الحج (٧٣ - ٧٠)
Hac (70-73)
الله ﷺ مما كان يلقى منهم
sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan gördüğü [sıkıntılara] karşı bir tesellidir.
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠)
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٧٠) “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Muhakkak ki bu, Allah'a pek kolaydır.” (70)
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى السماء والأرض} أي كيف يخفى عليه ما تعملون ومعلوم عند العلماء بالله أنه يعلم كل ما يحدث فى السموات والأرض {إِنَّ ذلك} الموجود فيهما {فِى كتاب} في اللوح المحفوظ {إِنَّ ذلك عَلَى الله يَسِيرٌ} أي علمه بجميع ذلك عليه يسير
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى السماء والأرض} “Bilmez misin ki Allah, gökte ve yerde ne varsa hepsini bilir?” Yani yaptıklarınız O'na nasıl gizli kalabilir? Allah'ı bilen ilim ehli katında malumdur ki O, göklerde ve yerde meydana gelen her şeyi bilir. {إِنَّ ذلك} “Şüphesiz bu” ikisinde bulunanlar {فِى كتاب} “bir kitaptadır” Levh-i Mahfuz'dadır. {إِنَّ ذلك عَلَى الله يَسِيرٌ} “Şüphesiz bu, Allah’a göre çok kolaydır.” Yani bütün bunları bilmesi O'na çok kolaydır.
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١)
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٧١) “Onlar Allah'ı bırakıp, hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere tapıyorlar. Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” (71)
ثم أشار إلى جهالة الكفار لعبادتهم غير المستحق لها بقوله {وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} ينْزل مكي وبصري {سلطانا} حجة وبرهاناً {وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ} أي لم يتمسكوا في عبادتهم لها ببرهان سماوي من جهة الوحي ولا حملهم عليها دليل عقلى {وما للظالمين من أنصار} وما الذين ارتكبوا مثل هذا الظلم من أحد ينصرهم ويصوب مذهبهم
Sonra [Allah Teâlâ], ibadeti hak etmeyen varlıklara kulluk etmelerinden ötürü kâfirlerin cehaletine şu buyruğuyla işaret etmiştir: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp, hakkında hiçbir [delil] indirmediği şeylere tapıyorlar” (Mekkî ve Basrî kıraatinde [şeddesiz olarak] يُنْزِلْ okunmuştur) { سُلْطَانًا } “delil” hüccet ve bürhan; { وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } “ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları [şeylere tapıyorlar]” Yani onlara tapınırken ne vahiy tarafından semavî bir bürhana tutunmuşlar ne de onları buna sevk eden aklî bir delil bulunmuştur. { وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur” Böylesi bir zulmü irtikâb edenlere yardım edecek ve onların mezhebini/tutumunu doğru bulacak hiç kimse yoktur.
وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢)
وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٢) “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, o inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vaat etmiştir. O ne kötü bir varış yeridir!'” (72)
{وإذا تتلى عليهم آياتنا بَيّنَاتٍ} يعني القرآن {تَعْرِفُ فِى وُجُوهِ الذين كَفَرُواْ المنكر} الإنكار بالعبوس والكراهة والمنكر مصدر {يكادون يَسْطُونَ} يبطشون والسطو الوثب والبطش {بالذين يتلون عليهم آياتنا} هم النبى ﷺ وأصحابه {قُلْ أَفَأُنَبّئُكُم بِشَرّ مّن ذلكم} من غيظكم على التالين وسطوكم عليهم أو مما أصابكم من الكراهة والضجر بسبب ما تلي عليكم {النار} خبر مبتدأ محذوف كأن قائلاً قال ما هو فقيل النار أي هو النار {وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} استئناف كلام {وَبِئْسَ المصير} النار
{ وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman” yani Kur'an; { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } “inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk ve inkârı hemen anlarsın” yüz asma ve nefretle beliren inkârı [anlarsın]. el-Münker (الْمُنْكَر) mastardır. { يَكَادُونَ يَسْطُونَ } “neredeyse saldıracaklar” hınçla hücum edecekler. es-Satv (السطو); sıçramak ve şiddetle saldırmaktır. { بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine” Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabıdır. { قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ } “De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi?'” okuyanlara olan öfkenizden ve onlara saldırmanızdan yahut size okunan şeyler sebebiyle maruz kaldığınız nefret ve sıkıntıdan daha kötüsünü. { النَّارُ } “Ateş!” Mahzuf bir mübtedanın haberidir; sanki birisi 'O nedir?' diye sormuş da 'O ateştir' denilmiş gibidir. { وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah onu inkâr edenlere vaat etmiştir” İsti'nâf (yeni bir başlangıç) cümlesidir. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!” [o varış yeri] ateştir.
