الأنبياء (٨٤ - ٧٩)
el-Enbiyâ (79 - 84)
{وَعِلْماً} معرفة بموجب الحكم {وَسَخَّرْنَا} وذللنا {مَّعَ داود الجبال يُسَبّحْنَ} وهو حال بمعنى مسبحات أو استئناف كأن قائلاً قال كيف سخرهن فقال يسبحن {والطير} معطوف على الجبال أو مفعول معه وقدمت الجبال على الطير لأن تسخيرها وتسبيحها أعجب وأغرب وأدخل في الإعجاز لأنها جماد روى أنه ان يمر بالجبال مسبحا وهي تجاوبه وقيل كانت تسير معه حيث سار {وَكُنَّا فاعلين} بالأنبياء مثل ذلك وإن كان عجباً عندكم
{وَعِلْماً} “ve bir ilim [verdik]” hükmün gereğine dair marifet/bilgi [verdik]. {وَسَخَّرْنَا} “ve boyun eğdirdik” itaatkâr kıldık; {مَّعَ داود الجبال يُسَبّحْنَ} “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları”. Bu ifade, tesbih ediciler anlamında bir haldir; yahut sanki birisi 'Onları nasıl boyun eğdirdi?' demiş de [Cenâb-ı Hak] 'Tesbih ederlerdi' diye cevap vermiş gibi bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesidir). {والطير} “ve kuşları” [kelimesi], dağlar üzerine matuftur veya mef‘ûlün meahdır (birliktelik nesnesidir). Dağlar kuşlardan önce zikredilmiştir; çünkü onların boyun eğdirilmesi ve tesbih etmesi daha şaşırtıcı, daha garip ve cansız varlıklar oldukları için mucize olmaya daha uygundur. Rivayet edildiğine göre [Dâvûd] tesbih ederek dağların yanından geçer, onlar da ona karşılık verirdi. Nereye giderse dağların da onunla birlikte yürüdüğü de söylenmiştir. {وَكُنَّا فاعلين} “[Bunları] yapanlar bizdik” her ne kadar size göre şaşırtıcı olsa da peygamberlere böyle şeyleri yapanlar bizdik.
وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠)
{ وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) } “Ona, sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye zırh yapma sanatını öğrettik. Peki siz şükrediyor musunuz?”
{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ} أي عمل اللبوس والدروع واللبوس اللباس والمراد الدرع {لِتُحْصِنَكُمْ} شامي وحفص أي الصنعة وبالنون أبو بكر وحماد أي الله ﷿ وبالياء غيرهم أي اللبوس أو الله ﷿ {مّن بَأْسِكُمْ} من حرب عدوكم {فَهَلْ أَنتُمْ شاكرون} استفهام بمعنى الأمر أي فاشكروا الله على ذلك
{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ} “Ona, sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” yani savaş elbisesi ve zırh yapımını. Lebûs (لَبُوس), elbise demektir; burada kastedilen ise zırhtır. {لِتُحْصِنَكُمْ} “sizi korusun diye”; Şâmî (İbn Âmir) ve Hafs [kıraatinde te ile] okunmuştur; yani o sanat [korusun diye]. Ebû Bekr ve Hammâd nûn ile [نُحْصِنَكُمْ] okumuştur; yani Allah azze ve celle [korusun diye]. Diğerleri ise yâ ile [لِيُحْصِنَكُمْ] okumuştur; yani zırh yahut Allah azze ve celle [korusun diye]. {مّن بَأْسِكُمْ} “savaşınızın şiddetinden” düşmanınızın savaşından [korusun diye]. {فَهَلْ أَنتُمْ شاكرون} “Peki siz şükrediyor musunuz?” emir anlamında bir istifhamdır (sorudur); yani bundan dolayı Allah'a şükrediniz!
وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١)
{ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١) } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]. O, onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenlerdik.”
{ولسليمان الريح} أي وسخرنا له الريح {عَاصِفَةً} حال أي شديدة الهبوب ووصفت في موضع آخر بالرخاء لأنها تجري باحتياره فكانت في وقت رخاء وفي وقت عاصة لهبوبها على حكم إرادته {تَجْرِى بِأَمْرِهِ} بأمر سليمان {إِلَى الأرض التى بَارَكْنَا فِيهَا} بكثرة الأنهار والأشجار والثمار والمراد الشام وكان منزله بها وتحمله الريح من نواحي الأرض إليها {وَكُنَّا بِكُلّ شَىْء عالمين} وقد أحاط علمنا بكل شيء فتجري الأشياء كلهاعلى ما يقتضيه علمنا
{ولسليمان الريح} “Süleyman'a da rüzgârı” yani onun için rüzgârı boyun eğdirdik; {عَاصِفَةً} “fırtına gibi esen” haldir; yani şiddetli esen [rüzgârı]. Başka bir yerde ise 'tatlı tatlı / yumuşakça esen' (rahâ) olarak nitelenmiştir; çünkü rüzgâr onun isteğine göre akıp giderdi. İradesinin hükmüne göre esmesi sebebiyle kimi zaman yumuşak, kimi zaman da fırtına şeklinde olurdu. {تَجْرِى بِأَمْرِهِ} “onun emriyle akıp giderdi” Süleyman'ın emriyle; {إِلَى الأرض التى بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketli kıldığımız yere doğru” nehirlerinin, ağaçlarının ve meyvelerinin çokluğuyla [bereketli kıldığımız yere]. Kastedilen Şam bölgesidir; onun ikametgâhı oradaydı ve rüzgâr onu yeryüzünün farklı köşelerinden oraya taşırdı. {وَكُنَّا بِكُلّ شَىْء عالمين} “Biz her şeyi bilenlerdik” ilmimiz her şeyi kuşatmıştır; dolayısıyla bütün varlıklar ilmimizin gerektirdiği şekilde cereyan eder.
وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢)
{ وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢) } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapanları ve bundan başka işler görenleri [ona boyun eğdirdik]. Biz onları gözetim altında tutuyorduk.”
{وَمِنَ الشياطين} أي وسخرنا منهم {مَن يَغُوصُونَ لَهُ} في البحار بأمره لاستخراج الدر وما يكون فيها {وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلك} أي دون الغوص وهو بناء المحاريب والتماثيل والقصور والقدور والجفان {وكنا لهم حافظين} أي يزبغوا عن أمره أو يبدلوا أو يوجد منهم عناد فيما هم مسخرون فيه
{وَمِنَ الشياطين} “Şeytanlardan da” yani onlardan da boyun eğdirdik; {مَن يَغُوصُونَ لَهُ} “onun için dalgıçlık yapanları” inci ve denizlerde bulunan diğer şeyleri çıkarmak üzere onun emriyle denizlere dalanları [boyun eğdirdik]. {وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلك} “ve bundan başka işler görenleri” yani dalgıçlıktan başka [işler]; bu da mabetler, heykeller, saraylar, kazanlar ve büyük çanaklar inşa etmektir. {وكنا لهم حافظين} “Biz onları gözetim altında tutuyorduk” yani onun emrinden sapmalarını, [görevlerini] değiştirmelerini veya boyun eğdirildikleri işlerde onlardan bir inatlaşma meydana gelmesini [engelliyorduk].
وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣)
{ وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) } “Eyyûb'u da [hatırla]. Hani Rabbine: 'Başıma bu dert geldi, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!' diye niyaz etmişti.”
