إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧)
{ إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ (٣٧) } “'O (hayat), ancak bizim dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, biz diriltilecek de değiliz.'”
{إِنْ هِىَ} هذا ضمير لا يعلم ما يعنى به غلا بما يتلوه من بيانه وأصله إن الحياة {إِلاَّ حَيَاتُنَا الدنيا} ثم وضع هي موضع الحياة لأن الخبر يدل عليها ويبينها والمعنى لا حياة إلا هذه الحياة التي نحن فيها ودنت منا وهذا لأن إن النافية دخلت على هي التي في معنى الحياة الدالة على الجنس فنفتها فوازنت لا التي لنفي الجنس {نَمُوتُ وَنَحْيَا} أي يموت
{ إِنْ هِيَ } “O, ancak...”; bu öyle bir zamirdir ki ne anlama geldiği ancak kendisini takip eden beyanından bilinir. Aslı [cümle], “İn el-hayâtü” (şüphesiz hayat...) şeklindedir. { إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا } “ancak bizim dünya hayatımızdır”; sonra haber ona delalet edip onu açıkladığı için “hayat” yerine “hiye” (هِيَ) konmuştur. Anlamı şudur: İçinde bulunduğumuz ve bize yakın olan bu hayattan başka hayat yoktur. Bu da nefy edatı olan “in” (إِنْ), cinse delalet eden “hayat” anlamındaki “hiye” zamirinin üzerine dahil olup onu nefyettiği içindir; böylece cinsi nefyeden “lâ” (لَا) edatına denk olmuştur. { نَمُوتُ وَنَحْيَا } “ölürüz ve yaşarız”; yani bazılarımız ölür,
بعض ويولد بعض ينقوض قرن فيأتي قرن آخر أو فيه تقديم وتأخير أي نحيا ونموت وهو قراءة أبي وابن مسعود رضى الله عنهما {وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ} بعد الموت
bazılarımız doğar; bir nesil yok olur, başka bir nesil gelir. Yahut bunda takdim ve tehir vardır; yani "yaşarız ve ölürüz" demektir. Bu da Übey ve İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anhümâ kıraatidir. { وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “ve biz diriltilecek de değiliz”, ölümden sonra.
إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨)
{ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ (٣٨) } “'O, Allah'a karşı yalan uyduran bir adamdan başkası değildir; biz ona inanacak değiliz.'”
{إِنْ هُوَ إِلاَّ رَجُلٌ افترى على الله كَذِباً} أي ما هو إلا مفتر على الله فيما يدعيه من استنبائه له وفيما يعدنا من البعث {وَمَا نَحْنُ لَهُ بمؤمنين} بمصدقين
{ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } “O, Allah'a karşı yalan uyduran bir adamdan başkası değildir”; yani o, kendisine peygamberlik verildiği iddiasında ve bize vadettiği diriliş konusunda Allah'a iftira eden kimseden başkası değildir. { وَمَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ } “biz ona inanacak değiliz”, onu tasdik edecek değiliz.
قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٣٩)
{ قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ (٣٩) } “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et!'”
{قَالَ رَبّ انصرنى بِمَا كَذَّبُونِ} فأجاب الله دعاء الرسول بقوله
{ قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ } “[Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Beni yalanlamalarına karşı bana yardım et!'” Bunun üzerine Allah, elçinin duasına şu sözüyle icabet etti:
قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ (٤٠)
{ قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ (٤٠) } “[Allah] buyurdu ki: 'Az bir süre sonra mutlaka pişman olacaklar!'”
{قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ} قليل صفة للزمان كقديم وحديث في قولك ما رأيته قديماً ولا حديثا وفى معناه عن قريب وما زائدة أو بمعنى شئ أو زمن وقليل بدل منها وجواب القسم المحذوف {لَّيُصْبِحُنَّ نادمين} إذا عاينوا ما يحل بهم
{ قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ } “buyurdu ki: 'Az bir süre sonra...'”; "kalîl" (az), senin "Onu ne eskiden ne de yeni gördüm" sözündeki kadîm ve hadîs gibi zamanın sıfatıdır ve "yakında" anlamındadır. "Mâ" (مَا) zaidedir yahut "şey" veya "zaman" manasındadır; "kalîl" ise ondan bedeldir. Hazfedilmiş yeminin cevabı [şudur]: { لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ } “mutlaka pişman olacaklar!”, başlarına gelecek olanı bizzat gördükleri zaman.
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١)
{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤١) } “Bunun üzerine onları hak ile o korkunç ses yakalayıverdi de kendilerini bir sel süprüntüsü kıldık. Artık uzak olsun o zalimler topluluğu!”
{فَأَخَذَتْهُمُ الصيحة} أي صيحة جبريل صاح عليهم فدمرهم
{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Bunun üzerine onları o korkunç ses yakalayıverdi”, yani Cebrail'in çığlığı; onların üzerine haykırdı ve onları helak etti.
المؤمنون (٤٩ - ٤١)
el-Mü'minûn (41 - 49)
{بالحق} بالعدل من الله يقال فلان يقضي بالحق أي بالعدل {فجعلناهم غُثَاء} شبههم في دمارهم بالغثاء وهو حميل السيل مما بلى واسودّ من الورق والعيدان {فَبُعْداً} فهلاكاً يقال بعد بعدا وأبعد هلك وهو من المصادر المنصوبة بأفعال لا يستعمل إظهارها {لّلْقَوْمِ الظالمين} بيان لمن دعي عليه بالبعد نحو هيت لك
{ بِالْحَقِّ } “hak ile”, Allah'tan bir adaletle. "Falan kimse hak ile yani adaletle hükmediyor" denir. { فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً } “kendilerini bir sel süprüntüsü kıldık”; helak olmalarında onları "ğusâ"ya (غُثَاء) benzetti. O da çürüyüp kararmış yaprak ve çalı çırpıdan ibaret sel süprüntüsüdür. { فَبُعْدًا } “artık uzak olsun!”, yani helak olsunlar! "Ba'ude bu'den" (بَعُدَ بُعْدًا) ve "eb'ade" (أَبْعَدَ), helak oldu demektir. Bu, fiilleri açıkça zikredilmeyen mensup masdarlardandır. { لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “o zalimler topluluğu”, "Heyte leke" ifadesinde olduğu gibi, aleyhine bu'd (uzaklık/helak) ile beddua edilen kimseleri açıklamaktadır.
ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ (٤٢)
{ ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ (٤٢) } “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik.”
{ثم أنشأنا من بعدهم قرونا آخرين} قوم صالح ولوط وشعيب وغيرهم
{ ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ } “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik”; Sâlih'in, Lût'un, Şuayb'ın kavmi ve diğerleri.
مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣)
{ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) } “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve [ecellerini] geciktiremezler de.”
{مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ} من صلة أي ما تسبق أمة {أَجَلُهَا} المكتوب لها والوقت الذى حد لهلاكها وكتب {وما يستأخرون} لا يتأخرون عنه
{ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ } “Hiçbir ümmet... önüne geçemez”; "min" (مِنْ) sıladır (pekiştirme edatıdır), yani hiçbir ümmet öne geçemez; { أَجَلَهَا } “kendi ecelinin”, kendisi için yazılmış olanı, helaki için tayin edilip yazılmış vakti; { وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ } “ve [ecellerini] geciktiremezler de”, ondan geri kalamazlar.
ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤)
{ ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) } “Sonra birbiri ardınca elçilerimizi gönderdik. Ne zaman bir ümmete elçisi geldiyse onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [helake] sürükledik ve onları dillere destan kıldık. Artık inanmayan bir kavim uzak olsun!”
{ثم أرسلنا رسلنا تترا} فعلى والألف للتأنيث كسكرى لأن الرسل جماعة ولذا لا ينون لأنه غير منصرف تترى بالتنوين مكي وأبو عمرو ويزيد على أن الألف للإلحاق كأرطى وهو نصب على الحال في القراءتين
{ ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى } “Sonra birbiri ardınca elçilerimizi gönderdik”; "fe'lâ" (فَعْلَى) veznindedir ve sondaki elif, "sekrâ" (سَكْرَى) kelimesinde olduğu gibi müenneslik içindir; zira elçiler topluluktur. Bu yüzden gayri munsarif olup tenvin almaz. Mekkî, Ebû Amr ve Yezîd, elifin "artâ" (أَرْطَى) kelimesinde olduğu gibi ilhak için olduğu kabulüyle tenvinli olarak "Tetran" (تَتْرًا) şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatte de hâl olarak mansuptur.
أي متتابعين واحداً بعد واحد وتاؤها فيهما بدل من الواو والاصل وترى من الوتر وهو الفرد فقلبت الواو تاء كتراث {كل ما جَاء أُمَّةً رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُ} الرسول يلابس المرسل والمرسل إليه والإضافة تكون بالملابسة فتصح إضافته إليهما {فَأَتْبَعْنَا} الأمم والقرون {بَعْضُهُم بَعْضاً} في الهلاك {وجعلناهم أَحَادِيثَ} أخباراً يسمع بها ويتعجب منها والأحاديث تكون اسم جمع للحديث ومنه أحاديث النبى ﵊ وتكون جمعا للأحدوثة وهو ما يتحدث به الناس تليها وتعجباً وهو المراد هنا {فَبُعْداً لّقَوْمٍ لاَّ يؤمنون}
Yani birbiri ardınca, peş peşe [gönderdik]. Her iki kıraatte de bunun tâ harfi, vâv harfinden bedeldir; aslı tekil/birer birer demek olan el-Vitr (الْوِتْر) kökünden "vetrâ"dır (وَتْرَى). Vâv harfi, "türâs" (تُرَاث) kelimesinde olduğu gibi tâ harfine dönüştürülmüştür. { كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ } “Ne zaman bir ümmete elçisi geldiyse onu yalanladılar”; elçi, hem gönderenle hem de gönderilenle irtibatlıdır; izafet (tamlanma) irtibatla olur, dolayısıyla onun her ikisine de izafe edilmesi sahihtir. { فَأَتْبَعْنَا } “Biz de... birbiri ardınca sürükledik”, ümmetleri ve nesilleri; { بَعْضَهُمْ بَعْضًا } “onları birbiri ardınca”, helakte [birbiri ardınca sürükledik]. { وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ } “ve onları dillere destan kıldık”, işitilen ve hayret edilen haberler [kıldık]. Ehâdîs (أَحَادِيث), "hadîs" kelimesinin ismi cemi olabilir; nitekim Peygamber'in aleyhisselâm hadisleri buna örnektir. Ya da "uhdûse" (أُحْدُوثَة) kelimesinin çoğulu olabilir ki bu da insanların ibret ve hayretle andıkları şeylerdir; burada kastedilen de budur. { فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Artık inanmayan bir kavim uzak olsun!”
ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٤٥)
{ ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٤٥) } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik.”
{ثُمَّ أَرْسَلْنَا موسى وَأَخَاهُ هارون} بدل من أخاه {بأياتنا} التسع {وسلطان مُّبِينٍ} وحجة ظاهرة
{ ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u... gönderdik”; "Hârûn", "ahâhu" (kardeşi) kelimesinden bedeldir. { بِآيَاتِنَا } “ayetlerimizle”, dokuz [mucize] ile; { وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir delille”, aşikâr bir hüccetle.
إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ (٤٦)
{ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ (٤٦) } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar büyüklük tasladılar ve böbürlenen bir topluluk oldular.”
{إلى فرعون وملئه فاستكبروا} امتنعوا عن قبول الإيمان ترفعاً وتكبراً {وَكَانُواْ قَوْماً عالين} متكبرين مترفعين
{ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar büyüklük tasladılar”; kibirlenip böbürlenerek imanı kabul etmekten kaçındılar. { وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ } “ve böbürlenen bir topluluk oldular”, kibirli, gururlu [kimseler oldular].
فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ (٤٧)
{ فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ (٤٧) } “Bunun üzerine dediler ki: 'Kavimleri bize kulluk edip dururken, bizim gibi iki insana mı inanacağız?'”