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ (٧٣) “Ey insanlar! Bir temsil getirildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, bir sinek dahi yaratamazlar; bunun için hepsi bir araya gelseler bile! Sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa, onu ondan kurtaramazlar. İsteyen de aciz, istenen de!” (73)
ولما كانت دعواهم بأن الله تعالى شريكاً جارية في الغرابة والشهرة مجرى الامثال المسيرى قال الله تعالى {يا أيها الناس ضُرِبَ} بين {مَثَلٌ فاستمعوا لَهُ} لضرب هذا المثل {أَنَّ الذين تَدْعُونَ} يَدَّعُونَ سهل ويعقوب {مِن دُونِ الله} آلهة باطلة {لَن يخلقوا ذبابا} لن لتأكيد نفي المستقبل وتأكيده هنا للدلالة على أن خلق الذباب منهم مستحيل كأنه قال محال أن يخلقوا وتخصيص الذباب لمهانته وذعفه واستقداره وسمي ذباباً لأنه كلما ذب
Onların Allah Teâlâ'ya ortak isnat etme iddiaları gariplikte ve şöhrette dillerde dolaşan darbımeseller gibi cereyan edince, Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ } “Ey insanlar! Getirildi” beyan edildi { مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ } “bir temsil, şimdi onu dinleyin” bu temsilin getirilmesini dinleyin. { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ } “Şüphesiz yalvardıklarınız” (Sehl ve Ya'kûb kıraatinde يَدَّعُونَ [iddia ettikleriniz] şeklinde okunmuştur) { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da” [yani] batıl ilahlar; { لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا } “bir sinek dahi yaratamazlar” len (لَنْ) edatı geleceği tekidli olarak nefyetmek (olumsuzlamak) içindir. Buradaki tekidi, onlardan bir sinek yaratmanın imkânsız olduğunu göstermektedir; sanki 'Onların yaratması muhaldir' denilmiştir. Sineğin tahsis edilmesi ise onun hakirliği, zayıflığı ve tiksinilen bir varlık olmasındandır. Sinek (zübâb), her ne zaman kovulsa (zebbe),
لاستقذاره آب لاستكباره {وَلَوِ اجتمعوا لَهُ} لخلق الذباب ومحله النصب على الحال كأنه قيل مستحيل منهم أن يخلقوا الذباب مشروطاً عليهم اجتماعهم جميعاً لخلقه وتعاونهم عليه وهذا من أبلغ ما أنزل فى تجهيل قريش حيث وصفوا بالإلهية التي تقتضي الاقتدار على المقدورات كلها والإحاطة بالمعلومات عن آخرها صوراً وتماثيل يستحيل منها أن تقدر على أقل ما خلقه الله تعالى واذله
pisliğinden ötürü gururla geri döndüğü (âbe) için 'zübâb' diye isimlendirilmiştir. { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “bunun için hepsi bir araya gelseler bile” sineği yaratmak için. Bunun iraptaki mahalli hal olarak mansuptur; sanki 'Onların sineği yaratması, hepsi onu yaratmak için bir araya gelip yardımlaşsalar bile imkânsızdır' denilmiştir. Bu, Kureyş'i cehaletle nitelemede en beliğ ifadelerdendir; zira onlar, takdir edilmiş olanların tamamına güç yetirmeyi ve bilinen şeyleri sonuna kadar kuşatmayı gerektiren ilahlık vasfını; Allah Teâlâ'nın yarattığı en küçük ve en hakir şeye dahi güç yetirmesi imkânsız olan suretlere ve heykellere nispet etmişlerdir,