{وَأَيُّوبَ} أي واذكر أيوب {إِذْ نادى رَبَّهُ أَنّى} أي دعا بأني {مَسَّنِىَ الضر} الضر بالفتح الضرر في كل شيء وبالضم الضرر في النفس من مرض أو هزال {وَأَنتَ أرحم الراحمين} ألطف في السؤال حيث ذكر نفسه بما يوجب الرحمة ن وذكر ربه بغاية الرحمة ولم يصرح بالمطلوب فكأنه قال أنت أهل أن ترحم وأيوب أهل أن يرحم فارحمه واكشف عنه الضيم الذي مسه عن أنس ﵁ أخبر عن ضعفه حين لم يقدر على النهوض إلى الصلاة ولم يشتك وكيف يشكون من قيل له إِنَّا وجدناه صَابِراً نّعْمَ العبد وقيل إنما شكا إليه تلذذا بالنجوة لا نمه تضرراً بالشكوى والشكاية إليه غاية القرب كما أن الشكاية منه غاية البعد
{وَأَيُّوبَ} “Eyyûb'u da” yani Eyyûb'u da hatırla; {إِذْ نادى رَبَّهُ أَنّى} “Hani Rabbine: '[...] diye' niyaz etmişti” yani 'şüphesiz ben...' diyerek dua etmişti; {مَسَّنِىَ الضر} “Başıma bu dert geldi”. Durr (ضُرّ) kelimesi fetha ile okunduğunda her şeydeki zarar/ziyan; damme ile (durr) okunduğunda ise hastalık veya zayıflık gibi bizzat nefiste/bedende meydana gelen zarardır. {وَأَنتَ أرحم الراحمين} “Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin”. İstekte bulunurken son derece zarif ve lütufkâr bir üslup kullanmıştır; zira kendisini merhameti celbedecek bir durumla zikretmiş, Rabbini de merhametin en üst derecesiyle anmış ve talebini açıkça dile getirmemiştir. Sanki şöyle demiştir: 'Sen merhamet etmeye layıksın, Eyyûb da merhamet edilmeye layıktır; öyleyse ona merhamet et ve başına gelen bu sıkıntıyı gider!' Enes radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre [Eyyûb], namaza kalkmaya güç yetiremediği andaki zayıflığını haber vermiş, şikâyette bulunmamıştır. Kendisi hakkında {إِنَّا وجدناه صَابِراً نّعْمَ العبد} “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu!” buyrulan kimse nasıl şikâyet eder ki! Bir diğer görüşe göre ise O'na münacattan lezzet aldığı için hâlini arz etmiştir, yoksa şikâyet sebebiyle duyduğu bir elemden ötürü değildir. Nitekim O'na hâlini arz etmek yakınlığın zirvesi iken, O'ndan [başkasına] şikâyetçi olmak uzaklığın zirvesidir.
فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤)
{ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤) } “Bunun üzerine duasını kabul ettik, kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve ibadet edenler için bir ibret olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.”
{فاستجبنا لَهُ} أجبنا دعاءه {فَكَشَفْنَا مَا بِهِ من ضر} فكشفنا ضره نعاما عليه {وآتيناه أهله ومثلهم معهم}
{فاستجبنا لَهُ} “Bunun üzerine duasını kabul ettik” duasını icabetle karşıladık; {فَكَشَفْنَا مَا بِهِ من ضر} “kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik” ona bir lütuf ve nimet olarak sıkıntısını ortadan kaldırdık; {وآتيناه أهله ومثلهم معهم} “ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik”.
روي أن أيوب ﵇ كان رومياً من ولد اسحق بن إبراهيم ﵇ وله سبعة بنين وسبع بنات وثلاثة آلاف بعير وسبعة الاف شاة وخمسمائة فدان يتبعها خمسمائة عبد لكل عبد امرأة وولد ونخيل فابتلاه الله تعالى بذهاب ولده وماله وبمرض في بدنه ثماني عشرة سنة أو ثلاث عشرة سنة أو ثلاث سنين
Rivayet edildiğine göre Eyyûb aleyhisselâm, İbrâhîm aleyhisselâm oğlu İshâk'ın soyundan gelen bir Rûmî idi. Yedi oğlu, yedi kızı, üç bin devesi, yedi bin koyunu ve arkasında her birinin eşi, çocuğu ve hurmalığı bulunan beş yüz kölenin çalıştığı beş yüz dönüm (çift) arazisi vardı. Yüce Allah onu çocuklarının ve malının gitmesiyle, bedeninde de on sekiz yıl veya on üç yıl yahut üç yıl süren bir hastalıkla imtihan etti.
قالت له امرأته يوما لو دعوت الله ﷿ فقال كما كانت مدة الرخاء فقالت ثمانين سنة فقال أنا أستحي من الله أن أدعوه وما بلغت مدة بلائي مدة رخائي فلما كشف الله عنه أحيا ولده بأعيانهم ورزقه مثلهم معهم {رَحْمَةً مّنْ عِندِنَا} هو مفعول له {وذكرى للعابدين} يعني رحمة لأيوب وتذكرة لغيره من العبادين ليصبروا كصبره فيثابوا به
Bir gün hanımı ona: 'Allah azze ve celle'ye dua etsen ya!' dedi. O da: 'Bolluk ve esenlik süremiz ne kadardı?' diye sordu. Hanımı: 'Seksen yıl' deyince, Eyyûb: 'İmtihan süremin uzunluğu henüz bolluk süremin uzunluğuna ulaşmamışken Allah'a dua etmekten hayâ ederim' dedi. Allah sıkıntısını giderince çocuklarını bizzat kendileri olarak diriltti ve onların bir mislini daha ona rızık olarak verdi. {رَحْمَةً مّنْ عِندِنَا} “katımızdan bir rahmet [olmak üzere]” mef‘ûlün lehtir (gerekçe bildiren tümleçtir). {وذكرى للعابدين} “ve ibadet edenler için bir ibret/öğüt [olmak üzere]”; yani Eyyûb için bir rahmet, diğer ibadet edenler için de onun sabrettiği gibi sabretsinler ve bununla mükâfatlandırılsınlar diye bir hatırlatma ve ibrettir.
وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥)
{ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi.”
{وإسماعيل} بن ابراهيم {وإدريس} بن شيث بن آدم {وَذَا الكفل} أي اذكرهم وهو الياس أو زكريا أو يوشع بن نون وسمي به لأنه ذو الحظ من الله والكفل الحظ {كُلٌّ مّنَ الصابرين} أي هؤلاء المذكورون كلهم موصوفون بالصبر
{وإسماعيل} “İsmâil'i” İbrâhîm oğlu İsmâil'i; {وإدريس} “İdrîs'i” Şît b. Âdem oğlu İdrîs'i; {وَذَا الكفل} “ve Zülkifl'i de” yani onları hatırla. O, İlyâs veya Zekeriyyâ yahut Yûşa‘ b. Nûn'dur. Ona bu ismin verilmesi, Allah katında büyük bir nasip sahibi (zü'l-hazz) olması sebebiyledir; kifl (كِفْل) nasip/pay demektir. {كُلٌّ مّنَ الصابرين} “Hepsi de sabredenlerdendi” yani adı geçen bu zatların tamamı sabırla vasıflanmış kimselerdir.
وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)
{ وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) } “Onları rahmetimize kabul ettik. Şüphesiz onlar salihlerdendi.”
{وأدخلناهم فِى رَحْمَتِنَا} نبوتنا أو النعمة في الآخرة {إِنَّهُمْ مّنَ الصالحين} أي ممن لا يشوب صالاحهم كدر الفساد
{وأدخلناهم فِى رَحْمَتِنَا} “Onları rahmetimize kabul ettik” peygamberliğimize yahut ahiretteki nimetimize [kabul ettik]. {إِنَّهُمْ مّنَ الصالحين} “Şüphesiz onlar salihlerdendi” yani salahlarına (iyi hallerine) hiçbir fesat bulanıklığı karışmayan kimselerdendi.
وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧)
{ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) } “Zünnûn'u da [hatırla]. Hani öfkelenerek çekip gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı (gücümüzün yetmeyeceğini) sanmıştı. Sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur. Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum!' diye niyaz etti.”