{فقالوا أنؤمن لبشرين مثلنا} البشر يكون واحد جميعا ومثل وغير يوصف بهما الاثنان والجمع والمذكر والمؤنث {وَقَوْمُهُمَا} أي بنو إسرائيل {لَنَا عابدون} خاضعون مطيعون وكل من دان الملك فهو عابد له عند العرب
{ فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا } “Bunun üzerine dediler ki: 'Bizim gibi iki insana mı inanacağız?'”; "beşer" (بَشَر) kelimesi tekil ve çoğul için kullanılır; "misl" (مِثْل) ve "ğayr" (غَيْر) kelimeleri ise ikil, çoğul, müzekker ve müennes için sıfat olurlar. { وَقَوْمُهُمَا } “kavimleri”, yani İsrailoğulları; { لَنَا عَابِدُونَ } “bize kulluk edip dururken”, boyun eğmiş, itaatkâr kimselerken. Araplara göre bir krala itaat eden herkes ona kulluk edendir.
فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨)
{ فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) } “Böylece onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular.”
{فكذبوهما فكانوا من المهلكين} بالغرق
{ فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ } “Böylece onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular”, boğularak [helak edilenlerden].
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩)
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya, belki doğru yolu bulurlar diye o Kitab'ı verdik.”
{ولقد آتينا موسى} أى
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى } “Andolsun biz Mûsâ'ya... verdik”; yani
المؤمنون (٥٤ - ٤٩)
el-Mü'minûn (49 - 54)
قوم موسى {الكتاب} التوراة {لَّعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} يعملون بشرائعها ومواعظها
Mûsâ'nın kavmine [verdik]; { الْكِتَابَ } “o Kitab'ı”, Tevrat'ı; { لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “belki doğru yolu bulurlar diye”, onun şeriatı ve öğütleriyle amel ederler diye.
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ (٥٠)
{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) } “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet (ibret) kıldık ve onları barınmaya elverişli ve akarsuyu bulunan yüksek bir tepeye yerleştirdik.”
{وجعلنا ابن مريم وأمه آية} تدل على قدرتنا على ما نشاء لأنه خلق من غير نطفة وحدلان الأعجوبة فيهما واحدة أو المراد وجعلنا ابن مريم آية وأمه آية فحذفت الأولى لدلالة الثانية عليها {وآويناهما} جعلنا
{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet kıldık”; dilediğimiz şeye gücümüzün yettiğine delalet eden [bir mucize kıldık]. Çünkü o, sperm olmaksızın yaratılmıştır. İkisindeki harika hadise tek bir şey olduğu için [ayet kelimesi tekil geldi]. Yahut kastedilen, "Meryem oğlunu bir ayet, annesini de bir ayet kıldık" demektir; ikincinin delaleti sebebiyle birincisi hazfedilmiştir. { وَآوَيْنَاهُمَا } “ve onları yerleştirdik”, ikisinin
مأواهما أي منزلهما {إلى رَبْوَةٍ} شامي وعاصم ربوة غيرهما أى أرض مستوية منبسطة أو ذات ثمار وماء يعني أنه لأجل الثمار يستقر فيها ساكنوها {ومعين} ماء ظاهر جار على وجه الأرض أوانه مفعول أي مدرك بالعين بظهوره من عانه إذا أدركه بعينه أو فعيل أنه نفاع بظهوره وجريه من الماعون وهو المنفعة
barınağını yani meskenini kıldık; { إِلَى رَبْوَةٍ } “yüksek bir tepeye”; Şâmî ve Âsım "rabveh" (رَبْوَةٍ), diğerleri ise "rubveh" şeklinde okumuştur. Yani düz, geniş bir araziye veya meyveli ve sulu [bir tepeye yerleştirdik]; yani meyveler sebebiyle orada oturanlar yerleşirler. { وَمَعِينٍ } “ve akarsuyu bulunan”; yeryüzünde açıkça akan su [demektir]. Yahut o mef'ûldür, yani aşikâr olması sebebiyle gözle idrak edilen manasındadır; gözüyle idrak ettiğinde kullanılan "ânehu" (عَانَهُ) fiilindendir. Ya da faîl (فَعِيل) veznindedir; açığa çıkması ve akmasıyla çok faydalı demektir ki "el-mâûn" (الْمَاعُون) yani menfaat kelimesindendir.
يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)
{ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١) } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin. Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim.”
{يا أيها الرسل كُلُواْ مِنَ الطيبات} هذا النداء والخطاب ليسا على ظاهرهما لأنهم أرسلوا متفرقين في أزمنة مختلفة وإنما المعنى الإعلام بأن كل رسول في زمانه نودي بذلك ووصى به ليعتقد السامع أن أمراً نودي له جميع الرسل ووصوابه حقيق أن يؤخذ به ويعمل عليه أو هو خطاب لمحمد ﵊ لفضله وقيامه مقام الكل في زمانه وكان يأكل من الغنائم أو لعيسى ﵇ لاتصال الآية بذكره وكان يأكل من غزل أمه وهو أطيب الطيبات والمراد بالطيبات ما حل والأمر للتكليف أو ما يستطاب ويستلذ والأمر للترفيه والإباحة {واعملوا صالحا} موافقاً للشريعة {إِنّى بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} فأجازيكم على أعمالكم
{ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin”; bu nida ve hitap zahiri üzere değildir; çünkü onlar farklı zamanlarda ayrı ayrı gönderilmişlerdir. Mana ancak şudur: Dinleyenin, bütün peygamberlere emredilen ve tavsiye edilen bir hususun tutulmaya ve onunla amel edilmeye layık olduğuna inanması için kendi zamanında her peygambere böyle seslenildiği ve bunun tavsiye edildiği bildirilmektedir. Yahut bu, fazileti ve kendi zamanında hepsinin makamına kaim olması sebebiyle Muhammed'e aleyhisselâm hitaptır ve o ganimetlerden yerdi. Veya ayetin zikrinin onunla bitişik olması sebebiyle Îsâ'ya aleyhisselâm [hitaptır] ve o da annesinin ipliğinden (eğirdiğinden) yerdi ki bu temiz şeylerin en temizidir. Temiz şeylerden kasıt, helal olanlardır ve emir teklif içindir; yahut lezzetli ve hoş bulunan şeylerdir ve emir de genişlik/rahatlık ve mubah kılma içindir. { وَاعْمَلُوا صَالِحًا } “ve salih amel işleyin”, şeriata uygun olanı. { إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim”, böylece amellerinizin karşılığını veririm.
وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢)
{ وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢) } “Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden korkun!”
{وَإِنَّ هذه} كوفي على الاستئناف وأن حجازي وبصرى بمعنى ولان اى فاتقون ى ن هذه أو معطوف على ما قبله أي بما تعملون عليهم وبأن هذه أو تقديره واعلموا أن هذه {أُمَّتُكُمْ} أي ملتكم وشريعتكم التي أنتم عليها {أُمَّةً وَاحِدَةً} ملة واحدة وهي شريعة الاسلام وانتصاب أمة على الحال والمعنى وإن الدين دين واحد وهو الاسلام ومثله إِنَّ الدّينَ عند الله الإسلام {وَأَنَاْ رَبُّكُمْ} وحدي {فاتقون} فخافوا عقابي في مخالفتكم أمرى
{ وَإِنَّ هَذِهِ } “Şüphesiz bu...”; Kûfîler istînâf (yeni bir başlangıç) olarak [kesreyle okumuşlardır]. Hicâzîler ve Basralılar "ve-enne" (وَأَنَّ) şeklinde okumuşlardır; "çünkü/için" (وَلِأَنَّ) manasındadır, yani "benden korkun, çünkü bu böyledir"; yahut önceki cümleye matuftur; yani "yaptıklarınızı bildiğim ve şüphesiz bu olduğu için"; ya da takdiri "bilin ki bu..." şeklindedir. { أُمَّتُكُمْ } “sizin ümmetinizdir”, yani üzerinde bulunduğunuz milletiniz ve şeriatınızdır; { أُمَّةً وَاحِدَةً } “tek bir ümmet olarak”, tek bir millettir ki o da İslam şeriatıdır. "Ümmeten" kelimesinin mansup olması hâl olmasındandır. Mana şudur: Şüphesiz din tek bir dindir, o da İslam'dır. { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” ayeti de böyledir. { وَأَنَا رَبُّكُمْ } “ben de sizin Rabbinizim”, tek başıma; { فَاتَّقُونِ } “öyleyse benden korkun”, emrime muhalefet etmeniz hususunda azabımdan korkun.
فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣)
{ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) } “Fakat onlar işlerini kendi aralarında parça parça edip böldüler. Her fırka kendi yanındaki ile sevinip durmaktadır.”
{فَتَقَطَّعُواْ أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} تقطع بمعنى قطع أي قطعوا أمر دينهم
{ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Fakat onlar işlerini kendi aralarında parça parça edip böldüler”; "tekattaa" (تَقَطَّعَ), "kata'a" (قَطَعَ) manasındadır, yani din işlerini parça parça ettiler.
{زُبُراً} جمع زبور أي كتباً مختلفة يعني جعلوا دينهم أدياناً وقيل تفرقوا في دينهم فرقاً كلٍ فرقة تنتحل كتاباً وعن الحسن قطعوا كتاب الله قطعاً وحرفوه وقرئ زَبرا جمع زبرة أي قطعاً {كُلُّ حِزْبٍ} كل فرقة من فرق هؤلاء المختلفين المتقطعين دينهم {بِمَا لَدَيْهِمْ} من الكتاب والدين أو من الهوى والرأي {فَرِحُونَ} مسرورون معتقدون أنهم على الحق
{ زُبُرًا } “parça parça [kitaplar]”; "zebûr"un (زَبُور) çoğuludur, yani farklı farklı kitaplar edindiler; yani dinlerini ayrı ayrı dinler haline getirdiler. Dendi ki: Dinlerinde fırkalara ayrıldılar, her fırka bir kitabı benimsedi. Hasen'den şöyle rivayet edilmiştir: Allah'ın Kitabını parça parça ettiler ve onu tahrif ettiler. Zübre (زُبْرَة) kelimesinin çoğulu olarak "züberan" (زُبَرًا) şeklinde de okunmuştur ki parçalar demektir. { كُلُّ حِزْبٍ } “her fırka”, dinlerini parçalayan bu ayrılıkçı gruplardan her bir fırka; { بِمَا لَدَيْهِمْ } “kendi yanındaki ile”, kitaptan, dinden veya heva ve şahsi görüşten kendi katında olanla; { فَرِحُونَ } “sevinip durmaktadır”, hak üzere olduklarına inanarak sevinç içindedirler.
فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤)
{ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) } “Artık sen onları bir süreye kadar kendi sapkınlık ve gafletleri içinde bırak!”
{فذرهم في غمرتهم}
{ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ } “Artık sen onları kendi... içinde bırak!”,
المؤمنون (٦٣ - ٥٤)
el-Mü'minûn (54 - 63)
جهالتهم وغفلتهم {حتى حِينٍ} أي إلى أن يقتلوا أو يموتوا
cehaletleri ve gafletleri içinde [bırak]; { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar”, yani öldürülünceye veya ölünceye kadar.
أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ (٥٥)
{ أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ (٥٥) } “Sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz servet ve oğullar ile...”
{أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِينَ} ما بمعنى الذي وخبر أن
{ أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ } “Sanıyorlar mı ki, kendilerine servet ve oğullarla yardım edişimiz...”; "mâ" (مَا), "ellezî" (الَّذِي) manasındadır. "Enne"nin (أَنَّ) haberi,
نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦)
{ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٦) } “iyiliklerde onlar için acele ettiğimizi [mi sanıyorlar]? Hayır, onlar farkında değiller!”
