulunandır yahut merhametlidir ya da ikram edicidir. Hafâve (حفاوة); şefkat, merhamet ve ikram demektir.
وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨)
{ وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) } “Sizden de Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da uzaklaşıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht/mahrum olmam.”
{وَأَعْتَزِلُكُمْ} أراد بالاعتزال المهاجرة من أرض بابل إلى الشام {وَمَا تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} أي ما تعبدون من أصنامكم {وادعوا} وأعبد {رَبّى} ثم قال تواضعاً وهضماً للنفس ومعرضاً بشقاوتهم بدعاء آلهتهم {عَسَى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعَاء رَبّى شَقِيّا} أي كما شقيتم أنتم بعبادة الأصنام
{ وَأَعْتَزِلُكُمْ } “Sizden uzaklaşıyorum” İ'tizâl ile Babil topraklarından Şam'a hicret etmeyi kastetmiştir. { وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da” yani putlarınızdan taptıklarınızdan da [uzaklaşıyorum]. { وَأَدْعُو } “ve dua ediyorum” yani kulluk ediyorum; { رَبِّي } “Rabbime”. Sonra tevazu göstererek, nefsini kırarak ve onların ilahlarına tapmakla düştükleri bedbahtlığa üstü kapalı işaret ederek şöyle dedi: { عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime dua etmekle bedbaht olmam” Yani sizin putlara ibadet etmekle bedbaht olduğunuz gibi [olmam].
فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩)
{ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) } “O, onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık.”
{فَلَمَّا اعتزلهم وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} ولما اعتزل الكفار ومعبودهم {وَهَبْنَا لَهُ إسحاق} ولداً {وَيَعْقُوبَ} نافلة ليستأنس بهما {وَكُلاًّ} كل واحد منهما {جَعَلْنَا نَبِيّاً} أي لما ترك الكفار الفجار لوجهه عوضه أولاداً مؤمنين أنبياء
{ فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “O, onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca” Kâfirleri ve taptıkları şeyleri terk edince, { وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ } “ona İshak'ı bağışladık” bir evlat olarak, { وَيَعْقُوبَ } “ve Yakub'u” ikisiyle teselli bulsun diye bir torun olarak [bağışladık]. { وَكُلًّا } “ve her birini” o ikisinin her birini { جَعَلْنَا نَبِيًّا } “peygamber yaptık.” Yani o, günahkâr kâfirleri Allah rızası için terk edince, Allah da ona bedel olarak mümin ve peygamber evlatlar bahşetti.
وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)
{ وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) } “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık.”
{وَوَهَبْنَا لَهْمْ مّن رَّحْمَتِنَا} هي المال والولد {وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ} ثناء حسناً وهو الصلاة على إبراهيم وآل إبراهيم في الصلوات وعبر باللسان عما يوجد باللسان كما عبر باليد عما يطلق باليد وهي العطية {عَلِيّاً} رفيعا مشهورا
{ وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا } “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk” Bu rahmet; mal ve evlattır. { وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ } “ve onlar için bir doğruluk dili kıldık” yani güzel bir övgü bahşettik; bu da namazlarda İbrahim'e ve İbrahim'in âline getirilen salavattır. Lisan (dil) ile var olan şey, bizzat lisan kelimesiyle ifade edilmiştir; tıpkı el ile verilen bahşişe "el" denilmesi gibi. { عَلِيًّا } “yüce” yüksek ve pek meşhur [bir övgü kıldık].
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١) } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o, ihlasa erdirilmiş (seçkin) bir kuldu ve bir resul, bir peygamberdi.”
{واذكر فِى الكتاب موسى إِنَّهُ كَانَ مُخْلِصاً} كوفي غير المفضل أي أخلصه الله واصطفاه ومخلصا بالكسر غيرهم أي
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o, ihlasa erdirilmişti” Mufaddal dışındaki Kûfe kıraatinde [muhlasan şeklinde fetha ile okunmuştur]; yani Allah onu arındırmış ve seçkin kılmıştır. Diğerleri ise kesre ile [muhlisen] okumuştur; yani
مريم (٥٧ - ٥١)
Meryem (51 - 57)
أخلص هو العبادة لله تعالى فهو مخلص بماله من السعادة بأصل الفطرة ومخلص فيما عليه من العبادة بصدق الهمة {وَكَانَ رَسُولاً نبيا} الرسول الذي معه كتاب الأنبياء والنبي الذي ينبيء عن الله ﷿ وإن لم يكن معه كتاب كيوشع
o, ibadeti sadece Allah Teâlâ'ya has kılmıştır (ihlasla yapmıştır). O halde o, yaratılışın aslındaki saadetiyle "muhlas" (seçilmiş/arındırılmış), azminin doğruluğuyla yerine getirdiği ibadette ise "muhlis"tir (samimidir). { وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا } “ve bir resul, bir peygamberdi.” Resul, beraberinde peygamberlerin kitabı bulunan kimsedir; nebi ise, Yûşa gibi yanında müstakil bir kitap olmasa bile Aziz ve Celil olan Allah'tan haber veren kimsedir.
وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢)
{ وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak (kendimize) yaklaştırdık.”
{وناديناه} دعوناه وكلمناه ليلة الجمعة {مِن جَانِبِ الطور} هو جبل بين مصر ومدين {الأيمن} من اليمين أي من ناحية اليمين والجمهور على أن المراد أيمن موسى ﵇ لأن الجبل لا يمين له والمعنى أنه حين أقبل من مدين يريد مصر نودي من الشجرة وكانت في جانب الجبل على يمين موسى ﵇ {وَقَرَّبْنَاهُ} تقريب منزلة ومكانة لا منزل ومكان {نَجِيّاً} حال أي مناجياً كنديم بمعنى منادم
{ وَنَادَيْنَاهُ } “Ona seslendik” Cuma gecesi ona hitap ettik ve onunla konuştuk; { مِنْ جَانِبِ الطُّورِ } “Tûr'un yanından” Tûr, Mısır ile Medyen arasında bir dağdır. { الْأَيْمَنِ } “sağ [yanından]” el-yemîn (sağ taraf) kökünden gelir, yani sağ cihetinden. Âlimlerin cumhuruna göre maksat Mûsâ aleyhisselâm'ın sağ tarafıdır; çünkü dağın sağı solu olmaz. Manası şudur: O, Medyen'den yönelip Mısır'a gitmek istediği vakit, ağaçtan kendisine nida edildi; o ağaç da dağın kenarında, Mûsâ aleyhisselâm'ın sağ tarafında bulunuyordu. { وَقَرَّبْنَاهُ } “Ve onu yaklaştırdık” Bu yaklaşma derece ve mertebe yakınlığıdır, mekân ve menzil yakınlığı değildir. { نَجِيًّا } “sırdaş olarak” haldir; yani münâcât eden (fısıldaşarak konuşan) demektir; nitekim "nedîm" kelimesi de "münâdim" (arkadaşlık eden) manasındadır.
وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣)
{ وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣) } “Rahmetimizden ötürü ona, bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık.”
{وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا} من أجل رحمتنا وترؤفنا عليه {أَخَاهُ} مفعول {هارون} بدل منه {نَبِيّاً} حال أي وهبنا له نبوة أخيه والا فهرون كان أكبر سناً منه
{ وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا } “Rahmetimizden ötürü ona bağışladık” yani rahmetimiz ve ona olan şefkatimiz sebebiyle [bağışladık]. { أَخَاهُ } “kardeşini” mef'ûldür; { هَارُونَ } “Hârûn'u” ondan bedeldir; { نَبِيًّا } “bir peygamber olarak” haldir; yani ona kardeşinin peygamberliğini bahşettik, yoksa Hârûn yaşça ondan daha büyüktü.