{وَذَا النون} أي اذكر صاحب الحوت والنون الحوت فأضيف إليه {إِذ ذَّهَبَ مغاضبا} حال أي مراغما لقومه ومعن مغاضبته لقومه أن أغضبهم بمفارقته لخوفهم حلول العقاب عليهم عندها روي أنه برم بقومه لطول ما ذكرهم فلم يتعظوا وأقاموا على كفرهم فراغمهم وظن أن ذلك يسوغ حيث لم يفعله إلا غضباً لله وبغضاً للكفر وأهله وكان عليه ان يصابروا وينتظر الإذن من الله تعالى في المهاجرة عنهم فابتلي ببطن الحوت {فَظَنَّ أَن لَّن نقدر} نضيق {عليه} وعنى ابن ابن عباس ﵄ أنه دخل يوماً على معاوية فقال لقد ضربتني أمواج القرآن البارحة فغرقت فيها فلم أجد لنفسي خلاصاً إلا بك قال وما هي يا معاوية فقرأ الآية فقال أو يظن نبي الله أن لا يقدر عليه قال هذا من القدر لا من القدرة {فنادى فِى الظلمات} أي في الظلمة الشديدة المتكائفة في بطن الحوت كقوله ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ وتركهم في ظلمات أو ظلمة الليل والبحر بطن الحوت
{وَذَا النون} “Zünnûn'u da” yani balık sahibini de hatırla. Nûn (نُون), balık demektir ve ona izafe edilmiştir. {إِذ ذَّهَبَ مغاضبا} “Hani öfkelenerek çekip gitmişti” haldir; yani kavmine kızıp küserek ayrılmıştı. Kavmine öfkelenmesinin manası, onların yanından ayrılmasıyla -o sırada azabın üzerlerine inmesinden korktukları için- onları da öfkelendirmiş olmasıdır. Rivayet edildiğine göre, kendilerini uzun süre uyardığı halde öğüt almayıp küfürlerinde ısrar ettikleri için kavminden bıkıp usanmış ve onlara kızıp gitmiştir. Bunu sırf Allah için bir öfke, küfre ve küfür ehline duyduğu buğuz sebebiyle yaptığı için de bunun caiz olduğunu sanmıştır. Oysa ona düşen, sabretmek ve onlardan hicret etmek hususunda Yüce Allah'tan gelecek izni beklemekti; bu yüzden balığın karnıyla imtihan edildi. {فَظَنَّ أَن لَّن نقدر} “sandı ki, kendisini asla sıkıştırmayacağız” daraltmayacağız {عليه} “onu”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, bir gün Muâviye'nin yanına girdi. Muâviye: 'Dün gece Kur'an dalgaları bana çarptı da içinde boğuldum; kendime senden başka kurtuluş yolu bulamadım' dedi. İbn Abbâs: 'Nedir o ey Muâviye?' diye sorunca bu ayeti okudu ve: 'Bir Allah peygamberi, Allah'ın kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanır?' dedi. İbn Abbâs da: 'Bu, [güç yetirmek anlamındaki] kudretten değil, [daraltmak ve sıkıştırmak anlamındaki] kaderdendir' dedi. {فنادى فِى الظلمات} “karanlıklar içinde niyaz etti” yani balığın karnındaki yoğun ve kat kat karanlık içinde; nitekim {ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ وتركهم في ظلمات} “Allah onların nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde bıraktı” ayetindeki gibidir; yahut gecenin, denizin ve balığın karnının karanlığıdır.
{أن} أي بأنه {لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ} أو بمعنى أي {سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين} لنفسي في خروجي من قومي قبل أن تأذن لي في الحديث ما من مكروب يدعو بهذا الدعاء إلا استجيب له وعن الحسن ما نجاه الله الا باقراره على نفسه بالظلم
{أن} “[...] diye” yani şöyle diyerek; {لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur” yahut tefsiriyye olan 'ey' anlamındadır; {سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين} “Seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum!” [yani] sen bana izin vermeden önce kavmimin arasından çıkmakla nefsime zulmedenlerden oldum. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Sıkıntıya düşmüş hiçbir kul yoktur ki bu dua ile dua etsin de duası kabul olunmasın.' Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre: 'Allah onu ancak nefsi aleyhine zulmü itiraf etmesi sebebiyle kurtarmıştır.'
فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)
{ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini o kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”
{فاستجبنا لَهُ ونجيناه مِنَ الغم} غم الزلة والوحشة والوحدة {وكذلك نُنجِى المؤمنين} إذا دعونا واستغاثوا بنا نجى شامي وأبو بكر بإدغام
{فاستجبنا لَهُ ونجيناه مِنَ الغم} “Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini o kederden kurtardık” zellenin (küçük hatanın), yalnızlığın ve vahşetin (ıssızlığın) kederinden [kurtardık]. {وكذلك نُنجِى المؤمنين} “İşte müminleri de böyle kurtarırız” bize dua edip bizden yardım istediklerinde [böyle kurtarırız]. Şâmî ve Ebû Bekr idgam ile [نُجِّي] şeklinde okumuştur;
الأنبياء (٩٣ - ٨٩)
el-Enbiyâ (89 - 93)
النون في الجيم عند البعض لأن النون لا تدغم في الجيم وقيل تقديره النجاء للمؤمنين فسكن الياء تخفيفاً وأسند الفعل إلى المصدر ونصب المؤمنين بالنجاء لكن فيه إقامة المصدر مقام الفاعل مع وجود المفعول وهذا لا يحوز وفيه تسكين الياء وبابه الضرورات وقيل أصله ننجى من التنجية فحذفت النون الثانية لاجتماع النونين كما حذفت إحدى التاءين في تَنَزَّلُ الملائكة
Bazılarına göre nûn harfinin cîm harfine idgamı mümkün değildir; çünkü nûn cîme idgam edilmez. Bir görüşe göre bunun takdiri 'en-Necâü li'l-mü'minîn'dir (kurtuluş müminleredir); hafifletmek için yâ harfi meczum (harekesiz) kılınmış, fiil mastara isnat edilmiş ve müminler kelimesi 'necâ' mastarıyla mensup kılınmıştır. Fakat bu izah tarzında mef'ûl varken mastarın fail makamına geçirilmesi söz konusudur ki bu caiz değildir; ayrıca yâ harfinin meczum kılınması da şiir zaruretlerine mahsustur. Diğer bir görüşe göre ise aslı tenşiyeden gelen 'nünaccî'dir (نُنَجِّي); iki nûn harfinin yan yana gelmesi sebebiyle, tıpkı {تَنَزَّلُ الملائكة} ayetinde iki tâ harfinden birinin hazfedilmesi gibi, ikinci nûn hazfedilmiştir.
وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩)
{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) } “Zekeriyyâ'yı da [hatırla]. Hani Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma. Sen varislerin en hayırlısısın!' diye niyaz etmişti.”
{وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبّ لاَ تَذَرْنِى فَرْداً} سأل ربه أن يرزقه ولداً يرثه ولا يدعه وحيداً بلا وارث ثم رد أمره إلى الله مستسلماً فقال {وَأَنتَ خَيْرُ الوارثين} أي فان لم ترزقني من يرثني فلا أبالي فإنك خير وارث أي باق
{وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبّ لاَ تَذَرْنِى فَرْداً} “Zekeriyyâ'yı da [hatırla]. Hani Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma' diye niyaz etmişti”. Rabbinden kendisine varis olacak bir çocuk lütfetmesini, kendisini varissiz ve yapayalnız bırakmamasını istedi; ardından teslimiyet göstererek işini Allah'a havale edip şöyle dedi: {وَأَنتَ خَيْرُ الوارثين} “Sen varislerin en hayırlısısın!”; yani 'Şayet bana varis olacak birini nasip etmezsen de aldırmam; çünkü sen en hayırlı varissin, yani baki kalansın.'
فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠)
{ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠) } “Bunun üzerine onun da duasını kabul ettik, ona Yahyâ'yı armağan ettik ve eşini kendisi için elverişli kıldık. Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi. Onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler.”