{نسارع لهم في الخيرات} والعائد من خبران إلى اسمها محذوف أي نسارع لهم به والمعنى أن هذا الإمداد ليس إلا استدراجاً لهم إلى المعاصي وهم يحسبونه مسارعة لهم في الخيرات ومعالجة بالثواب جزاء على حسن صنيعهم وهذه الآية حجة على المعتزلة في مسألة الأصلح لأنهم يقولون إن الله لا فعل بأحد من الخلق إلا ما هو أصلح له في الدين وقد أخبر أن ذلك ليس بخير لهم في الدين ولا أصلح {بَل لاَّ يَشْعُرُونَ} بل استدراك لقوله أيحسبون أى أنهم أشباه البهائم لاشعور لهم حتى يتأملوا في ذلك أنه استدراج أو مسارعة في الخير
{ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ } “iyiliklerde onlar için acele ettiğimizi...” cümlesidir. "Enne"nin haberinden ismine dönen zamir hazfedilmiştir, yani "onunla onlar için acele ediyoruz" demektir. Mana şudur: Bu [mal ve mülkle] imdat, onları günahlara doğru derece derece yaklaştırmaktan (istidrac) başka bir şey değildir; onlar ise bunu, kendileri için iyiliklerde acele edilmesi ve güzel amellerinin bir karşılığı olarak hemen sevaba nail kılınmaları sanmaktadırlar. Bu ayet, el-Aslah (kul için en uygun olanı yaratma) meselesinde Mutezile'ye karşı bir delildir; çünkü onlar Allah'ın, yaratılmışlardan hiçbirine dinde onun için en uygun olandan başkasını yapmayacağını söylerler. Oysa [Allah], bunun onlar için dinde ne bir hayır ne de en uygun olan bir şey olduğunu haber vermiştir. { بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Hayır, onlar farkında değiller!”; "bel" (بَلْ), "eyahsebûne" (sanıyorlar mı) sözü üzerine istidraktır. Yani onlar hayvanlar gibidirler; bunun bir istidrac mı yoksa hayırda acele etmek mi olduğunu düşünüp anlayacak bir idrakleri yoktur.
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler,”
ثم بين ذكر أوليائه فقال {إِنَّ الذين هُم مّنْ خَشْيةِ رَبّهِمْ مُّشْفِقُونَ} أي خائفون
Sonra [Allah] dostlarının durumunu beyan ederek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler,” yani korkanlar;
وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨)
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) } “Rablerinin ayetlerine iman edenler,”
{والذين هم بآيات رَبَّهِمْ يُؤْمِنُونَ} أي بكتب الله كلها لا يفرقون بين كتبه كالذين تقطعوا أمرهم بينهم وهم أهل الكتاب
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Rablerinin ayetlerine iman edenler,” yani Allah'ın kitaplarının hepsine [inananlar], din işlerini aralarında fırkalara ayıran Ehl-i Kitap gibi O'nun kitapları arasında ayrım yapmayanlar;
وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩)
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) } “Rablerine ortak koşmayanlar,”
{والذين هُم بِرَبّهِمْ لاَ يُشْرِكُونَ} كمشركي العرب
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ } “Rablerine ortak koşmayanlar,” Arap müşrikleri gibi [şirk koşmayanlar];
وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ (٦٠)
{ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ (٦٠) } “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekler diye kalpleri korkuyla ürpererek verenler;”
{والذين يؤتون ما آتوا} أي يعطون ما أعطوا من الزكاة والصدقات وقرئ يؤتون ما أتوا بالقصر أي يفعلون ما فعلوا {وقلوبهم وجلة} خائفة أن لا تقبل منهم لتقصيرهم {أَنَّهُمْ إلى رَبّهِمْ راجعون} الجمهور على أن التقدير لأنهم وخبر ان الذين
{ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا } “Ve verdiklerini... verenler”, yani zekât ve sadakalardan verdiklerini verenler; kasr ile (uzatmadan) { يُؤْتُونَ مَا أَتَوْا } şeklinde de okunmuştur ki "yaptıklarını yapanlar" demektir. { وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “kalpleri korkuyla ürpererek”, kusurları sebebiyle kendilerinden kabul edilmeyeceğinden korkarak; { أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ } “Rablerine dönecekler diye”, cumhura göre takdiri "Rablerine dönecekleri için" şeklindedir. "İnne'llezîne"nin haberi ise:
أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ (٦١)
{ أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ (٦١) } “İşte onlar hayır işlerinde yarışırlar ve onlar bunun için önde gidenlerdir.”
{أُوْلَئِكَ يسارعون فِى الخيرات} يرغبون في الطاعات فيبادرونها {وَهُمْ لَهَا سابقون} أي لأجل الخيرات سابقون إلى الجنات أو لأجلها سبقوا الناس
{ أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ } “İşte onlar hayır işlerinde yarışırlar”, taatlere rağbet edip onlara koşarlar; { وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ } “ve onlar bunun için önde gidenlerdir”, yani hayırlar sebebiyle cennetlere önden gidenlerdir veya onlar sebebiyle insanları geçmişlerdir.
وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢)
{ وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda gerçeği söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar.”
{وَلاَ نُكَلّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَهَا} أي طاقتها يعني أن الذي وصف به الصالحون غير خارج عن حد الوسع والطاقة وكذلك كل ما كلفه عباده وهو رد على من جوز تكليف ما لا يطاق {وَلَدَيْنَا كِتَابٌ} أي اللوح أو صحيفة الأعمال {يَنطِقُ بالحق وهم لا يظلمون} لا يقرءون منه يوم القيامة إلا ما هو صدق وعدل لا زيادة فيه ولا نقصان ولا يظلم منهم أحد بزيارة عقاب أو نقصان ثواب أو بتكليف مالا وسع له به
{ وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”, yani gücü kadarını [yükleriz]. Bu, salih kimselerin kendisiyle nitelendirildiği amellerin güç ve kudret sınırlarının dışında olmadığını ve kullarına yüklediği her şeyin de böyle olduğunu ifade eder. Bu, teklif-i mâ lâ yutâkı (güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesini) caiz görenlere bir reddir. { وَلَدَيْنَا كِتَابٌ } “Katımızda bir kitap vardır”, yani Levh[-i Mahfûz] veya amel defteri; { يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “gerçeği söyleyen ve onlar haksızlığa uğratılmazlar”, kıyamet günü ondan sadece doğru ve adil olanı okurlar; onda ne bir artırma ne de bir eksiltme vardır. Onlardan hiç kimseye cezanın artırılması, sevabın eksiltilmesi veya gücünün yetmediği bir şeyle mükellef kılınması suretiyle haksızlık edilmez.
بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ (٦٣)
{ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ (٦٣) } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet ve cehalet içindedir. Onların bundan başka birtakım [kötü] amelleri de vardır ki, onlar bu amelleri yapıp durmaktadırlar.”
{بَلْ قُلُوبُهُمْ فِى غَمْرَةٍ مّنْ هذا} بل قلوب الكفرة في غفلة غامرة لها مما عليه هؤلاء الموصوفون من المؤمنين {وَلَهُمْ أعمال مّن دُونِ ذلك} أي ولهم أعمال خبيثة متجاوزة
{ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet ve cehalet içindedir”; bilakis kâfirlerin kalpleri, bu vasıflanan müminlerin üzerinde bulunduğu halden onları bütünüyle kuşatan bir gaflet içindedir. { وَلَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِكَ } “Onların bundan başka birtakım amelleri de vardır”, yani onların haddi aşan, bundan öte çirkin amelleri vardır;
المؤمنون (٧١ - ٦٣)
el-Mü'minûn (63 - 71)
متخطية لذلك أي لما وصف به المؤمنون {هم لها عاملون} وعليها مقيمون لايفطمون عنها حتى يأخذهم الله بالعذاب
bunu, yani müminlerin vasfedildiği şeyleri aşan [kötü amelleri vardır]. { هُمْ لَهَا عَامِلُونَ } “onlar bu amelleri yapıp durmaktadırlar”, Allah onları azapla yakalayıncaya kadar onlardan vazgeçmeyip üzerinde ısrarla dururlar.
حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤)
{ حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar.”
{حتى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ} متنعميهم {بالعذاب} عذاب الدنيا وهوالقحط سبع سنين حين دعا عليهم النبى ﵊ أو قتلهم يوم بدر وحتى هي التي يبتدأ بعدها الكلام والكلام الجملة الشرطية {إذا هم يجأرون} يصرخون استغاثة والجؤار الصراخ باستغاثة فيقال لهم
{ حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِمْ } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını yakaladığımız zaman”, nimet içinde yüzenlerini; { بِالْعَذَابِ } “azapla”, dünya azabıyla ki bu, Peygamber aleyhisselâm'ın onlara beddua ettiği zamanki yedi yıl süren kıtlıktır yahut Bedir günü öldürülmeleridir. "Hattâ" (حَتَّى), kendisinden sonra söze başlanan (ibtidâiyye) harftir ve söz de şart cümlesidir. { إِذَا هُمْ يَجْأَرُونَ } “hemen feryat edip yalvarırlar”, yardım istemek için bağırıp çağırırlar. "Cüâr" (الجُؤَار), yardım dilemek amacıyla feryat etmektir. Bunun üzerine onlara şöyle denir:
لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥)
{ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) } “Bugün feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz.”
{لا تجأروا اليوم} فإن الجؤار غير نافع لكم {إِنَّكُمْ مّنَّا لاَ تُنصَرُونَ} أي من جهتنا لا يلحقكم نصرا ومعونة
{ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ } “Bugün feryat edip yalvarmayın!”, zira feryat etmeniz size fayda vermez. { إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنصَرُونَ } “Şüphesiz siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz”, yani bizim tarafımızdan size bir zafer ve yardım ulaşmaz.
قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦)
{ قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) } “Gerçekten ayetlerim size okunurdu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz;”
{قد كانت آياتي تتلى عَلَيْكُمْ} أي القرآن {فَكُنتُمْ على أعقابكم تَنكِصُونَ} ترجعون القهقرى والنكوص أن يرجع القهقرى وهو أقبح مشية لأنه لا يرى ما وراءه
{ قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunurdu”, yani Kur'an; { فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz”, arkaya doğru dönerdiniz. "Nükûs" (النكوص), arkaya doğru geri dönmektir ki bu, arkasını göremediği için yürüyüşlerin en çirkinidir.
مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ (٦٧)
{ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ (٦٧) } “Ona karşı büyüklük taslayarak, geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz.”
{مُسْتَكْبِرِينَ} متكبرين على المسلمين حال من تنكصون {به} بالبيت أوبالحرم لأنهم يقولون لا يظهر علينا أحد لأنا أهل الحرم والذي سوغ هذا الإضمار شهرتهم بالاستكبار بالبيت أو بآياتى لأنها في معنى كتابي ومعنى استكبارهم بالقرآن تكذيبهم به استكباراً ضمن مستكبرين معنى مكذبين فعدى تعديته أو يتعلق الياء بقوله {سامرا} تسمرون بذكر القرآن وبالطعن فيه وكانوا يجتمعون حول البيت يسمرون وكانت عامة سمرهم ذكر القرآن وتسميته شعراً وسحراً والسامر نحو الحاضر فى الإطلاق على الجمع وقرئ سمّارا أو بقوله {تَهْجُرُونَ} وهو من الهجر الهذيان تهجرون نافع من أهجر في منطقه إذا أفحش
{ مُسْتَكْبِرِينَ } “Büyüklük taslayarak”, Müslümanlara karşı kibirlenerek; [bu kelime] "tenkisûn" fiilinin hâlidir. { بِهِ } “Ona karşı / onunla”, Beytullah ile veya Harem ile; zira onlar: "Biz Harem ehliyiz, kimse bize üstün gelemez" derlerdi. Bu zamiri caiz kılan husus, onların Beytullah ile kibirlenmelerinin meşhur olmasıdır. Ya da [zamir] "âyâtî"ye (ayetlerime) racidir; zira o "kitâbî" (kitabım) anlamındadır. Onların Kur'an'a karşı büyüklenmelerinin manası ise, büyüklük taslayarak onu yalanlamalarıdır. Burada "müstekbirîn", yalanlayanlar anlamını tazammun ettiği için onun gibi geçişli kılınmıştır. Ya da bâ harf-i cerri { سَامِرًا } “gece sohbeti yaparak” sözüne taalluk eder; Kur'an'ı anarak ve onu kınayarak gece sohbeti yapardınız. Onlar Kâbe'nin etrafında toplanıp gece sohbeti ederlerdi ve sohbetlerinin çoğu Kur'an'ı anmak, onu şiir ve büyü olarak isimlendirmekti. "Sâmir" (السامر) lafzı, çoğul anlamında kullanılmada "hâdır" (الحاضر) gibidir; [kıraatte] "sümmâren" (سُمَّارًا) şeklinde de okunmuştur. Veya [bâ harf-i cerri] { تَهْجُرُونَ } “hezeyanlar savururdunuz” sözüne taalluk eder. Bu da "hecr"den yani hezeyandan (saçmalamaktan) gelir. Nâfi ise sözünde çirkinleştiği zaman kullanılan "ehcere" (أهجر) fiilinden "tühcirûn" (تُهْجِرُونَ) şeklinde okumuştur.