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤) } “Kitap'ta İsmail'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir peygamberdi.”
{واذكر فِى الكتاب إسماعيل} هو ابن إبراهيم في الأصح {إِنَّهُ كَانَ صادق الوعد} وافيه وعد رجلاً أن يقيم مكانه حتى يعود اليه فانتظر سنة في مكانه حتى عادو ناهيك انه وعد من نسفه الصبر على الذبح فوفى وقيل لم يعدر به موعداً إلا أنجزه وإنما خصه بصدق الوعد وإن كان موجوداً في غيره من الأنبياء تشريفاً له ولأنه المشهور من خصاله {وَكَانَ رَسُولاً} إلى جرهم {نَبِيّاً} مخبراً منذراً
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ } “Kitap'ta İsmail'i de an.” En sahih görüşe göre o, İbrahim'in oğludur. { إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözüne sadıktı” sözünü tastamam yerine getirirdi. Bir adama, o dönüp gelinceye kadar yerinde bekleyeceğine dair söz verdi ve o adam dönünceye kadar bulunduğu yerde bir sene bekledi. Kaldı ki o, kurban edilmeye sabretme hususunda bizzat kendi nefsine söz vermiş ve sözünü yerine getirmişti! Denildi ki: O, Rabbine verdiği her sözü mutlaka yerine getirirdi. Sözünde durmak diğer peygamberlerde de bulunmasına rağmen, bir şeref nişanesi olarak ve onun en meşhur hasletlerinden biri olduğu için İsmail bu vasıfla hususi olarak zikredilmiştir. { وَكَانَ رَسُولًا } “Ve o bir resuldü” Cürhüm kabilesine [gönderilmişti], { نَبِيًّا } “bir peygamberdi” haber veren ve uyaran [bir nebiydi].
وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)
{ وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَANَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) } “Halkına namazı ve zekâtı emrederdi ve Rabbi katında rızaya ermişti.”
{وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ} أمته لأن النبي أبو أمته وأهل بيته وفيه دليل على أنه لم يداهن غيره {بالصلاة والزكاة} يحتمل أنه إنما خصت هاتان العبادتان لأنهما أما العبادات البدنية والمالية {وكان عند ربه مرضيا} قريء مرضوا على الأصل
{ وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ } “Halkına emrederdi” yani ümmetine emrederdi; çünkü peygamber ümmetinin ve ev halkının babası hükmündedir. Bunda, onun başkalarına karşı dinde taviz vermediğine (müdâhene etmediğine) delil vardır. { بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ } “namazı ve zekâtı” [Bu iki ibadetin hususi olarak zikredilmesi], bedenî ve mâlî ibadetlerin anası/esası olmalarından ötürü olması muhtemeldir. { وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } “ve Rabbi katında rızaya ermişti.” Aslı üzere "marduvven" şeklinde de okunmuştur.
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦)
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) } “Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse (sıddîk) ve bir peygamberdi.”
{واذكر فِى الكتاب إِدْرِيسَ} هو أخنوخ أول مرسل بعد آدم ﵇ وأول من خط بالقلم وخاط اللباس ونظر في علم النجوم والحساب واتخذ الموازين والمكاييل والأسلحة فقاتل بني قابيل وقولهم سمي به لكثرة دراسته كتب الله لا يصح لأنه لو كان أفعيلاً من الدرس لم يكن فيه إلا سبب واحد وهو العلمية وكان منصرفاً فامتناعه من الصرف دليل العجمة {إِنَّهُ كَانَ صِدّيقاً نَّبِيّاً} أنزل الله عليه ثلاثين صحيفة
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ } “Kitap'ta İdris'i de an.” O, Ahnûh'tur (Hanok). Âdem aleyhisselâm'dan sonra gönderilen ilk elçidir. Kalemle ilk yazı yazan, elbiseyi ilk diken, yıldızlar ve hesap ilmini ilk inceleyen, tartı ve ölçü aletleri ile silahları ilk yapıp Kâbil oğullarıyla savaşan kimsedir. Allah'ın kitaplarını çokça ders yapıp okuduğu (tedrîs) için ona bu ismin verildiği şeklindeki söz doğru değildir; zira eğer "ders" kökünden "if'îl" vezninde olsaydı, onda sadece özel isim olma (alemiyyet) sebebi bulunurdu ve munsarif (tenvin alan) olurdu. Onun gayrimunsarif olması, yabancı dilden (ucme) geldiğinin delilidir. { إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse ve bir peygamberdi.” Allah ona otuz sayfa indirmiştir.
وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧)
{ وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧) } “Biz onu yüce bir makama yükselttik.”
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَاناً عَلِيّاً} هو شرف النبوة والزلفى عند الله وقيل معناه رفعته الملائكة إلى السماء الرابعة وقد رآه النبي ﷺ ليلة المعراج فيها وعن الحسن إلى الجنة لا شيء أعلى من الجنة وذلك أنه حبب لكثرة عبادته إلى الملائكة فقال لملك الموت أذقني الموت بهن عليّ ففعل ذلك بإذن الله فحيى وقال أدخلني النار أزدد رهبة ففعل ثم قال أدخلني الجنة أزدد رغبة ثم قال له اخرج فقال قد ذقت الموت ووردت النار فما أنا بخارج من الجنة فقال الله ﷿ بإذني فعل وبإذني دخل فدعه
{ وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا } “Biz onu yüce bir makama yükselttik.” Bu, nübüvvet şerefi ve Allah katındaki yakınlıktır. Denildi ki bunun manası: Melekler onu dördüncü kat semaya yükselttiler; nitekim Peygamber ﷺ Miraç gecesinde onu orada görmüştür. Hasan[-ı Basrî]'den gelen rivayete göre ise Cennet'e yükseltilmiştir; çünkü Cennet'ten daha yüce hiçbir yer yoktur. Şöyle ki: İbadetinin çokluğu sebebiyle o meleklere sevdirilmişti. Bunun üzerine ölüm meleğine: "Bana ölümü tattır ki bana kolay gelsin" dedi; melek Allah'ın izniyle bunu yaptı, sonra İdris dirildi ve: "Beni Cehennem'e sok ki korkum artsın" dedi; melek onu da yaptı. Sonra: "Beni Cennet'e sok ki arzum artsın" dedi. Sonra melek ona: "Çık" dedi; İdris ise: "Ölümü tattım, Cehennem'e uğradım; artık Cennet'ten çıkacak değilim" dedi. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: "Benim iznimle yaptı ve Benim iznimle girdi; onu bırak" buyurdu.
أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨)
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨) } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in soyundan, Nûh ile beraber (gemide) taşıdıklarımızdan, İbrahim ve İsrâil'in soyundan, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.”
{أَوْلَئِكَ} إشارة إلى المذكورين في السورة من زكرياء
{ أُولَئِكَ } “İşte bunlar” surede zikredilen Zekeriyyâ...