الحج (٧٧ - ٧٣)
Hac (73-77)
ولو اجتمعوا لذلك {وإن يسلبهم الذباب شَيْئاً} ثاني مفعولي يَسْلُبْهُمُ {لاَّ يَسْتَنقِذُوهُ مِنْهُ} أي هذا الخلق الأقل الأذل لو اختطف منهم شيئاً فاجتمعوا على أن يستخلصوه منه لم يقدروا عن ابن عباس رضى الله عنهما انهم كانوا يطلونها بالزعفران ورءوسها بالعسل فإذا سلبه الذباب عجز الأصنام عن أخذه {ضَعُفَ الطالب} أي الصنم بطلب ما سلب منه {والمطلوب} الذباب بما سلب وهذا كالتسوية بينهم وبين الذباب في الضعف ولو حققت وجدت الطالب أضعف وأضعف فإن الذباب حيوان وهو جماد وهو غالب وذاك مغلوب
bunun için bir araya gelseler bile. { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا } “Sinek onlardan bir şey kapıp kaçıracak olsa” [şey'en kelimesi] يَسْلُبْهُمُ fiilinin ikinci mefulüdür; { لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “onu ondan kurtaramazlar” Yani bu en küçük, en hakir yaratık onlardan bir şey kapıp kaçırsa, onu elinden geri almak için toplansalar dahi güçleri yetmez. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar [putları] safranla, başlarını da balla sıvarlardı; sinek bunu kapıp kaçırdığında putlar onu geri almaktan aciz kalırdı. { ضَعُفَ الطَّالِبُ } “İsteyen de aciz” yani kendisinden kapılan şeyi geri istemesi bakımından put; { وَالْمَطْلُوبُ } “istenen de” kapıp götürdüğü şeyle beraber sinek [acizdir]. Bu, güçsüzlükte onların sinekle eşitlenmesi gibidir; ancak hakikate bakacak olursan isteyenin kat kat daha zayıf olduğunu görürsün; zira sinek bir canlı, put ise cansız bir maddedir; sinek galip, put ise mağluptur.
مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤)
مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٧٤) “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler (hakkıyla tanıyamadılar). Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, mutlak galiptir.” (74)
{ما قدروا الله حق} ما عرفوه حق معرفته حيث جعلوا هذا الصنم الضعيف شريكاً له {إِنَّ الله لْقَوِيٌ عَزِيزٌ} أي إن الله قادر وغالب فكيف يتخذ العاجز المغلوب شبيهاً به أو لقوي بنصر أوليائه عزيز ينتقم من أعدائه
{ مَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı O'na yaraşır şekilde takdir edemediler” Bu zayıf putu O'na ortak koşmakla O'nu hakkıyla tanıyamadılar. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, mutlak galiptir.” Yani Allah kadirdir, galiptir; öyleyse aciz ve mağlup olan bir varlık O'na nasıl benzer tutulabilir? Yahut [anlamı şudur]: Dostlarına yardım etmede pek kuvvetlidir, düşmanlarından intikam almada mutlak galiptir.
