عن ضلالتهم إلى أن يعاينوا نصرة الله المؤمنين أو يشاهدوا الساعة وحتى هي التي يحكي بعدها الجمل ألا ترى أن الجملة الشرطية واقعة بعدها وهي قوله إذا رأوا ما يوعدون فسيعلمون
...Allah'ın müminlere yardımını bizzat görünceye veya Kıyamet'e şahit oluncaya kadar [sapıklıklarından ayrılmazlar]. Buradaki { حَتَّى } “nihayet” edatı, kendisinden sonraki cümlelerin hikâye edildiği [harf-i ibtidâiyye]dir. Görmez misin ki; { إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ } “vadolundukları şeyi gördükleri zaman bileceklerdir” şeklindeki şart cümlesi ondan sonra gelmiştir.
وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦)
{ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “Allah, doğru yolu bulanların hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, sonuç itibarıyla da daha hayırlıdır.”
{وَيَزِيدُ الله الذين اهتدوا هُدًى} معطوف على موضع فليمدد لوقوعه موضع الخبر تقديره من كان في الضلالة مد أو يمد له الرحمن ويريد أي يزيد في ضلال الضال بخدلانه ويزيد المهتدين أي المؤمنين هدى ثباتاً على الاهتداء أو يقينا وبصيرة بتوفيقه {والباقيات الصالحات} أعمال الآخرة كلها أو الصلوات الخمس أو سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر {خَيْرٌ عِندَ رَبّكَ ثَوَابًا} مما يفتخر به الكفار {وَخَيْرٌ مَّرَدّاً} أي مرجعاً وعاقبة تهكم بالكفار لأنهم قالوا للمؤمنين
{ وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى } “Allah, doğru yolu bulanların hidayetini artırır” ayeti, haber makamında bulunması sebebiyle { فَلْيَمْدُدْ } “mühlet versin” ifadesinin mahalline matuftur. Takdiri şöyledir: Kim sapıklıkta ise Rahmân onun sapıklığını uzatır yahut uzatacaktır ve dilerse; yani saptıranı yardımsız bırakarak sapıklığını artırır; doğru yolu bulanların yani müminlerin ise hidayetini artırır; [onlara] hidayette sebat yahut tevfikı ile yakîn ve basiret bahşeder. { وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ } “Kalıcı olan salih ameller ise” ahiret amellerinin tamamıdır; yahut beş vakit namazdır veya “Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber” zikridir. { خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا } “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” kâfirlerin övündükleri şeylerden [daha hayırlıdır]. { وَخَيْرٌ مَرَدًّا } “sonuç itibarıyla da daha hayırlıdır” yani dönüş yeri ve akıbet bakımından. Bu, kâfirlere yönelik bir istihzadır; çünkü onlar müminlere şöyle demişlerdi:
أي الفريقين خير مقاماً وأحسن ندياً
{ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا } “İki zümreden hangisi makamca daha hayırlı ve meclisçe daha güzeldir?”
أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا (٧٧)
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا (٧٧) } “Ayetlerimizi inkâr edip: 'Bana mutlaka mal ve evlat verilecek!' diyen kimseyi gördün mü?”
{أفرأيت الذي كفر بآياتنا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَداً} ثم وبضم الواو وسكون اللام في أربعة مواضع ههنا وفي الزخرف ونوح حمزة وعلي جمع ولد كأسد في أسد أو بمعنى الولد كالعرب في العرب ولما كانت رؤية الأشياء طريقاً إلى العلم بها وصحة الخبر عنها استعملوا أرأيت في معنى أخبر والفاء أفادت التعقيب كأنه قال أخبر أيضاً بقصة هذا الكافر واذكر حديثه عقيب حديث أولئك وقوله لأولين جواب قسم مضمر
{ أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Ayetlerimizi inkâr edip: 'Bana mutlaka mal ve evlat verilecek!' diyen kimseyi gördün mü?” [Veled] kelimesi; Hamza ve Ali [el-Kisâî] kıraatinde bu surede, Zuhruf'ta ve Nuh'ta olmak üzere dört yerde vav harfinin ötresi ve lâm harfinin sükûnu ile [vüld / vild şeklinde] okunmuştur. Bu, “esed”in çoğulunun “üsd” olması gibi “veled”in çoğuludur; yahut “arab” ile “u'rb” kelimelerinde olduğu gibi tekil anlamındadır. Eşyayı görmek, onu bilmenin ve ondan doğru haber vermenin yolu olduğu için “eraeyte” (أَرَأَيْتَ) fiilini “bana haber ver” manasında kullanmışlardır. Baştaki fâ (فَ) harfi ise ta'kîb (ardışıklık) ifade eder; sanki [şöyle] demiştir: “Bu kâfirin kıssasını da haber ver ve onun bahsini öncekilerin bahsinin hemen ardından zikret!” { لَأُوتَيَنَّ } “mutlaka bana verilecek” sözü ise gizli bir yeminin cevabıdır.
أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٧٨)
{ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٧٨) } “O, gaybı mı gördü, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?”
{أَطَّلَعَ الغيب} من قولهم اطلع الجبل إذا ارتقى إلى أعلاه الهمزه للاستفهام وهمزة الوصل محذوفة أي انظر في اللوح المحفوظ فرأى منيته {أم اتخذ عند الرحمن عهدا} موثقا أن يؤتيه ذلك أو العهد كلمة الشهادة وعن الحس نزلت في الوليد بن المغيرة والمشهور أنها في العاص بن وائل فقد رُوي أن خباب بن الأرت صاغ للعاص بن وائل حلياً فاقتضاه الأجر فقال إنكم تزعمون أنكم تبعثون وأن في الجنة ذهباً وفضة فأنا أقضيك ثُم فإني أوتي مالاً وولداً حينئذ
{ أَطَّلَعَ الْغَيْبَ } “O, gaybı mı gördü” ifadesi, Arapça'da dağın zirvesine çıkıldığı zaman söylenen “dağa çıktı / yükseldi” (اطَّلَعَ الْجَبَلَ) sözündendir. Baştaki hemze istifham (soru) hemzesidir, vasıl hemzesi ise hazfedilmiştir. Yani: Levh-i Mahfuz'a baktı da arzusunu [orada] gördü mü? { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” yani kendisine bunların verileceğine dair sağlam bir teminat mı aldı? Yahut “ahid”, kelime-i şehadettir. Hasan [el-Basrî]'den rivayet edildiğine göre bu ayet Velîd b. Mugîre hakkında inmiştir. Meşhur olan rivayet ise Âs b. Vâil hakkında indiğidir. Nitekim rivayet edildiğine göre Habbâb b. Eret, Âs b. Vâil için ziynet eşyası yapmış ve ücretini talep etmişti. Bunun üzerine o: “Sizler yeniden diriltileceğinizi, cennette altın ve gümüş bulunduğunu iddia etmiyor musunuz? Öyleyse ben senin borcunu orada öderim; çünkü o zaman bana mutlaka mal ve evlat verilecektir!” dedi.
كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا (٧٩)
{ كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا (٧٩) } “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız.”
{كَلاَّ} ردع وتنبيه على الخطأ أي هو مخطئ فيما تصوره لنفسه فليرتدع عنه {سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ} أي قوله والمراد سنظهر له ونعلمه أنا كتبنا قوله لأنه كما قال كتب من غير تأخير قال الله تعالى مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ وهو كقوله ... إذا ما انتسبنا لم تلدني لئيمة ...
{ كَلَّا } “Hayır!” [ifadesi] bir red ve hataya karşı uyarıdır; yani o, kendi zihninde kurduğu şeyde hatalıdır, bundan vazgeçsin! { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “Biz onun söylediğini yazacağız” yani sözünü [kaydedeceğiz]. Kastedilen: Onun sözünü gecikmeksizin kaydettiğimizi ona apaçık gösterecek ve bildireceğiz demektir; çünkü o söyler söylemez gecikmeksizin yazılmıştır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki, yanında gözetleyen ve yazmaya hazır bir melek bulunmasın.” Bu, şairin şu sözü gibidir: “...Soy kütüğümüzü saydığımızda beni aşağılık bir kadın doğurmamıştır...”
أي علم وتبين بالانتساب أني لست بابن لئيمة {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ العذاب} نزيده من العذاب كما يزيد في الافتراء والاجتراء من المدد يقال مده وأمده
Yani: Soy kütüğü sayıldığında benim aşağılık bir kadının oğlu olmadığım bilindi ve açığa çıktı. { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ } “ve azabını uzattıkça uzatacağız” iftirasını ve cüretkârlığını artırdığı gibi Biz de onun azabını artıracağız. Bu ifade “yardım ve takviye” (el-meded) kökünden gelir; [Arapça'da] “ona takviye verdi / süresini uzattı” anlamında hem “meddehû” (مَدَّهُ) hem de “emeddehû” (أَمَدَّهُ) denir.
