Binûn

Mü'minûn — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨)

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) } “O, sizin için kulakları, gözleri ve kalpleri yaratandır. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!”

{وَهُوَ الذى أَنْشَأَ لَكُمُ السمع والأبصار والأفئدة} خصها بالذكر لأنها تتعلق بها من المنافع الدينية والدنيوية ما لا يتعلق بغيرها {قَلِيلاً مَّا تَشْكُرُونَ} أي تشكرون شكرا قليلا وما مزيدة للتأكيد بمعنى حقاً والمعنى إنكم لم تعرفوا عظيم هذه النعم ووضعتموها غير مواضعها فلم تعملوا أبصاركم وأسماعكم في آيات الله وأفعاله ولم تستدلوا بقلوبكم فتعرفوا المنعم ولم تشكروا له شيئا

{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ } “O, sizin için kulakları, gözleri ve kalpleri yaratandır”; bunları özellikle zikretti, çünkü bunlara diğer uzuvlara bağlı olmayan dini ve dünyevi menfaatler bağlıdır. { قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!”, yani pek az şükrediyorsunuz. "Mâ" (ما) pekiştirme için ziyadedir ve "gerçekten/hakkıyla" anlamındadır. Manası şudur: Siz bu nimetlerin büyüklüğünü takdir etmediniz ve onları yerli yerinde kullanmadınız. Gözlerinizi ve kulaklarınızı Allah'ın ayetleri ve fiilleri üzerinde işletmediniz; kalplerinizle delil arayıp nimeti vereni tanımadınız ve O'na hiçbir şekilde şükretmediniz.

وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩)

{ وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) } “Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur ve yalnız O'nun huzurunda toplanacaksınız.”

{وَهُوَ الذى ذَرَأَكُمْ} خلقكم وبثكم بالتناسل {فِى الأرض وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} تجمعون يوم القيامة بعد تفرقكم

{ وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ } “Sizi yaratıp yayan O'dur”, sizi yaratmış ve üreme yoluyla yaymıştır; { فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “yeryüzünde ve yalnız O'nun huzurunda toplanacaksınız”, dağılmanızın ardından kıyamet gününde toplanacaksınız.

وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٨٠)

{ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٨٠) } “O, dirilten ve öldürendir; gece ile gündüzün ardı ardına gelmesi de O'na aittir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?”

{وهو الذي يحيي وَيُمِيتُ} أي يحيى النسم بالإنشاء ويميتها بالإفناء {وله اختلاف الليل والنهار} أى مجئ أحدهما عقيب الآخر واختلافهما في الظلمة والنور أو في الزيادة والنقصان وهو مختص به ولا يقدر على تصريفهما غيره {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} فتعرفوا قدرتنا على البعث أو فتستدلوا بالصنع على الصانع فتؤمنوا

{ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “O, dirilten ve öldürendir”, yani canları yaratmak suretiyle diriltir ve yok etmek suretiyle öldürür. { وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “Gece ile gündüzün ardı ardına gelmesi de O'na aittir”, yani birinin diğerinin peşinden gelmesi, karanlık ve aydınlıkta veya uzayıp kısalmada farklılık göstermesi O'na aittir; bu O'na mahsustur ve ikisini evirip çevirmeye O'ndan başkasının gücü yetmez. { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?”, böylece yeniden diriltmeye olan kudretimizi bilesiniz yahut sanat eserinden Sanatkâr'a delil bulup iman edesiniz!

بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١)

{ بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) } “Aksine onlar, öncekilerin dediklerinin benzerini söylediler.”

{بَلْ قَالُواْ} أي أهل مكة {مِثْلَ مَا قَالَ الأولون} أي الكفار قبلهم ثم بين ما قالوا بقوله

{ بَلْ قَالُوا } “Aksine söylediler”, yani Mekkeliler; { مِثْلَ مَا قَالَ الْأَوَّلُونَ } “öncekilerin dediklerinin benzerini”, yani kendilerinden önceki kâfirlerin [dediklerini]. Sonra ne dediklerini şu sözüyle açıkladı:

قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢)

{ قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) } “Dediler ki: 'Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?'”