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥)
اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٧٥) “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.” (75)
{الله يَصْطَفِى} يختار {مِنَ الملائكة رُسُلاً} كجبريل وميكائيل وإسرافيل وغيرهم {وَمِنَ الناس} رسلاً كإبراهيم وموسى وعيسى ومحمد وغيرهم ﵈ هذا رد لما أنكروه من أن يكون الرسول من البشر وبيان أن رسل الله على ضربين ملك وبشر وقيل نزلت حين قالوا أنزل عليه الذكر من بيننا {إِنَّ الله سَمِيعٌ} لقولهم {بَصِيرٌ} بمن يختاره لرسالته أو سميع لأقوال الرسل فيما تقبله العقول
{ اللَّهُ يَصْطَفِي } “Allah seçer” ihtiyar buyurur { مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا } “meleklerden elçiler” Cebrail, Mikail, İsrafil ve diğerleri gibi; { وَمِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan da” İbrahim, Musa, İsa, Muhammed ve diğerleri aleyhimüsselâm gibi elçiler [seçer]. Bu, onların peygamberin insanlardan olmasını inkâr etmelerine bir reddir ve Allah'ın elçilerinin melek ve insan olmak üzere iki kısım olduğunu bir beyandır. Denildi ki bu ayet, onların: 'Aramızdan zikir ona mı indirildi?' dedikleri zaman nazil olmuştur. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah işitendir” onların sözlerini; { بَصِيرٌ } “görendir” risaleti için kimi seçeceğini [görendir]. Yahut akılların kabul edeceği hususlarda elçilerin sözlerini işiten,
بصير بأحوال الأمم في الرد والقبول
reddetme ve kabul etme hususunda ümmetlerin hallerini görendir.
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦)
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٧٦) “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (76)
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} ما مضى {وَمَا خَلْفَهُمْ} ما لم يأت أو ما عملوه وما سيعملوه أو أمر الدنيا وأمر الآخرة {وإلى الله ترجع الأمور} أى إليه ترجع الأمور كلها والذي هو بهذه الصفات لا يسأل عما يفعل وليس لأحد أن يعترض عليه فى حكمه وتدابيره واختياره رسله ترجع شامى وحمزة وعلى
{ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “O, onların önlerindekini bilir” geçmiş olanı; { وَمَا خَلْفَهُمْ } “ve arkalarındakini de [bilir]” henüz gelmemiş olanı yahut yaptıkları ve yapacakları şeyleri veya dünya işini ve ahiret işini [bilir]. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” yani bütün işler O'na döner; işte bu sıfatlara sahip olan Zât'a yaptığından sual olunmaz ve O'nun hükmüne, tedbirlerine ve elçilerini seçmesine hiç kimsenin itiraz etme hakkı yoktur. (Şâmî, Hamza ve Alî [Kisâî] kıraatinde تَرْجِعُ [malum olarak] okunmuştur).
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٧٧) “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.” (77)
{يا أيها الذين آمنوا اركعوا واسجدوا} في صلاتكم وكان أول ما أسلموا يصلون بلا ركوع وسجود فأمروا أن تكون صلاتهم بركوع وسجود وفيه دليل على أن الأعمال ليست من الإيمان وأن هذه السجدة للصلاة لا للتلاوة {وَاعْبُدُواْ رَبَّكُمْ} واقصدوا بركوعكم وسجودكم وجه الله لا الصنم {وافعلوا الخير} قيل لما كان للذكر مزية على غيره من الطاعات دعا المؤمنين أولاً إلى الصلاة التي هي ذكر خالص لقوله تعالى وأقم الصلاة لذكرى ثم إلى العبادة بغير الصلاة كالصوم والحج وغيرهما ثم عم الحث على سائر الخيرات وقيل أريد به صلة الأرحام ومكارم الأخلاق {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي كي تفوزوا وافعلوا هذا كله وأنتم راجون للفلاح غير مستيقنين ولا تتكلوا على أعمالكم
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin” namazlarınızda. Müslüman oldukları ilk dönemde rükûsuz ve secdesiz namaz kılarlardı; namazlarının rükûlu ve secdeli olması kendilerine emredildi. Bunda, amellerin imandan [bir cüz] olmadığına ve bu secdenin tilavet için değil namaz için olduğuna bir delil vardır. { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } “Rabbinize kulluk edin” rükû ve secdenizle putu değil Allah'ın rızasını kastedin. { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “ve hayır işleyin” Denildi ki: Zikrin diğer taatlere üstünlüğü olduğu için Allah Teâlâ, { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” ayetinden ötürü önce müminleri halis zikir olan namaza, sonra oruç, hac ve diğerleri gibi namaz dışındaki ibadetlere davet etmiş, sonra da diğer tüm hayırları işlemeye genel bir teşvikte bulunmuştur. Bununla sıla-i rahim ve güzel ahlakın kastedildiği de söylenmiştir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz” yani zafere ulaşasınız diye. Tüm bunları, kesin gözüyle bakmaksızın kurtuluşu umarak yapın ve amellerinize güvenip dayanmayın.
وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨)
وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٧٨) “Allah uğrunda, O'na yaraşır şekilde cihad edin. O, sizi seçti ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi; babanız İbrahim'in dininde [olduğu gibi]. O (Allah), bundan önce de bunda da sizi 'Müslümanlar' olarak isimlendirdi ki Peygamber sizin üzerinize şahit olsun, siz de insanlar üzerine şahitler olasınız. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı sarılın. O, sizin Mevlânızdır. O ne güzel Mevlâ, ne güzel yardımcıdır!” (78)
{وجاهدوا} أمر الغزو أو مجاهدة النفس والهوى وهو الجهاد الأكبر أو هو كلمة حق عند أمير جائر {في الله} أى فى
{ وَجَاهِدُوا } “Ve cihad edin” Bu; gazve emridir yahut nefisle ve heva ile mücadele etmektir ki bu en büyük cihaddır (cihâd-ı ekber) ya da zalim bir yöneticinin yanında hak söz söylemektir. { فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda” yani
الحج (٧٨)
Hac (78)
ذات الله ومن أجله {حَقَّ جهاده} وهو أن لا يخاف في الله لومة لائم يقال هو حق عالم وجد عالم أى حقاً وجداً ومنه حق جهاده وكان القياس حق الجهاد فيه أو حق جهادكم فيه لكن الإضافة تكون بأدنى ملابسة واختصاص فلما كان الجهاد مختصاً بالله من حيث إنه مفعول لوجهه ومن أجله صحت إضافته إليه ويجوز أن يتسع في الظرف كقوله
Allah'ın Zâtı uğrunda ve O'nun rızası için [cihad edin]. { حَقَّ جِهَادِهِ } “O'na yaraşır şekilde” Bu da Allah yolunda kınayanın kınamasından korkmamaktır. Arapçada 'Gerçekten âlimdir' anlamında 'هو حق عالم' ve 'جد عالم' denir; 'hakka cihâdihî' [ifadesi de] bundandır. Kıyasa uygun olan [ifade] 'hakka'l-cihâdi fîhi' (O'nun uğrundaki cihadın hakkıyla) veya 'hakka cihâdiküm fîhi' (sizin O'nun uğrundaki cihadınızın hakkıyla) şeklinde olması idi. Fakat tamlama (izafet), en küçük bir alaka ve aidiyetle yapılabilir. Cihad, Allah'ın rızası için yapılması ve O'nun uğrunda olması hasebiyle Allah'a has kılınınca, O'na izafe edilmesi sahih olmuştur. Zarfın genişletilmesi de caizdir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
ويوم شهدنا سليماً وعامراً هُوَ {اجتباكم} اختاركم لدينه ونصرته {وَمَا جَعَلَ عَلَيْكمْ فِى الدين مِنْ حَرَجٍ} ضيق بل رخص لكم في جميع ما كلفكم من الطهارة والصلاة والصوم والحج بالتيمم بالايماء وبالقصد والإفطار لعذر السفر والمرض وعدم الزاد والراحلة {مّلَّةَ أَبِيكُمْ إبراهيم} أي اتبعوا ملة أبيكم أو نصب على الاختصاص أي أعني بالدين ملة أبيكم وسماه أباً وإن لم يكن أباً للأمة كلها لأنه أبو رسول الله ﷺ فكان أباً لأمته لأن أمة الرسول في حكم أولاده قال ﵇ إنما أنا لكم مثل الوالد {هُوَ سماكم المسلمين} أي الله بدليل قراءة أبى الله سماكم {مِن قَبْلُ} في الكتب المتقدمة {وَفِى هذا} أي في القرآن أي فضلكم على سائر الأمم وسماكم بهذا الاسم الأكرم {لِيَكُونَ الرسول شَهِيداً عَلَيْكُمْ} أنه قد بلغكم رسالة ربكم {وَتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس} بتبليغ الرسل رسالات الله إليهم وإنما خصكم بهذه الكرامة والأثرة {فأقيموا الصلاة} بواجباتها {وآتوا الزكاة} بشرائطها {واعتصموا بالله} وثقوا بالله وتوكلوا عليه لا بالصلاة والزكاة {هُوَ مولاكم} أي مالككم وناصركم ومتولي أموركم {فَنِعْمَ المولى} حيث لم يمنعكم رزقكم بعصيانكم {وَنِعْمَ النصير} أي الناصر هو أعانكم على طاعتكم وقد أفلح من هو مولاه وناصره والله الموفق للصواب