بمعنى {مَدّاً} أكد بالمصدر لفرط غضبه تعالى
Bu kelimeler aynı manadadır. { مَدًّا } “uzattıkça” lafzı, Allah Teâlâ'nın şiddetli gazabından dolayı masdar ile tekit edilmiştir.
وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا (٨٠)
{ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا (٨٠) } “Onun söylediği şeylere Biz mirasçı olacağız ve o Bize tek başına gelecektir.”
{وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} أي نزوي عنه ما زعم أنه يناله في الآخرة والمعنى مسمى ما يقول
{ وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } “Onun söylediği şeylere Biz mirasçı olacağız” yani ahirette elde edeceğini iddia ettiği şeyleri ondan çekip alacağız. Manası: Söylediği şeyin bizzat kendisidir,
مريم (٨٧ - ٨٠)
Meryem (80-87)
وهو المال والولد {وَيَأْتِينَا فَرْداً} حال أي بلا مال ولا ولد كقوله ولقد جئتمونا فرادى فما يجدي عليه تمنيه وتأليه
O da mal ve evlattır. { وَيَأْتِينَا فَرْدًا } “ve o Bize tek başına gelecektir” [ifadesi] hâldir; yani malı ve evladı olmaksızın gelecektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى } “Andolsun ki Bize tek başınıza geldiniz” buyurmuştur. Artık onun boş temennisi ve [kendini üstün görme] iddiası kendisine hiçbir fayda vermez.
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١)
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) } “Kendilerine bir izzet ve itibar kaynağı olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler.”
{واتخذوا من دون الله آلهة} أي اتخذ هؤلاء المشركون أصناماً يعبدونها {لّيَكُونُواْ لهم عزا} أي ليعتزوا بآلهتهم ويكونوا له شفعاء وأنصاراً ينقذونهم من العذاب
{ وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “Allah'tan başka ilahlar edindiler” yani bu müşrikler taptıkları putları ilah edindiler; { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “kendilerine bir izzet olsunlar diye” yani ilahları sayesinde izzet bulsunlar, onlar kendilerine şefaatçi ve yardımcı olsun da kendilerini azaptan kurtarsınlar diye.
كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢)
{ كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) } “Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine birer hasım olacaklardır.”
{كَلاَّ} ردع لهم عما ظنوا {سَيَكْفُرُونَ بعبادتهم} الضمير للآلهة أي سيجحدون عبادتهم وينكرونها ويقولون والله ما عبدتمونا وأنتم كاذبون أو للمشركين أي ينكرون أن يكونوا قد عبدوها كقوله والله ربنا ما كنا مشركين {وَيَكُونُونَ} أي المعبودون {عَلَيْهِمْ} على المشركين {ضِدّاً} خصما لأن الله تعالى ينطقهم فتقول يا رب عذب هؤلاء الذين عبدونا من دونك والضد يقع على الواحد والجمع وهو في مقابلة لهم عزاً والمراد ضد العز وهو الذل والهوان أي يكونون عليهم ضداً لما قصدوه اي يكونون عليهم ذلا لالهم عزاً وإن رجع الضمير في سيكفرون ويكونون إلى المشركين فالمعنى ويكونون عليهم أي أعداؤهم ضد أي كفرة بهم بعد أن كانوا يعبدونها ثم عجب نبيه ﵇ بقوله
{ كَلَّا } “Hayır!” [ifadesi], onların zannettikleri şeye karşı bir reddir. { سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ } “onların ibadetlerini inkâr edecekler” zamir ilahlara aittir; yani onların ibadetlerini inkâr edip reddedecekler ve: “Vallahi siz bize tapmadınız, siz yalancılarsınız!” diyeceklerdir. Yahut müşriklere aittir; yani Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” buyurduğu gibi onlara taptıklarını inkâr edeceklerdir. { وَيَكُونُونَ } “ve olacaklardır” yani tapılanlar, { عَلَيْهِمْ } “onların aleyhine” müşriklerin aleyhine, { ضِدًّا } “hasım” birer hasım olacaklardır. Çünkü Allah Teâlâ onları konuşturacak, onlar da: “Ey Rabbimiz! Seni bırakıp da bize tapan şu kimselere azap et!” diyeceklerdir. “Dıdd” (ضِدّ) kelimesi hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Bu kelime { لَهُمْ عِزًّا } “kendilerine bir izzet” ifadesinin mukabilidir. Kastedilen izzetin zıddı olan zillet ve horluktur; yani hedefledikleri şeyin tam zıddı olarak onların aleyhine olacaklardır, yani onlar için bir izzet değil, onların aleyhine bir zillet olacaklardır. Şayet “seyekfürûne” ve “yekûnûne” fiillerindeki zamir müşriklere dönerse mana şöyle olur: Onlara tapmakta iken sonradan onları inkâr eden birer hasım kesilerek onların aleyhine olacaklardır. Sonra Allah, şu buyruğu ile Peygamberi'ni aleyhisselâm hayrete sevk etmiştir:
أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) } “Görmedin mi Biz, şeytanları kâfirlerin üzerine onları kışkırttıkça kışkırtsınlar diye gönderdik!”
{أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشياطين عَلَى الكافرين} أي خليناهم وإياهم من أرسلت البعير أطلقته أو سلطناهم عليهم بالإغواء {تَؤُزُّهُمْ أَزّاً} تغريهم على المعاصي اغراء وااز والهز اخوان ومعناهما التهيج وشدة الازعاج
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Görmedin mi Biz, şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” yani; “deveyi saldım” sözünde olduğu gibi onları birbirleriyle baş başa bıraktık yahut saptırmaları için şeytanları onların üzerine musallat kıldık. { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “onları kışkırttıkça kışkırtsınlar diye” günahlara onları alabildiğine teşvik etsinler diye. “Ezz” (الْأَزّ) ve “hezz” (الْهَزّ) kardeş kavramlardır; anlamları tahrik etmek ve şiddetle yerinden oynatıp kışkırtmaktır.
فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤)
{ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) } “Öyleyse onlar hakkında acele etme! Biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz.”
{فَلاَ تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} بالعذاب {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدّاً} أي
{ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “Öyleyse onlar hakkında acele etme” azap hususunda [acele etme]. { إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Biz onlar için saydıkça sayıyoruz” yani:
أعمالهم للجزاء وأنفاسهم للفناء وقرأها ابن السماك عند المأمون فقال إذا كانت الأنفاس بالعدد ولم يكن لها مدد فما أسرع ما تنفد
Karşılık vermek için amellerini ve yok olmaları için nefeslerini [sayıyoruz]. İbnü's-Semmâk bu ayeti Memûn'un huzurunda okudu ve şöyle dedi: “Nefesler sayılı olup bir takviyesi de bulunmayınca, ne kadar da çabuk tükenir!”
يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥)
{ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplayacağız.”
{يَوْمَ نَحْشُرُ المتقين إِلَى الرحمن وَفْداً} ركبانا على نوق رحالها ذهب وعلى نجائب سروجها ياقوت
{ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplayacağız” semerleri altından olan develere ve eyerleri yakuttan olan cins binek hayvanlarına binmiş süvariler olarak.
وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦)
{ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦) } “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreceğiz.”
{وَنَسُوقُ المجرمين} الكافرين سوق الأنعام لأنهم كانوا أضل من الأنعام {إلى جَهَنَّمَ وِرْداً} عطاشاً لأن من يرد الماء لا يرده إلا لعطش وحقيقة الورود المسير إلى الماء فيسمى به الواردون فالورد جمع وارد كركب وراكب ونصب يوم بمضمر أي يوم نحشر ونسوق نفعل بالفريقين مالا يوصف أو اذكر يوم نحشر ذكر المتقون بأنهم يجمعون إلى ربهم الذي غمرهم برحمته كما يفد الوفود على الملوك تبجيلاً لهم والكافرون بأنهم مساقون إلى النار كانهم نعم عطش مساق إلى الماء استخفافاً بهم
{ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ } “Günahkârları süreceğiz” kâfirleri, hayvanlardan daha sapkın oldukları için hayvan sürüsü gibi süreceğiz. { إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا } “cehenneme susuz olarak” susamış halde; çünkü suya ancak susayan kimse gider. “Vürûd”un (الْوُرُود) asıl anlamı suya doğru yürümektir; bu sebeple suya gelenlere de bu isim verilmiştir. Dolayısıyla “vird” (وِرْد), tıpkı “râkib”in (binici) çoğulunun “rekb” (süvari kafilesi) olması gibi “vârid”in çoğuludur. { يَوْمَ } “o gün” kelimesi gizli bir fiille mansubdur; yani: Bizim toplayacağımız ve süreceğimiz o gün iki gruba da tarif edilemez muameleler yapacağımız günü yahut toplayacağımız o günü hatırla! Takva sahipleri, kralların huzuruna hürmetle çıkan elçi heyetleri gibi kendilerini rahmetiyle kuşatan Rablerinin huzuruna toplanmalarıyla; kâfirler ise kendilerini aşağılamak için suya sürülen susamış davarlar gibi ateşe sürülmeleriyle zikredilmiştir.
لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧)
{ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧) } “Rahmân'ın katında bir söz almış olandan başkası şefaate malik olamaz.”
{لاَّ يَمْلِكُونَ الشفاعة} حال والواو إن جعل ضميرا فهو للعباد
{ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ } “Şefaate malik olamazlar” [ifadesi] hâldir. Buradaki vav (و) harfi zamir kabul edilirse kullara aittir;
مريم (٩٢ - ٨٧)
Meryem (87-92)
ودل عليه ذكر المتقين والمجرمين لأنهم على هذه القسمة ويجوز أن يكون علامة للجمع كالتي في أكلوني البراغيث والفاعل من اتخذ لأنه في معنى الجمع ومحل من اتخذ رفع على البدل من واو يملكون أو على الفاعلية أو نصب على تقدير حذف المضاف أي الأشفاعة من اتخذ والمراد لا يملكون أن يشفع لهم {إِلاَّ مَنِ اتخذ عِندَ الرحمن عَهْداً} بأن آمن في الحديث من قال لاإله إلا الله كان له عند الله عهد وعن ابن مسعود ﵁ ان النبي ﷺ قال لأصحابه ذات يوم أيعجز أحدكم أن يتخذ كل صباح ومساء عند الله عهد قالوا وكيف ذلك قال يقول
Buna takva sahipleri ile mücrimlerin zikredilmesi delalet eder; zira onlar bu taksimat üzeredir. Vav harfinin, “ekelûnî el-berâğîs” (pireler beni yedi) sözündeki gibi çoğul alameti olması da caizdir; fail ise çoğul anlamında olduğu için { مَنِ اتَّخَذَ } “alan kimse” ifadesidir. { مَنِ اتَّخَذَ } ifadesinin iraptaki yeri; “yemlikûne”deki vav'dan bedel olarak yahut fail olarak merfûdur; yahut muzâfın hazfedildiği takdiriyle mansubdur, yani: “Alan kimsenin şefaati müstesna” demektir. Kastedilen mana: Kendilerine şefaat edilmesine sahip olamazlar; { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “Rahmân'ın katında bir söz almış olandan başkası” yani iman etmek suretiyle [söz alan müstesna]. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse Allah katında bir ahdi olmuş olur.” İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına: “Sizden biri her sabah ve akşam Allah katında bir ahid edinmekten aciz midir?” buyurdu. “Bu nasıl olur?” dediler. Şöyle buyurdu: “Kişi her sabah ve akşam şöyle der:
كل صباح ومساء اللهم فاطر السموات والأرض عالم الغيب والشهادة إني أعهد إليك بأني أشهد أن لا إله إلا أنت وحدك لا شريك لك وأن محمداً عبدك ورسولك وإنك إن تكلني إلى نفسي تقربني من الشر وتباعدني من الخير وإني لا أثق إلا برحمتك فاجعل لي عهداً توفينيه يوم القيامة إنك لا تخلف الميعاد فإذا قال ذلك طبع عليه بطابع ووضع تحت العرش فإذا كان يوم القيامة نادى منادٍ أين الذين كان لهم عند الله عهد فيدخلون الجنة أو يكون من عهد الأمير إلى فلان بكذا إذا أمره به أي لا يشفع إلا المأمور بالشفاعة المأذون له فيها
‘Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görüneni bilen Allah'ım! Sen'den başka hiçbir ilah olmadığına, tek olduğuna, ortağının bulunmadığına ve Muhammed'in Sen'in kulun ve elçin olduğuna şahitlik ettiğime dair Sana ahdediyorum. Şayet Sen beni nefsime bırakırsan beni şerre yaklaştırır, hayırdan uzaklaştırırsın. Ben yalnız Sen'in rahmetine güveniyorum. Benim için katında, Kıyamet günü bana tastamam ödeyeceğin bir ahid kıl! Şüphesiz Sen vadinden dönmezsin.’ Kişi bunu söylediğinde üzerine bir mühür vurulur ve Arş'ın altına konur. Kıyamet günü olduğunda bir münadi: ‘Allah katında ahdi olanlar nerede?’ diye seslenir ve onlar cennete girerler.” Yahut bu ifade, emîrin falan kişiye bir şeyi emrettiğinde kullanılan “emîr falana şunu ahdetti/emretti” tabirinden gelir; yani kendisine şefaat emredilen ve şefaat etmesine izin verilen kimseden başkası şefaat edemez.
وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨)
{ وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler.”
{وَقَالُواْ اتخذ الرحمن وَلَداً} أي النصارى واليهود ومن زعم أن الملائكة بنات الله
{ وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا } “'Rahmân çocuk edindi' dediler” yani Hristiyanlar, Yahudiler ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenler [böyle dediler].
لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩)
{ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) } “Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız!”
{لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدّاً} خاطبهم بهذا الكلام بعد الغيبة وهو التفات أو أمر نبيه ﵇ بأن يقول لهم ذلك والإد العجب أو العظيم المنكر والإدة الشدة وأدّني الأمر اثقلتي وعظم عليّ أدًّا
{ لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا } “Andolsun ki siz çok çirkin bir şey ortaya attınız” ifadesiyle üçüncü şahıs kipiyle bahsettikten sonra onlara doğrudan hitap edilmiştir ki bu bir iltifattır; yahut Peygamberi'ne aleyhisselâm onlara böyle demesini emretmiştir. “el-İdd” (الْإِدّ) hayret verici yahut büyük ve münker şey demektir. “el-İddeh” (الْإِدَّة) ise şiddettir. “İş bana pek ağır ve pek büyük geldi” anlamında “eddânî el-emru edden” (أَدَّنِي الْأَمْرُ إِدًّا) denir.
تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠)
{ تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) } “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir!”
{تَكَادُ السماوات} تقرب وبالياء نافع وعليّ {يَتَفَطَّرْنَ} وبالنون بصري وشامي وحمزة وخلف وأبو بكر الانفطار من فطره إذا شقه والتقطر من فطره إذا شققه {مِنْهُ} من عظم هذا القول {وتنشق الأرض} تنخسف وتنصل أجزاؤها {وَتَخِرُّ الجبال} تسقط {هَدّاً} كسراً أو قطعاً أو هدماً والهدة صوت الصاعقة من السماء وهو مصدر أي تهد هدّا من سماع قولهم أو مفعول له حال أي مهدودة
{ تَكَادُ السَّمَاوَاتُ } “Gökler neredeyse” yaklaşır. Nâfi ve Ali [el-Kisâî] kıraatinde yâ ile [yekâdü şeklinde] okunmuştur. { يَتَفَطَّرْنَ } “çatlayacak” Basra, Şam ehli, Hamza, Halef ve Ebû Bekr kıraatinde nûn ile [yenfetırne şeklinde] okunmuştur. “İnfitâr”, bir şeyi yardığında söylenen “fetarahû” fiilindendir; “tefettur” ise bir şeyi parça parça yardığında söylenen “fattarahû” fiilindendir. { مِنْهُ } “bundan dolayı” bu sözün büyüklüğünden/ağırlığından dolayı. { وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } “yer yarılacak” yer çöker ve parçaları birbirinden ayrılır. { وَتَخِرُّ الْجِبَالُ } “ve dağlar yıkılacak” düşer, { هَدًّا } “çökerek” kırılarak, parça parça olarak yahut yerle bir olarak. “el-Heddeh” (الْهَدَّة) gökten gelen yıldırım sesidir. Bu kelime masdardır; yani onların bu sözünü işitmekten dolayı “dağlar bir çöküşle çöker” anlamındadır; yahut mef'ûlün leh veya hâldir; yani “çökmüş vaziyette” demektir.
أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١)
{ أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) } “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye.”
{أَن دَعَوْا} لأن سموا ومحله جر بدل من الهاء في منه أو نصب مفعول له علل الخرور بالهد والهد بدعاء الولد للرحمن أو رفع فاعل هداًّ أي هدها دعاؤهم {للرحمن وَلَداً}
{ أَنْ دَعَوْا } “isnat ettiler diye” yani adlandırdılar diye. Bunun iraptaki yeri; { مِنْهُ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer yahut mef'ûlün leh olarak nasbdır. [Buna göre] yıkılıp çökme çöküşle, çöküş ise Rahmân'a çocuk isnat edilmesiyle gerekçelendirilmiştir; yahut { هَدًّا } lafzının faili olarak ref mahallindedir, yani: “Onların Rahmân'a çocuk isnat etmeleri o dağları yıkıp çökertmiştir” demektir; { لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا } “Rahmân'a çocuk”.
وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢)
{ وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) } “Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz.”
{وَمَا يَنبَغِى للرحمن أَن يَتَّخِذَ وَلَداً} انبغى مطاوع بغى إذا طلب أي ما يتأتي له اتخاذ الولد وما يتطلب لو طلب مثلاً لأنه محال غير داخل تحت الصحة وهذا لأن اتخاذ الولد لحاجة ومجانسة وهو منزه عنهما وفي اختصاص الرحمن وتكريره مرات بيان أنه الرحمن وحده لا يستحق هذا الاسم غيره لأن أصول النعم وفروعها منه فلينكشف عن بصرك غطاؤه فانت وجميع ما عندك عطاؤه فمن أضاف إليه ولداً فقد جعله كبعض خلقه واخرجه بذلك عن
{ وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } “Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz”. “İnbeğâ” (انْبَغَى), talep etti anlamına gelen “beğâ” (بَغَى) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür); yani O'nun çocuk edinmesi mümkün olmadığı gibi, faraza talep edilse bile talep edilecek bir şey de değildir. Çünkü bu, imkânsızdır ve sıhhat dairesine dâhil değildir. Zira çocuk edinmek bir ihtiyaçtan ve cinsiyet/tür birliğinden ileri gelir; Allah ise bu ikisinden de münezzehtir. Rahmân isminin tahsis edilmesinde ve defalarca tekrarlanmasında, O'nun yegâne Rahmân olduğuna, O'ndan başkasının bu ismi hak etmediğine dair bir açıklama vardır. Çünkü nimetlerin asılları da teferruatları da O'ndandır. Artık basiretinin üzerindeki perde aralansın; zira sen de sahip olduğun her şey de O'nun bağışıdır! Kim O'na çocuk isnat ederse, O'nu yaratılmışlarından biri gibi kılmış ve bu suretle O'nu...
مريم (٩٨ - ٩٣)
Meryem (93-98)
استحقاق اسم الرحمن
...Rahmân ismini hak etmekten çıkarmış olur.
إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣)
{ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣) } “Göklerde ve yerde olan herkes, Rahmân'a mutlaka birer kul olarak gelecektir.”
{إِن كُلُّ مَن} نكرة موصوفة صفتها {فِى السماوات والأرض} وخبر كل {إلا آتي الرحمن} ووحد آتي وآتيه حملاً على لفظ كل وهو اسم فاعل من أى وهو مستقبل أي يأتيه {عَبْداً} حال أي خاضعاً ذليلاً منقاداً والمعنى ما كل من في السموات والأرض من الملائكة والناس إلا هو يأتي الله يوم القيامة مقراً بالعبودية والعبودية والبنوة تتنافيان حتى لوم ملك الأب ابنه يعتق عليه ونسبة الجميع إليه نسبة العبد إلى المولى فكيف يكون البعض ولداً والبعض عبداً وقرأ ابن مسعود آت الرحمن على أصله قبل الإضافة
{ إِنْ كُلُّ مَنْ } “herkes” nekire-i mevsûfedir (sıfat almış belirsiz isimdir); sıfatı { فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “göklerde ve yerde olan” ifadesidir. “Küll”ün haberi ise { إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ } “mutlaka Rahmân'a gelecektir” kısmıdır. “Âtî” kelimesi “küll” lafzına hamledilerek tekil getirilmiştir. Bu kelime “ety” (أَتْي) kökünden ism-i fail olup gelecek zaman ifade eder; yani: “O'na gelecektir.” { عَبْدًا } “birer kul olarak” ifadesi hâldir; yani boyun eğmiş, zelil ve itaatkâr vaziyette gelecektir. Manası: Göklerde ve yerde bulunan melekler ve insanlardan hiçbiri istisna olmaksızın hepsi Kıyamet günü kulluğunu ikrar ederek Allah'a gelecektir. Kulluk ile evlatlık ise birbiriyle bağdaşmaz; nitekim bir baba kendi oğluna malik olsa, oğlu derhal azat olur. Herkesin O'na nisbeti, kulun efendisine nisbeti gibidir. Öyleyse nasıl olur da bir kısmı evlat, bir kısmı kul olabilir? İbn Mes'ûd, izafetten önceki aslına uygun olarak [tenvin ile] “âtin er-Rahmâne” şeklinde okumuştur.
لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤)
{ لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) } “Andolsun ki [Allah] onları kuşatmış ve onları tek tek saymıştır.”