مريم (٦٠ - ٥٨)
Meryem (58-60)
إلى إدريس {الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مّنَ النبيين} من للبيان لأن جميع الأنبياء منعم عليهم {من ذرية آدم} من للتبعيض وكان إدريس من ذرية آدم لقربه منه لأنه جد أبي نوح {وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} إبراهيم من ذرية من حمل مع نوح لأنه ولد سام بن نوح {ومن ذرية إبراهيم} واسمعيل واسحق ويعقوب {وإسرائيل} أي ومن ذرية إسرائيل أي يعقوب وهم موسى وهرون وزكريا ويحيى وعيسى لأن مريم من ذريته {وَمِمَّن} يحتمل العطف على من الأولى والثانية {هَدَيْنَا} لمحاسن الإسلام {واجتبينا} من الأنام أو لشرح الشريعة وكشف الحقيقة {إذا تتلى عليهم آيات الرحمن} أي إذا تليت عليهم كتب الله المنزلة وهو كلام مستأنف إن جعلت الذين خبرا لأولئك وإن جعلته صفة له كان خبراً يتلى بالياء قتيبه لوجود الفاصل مع أن قتيبة لوجود الفاصل مع أن التأنيث غير حقيقي {خروا سجدا} سقطوا على وجوههم ساجدين رغبةً {وَبُكِيّاً} باكين رهبة جمع باكٍ كسجود وقعود في جمع ساجد وقاعد في الحديث اتلوا القرآن وابكوا وإن لم تبكوا فتباكوا وعن صالح المري قرأت القرآن على رسول الله ﷺ في المنام فقال لي يا صالح هذه القراءة فأين البكاء ويقول في سجود التلاوة سبحان ربي الأعلى ثلاثاً
...İdris'e kadar olanlardır. { الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ } “kendilerine Allah'ın nimet verdiği peygamberlerden” ifadesindeki “min” (مِنْ) beyan (açıklama) içindir; çünkü peygamberlerin tamamı kendilerine nimet verilmiş kimselerdir. { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } “Âdem'in soyundan” ifadesindeki “min” ise teb'îz (kısmîlik) içindir. İdris, Nûh'un babasının dedesi olması sebebiyle Âdem'e yakınlığından dolayı onun soyundandır. { وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ } “Nûh ile beraber taşıdıklarımızdan” İbrahim, Nûh ile beraber taşınanların soyundandır; çünkü o, Nûh oğlu Sâm'ın evladıdır. { وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim'in soyundan” İsmail, İshak ve Yakub'dur. { وَإِسْرَائِيلَ } “ve İsrâil'in [soyundan]” yani İsrâil'in -ki o Yakub'dur- soyundan gelenlerdir; onlar da Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve İsa'dır; zira Meryem onun soyundandır. { وَمِمَّنْ } “ve kimselerden” ifadesinin birinci veya ikinci “men” (مَنْ) lafzına matuf olması muhtemeldir. { هَدَيْنَا } “hidayete erdirdiğimiz” İslâm'ın güzelliklerine [ulaştırdığımız], { وَاجْتَبَيْنَا } “ve seçtiğimiz” insanlar arasından [seçtiğimiz] yahut şeriatı açıklamak ve hakikati ortaya koymak için [seçtiğimiz kimselerdendir]. { إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ } “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman” yani Allah'ın indirilen kitapları kendilerine okunduğu zaman [ağlarlardı]. Şayet { الَّذِينَ } lafzını { أُولَئِكَ } için haber kılarsan bu yeni bir cümledir (müste'nef); şayet onu onun sıfatı kılarsan [bu cümle] haber olur. Kuteybe araya fasıla girmesi ve aynı zamanda müennesliğin mecazî (gayrihakikî) olması sebebiyle [fiili] ye (ي) ile { يُتْلَى } okumuştur. { خَرُّوا سُجَّدًا } “secde ederek kapanırlardı” arzu ve iştiyakla yüzleri üstüne secdeye kapanırlardı. { وَبُكِيًّا } “ve ağlayarak” korkudan ağlayarak [kapanırlardı]. Bu kelime, sâcid (secde eden) ve kâid (oturan) kelimelerinin çoğulunun “sücûd” ve “kuûd” gelmesi gibi “bâkî” (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kur'an'ı okuyun ve ağlayın; şayet ağlayamıyorsanız ağlar gibi görünün (tebâkî edin).” Salih el-Mürrî'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: “Rüyamda Resûlullah ﷺ'e Kur'an okudum; bana: 'Ey Salih! Okuyuş bu, peki ağlayış nerede?' buyurdu.” Tilavet secdesinde üç defa “Sübhâne Rabbiye'l-A'lâ” denilir.
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) } “Nihayet onların peşinden öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar yakında gayyâya (cezasını çekmeye) kavuşacaklardır.”
{فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ} فجاء من بعد هؤلاء المفضلين {خَلْفٌ} أولاد سوء وبفتح اللام العقب الخير عن ابن عباس هم اليهود {أَضاعُوا الصلاة} تركوا الصلاة المفروضة {واتبعوا الشهوات} ملاذ النفوس وعن علي ﵁ من بنى الشديد وركب المنظور ولبس
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onların peşinden geldi” bu üstün kılınmış kimselerden sonra geldi { خَلْفٌ } “bir nesil” kötü evlatlar [geldi]. Lâm'ın fethasıyla (halef) olursa hayırlı nesil demektir. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre onlar Yahudilerdir. { أَضَاعُوا الصَّلَاةَ } “namazı zayi ettiler” farz kılınan namazı terk ettiler. { وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ } “ve şehvetlerine uydular” nefislerin hazlarına [uydular]. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Gösterişli ve sağlam binalar yapan, göz alıcı binitlere binen ve dikkat çekici elbiseler giyen kimsedir.”
المشهور وعن قتادة ﵁ هو في هذه الأمة {فَسَوْفَ يَلْقُونَ غَيّاً} جزاء غي وكل شر عند العرب غي وكل خير رشاد وعن ابن عباس وابن مسعود هو وادٍ في جهنم أعدّ للمصرين على الزن وشارب الخمر وآكل الربا والعاق وشاهد الزور
Katâde radıyallâhu anh'tan gelen rivayete göre ise bu, söz konusu ümmet hakkındadır. { فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا } “onlar yakında gayyâya (cezasını çekmeye) kavuşacaklardır” azgınlığın cezasını bulacaklardır. Araplara göre her şer “gayy” (azgınlık), her hayır ise “reşâd” (doğruluk) olarak adlandırılır. İbn Abbas ve İbn Mes'ud'dan rivayet edildiğine göre o, zinada ısrar edenler, içki içenler, faiz yiyenler, ana-babaya asi olanlar ve yalancı şahitlik yapanlar için hazırlanmış Cehennem'de bir vadidir.
إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠)
{ إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠) } “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte bunlar Cennet'e girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır.”
{إِلاَّ مَن تَابَ} رجع عن كفره {وَآمَنَ} بشرطه {وَعَمِلَ صالحا} بعد إيمانه {فَأُوْلَئِكَ يَدْخُلُونَ الجنة} بضم الياء وفتح الخاء مكي وبصري وأبو بكر {وَلاَ يُظْلَمُونَ شَيْئاً} أي لا ينقصون شيئاً من جزاء أعمالهم ولا يمنعونه بل يضاعف لهم أو لا يظلمون شيئاً من الظلم
{ إِلَّا مَنْ تَابَ } “Ancak tevbe eden... müstesnadır” küfründen dönen, { وَآمَنَ } “ve iman eden” şartına uygun olarak [iman eden], { وَعَمِلَ صَالِحًا } “ve salih amel işleyen” imanından sonra [salih amel işleyenler müstesnadır]. { فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “İşte bunlar Cennet'e girerler” Mekkî, Basrî ve Ebû Bekr ye'nin zammesi ve hı'nın fethasıyla ({ يُدْخَلُونَ }) okumuşlardır. { وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا } “ve hiçbir haksızlığa uğratılmazlar” yani amellerinin karşılığından hiçbir şey eksiltilmez ve ondan menedilmezler; bilakis onlara kat kat verilir yahut hiçbir şekilde haksızlığa uğratılmazlar.
جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١)
{ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) } “Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetlerine (girerler). Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir.”
{جنات} بدل من الجنة لأن الجنة تشتمل على جنات عدن لأنها جنس أو نصب عل المدح {عدن} معرفة لأنه علم لمعنى العدن وهو الإقامة أو علم لأرض الجنة لكونها
{ جَنَّاتِ } “Cennetlerine” lafzı “el-Cennet” kelimesinden bedeldir; zira cins ismi olduğu için Cennet, Adn cennetlerini kapsamaktadır; yahut övgü (medih) üzere mansubdur. { عَدْنٍ } “Adn” kelimesi marifedir; çünkü ya “ikamet etmek” anlamına gelen “adn” manasının özel ismidir yahut bir ikamet yeri olması hasebiyle
مريم (٦٥ - ٦١)
Meryem (61-65)
مكان إقامة {التى وَعَدَ الرحمن عِبَادَهُ} أي عباده التائبين المؤمنين الذين يعلمون الصالحات كما سبق ذكرهم ولأنه أضافهم إليه وهو للاختصاص وهؤلاء أهل الاختصاص {بالغيب} أي وعدها وهي غائبة عنهم غير حاضرة أو هم غائبون عنها لا يشاهدونها {إِنَّهُ} ضمير الشأن أو ضمير الرحمن {كَانَ وَعْدُهُ} أي موعوده وهو الجنة {مَأْتِيّاً} أي هم يأتونها
Cennet toprağının özel ismidir. { الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ } “Rahmân'ın kullarına vadettiği” yani daha önce zikredildikleri üzere tevbe eden, iman eden ve salih ameller işleyen kullarına [vadettiği Cennet'tir]. Allah onları Kendisine izafe etmiştir ki bu tahsis (özel kılma) ifade eder; nitekim bunlar da tahsis ehlidir. { بِالْغَيْبِ } “gaybda” yani Cennet onlardan uzakta ve huzurlarında hazır değilken veya kendileri Cennet'ten uzakta olup onu müşahede etmiyorken vadetmiştir. { إِنَّهُ } “Şüphesiz O” zamir, şe'n zamiridir yahut Rahmân'a dönen zamirdir. { كَانَ وَعْدُهُ } “O'nun vaadi... idi” yani vadettiği şey olan Cennet [idi], { مَأْتِيًّا } “yerine gelecektir” yani onlar ona mutlaka varacaklardır.
لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢)
{ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) } “Orada boş bir söz işitmezler, ancak selâm (işitirler). Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır.”
{لاَّ يَسْمَعُونَ فِيهَا} في الجنة {لَغْواً} فحشاً أو كذبا أو مالا طائل تحته من الكلام وهو المطروح منه وفيه تنبيه على وجوب تجنب اللغو واتقائه حيث نزه الله عنه داره التي لا تكليف فيها {إِلاَّ سلاما} أي لكن يسمعون سلام من الملائكة أو من بعضهم على بعض أو لا يسمعون فيها إلا قولاً يسلمون فيه من العيب والنقيصة فهو استثناء منقطع عند الجمهور وقيل
{ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا } “Orada işitmezler” Cennet'te [işitmezler], { لَغْوًا } “boş bir söz” çirkin bir söz, yalan yahut sözün atılacak kısmı olan faydasız ve anlamsız hiçbir sözü [işitmezler]. Bunda, Allah Teâlâ'nın mükellefiyet bulunmayan kendi yurdunu (Cennet'i) bundan tenzih ettiği gibi, lüzumsuz sözlerden kaçınmanın ve ondan sakınmanın vacip olduğuna dair bir uyarı vardır. { إِلَّا سَلَامًا } “ancak selâm (işitirler)” yani lakin meleklerin selâmını yahut birbirlerine verdikleri selâmı işitirler; yahut orada sadece ayıptan ve noksanlıktan salim oldukları sözleri işitirler. Bu, cumhura göre munkatı' bir istisnadır. Denildi ki:
معنى السلام هو الدعاء بالسلامة ولما كان أهل دار السلام أغنياء عن الدعاء بالسلامة كان ظاهره من باب اللغو وفضول الحديث لولا ما فيه من فائدة الإكرام {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيّاً} أي يؤتون بأرزاقهم على مقدار طرفي النهار من الدنيا إذ لا ليل ولا نهار ثم لأنهم في النور أبداً وإنما يعرفون مقدار النهار برفع الحجب ومقدار الليل بإرخائها والرزق بالبكرة والعشي أفضل العيش عند العرب فوصف الله جنته بذلك وقيل أراد دوام الرزق كما تقول أنا عند فلان بكرة وعشياً تريد الدوام
Selâmın anlamı, esenlik için dua etmektir. Selâm yurdunun (Dârü's-Selâm) ehli esenlik duasına muhtaç olmadıkları için, eğer onda ikram etme faydası bulunmasaydı, zahiri itibariyle boş söz ve fuzuli kelam kabilinden sayılırdı. { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” yani dünyadaki günün iki ucu miktarınca kendilerine rızıkları verilir; zira orada gece ve gündüz yoktur, çünkü onlar daima nur içindedirler. Gündüzün miktarını perdelerin açılmasıyla, gecenin miktarını ise perdelerin indirilmesiyle anlarlar. Sabah ve akşam vakti rızıklanmak, Araplara göre en üstün yaşantı biçimidir; bu sebeple Allah Teâlâ Cennet'ini bu şekilde tavsif etmiştir. Denildi ki bununla rızkın devamlılığı kastedilmiştir; nitekim devamlılığı kastettiğinde: “Ben sabah akşam falanın yanındayım” dersin.
تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣)
{ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣) } “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız Cennet işte budur.”
{تِلْكَ الجنة التى نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا} أي نجعلها ميراث أعمالهم يعني ثمرتها وعاقبتها وقيل يرثون المساكن التي كانت لأهل النار لو آمنوا لأن الكفر موت حكماً {مَن كَانَ تقيا} عن الشرك
{ تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا } “Kullarımızdan... miras bırakacağımız Cennet işte budur” yani amellerinin mirası, yani onların semeresi ve neticesi kılacağımız [Cennet budur]. Denildi ki: Cehennemliklerin iman etmiş olsalardı sahip olacakları konutlara mirasçı olurlar; zira küfür hükmen ölümdür. { مَنْ كَانَ تَقِيًّا } “takva sahibi olanlara” şirkten sakınan kimselere [miras bırakırız].
وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤)
{ وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) } “(Cebrail dedi ki:) 'Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.'”