{قالوا أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لَمَبْعُوثُونَ} متنا نافع وحمزة وعلي وحفص

{ قَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Dediler ki: 'Ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?'”; Nâfi‘, Hamza, Ali [el-Kisâî] ve Hafs [kıraatinde] "mitnâ" (مِتْنَا) şeklindedir.

لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)

{ لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) } “Andolsun, bu [dirilme] bize de daha önce atalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.”

{لقد وعدنا نحن وآباؤنا هذا} أى البعث {من قبل} مجئ محمد {إِنْ هذا إِلاَّ أساطير الأولين} جمع أسطار جمع سطر وهي ما كتبه الأولون مما لا حقيقة له وجمع أسطور أوفق

{ لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا } “Andolsun, bu bize de atalarımıza da vadedilmişti”, yani yeniden dirilme; { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”, Muhammed'in gelişinden önce. { إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”; "estâr" (أَسْطَار) kelimesinin çoğulu olan "esâtîr" (أَسَاطِير), "satr" (سَطْر) kelimesinin çoğuludur ki bunlar, öncekilerin aslı astarı olmayan yazdığı şeylerdir; "üstûre"nin (أُسْطُور) çoğulu olması ise daha uygundur.

قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤)

{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?'”

ثم أمر نبيه ﵊ بإقامة الحجة على المشركين بقوله {قُل لّمَنِ الأرض وَمَن فِيهَا إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} فإنهم

Sonra Peygamberi aleyhisselâm'a müşriklere karşı delil getirmesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيهَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, yeryüzü ve içindekiler kime aittir?'” Çünkü onlar,

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٨٥)

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (٨٥) } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'”

{سَيَقُولُونَ لِلَّهِ} لأنهم مقرون بأنه الخالق فإذا قالوا {قُلْ أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ} فتعلموا أن من فطر الأرض ومن فيها كان قادراً على إعادة الخلق وكان حقيقاً بأن لا يشرك به بعض خلقه في الربوبية أفلا تذكرون بالتخفيف حمزة وعلي وحفص وبالتشديد غيرهم

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler”, çünkü O'nun yaratıcı olduğunu kabul etmektedirler. Onlar böyle deyince { قُلْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } “De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?'”, böylece yeryüzünü ve içindekileri ilk baştan yaratanın, yaratmayı tekrarlamaya da kadir olduğunu ve yarattıklarından hiçbirinin rubûbiyyette O'na ortak koşulmaması gerektiğini bilesiniz. Hamza, Ali [el-Kisâî] ve Hafs [kıraatinde] "efelâ tezkürûn" (أَفَلَا تَذْكُرُونَ) şeklinde şeddesiz, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٨٧)

{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ (٨٧) } “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?'”

{قُلْ مَن رَّبُّ السماوات السبع وَرَبُّ العرش العظيم سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ} أفلا تخافونه فلا تشركوا به أو أفلا تتقون فى جحودكم

{ قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ } “De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?'”; O'ndan korkup da O'na ortak koşmaz mısınız? Yahut inkârınızda [Allah'tan] sakınmaz mısınız?

المؤمنون (٩٤ - ٨٨)

el-Mü'minûn (88 - 94)

قدرته على البعث مع اعترافكم بقدرته على خلق هذه الأشياء

bu şeyleri yaratmaya olan gücünü itiraf etmekle birlikte O'nun yeniden diriltmeye olan kudretini [inkârınızdan sakınmaz mısınız?]

قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨)

{ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) } “De ki: 'Eğer biliyorsanız, her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan, koruyup gözeten ama kendisi korunmaya muhtaç olmayan kimdir?'”