{فاستجبنا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يحيى} ولداً {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} جعلناها صالحة للولادة بعد العقار أي بعد عقرها أو حسنة وكانت سيئة الخلق {إنهم} أي الأنبياء المذكورين {كَانُواْ يُسَارِعُونَ فِى الخيرات} أي أنهم إنما استحقوا الإجابة إلى طلباتهم لمبادرتهم أبواب الخير ومسارعتهم في تحصيلها
{فاستجبنا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يحيى} “Bunun üzerine onun da duasını kabul ettik ve ona Yahyâ'yı armağan ettik” bir evlat olarak; {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} “ve eşini kendisi için elverişli kıldık” kısırlığından sonra onu doğuma elverişli hale getirdik; yahut ahlakı kötüyken onu güzel huylu kıldık. {إنهم} “Şüphesiz onlar” yani adı geçen peygamberler; {كَانُواْ يُسَارِعُونَ فِى الخيرات} “hayır işlerinde yarışırlardı”; yani onlar taleplerinin kabul edilmesini, hayır kapılarına öncülük etmeleri ve o hayırları elde etmede yarışmaları sebebiyle hak etmişlerdi.
{وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً} أي طمعاً وخوفاً كقوله يحذر الآخرة ويرجو لنا رحمة ربه وهما مصدران في موضع الحال أو المفعول له أي للرغبة فينا والرهبة منا {وَكَانُواْ لَنَا خاشعين} متواضعين خائفين
{وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً} “Umarak ve korkarak bize dua ederlerdi” yani rağbet ve korku içinde; nitekim {يحذر الآخرة ويرجو لنا رحمة ربه} “[O kul] ahiretten çekinir ve Rabbine rahmetini umar” ayetinde olduğu gibidir. Bu iki kelime hal yahut mef‘ûlün leh konumunda iki mastardır; yani bize rağbet etmek ve bizden korkmak maksadıyla [dua ederlerdi]. {وَكَانُواْ لَنَا خاشعين} “Onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler” mütevazı ve korku dolu kimselerdi.
وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١)
{ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١) } “İffetini korumuş olan kadını da [hatırla]. Biz ona ruhumuzdan üfledik; onu da oğlunu da âlemlere bir ibret kıldık.”
{والتى} أي واذكر التي {أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} حفظته من الحلال والحرام {فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا} أجرينا فيها روح المسيح أو أمرنا جبريل فنفخ في جيب درعها فأحدثنا بذلك النفخ عيسى في بطنها وإضافة الروح إليه تعالى لتشريف عيسى ﵇ {وجعلناها وابنها آية} مفعول ثان {للعالمين} وإنما لم يقل آيتين كما قال وجعلنا الليل والنهار آيتين لأن حالهما بمجموعها آية واحدة وهي ولادتها إياه من غير فحل أو التقدير وجعلناها آية وابنها كذلك فآية مفعول المعطوفي عليه ويدل عليه قراءة من قرأ آيتين
{والتى} “O kadını da” yani şu kadını da hatırla; {أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} “iffetini korumuş olan” onu helalden de haramdan da korumuştu. {فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا} “Biz ona ruhumuzdan üfledik” Mesih'in ruhunu ona akıttık; yahut Cebrâîl'e emrettik, o da elbisesinin yakasına üfledi ve biz bu üfleme ile Îsâ'yı onun karnında var ettik. Ruhun Yüce Allah'a izafe edilmesi, Îsâ aleyhisselâm'ı şereflendirmek içindir. {وجعلناها وابنها آية} “Onu da oğlunu da bir ibret kıldık” [ifadesindeki ayet kelimesi] ikinci mef'ûldür; {للعالمين} “âlemlere”. {وجعلنا الليل والنهار آيتين} “Gece ile gündüzü iki ayet kıldık” ayetinde olduğu gibi 'iki ayet' denmeyip tekil söylenmesi, ikisinin toplam hâlinin tek bir mucize/ayet olmasındandır; o da kadının bir erkek olmaksızın çocuğu doğurmasıdır. Yahut takdiri şöyledir: 'Onu bir ayet kıldık, oğlunu da öylece [bir ayet kıldık].' Bu durumda 'ayet' kelimesi matufun aleyhin mef'ûlüdür. Nitekim 'iki ayet' (آيتين) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna delalet eder.
إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢)
{ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) } “Şüphesiz bu (İslam), tek bir ümmet (din) olarak sizin dininizdir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana ibadet edin.”
{إن هذه أمتكم أمة واحدة} الأمة الملة وهذه إشارة إلى ملة الإسلام وهي ملة جميع الأنبياء وأمة واحدة حال أي متوحدة غير متفرقة والعامل ما دل عليه اسم الإشارة أي أن ملة الإسلام هي ملتكم التي يجب أن تكونوا عليها لا تنحرفون عنها يشار إليها ملة واحدة غير مختلفة {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ فاعبدون} أي ربيتكم اختياراً فاعبدوني شكراً وافتخاراً والخطاب للناس كافة
{إن هذه أمتكم أمة واحدة} “Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin dininizdir”. Ümmet burada millet (din) demektir. 'Bu' işareti ise bütün peygamberlerin dini olan İslam milletine işarettir. {أمة واحدة} “tek bir ümmet” ise haldir; yani birleşmiş, ayrılığa düşmemiş [tek bir din]. Âmil ise işaret isminin delalet ettiği anlamdır. Yani: 'İslam dini, üzerinde bulunmanız gereken, asla sapmamanız gereken, tek ve ihtilafsız bir din olarak işaret edilen sizin dininizdir.' {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ فاعبدون} “Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana ibadet edin” yani sizi bir hikmete binaen terbiye edip yetiştirdim; öyleyse bana şükran ve iftiharla ibadet ediniz. Bu hitap bütün insanlaradır.
وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣)
{ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣) } “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça ettiler. Hepsi bize döneceklerdir.”
{وَتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} أصل الكلام وتقطعتم إلا أن الكلام صرف إلى الغيبة على طريقة
{وَتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Onlar işlerini aralarında parça parça ettiler”. Sözün aslı 've siz parça parça ettiniz' (تقطعتم) şeklindedir; ancak söz,
الأنبياء (٩٨ - ٩٣)
el-Enbiyâ (93 - 98)
الالتفات والمعنى وجعلوا أمر دينهم فيما بينهم قطعاً وصاروا فرقاً وأحزاباً ثم توعدهم بأن هؤلاء الفرق المختلفة {كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون} فنجازيهم على أعمالهم
iltifat yoluyla gaibe çevrilmiştir. Manası şudur: Din işlerini aralarında parça parça kıldılar, fırkalara ve hiziplere bölündüler. Ardından Cenâb-ı Hak, bu farklı fırkaların {كُلٌّ إِلَيْنَا راجعون} “hepsi bize döneceklerdir” buyurarak amellerinin karşılığını kendilerine vereceğini bildirip onları tehdit etmiştir.
فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤)
{ فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤) } “Kim inanmış bir kimse olarak salih ameller işlerse, onun çalışması asla inkâr edilmez (karşılıksız bırakılmaz). Şüphesiz biz onu yazmaktayız.”
{فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} شيئاً {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} بما يجب الإيمان به {فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} أي فإن سعيه مشكور مقبول والكفران مثل في حرمان الثواب كما أن الشكر مثل في إعطائه وقد نفى نفي الجنس ليكون أبلغ {وَإِنَّا لَهُ} للسعي أي الحفظة بأمرنا {كاتبون} في صحيفة عمله فنثيبه به
{فَمَن يَعْمَلْ مِنَ الصالحات} “Kim salih amellerden işlerse” bir şey [işlerse]; {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “inanmış bir kimse olarak” inanılması gereken şeylere iman etmiş olarak [işlerse]; {فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} “onun çalışması asla inkâr edilmez” yani onun gayreti şükranla karşılanır ve kabul edilir. Nankörlük/inkâr (küfrân), sevaptan mahrum bırakmanın bir darbımeselidir; nitekim şükür de sevap vermenin bir temsilidir. Daha beliğ olması için cinsin nefyi (cinsi nefyeden lâ) ile nefyedilmiştir. {وَإِنَّا لَهُ} “Şüphesiz biz onun için” yani o çalışma için; hafaza melekleri emrimizle; {كاتبون} “yazmaktayız” onun amel defterine yazarlar, biz de ona karşılık sevabını veririz.
وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥)
{ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) } “Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi imkânsızdır (haramdır).”
{وَحَرَامٌ} وحرم كوفي غير حفص وخلف وهما لغتان كحل وحلال وزنا وضده ومعنى المراد بالحرام الممتنع وجوده {على قَرْيَةٍ أهلكناها أَنَّهُمْ لا يرجعون} والمعنى ممتنع على أو حكمنا بإهلاكهم ذلك وهو المذكور في الآية المتقدمة من العمل الصالح والسعي المذكور غير المكفور أنهم لا يرجعون من الكفر إلى الاسلام
{وَحَرَامٌ} “İmkânsızdır / haramdır”. Hafs ve Halef dışındaki Kûfeliler bunu vezin, zıtlık ve mana bakımından 'hıll ve helal' gibi iki ayrı lehçe olan 'hırm' (حِرْمٌ) şeklinde okumuşlardır. Haramdan maksat, varlığı imkânsız olan şeydir. {على قَرْيَةٍ أهلكناها أَنَّهُمْ لا يرجعون} “helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi”. Manası şudur: Helak ettiğimiz veya helakine hükmettiğimiz kimselere, önceki ayette zikredilen salih amel ve nankörlük edilmeyen mezkûr gayret haram kılınmıştır/imkânsızdır; [yahut] onların küfürden İslam'a dönmeleri imkânsızdır.
حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦)
{ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc'un [seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman,”
{حتى} هي التي يحكى بعدها الكلام والكلام المحكي الجملة من الشرط والجزاء أعني {إِذَا} وما في حيزها {فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} أي فتح سدهما فحذف المضاف كما حذف المضاف إلى قرية فتّحت شامي وهما قبيلتان من جنس الإنس يقال الناس عشرة أجزاء تسعة منها يأجوج ومأجوج {وَهُمْ} راجع إلى الناس المسوقين إلى المحشر وقيل هم يأجوج ومأجوج يخرجون حين يفتح السد {مّن كُلّ حَدَبٍ} نشز من الأرض أي ارتفاع {يَنسِلُونَ} يسرعون
{حتى} “Nihayet” kendisinden sonraki sözün hikâye edildiği [harftir]; hikâye edilen söz ise şart ve ceza cümlesidir, yani {إِذَا} “zaman” ve onun kapsamındaki ifadedir. {فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} “Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı” yani onların seddi açıldığı zaman; tıpkı 'karye' (köy) kelimesine muzâf olanın hazfedilmesi gibi muzâf hazfedilmiştir. Şâmî (İbn Âmir) şeddeli olarak [فُتِّحَتْ] okumuştur. Bu ikisi insan türünden iki kabiledir. Denilir ki: 'İnsanlar on kısımdır; dokuzu Ye'cûc ve Me'cûc'dur.' {وَهُمْ} “ve onlar” mahşere sevk edilen insanlara racidir; bir görüşe göre de sed açıldığında çıkan Ye'cûc ve Me'cûc'dur; {مّن كُلّ حَدَبٍ} “her tepeden” yeryüzünün her tümseğinden, yani yüksek yerinden; {يَنسِلُونَ} “akın ederler” süratle koşarlar.
وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧)
{ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧) } “Gerçek vaat (kıyamet) yaklaştığında, inkâr edenlerin gözleri bir anda dehşetle donakalır: 'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan habersizmişiz; meğer biz zalim kimselermişiz!' [derler].”
{واقترب الوعد الحق} أي القيامة وجواب إذا {فَإِذَا هِىَ} وهي إذا المفاجأة وهي تقع في المجازاة سادة مسد الفاء كقوله إِذَا هم يقنطون فإذا جاءت الفاء معها تعاونتاً على وصل الجزاء بالشرط فيتأكد ولو قيل فهي شاخصة أو إذا هي شاخصة كان سديداً
{واقترب الوعد الحق} “Gerçek vaat yaklaştığında” yani kıyamet [yaklaştığında]. İzenin cevabı {فَإِذَا هِىَ} “bir anda o...” ifadesidir. Buradaki 'izâ' sürpriz bildiren izâ-i müfâcee'dir; şart-ceza bağlamında fâ harfinin yerine geçer; nitekim {إِذَا هم يقنطون} “bir de bakarsın ki onlar ümitsizliğe düşüverirler” ayetinde olduğu gibidir. Fâ harfi onunla birlikte geldiğinde, ikisi cezayı şarta bağlamada yardımlaşmış olur ve anlam pekişir. Şayet 'fe-hiye şâhısatün' yahut 'izâ hiye şâhısatün' denseydi yine doğru olurdu.
وهي ضمير مبهم يوضحه الأبصار ويفسره {شاخصة أبصار الذين كَفَرُواْ} أي مرتفعة الأجفان لا تكاد تطرف من هول ما هم فيه {يا ويلنا} متعلق بمحذوف تقديره يقولون يا ويلنا ويقولون حال من الذين كفروا {قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ مّنْ هذا} اليوم {بَلْ كُنَّا ظالمين} بوضعنا العبادة في غير موضعها
Buradaki 'hiye' kapalı bir zamirdir; onu 'ebsâr' kelimesi açıklar ve tefsir eder: {شاخصة أبصار الذين كَفَرُواْ} “inkâr edenlerin gözleri dehşetle donakalır” yani içinde bulundukları korkunç dehşetten ötürü göz kapakları yukarı kalkmış, neredeyse kırpılamaz bir haldedir. {يا ويلنا} “'Eyvah bize!' [derler]” ifadesi mahzuf bir kelimeye bağlıdır; takdiri 'Eyvah bize derler' şeklindedir ve 'derler' (yekûlûne) ifadesi inkâr edenlerden haldir. {قَدْ كُنَّا فِى غَفْلَةٍ مّنْ هذا} “Gerçekten biz bundan habersizmişiz” yani bu günden; {بَلْ كُنَّا ظالمين} “meğer biz zalim kimselermişiz” ibadeti layık olmadığı yere koymakla [zalim kimselermişiz].
إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨)
{ إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennemin yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz.”
{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} يعني الأصنام وإبليس وأعوانه لأنهم بطاعتهم لهم واتباعهم خطواتهم
{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler” yani putlar, İblis ve avenesi; çünkü onlara itaat etmeleri ve adımlarına uymaları sebebiyle...
الأنبياء (١٠٤ - ٩٨)
el-Enbiyâ (98 - 104)
في حكم عبدتهم {حصب} حطب وقرئ حطب {جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} فيها داخلون
onlara tapanlar hükmündedirler. {حصب} “yakıtı” odun demektir; 'hatab' (حطب) şeklinde de okunmuştur. {جَهَنَّمَ أَنتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “cehennemin [yakıtısınız]; siz oraya gireceksiniz” yani oraya dahil olacaksınız.
لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩)
{ لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) } “Eğer bunlar [gerçek] ilahlar olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır.”
{لو كان هؤلاء آلهة} كما زعمتم {مَّا وَرَدُوهَا} ما دخلوا النار {وَكُلٌّ} أي العابد والمعبود {فِيهَا} في النار {خالدون لَهُمْ} للكفار
{لو كان هؤلاء آلهة} “Eğer bunlar ilahlar olsalardı” iddia ettiğiniz gibi; {مَّا وَرَدُوهَا} “oraya girmezlerdi” ateşe girmezlerdi. {وَكُلٌّ} “Oysa hepsi” yani tapan da tapılan da; {فِيهَا} “orada” ateşte; {خالدون} “ebedî kalacaklardır.” {لَهُمْ} “Onlar için” kâfirler için...
لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Orada onlar için iç çekip inleme vardır ve onlar orada hiçbir şey işitmezler.”
{فِيهَا زَفِيرٌ} أنين وبكاء وعويل {وَهُمْ فِيهَا لا يسمعون} شيئا لأنهم صاروا صماً وفي السماع نوع أنس فلم يعطوه
{فِيهَا زَفِيرٌ} “Orada onlar için iç çekip inleme vardır” inilti, ağlama ve feryat vardır. {وَهُمْ فِيهَا لا يسمعون} “Ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler” hiçbir şeyi [işitmezler]; çünkü onlar sağır olmuşlardır. İşitmede bir tür ünsiyet ve rahatlık vardır, bu yüzden onlara bu verilmemiştir.
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١)
{ إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١) } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [sonuç/mükafat] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır.”
{إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى} الخصلة المفضلة في الحسن تأنيث الأحسن وهي السعادة أو البشرى بالثواب أو التوفيق للطاعة نزلت جوابا بالقول ابن الزبعري عند تلاوته ﵇ على صناديد قريش إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله إلى قوله خالدون أليس اليهود عبدوا عزيراً والنصارى المسيح وبنو مليح الملائكة على أن قوله وما تعبدون لايتنا ولهم لأن مالمن لا يعقل إلا أنهم أهل عناد فزيد
{إِنَّ الذين سَبَقَتْ لَهُمْ مّنَّا الحسنى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [sonuç/mükafat] takdir edilmiş olanlar” güzellikte üstün kılınan haslet demektir; 'el-Ahsen'in müennesidir. O da saadettir yahut sevapla müjdelenmektir veya itaate muvaffak kılınmaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'in ileri gelenlerine {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler...” ayetinden {خالدون} “...ebedî kalacaklardır” ifadesine kadar okuduğunda İbnü'z-Ziba'râ'nın 'Yahudiler Üzeyir'e, Hristiyanlar Mesih'e, Benî Melîh de meleklere tapmadı mı?' demesi üzerine bir cevap olarak inmiştir. Gerçi {وَمَا تَعْبُدُونَ} “taptığınız şeyler” ifadesi onları kapsamaz; zira 'mâ' akılsız varlıklar içindir. Ne var ki onlar inatçı kimseler oldukları için bu
في البيان {أولئك} يعني عزيراً والمسيح والملائكة {عَنْهَا} عن جهنم {مُبْعَدُونَ} لأنهم لم يرضوا بعبادتهم وقيل المراد بقوله إن الذين سبقت لهم منا الحسنى جميع المؤمنين لما روي ان عليا ﵁ قرأ هذه الآية ثم قال أنا منهم وأبو بكر وعمر وعثمان وطلحة والزبير وسعد وعبد الرحمن بن عوف وقال الجنيد ﵀ سبقت لهم منا العناية في البداية فظهرت لهم الولاية في النهاية
açıklama ziyadeleştirilmiştir: {أولئك} “işte onlar” yani Üzeyir, Mesih ve melekler; {عَنْهَا} “oradan” cehennemden; {مُبْعَدُونَ} “uzak tutulmuşlardır”; çünkü onlar kendilerine ibadet edilmesine rıza göstermemişlerdir. Bir görüşe göre {إن الذين سبقت لهم منا الحسنى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [mükafat] takdir edilmiş olanlar” ifadesiyle bütün müminler kastedilmiştir. Nitekim rivayet edildiğine göre Ali radıyallâhu anh bu ayeti okumuş, sonra da şöyle demiştir: 'Ben onlardanım; Ebû Bekir, Ömer, Osman, Talha, Zübeyr, Sa'd ve Abdurrahman b. Avf da [onlardandır].' Cüneyd [el-Bağdâdî] rahimehullâh şöyle demiştir: 'Başlangıçta onlar için tarafımızdan inayet geçmiş (takdir edilmiş), böylece sonda da onlara velayet zahir olmuştur.'
لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢)
{ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢) } “Onun uğultusunu bile duymazlar ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde ebedî olarak kalırlar.”
{لاَ يَسْمَعُونَ حَسِيَسَهَا} صوتها الذي يحس وحركة تلهبها وهذه مبالغة في الإبعاد عنها أي لا يقربونها حتى لا يسمعوا صوتها وصوت من فيها {وَهُمْ فِى مَا اشتهت أَنفُسُهُمْ} من النعيم {خالدون} مقيمون والشهوة طلب النفس اللذة
{لاَ يَسْمَعُونَ حَسِيَسَهَا} “Onun uğultusunu bile duymazlar” hissedilen sesini ve alevlenişinin hareketini [duymazlar]. Bu, cehennemden uzak tutulmanın mübalağalı bir ifadesidir; yani onun sesini ve içindekilerin sesini duymayacak derecede ona yaklaşmazlar bile. {وَهُمْ فِى مَا اشتهت أَنفُسُهُمْ} “Ve onlar canlarının çektiği şeyler içinde” nimetlerden [canlarının çektiği şeyler içinde]; {خالدون} “ebedî olarak kalırlar” sürekli ikamet edicidirler. Şehvet ise nefsin lezzeti talep etmesidir.
لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)
{ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vaat edilmiş olan gününüzdür!' diyerek karşılarlar.”
{لاَ يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} النفخة الأخيرة {وتتلقاهم الملائكة} أي تستقبلهم الملائكة مهنئين على أبواب الجنة يقولون {هذا يَوْمُكُمُ الذى كُنتُمْ تُوعَدُونَ} أي هذا وقت ثوابكم الذي وعدكم ربكم في الدنيا
{لاَ يَحْزُنُهُمُ الفزع الأكبر} “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” [o dehşet] son sûra üfürüştür. {وتتلقاهم الملائكة} “ve melekler onları karşılarlar” yani cennetin kapılarında tebrik ederek karşılarlar [ve] şöyle derler: {هذا يَوْمُكُمُ الذى كُنتُمْ تُوعَدُونَ} “'İşte bu, size vaat edilmiş olan gününüzdür!'” yani dünyada Rabbinizin size vadettiği sevap vaktiniz budur.
يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤)
{ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤) } “Yazılı kâğıt tomarının dürüldüğü gibi göğü düreceğimiz gün; ilk yaratılışa başladığımız gibi üzerimize bir vaat olarak onu yeniden iade ederiz. Şüphesiz biz [bunu] yapanlarız.”