عن ابن عباس ﵄ أن النبي ﵇ قال يا جبريل ما منعك أن تزورنا أكثر مما تزورنا فنزل {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبّكَ} والتنزل على معنيين معنى النزول على مهل ومعنى النزول على الإطلاق والأول أليق هنا يعني أن نزولنا في الأحايين وقتاً غب وقت ليس إلا بأمر الله {لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذلك وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيّاً} أي له ما قدامنا وما خلفنا من الأماكن وما نحن فيها فلا نتمالك أن ننتقل من مكان إلى مكان إلا بأمر الله ومشيئته وهو الحافظ العالم بكل حركة وسكون وما يحدث من الأحوال لا تجوز عليه الغفلة والنسيان فأنى لنا أن نتقلب في ملكوته إلا إذا أذن لنا فيه
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm: “Ey Cebrail! Bizi ziyaret ettiğinden daha fazla ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz.” Tenezzül lafzı iki manaya gelir: Ağır ağır/vakit vakit inme manası ve mutlak inme manasıdır; birincisi buraya daha uygundur. Yani bizim ara sıra, fasılalarla inişimiz ancak Allah'ın emriyledir. { لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } “Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.” Yani mekânlardan önümüzde olanlar da arkamızda olanlar da ve içinde bulunduklarımız da O'nundur; biz bir mekândan diğerine ancak Allah'ın emri ve dilemesiyle geçebiliriz. O, her hareketi, sükûneti ve meydana gelen durumları koruyan ve hakkıyla bilendir; O'na gaflet ve unutkanlık caiz değildir. O halde bize izin vermedikçe O'nun mülkünde nasıl tasarrufta bulunabiliriz!
رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)
{ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) } “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. Şu halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabır ve sebat göster. O'nun hiçbir adaşı (benzeri) olduğunu biliyor musun?”
{رَّبُّ السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا} بدل من ربك أو خبر مبتدأ محذوف أي هو رب السموات
{ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا } “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” “Rabbike” (رَبِّكَ) lafzından bedeldir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O, göklerin Rabbidir” demektir.
مريم (٦٨ - ٦٥)
Meryem (65-68)
والأرض ثم قال لرسوله لما عرفت أنه
...ve yerin. Sonra Resûlü'ne, O'nun...
متصف بهذه الصفات {فاعبده} فاثبت على عبادته {واصطبر لِعِبَادَتِهِ} أي اصبر على مكافأة الحسود لعبادة المعبود واصر على المشاق لأجل عبادة الخلاق أي لتتمكن من الإتيان بها ( {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيّاً} شبيها ومثلاً أو هل يسمى أحد باسم الله غيره لأن مخصوص بالمعبود بالحق أي صح أن لا معبود يوجه إليه العبادة إلا هو وحده لم يكن بد من عبادته والاصطبار على مشاقها
...bu sıfatlarla muttasıf olduğunu bildiğin zaman: { فَاعْبُدْهُ } “Şu halde O'na kulluk et” O'na ibadette sebat göster, { وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ } “ve O'na ibadette sabır ve sebat göster” yani Mabud'a ibadet etmek uğruna hasetçinin karşılık vermesine sabret ve Yaratıcı'ya ibadet etmek için meşakkatlere katlan; ta ki ibadeti yerine getirmeye muktedir olasın. { هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا } “O'nun hiçbir adaşı olduğunu biliyor musun?” bir benzeri ve dengi olduğunu biliyor musun? Yahut Allah'tan başka bir kimse “Allah” ismiyle isimlendirilmiş midir? Zira bu isim hak Mabud'a mahsustur. Yani O'ndan başka ibadete yönelecek hiçbir mabudun bulunmadığı sabit olunca, O'na ibadet etmekten ve bu yoldaki meşakkatlere sabretmekten başka çare yoktur.
وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦)
{ وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) } “İnsan der ki: 'Ben öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?'”
فتهافت أبيَّ بن خلف عظماً وقال أنبعث بعد ما صرا كذا فنزل {ويقول الإنسان أئذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيّاً} والعامل في إذا ما دل عليه الكلام وهو أبعث أي إذا ما مت أبعث وانتصابه باخرج ممتنع لأن ما بد لام الابتداء لا يعمل فيها قبلها فلا تقول اليوم لزيد قائم ولام الابتداء الداخلة على المضارع تعطي معنى الحال وتؤكد مضمون الجملة فلما جامعت حرف الاستقبال خلصت للتوكيد واضمحل معنى الحال وما في إذا ما للتوكيد أيضاً فكأنه قال أحقًّا إنا سنخرج من القبور أحياء حين يتمكن فينا الموت والهلاك على وجه الاستنكار والاستبعاد وتقديم الظرف وإيلاؤه حرف الإنكار من قبل أن ما بعد الموت هو وقت كون الحياة منكرة ومنه جاء إنكارهم
Übey b. Halef elinde bir kemiği ufalayarak: “Biz böyle olduktan sonra mı diriltileceğiz?” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: 'Ben öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?'” “İzâ” (إِذَا) zarfında amel eden (âmil), kelamın delalet ettiği manadır; o da “u'basü” (diriltileceğim) lafzıdır; yani “Öldüğüm zaman diriltilecek miyim?” demektir. Onun “uhrecu” (أُخْرَجُ) fiiliyle nasb edilmesi ise imkânsızdır; çünkü ibtîdâ lâmından sonra gelen kısım kendisinden öncekinde amel etmez. Nitekim “El-yevme le-Zeydün kâimün” diyemezsin. Muzari fiilin başına gelen ibtidâ lâmı şimdiki zaman (hâl) manası verir ve cümlenin içeriğini pekiştirir. İstikbâl harfiyle bir araya gelince sadece tekit için kalır ve hâl manası yok olur. “İzâ mâ” (إِذَا مَا) terkibindeki “mâ” da tekit içindir. Sanki o, ölüm ve helak üzerimize iyice yerleştiği vakit inkâr ve uzak görme yoluyla: “Biz gerçekten kabirlerden diri olarak mı çıkarılacağız?” demiştir. Zarfın öne geçirilmesi ve inkâr harfinin peşine getirilmesi, ölümden sonrasının hayatın inkâr edildiği vakit olması sebebiyledir ve onların inkârı da buradan kaynaklanmıştır.
أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧)
{ أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?”
{أَوْ لاَ يَذْكُرُ إلإنسان} خفيف شامي ونافع وعاصم من الذكر والسائر بتشديد الذال والكاف وأصله يتذكر كقراءة أبيّ فأدغمت التاء في الذال أي أولا يتدبر والواو عطفت لا يذكر على يقول ووسطت همزة الإنكار بين المعطوف عليه وحرف العطف يعني أيقول ذلك ولا يتذكر حال النشأة الأولى حتى لا ينكر النشأة الأخرى فإن تلك أدل على قدرة الخالق حيث أخرج الجواهر والأعراض من العدم إلى الوجود وأما الثانية
{ أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ } “İnsan hiç düşünmez mi?” Şamî, Nâfi' ve Âsım şeddesiz olarak (tahfif ile) “zikr” kökünden okumuşlardır. Diğerleri ise Übey'in kıraatinde olduğu gibi aslının “yetetezakkera” (يَتَذَكَّرُ) olması hasebiyle zâl ve kef harflerinin şeddesiyle okumuşlar ve te (ت) harfi zâl (ذ) harfine idğam edilmiştir. Yani “hiç düşünmez mi” demektir. Vâv harfi { لَا يَذْكُرُ } fiilini { يَقُولُ } fiiline atfetmiştir; inkâr hemzesi ise matufun aleyh ile atıf harfinin arasına girmiştir. Yani o bunu söyler de ilk yaratılışın durumunu hiç düşünmez mi ki ikinci yaratılışı inkâr etmesin? Zira ilk yaratılış Yaratıcı'nın kudretine daha çok delalet eder; çünkü O, cevherleri ve arazları yokluktan varlığa çıkarmıştır. İkinci yaratılışta ise...