{قُلْ مَن بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلّ شَىْء} الملكوت الملك والواو والتاء للمبالغة فتنبئ عن عظم الملك {وَهُوَ يُجْيِرُ وَلاَ يُجَارُ عَلَيْهِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} أجرت فلاناً على فلان إذا أغثته منه ومنعته يعني وهو يغيث من يشاء ممن يشاء ولا يغيث أحد منه أحداً

{ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: 'Her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan kimdir?'”; melekût (مَلَكُوت), mülk demektir; vâv ve tâ harfleri mübalağa içindir, dolayısıyla mülkün büyüklüğünü bildirir. { وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O koruyup gözetir, fakat O'na karşı kimse korunamaz, eğer biliyorsanız”; bir kimseyi diğerinden kurtarıp himaye ettiğinde "ecertü fülânen alâ fülân" (أَجَرْتُ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ) denir. Yani O dilediğini dilediği kimseden kurtarır, fakat hiç kimse O'na karşı bir başkasını kurtaramaz.

سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩)

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?'”

{سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فأنى تُسْحَرُونَ} تخدعون عن الحق أو عن توحيده وطاعته والخادع هو الشيطان والهوى الأول لله بالإجماع إذ السؤال لمن وكذا الثاني والثالث عند غير أهل البصرة على المعنى لأنك إذا قلت من رب هذا فمعناه لمن هذا فيجاب لفلان كقول الشاعرة ... إذا قيل من رب المزالف والقرى ورب الجياد الجرد قيل لخاد ...

{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?'”; haktan yahut O'nu birlemekten ve O'na itaat etmekten nasıl saptırılıp aldatılıyorsunuz? Aldatan ise şeytan ve nefsin arzusudur. Birinci [sorudaki cevap] icmâ ile "Lillâh" (لِلَّهِ) şeklindedir; çünkü soru "Limen" (لِمَنْ / kime ait) diyedir. Basralılar dışındakilere göre ikinci ve üçüncü [cevap da] anlama göredir; zira sen "Bunun rabbi kimdir?" dediğinde anlamı "Bu kime aittir?" demek olur ve "Falancanındır" diye cevap verilir; nitekim kadın şairin şu sözünde olduğu gibi: ... "Sınır karakollarının, köylerin ve çıplak/yağız atların rabbi kimdir?" denildiğinde "Hâlid'indir" denildi ...

أي لمن المزالف ومن قرأ بحذفه فعلى الظاهر لأنك إذا قلت من رب هذا فجوابه فلان

Yani "Karakollar kime aittir?" demektir. Lâmsız [Allâh] okuyan ise zâhire göredir; çünkü "Bunun rabbi kimdir?" dediğinde cevabı "Falancadır" olur.

بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠)

{ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٩٠) } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik; onlar ise kesinlikle yalancıdırlar.”

{بَلْ أتيناهم بالحق} بأن نسبة الولد إليه محال والشرك باطل {وَإِنَّهُمْ لكاذبون} في قولهم اتخذ الله ولداً ودعائهم الشريك ثم أكد كذبهم بقوله

{ بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, biz onlara hakkı getirdik”; O'na çocuk isnat etmenin imkânsız ve şirkin bâtıl olduğu [hakikatiyle geldik]. { وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ } “Onlar ise kesinlikle yalancıdırlar”, Allah'ın çocuk edindiğini söylemelerinde ve ortak iddia etmelerinde [yalancıdırlar]. Sonra onların yalanını şu sözüyle pekiştirdi:

مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١)

{ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir.”

{مَا اتخذ الله مِن وَلَدٍ} لأنه منزه عن النوع والجنس وولد الرجل من جنسه {وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إله} وليس معه شريك في الألوهية {إِذاً لَّذَهَبَ كُلُّ إله بِمَا خَلَقَ} لانفرد كل واحد من الآلهة بالذى خلقه فاستبد به ولتميز ملك كل واحد منهم عن الآخر {وَلَعَلاَ بَعْضُهُمْ على بَعْضٍ} ولغلب بعضهم بعضاً كما ترون حال ملوك الدنيا مما لكهم متمايزة وهم متغالبون وحين لم تروا أثراً لتمايز الممالك وللتغالب فاعلموا أنه إله واحد بيده ملكوت كل شئ ولا يقال إذاً لا تدخل إلا على كلام هو جزاء وجواب وههنا وقع لذهب جزاء وجواباً ولم يتقدمه شرط ولا سؤال سائل لأن الشرط محذوف وتقديره ولو كان معه آلهة لدلالة وما كان معه من إله عليه وهو جواب لمن حآجه من المشركين {سبحان الله عَمَّا يَصِفُونَ} من الأنداد والأولاد

{ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir”, çünkü O tür ve cinsten münezzehtir; kişinin çocuğu ise kendi cinsindendir. { وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ } “O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur”, ilahlıkta O'nunla beraber bir ortak yoktur. { إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ } “Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü”, ilahlardan her biri kendi yarattığıyla baş başa kalır, onda tek başına tasarruf eder ve her birinin mülkü diğerinden ayrılırdı; { وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı”, tıpkı mülkleri ayrı olup birbirine üstün gelmeye çalışan dünya krallarının durumunu gördüğünüz gibi biri diğerine galip gelirdi. Mülklerin ayrıldığına ve üstünlük mücadelesine dair hiçbir iz görmediğinize göre, bilin ki O, her şeyin mülk ve hâkimiyeti elinde olan tek bir ilahtır. "'İzen' (إِذًا) ancak ceza ve cevap olan bir kelamın başına gelir; burada ise 'lezehebe' (لَذَهَبَ) şart veya soru soranın sorusu öncesinde geçmeksizin ceza ve cevap olarak gelmiştir" denilemez; çünkü şart mahzuftur, takdiri ise "O'nunla birlikte ilahlar olsaydı" şeklindedir; zira "O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur" ifadesi buna delalet etmektedir. Bu, O'nunla tartışan müşriklere bir cevaptır. { سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir”, [isnat ettikleri] denklerden ve çocuklardan [yücedir].

عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢)

{ عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, onların ortak koştuklarından çok yücedir.”

{عالم} بالجر صفة لله وبالرفع مدني وكوفي غير حفص خبر

{ عَالِمِ } “Bilendir”, mecrur olarak "Lillâh" lafzının sıfatıdır; merfû olarak ise Medine ve Hafs dışındaki Kûfe kıraatinde haberdir;

مبتدأ محذوف {الغيب والشهادة} السر والعلانية {فتعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} من الأصنام وغيرها

mahzûf bir mübtedânın [haberidir]. { الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de”, gizliyi ve açığı [bilendir]. { فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından çok yücedir”, putlar ve diğer şeylerden [münezzehtir].

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣)

{ قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) } “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azabı] mutlaka bana göstereceksen...'”

{قل رب إما تريني ما يوعدون} اما والنون مؤكدان أى إن كان لابد من أن تريني ما تعدهم من العذاب في الدنيا أو في الآخرة

{ قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ } “De ki: 'Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azabı] mutlaka bana göstereceksen...'”; "immâ" (إِمَّا) ve şeddeli nûn harfi pekiştirme içindir. Yani: Dünyada veya ahirette onlara vadettiğin azabı bana mutlaka göstereceksen,

رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤)

{ رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) } “'Rabbim! O takdirde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!'”

{رَبّ فَلاَ تَجْعَلْنِى فِى القوم الظالمين} أي فلا تجلعنى قريناً لهم ولا تعذبني بعذابهم عن الحسن رضى الله عنه أخبره الله

{ رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “'Rabbim! O takdirde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!'”, yani beni onlarla bir tutma ve onların azabıyla beni azaplandırma. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan [nakledildiğine göre], Allah Teâlâ ona

المؤمنون (١٠٠ - ٩٥)

el-Mü'minûn (95 - 100)

{وَإِنَّا على أَن نُّرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لقادرون}

{ وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimizi sana göstermeye elbette kadiriz.”