{لَّقَدْ أحصاهم وَعَدَّهُمْ عَدّاً} أي حصرهم بعلمه وأحاط بهم
{ لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا } “Andolsun ki onları kuşatmış ve onları tek tek saymıştır” yani ilmiyle onları sınırlandırmış ve onları çepeçevre kuşatmıştır.
وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥)
{ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥) } “Ve onların hepsi Kıyamet günü O'na tek başına gelecektir.”
{وكلهم آتيه يَوْمَ القيامة فَرْداً} أي كل واحد منهم يأتيه يوم القيامة منفرداً بلا مال ولا ولد أو بلا معين ولا ناصر
{ وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا } “Ve onların hepsi Kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” yani onların her biri Kıyamet günü malı ve evladı olmaksızın yahut bir yardımcısı ve destekçisi bulunmaksızın tek başına gelecektir.
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir.”
{إن الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرحمن وُدّاً} مودة في قلوب العباد قال الربيع يحبهم ويحببهم إلى الناس وفي الحديث يعطى المؤمن مِقَةً في قلوب الأبرار ومهابة في قلوب الفجار وعن قتادة وهرم
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” kulların kalplerinde bir sevgi [var edecektir]. Rebî' şöyle demiştir: “[Allah] onları sever ve insanlara da sevdirir.” Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Mümine, iyilerin kalplerinde bir sevgi, fasıkların/günahkârların kalplerinde ise bir heybet verilir.” Katâde ve Herim'den [şöyle rivayet edilmiştir]:
ما أقبل العبد إلى الله إلا أقبل الله بقلوب العباد إليه وعن كعب ما يستقر لعبد ثناء في الأرض حتى يستقر له في السماء
“Kul Allah'a yöneldikçe, Allah da kulların kalplerini ona yöneltir.” Ka'b'dan ise şöyle [rivayet edilmiştir]: “Bir kul için gökte övgü yerleşmedikçe, yeryüzünde de onun için övgü yerleşmez.”
فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧)
{ فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧) } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu da onunla uyarasın.”
{فإنما يسرناه} سهلنا القرآن {بلسانك} لغتك حال {لِتُبَشّرَ بِهِ المتقين} المؤمنين {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُّدّاً} شداداً في الخصومة بالباطل أي الذين يأخذون في كل لديد أي شق من المراء والجدال جمع ألد يريد به أهل مكْة
{ فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ } “Biz onu kolaylaştırdık” Kur'an'ı kolay kıldık { بِلِسَانِكَ } “senin dilinle” senin lisanınla; hâldir { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “onunla takva sahiplerini müjdeleyesin” müminleri [müjdeleyesin] { وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا } “ve inatçı bir topluluğu da onunla uyarasın” batılda çekişmesi şiddetli olanları; yani münakaşa ve cedelin her vadisine (ledîd) dalan kimseleri [uyarasın]. [Lüdd (لُدّ)], eledd (أَلَدّ) kelimesinin çoğuludur; bununla Mekke halkı kastedilmektedir.
وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨) } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik! Onlardan hiçbirini hissediyor yahut onlara ait fısıltı kabilinden bir ses duyuyor musun?”
{وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مّن قَرْنٍ} تخويف لهم وإنذار {هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مّنْ أَحَدٍ} أي هل تجد أو ترى أو تعلم والإحساس الإدراك بالحاسة {أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً} صوتاً خفياً ومنه الركاز أي لما أتاهم عذابنا لم يبق شخص يرى ولا صوت يسمع يعني هلكوا كلهم فكذا هؤلاء إن أعرضوا عن تدبر ما أنزل عليك فعاقبتهم الهلاك فليهن عليك أمرهم والله أعلم
{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik” ifadesi onlar için bir korkutma ve uyarıdır. { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Onlardan hiçbirini hissediyor musun?” yani buluyor, görüyor veya biliyor musun? İhsas (إِحْسَاس), duyu organıyla idrak etmektir. { أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا } “yahut onlara ait fısıltı kabilinden bir ses duyuyor musun?” gizli bir ses [duyuyor musun]? Rikâz (gömülü define) kelimesi de buradan gelir. Yani azabımız onlara geldiğinde, geride ne görülen bir şahıs ne de işitilen bir ses kaldı; yani hepsi helak oldu. İşte bunlar da sana indirilen üzerinde düşünmekten yüz çevirirlerse, akıbetleri helak olmaktır. Artık onların durumu sana ağır gelmesin. En doğrusunu Allah bilir.