فليس فيها إلا تأليف الأجزاء الموجودة وردها إلى ما كَانتَ عليه مجموعة بعد التفريق {أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ} من قبل الحالة التي هو فيها وهي حالة بقائه {ولم يك شيئا} هو دليل على ما بينا وعلى أن المعدوم ليس بشيء خلافاً للمعتزلة
...mevcut parçaları bir araya getirmek ve dağıldıktan sonra onları toplu olarak önceki hallerine döndürmekten başka bir şey yoktur. { أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ } “daha önce kendisini yarattığımızı” içinde bulunduğu durumdan, yani hayatta kalma halinden önce [yarattığımızı], { وَلَمْ يَكُ شَيْئًا } “hiçbir şey değilken” bu, açıkladığımız hususa ve Mu'tezile'nin hilafına madumun (yok olanın) bir “şey” olmadığına delildir.
فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨)
{ فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) } “Rabbine andolsun ki, onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette Cehennem'in etrafında hazır bulunduracağız.”
{فَوَرَبّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ} أي الكفار المنكرين للبعث {والشياطين} الواو للعطف وبمعنى مع أوقع أي يحشرون مع قرنائهم من الشياطين الذين أغووهم يقرن كل كافر مع شيطان في سلسلة وفي إقسام الله باسمه مضافا إلى رسوله تفخيم لشأن رسوله {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حول جهنم جثيا} حال جمع حاث أي بارك على الركب ووزنه فعول لأن أصله جثوو كسجود وساجد أي يعتلون من المحشر إلى شاطئ جهنم عتلا على حالهم التي كانوا عليها في الموقف جثاة على ركبهم غير مشاة على اقدامهم
{ فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ } “Rabbine andolsun ki, onları mutlaka toplayacağız” yani yeniden dirilmeyi inkâr eden kâfirleri [toplayacağız], { وَالشَّيَاطِينَ } “ve şeytanları da” vâv atıf içindir ve “birlikte” (maa) manasındadır ki bu daha uygundur; yani kendilerini saptıran şeytan yoldaşlarıyla birlikte haşredilecekler, her kâfir bir zincirde bir şeytanla bağlanacaktır. Allah'ın Resûlü'ne izafe ederek kendi ismine yemin etmesinde Resûlü'nün şanını yüceltme vardır. { ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا } “sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette Cehennem'in etrafında hazır bulunduracağız” haldir; “câsin” (diz üstü çöken) kelimesinin çoğuludur, yani dizleri üzerine çökmüş olanlar demektir. Vezni “fuûl”dür; çünkü aslı “sücûd” ve “sâcid” gibi “cüsüvv”dür. Yani mahşerden Cehennem'in kenarına, duruş yerinde bulundukları hal üzere, ayakları üstünde yürüyerek değil dizleri üstüne çökmüş vaziyette şiddetle sürükleneceklerdir.
مريم (٧٢ - ٦٩)
Meryem (69-72)
ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩)
{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) } “Sonra her gruptan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri çekip çıkaracağız.”
{ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلّ شِيعَةٍ} طائفة شاعت أي تبعت غاوياً من الغواة {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرحمن عِتِيّاً} جرأة أو فجوراً أي لنخرجن من كل طائفة من طوائف الغي أعتاهم فأعتاهم فإذا اجتمعوا طرحناهم في النار على الترتيب نقدم أولاهم بالعذاب فأولاهم وقيل المراد بأشدهم عتياً الرؤساء لتضاعف جرمهم لكونهم ضلالاً ومضلين قال سيبويه أيهم مبني على الضم لسقوط صدر الجملة التي هي صلته وهو هو من هو أشد حتى لو جئ به لأعرب بالنصب وقيل أيهم هو أشد وهذا لأن الصلة توضح الموصول وتبينه كما أن المضاف إليه يوضح المضاف ويخصصه فكما أن حذف المضاف إليه في من قبلُ يوجب بناء المضاف وجب أن يكون حذف الصلة أو شيء منها موجبا للبناء وموضعها نصب بننزع وقال الخليل هي معربة وهي مبتدأ وأشد خبره وهو رفع على الحكاية تقديره لننزعن الذين يقال فيهم أيهم أشد على الرحمن عتياً ويجوز أن يكون النزع واقعاً على من كل شيعة كقوله ووهبنا لهم من رحمتنا أي لننزعن بعض كل شيعة فكأن قائلاً قال من هم فقيل
{ ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } “Sonra her gruptan çekip çıkaracağız” sapanlardan birine uyan her fırkadan [çıkaracağız], { أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا } “Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri” cürette veya fücurda en aşırı olanları; yani sapıklık fırkalarının her birinden en azgınlarını sırasıyla çekip çıkaracağız. Bir araya geldiklerinde onları tertip üzere ateşe atacağız; azaba en layık olandan başlayıp sırayla cezalandıracağız. Denildi ki: “Azgınlıkta en ileri gidenler”den kasıt önderlerdir; zira onlar hem sapık hem de saptırıcı oldukları için cürümleri katmerlidir. Sibeveyh şöyle der: “Eyyühüm” (أَيُّهُمْ) lafzı, sılası olan cümlenin baş tarafının düşmesi sebebiyle zamme üzere mebnidir; düşen kısım ise “hüve eşeddü” (هُوَ أَشَدُّ) ifadesindeki “hüve”dir. Şayet getirilseydi nasb ile irap alırdı. Denildi ki: “Eyyühüm hüve eşeddü” şeklindedir; çünkü muzâfun ileyh nasıl muzâfı açıklayıp tahsis ediyorsa, sıla da ism-i mevsûlü öyle açıklar ve belirler. Dolayısıyla “min kablü” lafzında muzâfun ileyhin hazfedilmesi muzâfın mebni olmasını gerektirdiği gibi, sılanın veya ondan bir parçanın hazfedilmesi de mebni kılmayı gerektirmiştir; mahalli ise “nenziaenne” fiili ile nasbdır. Halîl ise şöyle der: O mu'rabdır, mübtedadır ve “eşeddü” de onun haberidir; hikâye üzere merfudur ve takdiri şöyledir: “Haklarında 'Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri giden hangileridir' denilen kimseleri çekip çıkaracağız.” “Nez'” (çekip çıkarma) fiilinin “min külli şîatin” ifadesine taalluk etmesi de caizdir; tıpkı { وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا } “Onlara rahmetimizden bağışladık” ayetinde olduğu gibi. Yani: “Her fırkanın bir kısmını çekip çıkaracağız” demektir. Sanki birisi: “Onlar kimlerdir?” diye sormuş da şöyle denilmiştir:
أيهم أشد عتيا وعلى يتعلق بأفعل أي عتوهم أشد على الرحمن
“Azgınlıkta en ileri olanlarıdır.” “Alâ” (عَلَى) harf-i ceri efa'l veznine (eşeddü) taalluk eder; yani azgınlıkları Rahmân'a karşı en şiddetli olandır.
ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠)
{ ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠) } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz.”
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بالذين هُمْ أولى بِهَا} أحق بالنار {صليا} تمييز أي دخولا والباء تتعلق بأولى
{ ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا } “Sonra oraya kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz” ateşe en müstahak olanları [en iyi biz biliriz], { صِلِيًّا } “girmeye” temyizdir, yani girmeye en layık olanları; bâ harfi ise “evlâ” lafzına taalluk eder.
وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١)
{ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) } “İçinizden oraya uğramayacak (varmayacak) hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi hükme bağladığı kesin bir karardır.”
{وَإِن مّنكُمْ} أحد {إِلاَّ وَارِدُهَا} داخلها والمراد النار والورود الدخول عند علي وابن عباس ﵃ وعليه جمهور أهل السنة لقوله تعالى فأوردهم النار ولقوله تعالى لو كان هؤلاء آلهة ما وردوها ولقوله ثم ننجي الذين اتقوا إذ النجاة إنما تكون بعد الدخول ولقوله ﵇ الورود الدخول لا يبقى بر ولا فاجر إلا دخلها فتكون على المؤمنين برداً وسلاماً كما كانت على إبراهيم وتقول النار للمؤمنين جزيا مؤمن فإن نورك أطفأ لهبي وقيل الورود بمعنى الدخول لكنه يختص بالكفار لقراءة ابن عباس وان منهم تحمل القراءة المشهورة على الإلتفات وعن عبد الله الورود الحضور لقوله تعالى ولما ورد ماء مدين وقوله أولئك عنها مبعدون وأجيب عنه بأن المراد عن عذابها وعن الحسن وقتادة الورود المرور على الصراط لأن الصراط ممدود عليها فيسلم أهل الجنة ويتقاذف أهل النار وعن مجاهد ورود المؤمن النار هو مس الحمى جسده في الدنيا لقوله ﵇ الحمى حظ كل مؤمن من النار وقال رجل من الصحابة لآخر أيقنت بالورود قال نعم قال وأيقنت بالصدر قال لا قال ففيم الضحك وفيم التثاقل {كَانَ على رَبِّكَ حَتْماً مَّقْضِيّاً} أي كان ورودهم واجباً
{ وَإِنْ مِنْكُمْ } “İçinizden hiç kimse yoktur” hiçbir kimse yoktur ki, { إِلَّا وَارِدُهَا } “oraya uğramayacak olsun” oraya girmemiş olsun; kastedilen ise Cehennem'dir. Ali ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'ya göre “vürûd”, girmek demektir ve Ehl-i Sünnet cumhurunun görüşü de budur. Çünkü Allah Teâlâ: { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ } “onları ateşe soktu” ve: { لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا } “Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi” ve: { ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız” buyurmuştur; zira kurtuluş ancak girdikten sonra olur. Nitekim Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: “Vürûd, girmektir; iyi veya kötü hiç kimse kalmaz, hepsi oraya girer. Ancak İbrahim'e olduğu gibi müminlere serin ve selamet olur. Cehennem mümine şöyle der: 'Geç ey mümin, senin nurun alevimi söndürdü.'” Denildi ki vürûd girmek manasındadır ancak İbn Abbas'ın “ve in minhüm” (وَإِنْ مِنْهُمْ) kıraati sebebiyle sadece kâfirlere mahsustur; meşhur kıraat ise iltifat sanatına hamledilir. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre vürûd, hazır bulunmaktır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında” ve: { أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ } “İşte bunlar oradan uzaklaştırılmışlardır” buyurmuştur. Buna, kastedilenin onun azabından uzaklaştırılmak olduğu cevabı verilmiştir. Hasan ve Katâde'den rivayet edildiğine göre vürûd, Sırat köprüsünden geçmektir; çünkü Sırat Cehennem'in üzerine kurulmuştur; böylece Cennetlikler kurtulur, Cehennemlikler ise ateşe yuvarlanırlar. Mücahid'den rivayet edildiğine göre ise müminin ateşe girmesi, Peygamber aleyhisselâm'ın: “Humma, her müminin Cehennem ateşinden olan nasibidir” hadisi gereğince dünyada sıtma ateşinin bedenine dokunmasıdır. Sahabeden bir adam diğerine: “Cehennem'e varacağına kesin inandın mı?” dedi. O da: “Evet” dedi. “Peki oradan sağ salim çıkacağına da kesin inandın mı?” deyince: “Hayır” dedi. Bunun üzerine: “O halde bu gülmek ve bu ağırlık nedir?” dedi. { كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا } “Bu, Rabbinin yerine getirmeyi hükme bağladığı kesin bir karardır” yani onların oraya varmaları vacip...
كائناً محتوماً والحتم مصدر حتم الأمر إذا أوجبه فسمى به الموجب كقولهم ضرب الأمير
...ve mutlaka gerçekleşecek kesin bir hükümdür. “Hatm” (حَتْم), bir işi vacip kıldığı zaman kullanılan “hateme'l-emre” ifadesinin masdarıdır; dolayısıyla “emirin vurduğu kimse” anlamında “darbü'l-emîr” denilmesi gibi vacip kılınan şey bu isimle anılmıştır.
ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢)
{ ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢) } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız.”
{ثُمَّ نُنَجّى} وعلي بالتخفيف {الذين اتقوا} عن الشرك وهم المؤمنون {وَّنَذَرُ الظالمين فِيهَا جِثِيّاً} فيه دليل على دخول الكل لأنه قال ونذر ولم يقل وندخل والمذهب ان
{ ثُمَّ نُنَجِّي } “Sonra kurtarırız” Ali tahfif ile ({ نُنْجِي }) okumuştur, { الَّذِينَ اتَّقَوْا } “takva sahiplerini” şirkten sakınanları ki onlar müminlerdir. { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا } “zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” bunda herkesin gireceğine delil vardır; zira “bırakırız” demiş, “sokarız” dememiştir. Mezhep [görüşümüz] şudur ki:
مريم (٧٥ - ٧٣)
Meryem (73-75)
صاحب الكبيرة قد يعاقب بقدر ذنبه ثم ينجو لا محاله وقالت المرجئة الخبيثة لا يعاقب لأن المعصية لا تضر مع الإسلام عندهم وقالت المعتزلة يخلد
Büyük günah sahibi, günahı nispetinde azap görebilir, sonra mutlaka kurtulur. Habis Mürcie ise: “Azap görmez; zira onlara göre İslâm ile beraber masiyet zarar vermez” demiştir. Mu'tezile ise: “Ebedî kalır” demiştir.
وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣)
{ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık okunduğu zaman inkâr edenler iman edenlere: 'İki topluluktan hangisinin makamı daha hayırlı, meclisi daha güzeldir?' dediler.”