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨)
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) } “Onlar bu sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?”
{أَفَلَمْ يَدَّبَّرُواْ القول} أفلم يتدبروا القرآن ليعلموا أنه الحق المبين فيصدقوا به وبمن جاء به {أم جاءهم ما لم يأت آباءهم الأولين} بل أجاءهم ما لم يأت آباءهم الأولين فلذلك أنكروه واستبدعوه
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } “Onlar bu sözü hiç düşünmediler mi?”, Kur'an'ı açık bir hak olduğunu bilip hem onu hem de onu getireni tasdik etmek üzere iyice düşünmediler mi? { أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “Yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?”, bilakis önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi de bundan dolayı onu inkâr edip yadırgadılar?
أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩)
{ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) } “Yoksa elçilerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?”
{أَمْ لَمْ يَعْرِفُواْ رَسُولَهُمْ} محمداً بالصدق والأمانة ووفور العقل وصحة النسب وحسن الأخلاق أي عرفوه بهذه الصفات {فَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ} بغياً وحسدا
{ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } “Yoksa elçilerini tanımadılar mı?”, [elçileri] Muhammed'i doğruluk, güvenilirlik, akıl üstünlüğü, nesep temizliği ve ahlak güzelliği ile [tanımadılar mı?] Yani onu bu vasıflarla tanımışlardır. { فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?”, azgınlık ve haset sebebiyle [mi inkâr ediyorlar?]
أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٠)
{ أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ (٧٠) } “Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar.”
{أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ} جنون وليس كذلك لأنهم يعلمون أنه أرجحهم
{ أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar?”, [yani] delilik [mi var diyorlar?] Durum öyle değildir; çünkü onlar bilirler ki o, kendilerinin en üstün
عقلاً وأثقبهم ذهناً {بَلْ جَاءهُمْ بالحق} الأبلج والصراط المستقيم وبما خالف شهواتهم وأهواءهم وهو التوحيد والإسلام ولم يجدوا له مرداً ولا مدفعاً فلذلك نسبوه إلى الجنون {وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقّ كارهون} وفيه دليل على أن أقلهم ما كان كارهاً للحق بل كان تاركاً للإيمان به أنفة واستنكافاً من توبيخ قومه وأن يقولوا صبأ وترك دين آبائه كأبي طالب
akıllısı ve zihni en keskin olanıdır. { بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, o kendilerine hakkı getirdi”, apaçık [hakkı], dosdoğru yolu ve nefislerinin arzularına, hevalarına aykırı olan şeyi -yani tevhidi ve İslam'ı- getirdi. Onu geri çevirecek ve defedecek bir yol bulamadılar; bu yüzden onu deliliğe nispet ettiler. { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ } “fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar”. Bunda, onların az bir kısmının haktan hoşlanmayan kimseler olmadığına; bilakis kavminin kınamasından, "atalarının dinini terk edip sâbiî oldu (dinden çıktı)" demelerinden gurur ve çekinme sebebiyle -Ebû Tâlib gibi- ona iman etmeyi terk ettiğine delil vardır.
وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١)
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) } “Eğer hak onların hevalarına uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı. Hayır, biz onlara şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şereflerinden (öğütlerinden) yüz çevirmektedirler.”
{ولو اتبع الحق} أى الله {أهواءهم} فيما يعتقدون من الآلهة {لفسدت السماوات}
{ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ } “Eğer hak uysaydı”, yani Allah [uysaydı]; { أَهْوَاءَهُمْ } “onların hevalarına”, ilahlar konusunda inandıkları şeylere [uysaydı]; { لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ } “kesinlikle gökler fesada uğrardı”,
المؤمنون (٧٧ - ٧١)
el-Mü'minûn (71 - 77)
{والأرض} كما قال لَوْ كَانَ فِيهِمَا الِهَةٌ إلا الله لفسدتا {وَمَن فِيهِنَّ} خص العقلاء بالذكر لأن غيرهم تبع {بَلْ أتيناهم بِذِكْرِهِمْ} بالكتاب الذي هو ذكرهم أي وعظهم أو شرفهم لأن الرسول منهم والقرآن بلغتهم أو بالذكر الذي كانوا يتمنونه ويقولون لو أن عندنا ذكرا من الأولين الآية {فَهُمْ عَن ذِكْرِهِمْ مُّعْرِضُونَ} بسوء اختيارهم
{ وَالْأَرْضُ } “ve yer”; nitekim O: { لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu” buyurmuştur. { وَمَنْ فِيهِنَّ } “ve bunlarda bulunanlar”; akıl sahipleri özellikle zikredilmiştir, çünkü diğerleri onlara tabidir. { بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Hayır, biz onlara zikirlerini getirdik”, kendileri için zikir -yani öğüt veya şeref- olan Kitap ile [getirdik]; çünkü Peygamber onların içindendir ve Kur'an onların dilindedir. Yahut temenni edip de: "Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı..." dedikleri zikirle getirdik (bkz. Sâffât: 167-168). { فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “fakat onlar kendi zikirlerinden yüz çevirmektedirler”, kötü tercihleri sebebiyle [yüz çevirirler].
أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢)
{ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vereceği mükâfat daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
{أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرَاجُ رَبّكَ خَيْرٌ} حجازي وبصرى وعاصم خرجا فخرج على وحمزة شامى خراجا فخراج وهو ما تخرجه إلى الإمام من زكاة أرضك وإلى كل عامل من أجرته وجعله والخرج أخص من الخراج تقول خراج القرية وخرج الكوفة فزيادة اللفظ لزيادة المعنى ولذا حسنت القراءة الأولى يعني أم تسألهم على هدايتك لهم قليلاً من عطاء الخلق فالكثير من الخالق خير من {وَهُوَ خَيْرُ الرازقين} أفضل المعطين
{ أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vereceği mükâfat daha hayırlıdır”; Hicâzî (Nâfi ve İbn Kesîr), Basrî (Ebû Amr) ve Âsım { خَرْجًا فَخَرَاجُ } şeklinde okumuştur. Ali (Kisâî), Hamza ve Şâmî (İbn Âmir) ise { خَرَاجًا فَخَرَاجُ } şeklinde okumuşlardır. Bu, arazinin zekâtından imama çıkardığın ve her bir çalışana ücreti ve karşılığı olarak verdiğin şeydir. "Harc" (الخرج), "harâc"dan (الخراج) daha özeldir. "Köye ait harâc" ve "Kûfe'ye ait harc" dersin. Lafzın artışı anlamın artışı içindir; bundan dolayı birinci kıraat daha güzel olmuştur. Yani: Yoksa sen onlara hidayet etmen karşılığında yaratılmışların vereceği az bir şey mi istiyorsun? Oysa Yaratıcı'nın vereceği çokluk [bundan] daha hayırlıdır. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır”, ihsanda bulunanların en faziletlisidir.
وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣)
{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun.”
{وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} وهو دين الإسلام فحقيق أن يستجيبوا لك
{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun”; bu da İslam dinidir. Dolayısıyla sana icabet etmeleri gerekirdi.
وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ (٧٤)
{ وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ (٧٤) } “Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapmaktadırlar.”
{وَإِنَّ الذين لاَ يُؤْمِنُونَ بالآخرة عَنِ الصراط لناكبون} لعادلون عن هذا الصراط المذكور وهو الصراط المستقيم
{ وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ } “Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapmaktadırlar”, zikredilen bu yoldan -ki o sırât-ı müstakîmdir- sapanlardır.
وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥)
{ وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlardı.”
{وَلَوْ رحمناهم وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مّن ضُرّ} لما أخذهم الله بالسنين حتى أكلوا العلهز جاء أبو سفيان إلى رسول الله ﷺ فقال له أنشدك الله والرحم ألست تزعم أنك بعثت رحمة للعالمين فقال بلى فقال قتلت الآباء بالسيف والأبناء بالجوع فنزلت الآية والمعنى لو كشف الله عنهم هذا الضر وهو القحط الذي أصابهم برحمته لهم ووجدوا الخصب {لَّلَجُّواْ} أي لتمادوا {فِي طغيانهم يَعْمَهُونَ} يترددون يعني لعادوا إلى ما كانوا عليه من الاستكبار وعداوة رسول الله ﷺ والمؤمنين ولذهب عنهم هذا التملق بين يديه
{ وَلَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَكَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik”; Allah onları kıtlık yıllarıyla yakalayıp da "ılhiz" (kanla karıştırılmış deve kılı) yiyecek hale geldiklerinde Ebû Süfyân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek ona: "Allah adına ve akrabalık hakkı için sana yalvarıyorum! Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Evet" buyurdu. [Ebû Süfyân]: "Babaları kılıçla, çocukları da açlıkla öldürdün" dedi ve bunun üzerine bu ayet indi. Anlamı şudur: Eğer Allah onlara rahmet ederek başlarına gelen bu sıkıntıyı -yani uğradıkları kıtlığı- giderseydi ve bolluğa kavuşsalardı; { لَلَجُّوا } “kesinlikle ısrar ederlerdi”, yani sürdürürlerdi; { فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlardı”, tereddüt edip bocalarlardı. Yani kibirlerine, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere olan düşmanlıklarına geri dönerler ve onun huzurundaki bu yaltaklanmaları kaybolup giderdi.
وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦)
{ وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) } “Andolsun, biz onları azap ile yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar.”
{ولقد أخذناهم بالعذاب فما استكانوا} استفعل من الكون أي انتقل من كون إلى كون كما قيل استحال إذا انتقل من حال إلى حال
{ وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا } “Andolsun, biz onları azap ile yakaladık da yine boyun eğmediler”; "istekânû" (اسْتَكَانُوا), "kevn" (oluş) kökünden "istef'ale" (اسْتَفْعَلَ) veznindedir, yani bir oluştan diğer bir oluşa geçti demektir; nitekim bir halden başka bir hale geçtiğinde "istehâle" (استحال) denilmesi gibidir.
حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)
{ حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman, hemen orada ümitsizliğe düşüp şaşkına dönerler.”
{حتى إِذَا فَتَحْنَا} فتّحنا يزيد {عَلَيْهِمْ بَاباً ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ} أي باب
{ حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا } “Nihayet açtığımız zaman”, Yezîd [kıraatte] "fettahnâ" (فَتَّحْنَا) şeklinde okumuştur; { عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ } “üzerlerine şiddetli bir azap kapısı”, yani
الجوع الذي هو أشد من الأسر والقتل {إِذَا هُمْ فيه مبلسون} متحيرون آيسون
esir düşmekten ve öldürülmekten daha şiddetli olan açlık kapısını [açtığımız zaman]; { إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “hemen orada ümitsizliğe düşüp şaşkına dönerler”, şaşkın ve ümitsiz kalırlar;
المؤمنون (٨٧ - ٧٨)
el-Mü'minûn (78 - 87)
من كل خير وجاء أعتاهم وأشدهم شكيمة في العناد ليستعطفك أو محناهم بكل محنة من القتل والجوع فما رؤي فيهم لين مقادة وهم كذلك حتى إذا عذبوا بنار جهنم فحينئذ يبلسون كقوله وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة يبلس المجرمون
her türlü hayırdan [ümitsiz kalırlar] ve onların en azgını ve inatta en katı olanı senden merhamet dilemeye gelir. Yahut onları öldürülme ve açlık gibi her türlü imtihanla sınadık da kendilerinde boyun eğme yönünde hiçbir yumuşama görülmedi. Onlar bu hal üzere devam ederler; nihayet cehennem ateşiyle azap edildiklerinde işte o vakit ümitsizliğe düşerler. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular ümitsizliğe düşüp susarlar.”