“Ve Süleym ile Âmir'e tanık olduğumuz gün...” { هُوَ اجْتَبَاكُمْ } “O, sizi seçti” sizi dini ve dinine yardım etmek için seçti. { وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” darlık yüklemedi; bilakis teyemmümle, ima ile [namaz kılmakla], yolculuk, hastalık, azık ve binek bulunmaması mazeretiyle [namazı] kısaltmak ve orucu açmakla (iftar etmekle) sizi mükellef kıldığı temizlik, namaz, oruç ve hac gibi bütün hususlarda size ruhsat verdi. { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ } “babanız İbrahim'in dininde” Yani babanızın dinine uyun veya ihtisas (özgüleme) üzere mansuptur; yani dinden kastım babanızın dinidir. Bütün ümmetin babası olmadığı halde ona 'baba' demiştir; çünkü o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in babasıdır, dolayısıyla onun ümmetinin de babası hükmündedir; zira Peygamber'in ümmeti onun evlatları mesabesindedir. Nitekim o aleyhisselâm: 'Şüphesiz ben sizin için bir baba gibiyim' buyurmuştur. { هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ } “O sizi 'Müslümanlar' olarak isimlendirdi” yani Allah; Übeyy'in 'Allah sizi isimlendirdi' kıraatinin delaletiyle. { مِنْ قَبْلُ } “bundan önce” önceki kitaplarda { وَفِي هَذَا } “ve bunda da” yani Kur'an'da da. Yani sizi diğer ümmetlere üstün kıldı ve sizi bu en şerefli isimle isimlendirdi. { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ } “ki Peygamber sizin üzerinize şahit olsun” Rabbinizin risaletini size tebliğ ettiğine dair; { وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } “siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” peygamberlerin Allah'ın risaletlerini onlara tebliğ ettiklerine dair. Sizi bu keramet ve üstünlükle seçkin kıldığına göre { فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ } “artık namazı dosdoğru kılın” vacipleriyle birlikte; { وَآتُوا الزَّكَاةَ } “zekâtı verin” şartlarıyla birlikte; { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sımsıkı sarılın” namaza ve zekâta değil, Allah'a güvenip O'na tevekkül edin. { هُوَ مَوْلَاكُمْ } “O, sizin Mevlânızdır” yani Mâlikiniz, yardımcınız ve işlerinizi üstlenendir. { فَنِعْمَ الْمَوْلَى } “O ne güzel Mevlâ” zira isyan etmenize rağmen rızkınızı sizden kesmemiştir; { وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “ve ne güzel yardımcıdır!” yani O ne güzel yardımcıdır ki O'na itaat etmeniz için size yardım etmiştir. Mevlâsı ve yardımcısı O olan kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir. Doğruya muvaffak kılan Allah'tır.