{وإذا تتلى عليهم آياتنا} أي القرآن {بينات} ظاهرات الإعجاز أو حججاً وبراهين حال مؤكدة كقوله وهو الحق مصدقاً إذ آيات الله لا تكون إلا واضحة وحججاً {قَالَ الذين كَفَرُواْ} أي مشركو قريش وقد رجلوا شعورهم وتكلفوا في زيهم {لِلَّذِينَ آمنوا} للفقراء ورءوسهم شعثة وثيابهم خشنة {أَىُّ الفريقين} نحن أم أنتم {خَيْرٌ مَّقَاماً} بالفتح وهو موضع القيام والمراد المكان والمسكن وبالضم مكي وهو موضع الإقامة والمنزل {وَأَحْسَنُ نَدِيّاً} مجلسا يجتمع القوم فيه للمشاورة ومعنى الآية أن الله تعالى يقول إذا أنزلنا آية فيها دلائل وبراهين أعرضوا عن التدبر فيها إلى الافتخار بالثروة والمال وحسن المنزل والحال فقال تعالى
{ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا } “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman” yani Kur'an [okunduğu zaman], { بَيِّنَاتٍ } “apaçık olarak” mucizeliği açık yahut deliller ve bürhanlar halinde okunurken... Tıpkı { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا } “O, doğrulayıcı bir haktır” ayetinde olduğu gibi tekit edici bir haldir; zira Allah'ın ayetleri ancak apaçık ve kesin delillerdir. { قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler dediler ki” yani saçlarını taramış ve kıyafetlerine özen göstermiş olan Kureyş müşrikleri, { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlere” başları dağınık ve elbiseleri kaba olan fakirlere dediler ki: { أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ } “İki topluluktan hangisi” biz mi yoksa siz mi, { خَيْرٌ مَقَامًا } “makamı daha hayırlıdır?” Fetha ile okunursa ayakta durulan yerdir; kastedilen ise mekân ve meskendir. Zamme ile Mekkî'nin okuyuşunda ({ مُقَامًا }) ise ikamet edilen yer ve konuttur. { وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “ve meclisi daha güzeldir?” insanların istişare için bir araya toplandıkları meclistir. Ayetin manası şudur: Allah Teâlâ buyuruyor ki: İçinde deliller ve bürhanlar bulunan bir ayet indirdiğimiz zaman, onu tefekkür etmekten yüz çevirip servetle, malla, güzel konutla ve durumla övünmeye yöneldiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا (٧٤)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا (٧٤) } “Biz onlardan önce, mal ve mülkçe, görünüşçe daha güzel nice nesilleri helak ettik.”
{وكم أهلكنا قبلهم من قرن} كم مفعول أهلكنا ومن تبيين لإبهامها أي كثيراً من القرون أهلكنا وكل أهل عصر قرن لمن بعدهم {من قرن} في محل النصب صفة لكم ألا ترى أنك لو تركتهم كان أحسن نصباً على الوصفية {أَثَاثاً} هو متاع البيت أو ماجد من الفرش {وَرِئياً} منظراً وهيئة فعل بمعنى مفعول من رأيت وريا بغير همز مشدداً نافع وابن عامر على قلب الهمزة ياء لسكونها وانكسار ما قبلها ثم الإدغام أو من الري الذي هو النعمة
{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik” “kem” (كَمْ) lafzı “ehleknâ” fiilinin mef'ûlüdür; “min” ise onun kapalılığını açıklamak içindir; yani: “Nice nesilleri helak ettik” demektir. Her bir asrın halkı, kendilerinden sonrakiler için bir nesildir (karn). { مِنْ قَرْنٍ } ifadesi nasb mahallinde olup “kem”in sıfatıdır; görmez misin ki onları bıraksaydın “ahsenü” lafzı sıfat olması hasebiyle mansub olurdu. { أَثَاثًا } “mal ve mülkçe” ev eşyası yahut döşemelerden en yeni ve güzel olanlarıdır. { وَرِئْيًا } “ve görünüşçe” manzara ve heyet olarak [daha güzeldirler]; “raeytü” (gördüm) fiilinden mef'ûl manasında “fi'l” veznindedir. Nâfi' ve İbn Âmir, hemzenin sakin ve öncesinin kesreli olması sebebiyle ye harfine dönüşüp idğam edilmesiyle hemzesiz ve şeddeli olarak “riyyen” (رِيًّا) şeklinde okumuşlardır; yahut nimet anlamına gelen “er-riyy” (الرِّيّ) kökünden gelmektedir.
قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥)
{ قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥) } “De ki: 'Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet vadolundukları şeyi —ya azabı ya da Kıyamet'i— gördükleri zaman, makamı daha kötü ve askeri daha zayıf olanın kim olduğunu bileceklerdir.'”
{قُلْ مَن كَانَ فِى الضلالة} الكفر {فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرحمن مَدّاً} جواب من لأنها شرطية وهذا الأمر بمعنى الخبر أي من كفر مد له الرحمن يعني أمهله وأملى له في العمر ليزداد طغياناً وضلالاً كقوله تعالى إنما نملي لهم ليزدادوا إثما وإنا أخرج على لفظ الأمر إيذاناً بوجوب ذلك وأنه مفعول لا محالة كالمأمور به الممتثل ليقطع معاذير الضلال {حتى إِذَا رَأَوْاْ مَا يُوعَدُونَ} هي متصلة بقوله خير مقاماً وأحسن ندياً وما بينهما اعتراض أي لا يزالون يقولون هذا القول إلى أن يشاهدوا الموعود رأي عين {إِمَّا العذاب} في الدنيا وهو تعذيب المسلمين إياهم بالقتل والأسر {وَإِمَّا الساعة} أي القيامة وما ينالهم من الخزي والنكال فهما بدلان مما يوعدون {فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَّكَاناً} منزلاً {وَأَضْعَفُ جُنداً} أعواناً وأنصاراً أي فحينئذٍ يعلمون أن الأمر على عكس ما قدروه وأنهم شر مكاناً وأضعف جنداً لا خير مقاماً وأحسن ندياً وأن المؤمنين على خلاف صفتهم وجاز أن تتصل بما يليها والمعنى إن الذين في الضلالة ممدود لهم في ضلالتهم لا ينفكون
{ قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ } “De ki: 'Kim sapıklık içindeyse'” küfür içindeyse, { فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا } “Rahmân ona mühlet verdikçe versin!” “men” şartiye olduğu için bu onun cevabıdır. Bu emir haber manasındadır; yani kim kâfir olursa Rahmân ona mühlet verir, yani azgınlığı ve sapıklığı artsın diye ona süre tanır ve ömrünü uzatır; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا } “Onlara günahları artsın diye mühlet veriyoruz” buyurmuştur. Bunun emir lafzıyla ifade edilmesi, bu durumun zorunlu olduğunu, sapıklık ehlinin mazeretlerini ortadan kaldırmak için emredilip itaat edilen bir şey gibi mutlaka gerçekleşeceğini bildirmek içindir. { حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ } “Nihayet vadolundukları şeyi gördükleri zaman” ifadesi { خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } ayetine bağlıdır; aradaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir). Yani onlar, vadolunan şeyi bizzat gözleriyle görünceye kadar bu sözü söylemeye devam edeceklerdir. { إِمَّا الْعَذَابَ } “ya azabı” dünyadaki azabı; o da Müslümanların onları öldürmek ve esir etmek suretiyle cezalandırmasıdır, { وَإِمَّا السَّاعَةَ } “ya da Kıyamet'i” yani Kıyamet'i ve kendilerine ulaşacak zillet ve cezayı [gördükleri zaman]; bu ikisi “mâ yû'adûn” ifadesinden bedeldir. { فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا } “makamı daha kötü olanın kim olduğunu bileceklerdir” konutça [daha kötü olanı], { وَأَضْعَفُ جُنْدًا } “ve askeri daha zayıf olanın” yardımcılar ve taraftarlar bakımından [daha zayıf olanı]. Yani işte o zaman işin tahmin ettiklerinin tam tersi olduğunu; makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzel değil, aksine makamı daha kötü ve askeri daha zayıf olanların kendileri olduğunu ve müminlerin ise bu niteliklerin zıddı üzere bulunduklarını bileceklerdir. Bu cümlenin hemen öncesine bağlı olması da caizdir; manası: Sapıklıkta olan kimseler, bundan asla ayrılmayarak kendi sapıklıkları içinde bırakılırlar...
مريم (٨٠ - ٧٦)
Meryem (76-80)