العامل في {يَوْمَ نَطْوِى السماء} لا يحزنهم أو تتلقاهم تطوى السماء يزيد وطيها تكوير نجومها ومحو رسومها أو هو ضد النشر نجمعها ونطويها {كطي السجل} أي الصحيفة {لِلْكُتُبِ} حمزة وعلي وحفص أي للمكتوبات أي لما يكتب فيه من المعاني الكثيرة وغيرهم الكتاب أي كما يطوي الطومار للكتابة أي لما يكتب فيه لأن الكتاب أصله المصدر كالبناء ثم يوقع على المكتوب وقيل السجل ملك يطوي كتب بن آدمي إذا رفعت إليه وقيل كاتب لرسول الله ﷺ والكتاب على هذا اسم الصحيفة المكتوب فيها والطي مضاف إلى الفاعل وعلى الأول إلى المفعول {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ}
{يَوْمَ نَطْوِى السماء} “Göğü düreceğimiz gün” ifadesindeki âmil 'lâ yahzunuhum' veya 'tetelakkâhum' fiilidir. Yezîd 'tatvî's-semâu' şeklinde okumuştur. Göğün dürülmesi ise yıldızlarının dürüp bükülmesi ve izlerinin silinmesidir yahut neşrin (yaymanın) zıddıdır; yani onu toplar ve düreriz. {كطي السجل} “yazılı kâğıt tomarının dürülmesi gibi” yani sahifenin dürülmesi gibi; {لِلْكُتُبِ} “yazılar için” Hamza, Ali ve Hafs'a göre böyledir; yani yazılmış şeyler için, diğer bir deyişle içine yazılan pek çok mana için [dürülmesi gibi]. Diğer kurralar ise 'el-Kitâb' (للكتاب) şeklinde okumuştur; yani yazı için kâğıt tomarının dürülmesi gibi; yani içine yazılan şey için [dürülmesi gibi]; çünkü 'el-Kitâb' kelimesinin aslı 'el-Binâ' gibi masdardır, daha sonra yazılmış şey (mektûb) için kullanılmıştır. Bir görüşe göre Sicill, Âdemoğlunun amelleri kendisine yükseltildiğinde kitaplarını düren bir melektir. Bir diğer görüşe göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kâtibidir. Bu görüşe göre 'el-Kitâb', içine yazılan sahifenin adıdır ve 'tayy' masdarı fâile muzâf olmuştur; birinci görüşe göre ise mef'ûle muzâftır. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ} “İlk yaratılışa başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz”
انتصب الكاف بفعل
Kâf harfi, bir fiil ile mansub olmuştur.
مضمر يفسره نعيده ما موصولة أي نعيده مثل الذي بدأناه نعيده وأول خلق ظرف لبدأنا أي أول ما خلق أو حال من ضمير الموصول الساقط من اللفظ الثابت في المعنى وأول الخق إيجاده أي فكما أوجده أو لا يعيده ثانياً تشبيهاً للإعادة بالإبداء في تناول القدرة لهما على السواء والتنكير في خلق مثله في قولك هو أول رجل جاءني تريد أول الرجال ولكنك وحدته ونكرته إرادة تفصيلهم رجلاً رجلاً فكذلك معنى أول خلق أول الخق بمعنى أول الخلائق لأن الخق مصدر لا يجمع {وعدا} ت مصدر مؤكد لأن قوله نعيده عدة للاعادة {علينا} أي عدا كائناً لا محالة {إِنَّا كُنَّا فاعلين} ذلك أي محققين هذا الوعد فاستعدوا له وقدموا صالح الأعمال للخلاص من هذه الأهوال
Onu 'nüîduhû' fiilinin açıkladığı gizli bir fiil [nasb etmiştir]. 'Mâ' ismi mevsûldür; yani başlattığımız şeyin benzerini yeniden iade ederiz, onu döndürürüz. {أَوَّلَ خَلْقٍ} “ilk yaratılış” ifadesi 'bede'nâ' fiilinin zarfıdır; yani ilk yarattığı şey [demektir] yahut lafızdan düşmüş ancak manada sabit olan mevsûl zamirinden haldir. İlk yaratılış ise onu icat etmektir; yani kudretin her ikisine de eşit şekilde taalluk etmesi bakımından, yeniden iade etmeyi ilk baştan yaratmaya benzeterek, onu ilk defa var ettiği gibi ikinci defa da iade eder. 'Halk' kelimesinin nekre olması, 'O bana gelen ilk adamdır' (هو أول رجل جاءني) sözündeki gibidir; 'adamların ilki' demek istersin fakat onları teker teker adam olarak detaylandırmayı murat ettiğin için kelimeyi müfret ve nekre getirirsin. İşte bunun gibi 'evvele halkın' manası da ilk mahlukat anlamında 'ilk halk' demektir; zira 'halk' masdardır, çoğulu yapılmaz. {وعدا} “bir vaat olarak” tekit edici bir masdardır; çünkü {نعيده} “onu yeniden iade ederiz” sözü iadeye dair bir vaattir. {علينا} “üzerimize” yani mutlaka gerçekleşecek bir vaat olarak; {إِنَّا كُنَّا فاعلين} “Şüphesiz biz yapanlarız” bunu [yapanlarız], yani bu vaadi gerçekleştirenleriz. Öyleyse ona hazırlanın ve bu dehşetlerden kurtulmak için salih ameller takdim edin.
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥)
{ وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) } “Andolsun, Zikir'den (Tevrat'tan/Levh-i Mahfuz'dan) sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık.”
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزبور} كتاب داود ﵇ {مِن بَعْدِ الذكر} التوراة {أن الأرض} أي الشام {يَرِثُهَا عِبَادِىَ} ساكنة الياء حمزة غيره بفتح الياء {الصالحون} أي أمة محمد ﵇ أو الزبور بمعنى المزبور أي المكتوب يعني ما أنزال على الأنبياء من الكتب والذكر أم الكتاب يعني اللوح لأن الكل أخذوا منه ليله قراءة حمزة وخلف بضم الزاي على جمع الزبر بمعنى المزبور والأرض أرض الجنة
{وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِى الزبور} “Andolsun Zebur'da yazmıştık” Davud aleyhisselâm'ın kitabında; {مِن بَعْدِ الذكر} “Zikir'den sonra” Tevrat'tan [sonra]; {أن الأرض} “yeryüzüne” yani Şam diyarına; {يَرِثُهَا عِبَادِىَ} “kullarım vâris olacaktır” Hamza yâ harfini sükûn ile, diğerleri ise fetha ile okumuştur; {الصالحون} “salih [kullarım]” yani Muhammed aleyhisselâm'ın ümmeti [vâris olacaktır]. Yahut ez-Zebûr, 'el-mezbûr' yani yazılmış olan anlamındadır; bu da peygamberlere indirilen kitaplar demektir. ez-Zikr ise Ümmü'l-Kitâb yani Levh-i Mahfuz'dur; zira hepsi ondan alınmıştır. Hamza ve Halef'in zâ harfinin zammesiyle (ez-Zubûr şeklinde) okuyuşu bunu teyit eder ki bu da 'el-mezbûr' anlamındaki 'ez-zübûr'un çoğuludur. Yer (el-arz) ise cennet yurdudur.
إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦)
{ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) } “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir topluluk için yeterli bir tebliğ (öğüt) vardır.”
{إِنَّ فِى هذا} أي القرآن أو في المذكور في هذه السورة من الأخبار والوعد الوعيد والمواعظ {لبلاغا} لكفاية واصله ما يبلغ به البغية {لّقَوْمٍ عابدين} موحدين وهم أمة محمد عليه السلام
{إِنَّ فِى هذا} “Şüphesiz bunda” yani Kur'an'da yahut bu surede zikredilen haberlerde, vaat, tehdit ve vaazlarda; {لبلاغا} “yeterli bir tebliğ vardır” bir kifayet vardır. Aslı ise hedefe kendisiyle ulaşılan şeydir; {لّقَوْمٍ عابدين} “kulluk eden bir topluluk için” muvahhidler için [bir tebliğ vardır] ki onlar da Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetidir.
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧)
{ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧) } “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.”
{وَمَا أرسلناك إِلاَّ رَحْمَةً} قال ﵇ إنما أنا رحمة مهداة {للعالمين} لأنه جاء بما يسعدهم إن اتبعوه ومن لم يتبع فانما أتى من عند
{وَمَا أرسلناك إِلاَّ رَحْمَةً} “Biz seni ancak bir rahmet olarak gönderdik” [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim.' {للعالمين} “âlemlere”; çünkü o, tabi oldukları takdirde kendilerini mutlu kılacak şeyle gelmiştir. Tabi olmayan kimseye gelince, o da kendi
نفسه حيث ضيع نصيبه منها وقيل هو رحمة للمؤمنين في الدارين والكافرين في الدنيا بتأخير عذاب الاستئصال والمسخ والخسف ورحمة مفعول له أو حال أي ذا رحمة
tarafından [zarara uğramıştır]; zira ondaki nasibini zayi etmiştir. Bir görüşe göre o, hem dünyada hem ahirette müminler için bir rahmettir; kâfirler için ise köklerini kurutan toptan helak azabının, suretlerinin değiştirilmesinin (mesh) ve yerin dibine geçirilmenin (hasf) ertelenmesi sebebiyle dünyada bir rahmettir. 'Rahmeten' kelimesi mef'ûlün leh veya haldir; yani rahmet sahibi olarak [gönderdik demektir].
قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨)
{ قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) } “De ki: 'Bana ancak ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz teslimiyet gösteren müslümanlar mısınız?'”
{قُلْ إِنَّمَا} إنما لقصر الحكم على شيء أو لقصر الشيء على حكم نحو إنما زيد قائم وإنما يقوم زيد وفاعل {يوحى إِلَىَّ أَنَّمَا إلهكم إله وَاحِدٌ} والتقدير يوحي إليَّ وحدانية إلهي ويجوز أن يكون المعنى أن الذي يوحي إليّ فتكون ما موصولة {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} استفهام بمعنى الأمر أي اسلموا
{قُلْ إِنَّمَا} “De ki: 'Ancak...'” 'İnnemâ' edatı hükmü bir şeye hasretmek (kasr) veya bir şeyi bir hükme hasretmek içindir; tıpkı 'Zeyd ancak ayaktadır' (إِنَّمَا زَيْدٌ قَائِمٌ) ve 'Ancak Zeyd ayağa kalkar' (إِنَّمَا يَقُومُ زَيْدٌ) örneklerinde olduğu gibi. {يوحى إِلَىَّ} “Bana vahyolunuyor” fiilinin faili {أَنَّمَا إلهكم إله وَاحِدٌ} “ilahınızın tek bir ilah olduğu” ifadesidir. Takdiri 'Bana İlahımın birliği vahyolunuyor' şeklindedir. Mananın 'Bana vahyedilen şey şudur...' olması da caizdir, bu durumda 'mâ' ismi mevsûl olur. {فَهَلْ أَنتُمْ مُّسْلِمُونَ} “Artık siz teslimiyet gösteren müslümanlar mısınız?” emir anlamında bir istifhamdır; yani 'müslüman olun' [demektir].
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩)
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: '[Bana emredilenleri] hepinize eşit olarak bildirdim. Tehdit edildiğiniz o şey (azap/kıyamet) yakın mıdır, yoksa uzak mıdır bilmem.'”
{فإن تولوا} عن الاسلام {فقل آذنتكم} اعلمتكم ما امرت {على سَوَاء} حال أي مستوين في الإعلام به ولم أخصص بعضكم وفيه دليل بطلان مذهب الباطنية {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ ما توعدون}
{فإن تولوا} “Eğer yüz çevirirlerse” İslam'dan [yüz çevirirlerse]; {فقل آذنتكم} “de ki: 'Size bildirdim'” emrolunduğum şeyleri size ilan ettim; {على سَوَاء} “eşit olarak” haldir; yani bunu bildirmede hepiniz eşitsiniz, hiçbirinizi diğerine ayrıcalıklı kılmadım. Bunda Bâtınîlik mezhebinin geçersizliğine bir delil vardır. {وَإِنْ أَدْرِى أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٌ ما توعدون} “Tehdit edildiğiniz o şey yakın mıdır, yoksa uzak mıdır bilmem.”
الأنبياء (١١٢ - ١١٠)
el-Enbiyâ (110 - 112)
أي لا أدري متى يكون يوم القيامة لأن الله تعالى لم يطلعني عليه ولكني اعلم بانه كائن لا محالة ولا أدري متى يحل بكم العذاب إن لم تؤمنوا
Yani kıyamet gününün ne zaman olacağını bilmem; çünkü Allah Teâlâ beni buna muttali kılmamıştır. Fakat ben onun mutlaka gerçekleşeceğini biliyorum. İman etmediğiniz takdirde azabın başınıza ne zaman ineceğini de bilmem.
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠)
{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir.”
{إِنَّهُ يَعْلَمُ الجهر مِنَ القول وَيَعْلَمُ مَا تكتمون} أي إنه عالم بكل شيء يعلم ما تجاهرونني به من الطعن في الإسلام وما تكتمونه في صدوركم من الأحقاد للمسلمين وهو مجازيكم عليه
{إِنَّهُ يَعْلَمُ الجهر مِنَ القول وَيَعْلَمُ مَا تكتمون} “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir” yani O her şeyi bilendir; İslam'ı yermek için bana karşı açıkça söylediklerinizi de, Müslümanlara beslediğiniz kinlerden ötürü göğüslerinizde gizlediğiniz şeyleri de bilir ve sizi bunlardan dolayı cezalandıracaktır.
وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١)
{ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) } “Bilmem; belki de bu (azabın ertelenmesi) sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar yararlanmadır.”
{وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ} وما أدري لعل تأخير العذاب عنكم في الدنيا امتحان لكم لينظر كيف تعملون {ومتاع إلى حِينٍ} وتمتيع لكم إلى الموت ليكون ذلك حجة عليكم
{وَإِنْ أَدْرِى لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَّكُمْ} “Bilmem; belki de bu sizin için bir imtihandır” azabın dünyada sizden ertelenmesinin, nasıl amel edeceğinizi görmek için sizin adınıza bir imtihan olup olmadığını bilemem; {ومتاع إلى حِينٍ} “ve bir süreye kadar yararlanmadır” aleyhinize bir hüccet olsun diye ölüme kadar size tanınmış bir faydalandırmadır.
قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢)
{ قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢) } “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet! Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.'”
{قَالَ رَبّ احكم بالحق} اقض بيننا وبين أهل مكة بالعدل أو بما يحق عليهم من العذاب ولا تحابهم وشدد عليهم كما قال واشدد وطأتك على
{قَالَ رَبّ احكم بالحق} “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet!'” Bizimle Mekke halkı arasında adaletle yahut onların müstahak olduğu azap ile hükmet, onlara müsamaha gösterme ve baskını üzerlerinde şiddetlendir; nitekim [Resûlullah]: 'Mudar kabilesi üzerine
مضر قال رب حفص على حكاية قول رسول الله ﷺ رب احكم يزيد ربي أحكم زيد عن يعقوب {وَرَبُّنَا الرحمن} العاطف على خلقه {المستعان} المطلوب منه المعونة {على مَا تَصِفُونَ} وعن ابن ذكوان بالياء كانوا يصفون الحال على خلاف ما جرت عليه وكانوا يطمعون أن تكون الشوكة لهم والغلبة فكذب الله ظنونهم وخيب امالهم ونصر رسول الله ﷺ والمؤمنين وخذلهم أي الكفار وهو المستعان على ما يصفون
baskını şiddetlendir' demiştir. Hafs, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünün hikâyesi olarak 'Kâle Rabbi'h-küm' (قَالَ رَبِّ احْكُمْ) şeklinde okumuştur. Yezîd 'Rabbi'h-küm' (رَبِّ احْكُمْ) şeklinde, Zeyd ise Ya'kûb'dan rivayetle 'Rabbî ahkemü' (رَبِّي أَحْكَمُ) şeklinde okumuştur. {وَرَبُّنَا الرحمن} “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır” yaratıklarına şefkat gösterendir; {المستعان} “yardımı talep edilendir” kendisinden yardım istenendir; {على مَا تَصِفُونَ} “sizin nitelemelerinize karşı”. İbn Zekvân'dan yâ harfiyle (yasifûn / يَصِفُونَ şeklinde) rivayet edilmiştir. Onlar durumu gerçekleştiği şeklin aksine niteliyorlar ve gücün, üstünlüğün kendilerinde olmasını umuyorlardı. Allah Teâlâ onların zannını boşa çıkardı, emellerini hezimete uğrattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yardım edip onları yani kâfirleri yüzüstü bıraktı. O, onların nitelemelerine karşı yardımı talep edilendir.