أن له في أمته نقمة ولم يخبره متى وقتها فأمر أن يدعو هذا الدعاء ويجوز أن يسأل النبى المعصوم ﷺ ربه ما علم أنه يفعله وأن يستعيذ به مما علم أه لا يفعله إظهاراً للعبودية وتواضعاً لربه واستغفاره ﵊ إذ قام من مجلسه سبعين مرة لذلك والفاء فى فلا لجواب الشرط ورب اعتراض بينهما للتأكيد

ümmeti içinde bir cezalandırması olacağını bildirmiş, ancak vaktinin ne zaman olduğunu bildirmemişti. Bu sebeple ona bu duayı yapması emredildi. Masum olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Rabbinin yapacağını bildiği şeyi O'ndan istemesi ve yapmayacağını bildiği şeyden de kulluğunu izhar etmek ve Rabbine tevazu göstermek amacıyla O'na sığınması caizdir. Nitekim onun aleyhisselâm meclisinden kalktığında yetmiş kere istiğfar etmesi de bu kabildendir. "Felâ"daki (فَلَا) fâ harfi şartın cevabı içindir; "Rabbi" (رَبِّ) ise pekiştirme amacıyla araya girmiş bir ara cümledir (i'tirâz).

وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥)

{ وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ (٩٥) } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimizi sana göstermeye elbette kadiriz.”

{وَإِنَّا على أَن نُّرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لقادرون} كانوا ينكرون الموعد بالعذاب ويضحكون منه فقيل لهم إن الله قادر على إنجاز ما وعد إن تأملتم فما وجه هذا الإنكار

{ وَإِنَّا عَلَى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimizi sana göstermeye elbette kadiriz”; onlar azap tehdidini inkâr ediyor ve onunla alay ediyorlardı. Onlara şöyle denildi: Şayet düşünecek olursanız, Allah vadettiğini yerine getirmeye kadirdir; öyleyse bu inkârın anlamı nedir?

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦)

{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ (٩٦) } “Kötülüğü en güzel olan [davranış] ile sav. Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok iyi biliriz.”

{ادفع بالتى} بالخصلة التي {هِىَ أَحْسَنُ السيئة} هو أبلغ من أن يقال بالحسنة السيئة لما فيه من التفصيل كأنه قال ادفع بالحسنة السيئة والمعنى أصفح عن إساءتهم ومقابلتها بما أمكن من الإحسان وعن ابن عباس رضى الله عنهما هي شهادة أن لا إله إلا الله والسيئة الشرك أو الفحش بالسلام أو المنكر بالموعظة وقيل هي منسوخة بآية السيف وقيل محكمة إذ المداراة محثوث عليها مالم تؤد إلى ثلم دين {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ} من الشرك أو بوصفهم لك وسوء ذكرهم فنجازيهم عليه

{ ادْفَعْ بِالَّتِي } “Sav”, [en güzel olan] haslet ile; { هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “en güzel olan ile kötülüğü”; bu ifade, ayrıntı içerdiğinden "kötülüğü iyilikle sav" denilmesinden daha beliğdir; sanki "kötülüğü en iyi hasletle sav" demiştir. Anlamı şudur: Onların kötülüklerini bağışla ve bunu elden gelen en güzel iyilikle karşıla. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu, "Lâ ilâhe illallâh" şehadetidir; kötülük ise şirk veya çirkin söze karşı selâm vermek yahut münkeri öğütle savmaktır. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir; dinin zedelenmesine yol açmadığı müddetçe idare etmeye (müdârâ) teşvik edildiği için muhkem olduğu da söylenmiştir. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ } “Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok iyi biliriz”; şirkten [nitelediklerini] yahut seni nitelemelerini ve kötü anmalarını [biliriz], dolayısıyla bunun cezasını kendilerine veririz.

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧)

{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ (٩٧) } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım.'”

{وَقُلْ رَّبّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشياطين} من وساوسهم ونخساتهم والهمزة النخس والهمزات جمع الهمزة ومنه مهماز الرائض والمعنى أن

{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ } “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım'”; onların vesveselerinden ve dürtmelerinden [sana sığınırım]. Hemze (الهمزة), dürtmek/kışkırtmak demektir; hemezât (الهمزات) ise hemzenin çoğuludur; binicinin/terbiyecinin mahmuzu (mihmâz) da buradan gelir. Manası şudur:

الشياطين يحثون الناس على المعاصي كما تهمز الراضة الدواب حثالها على المشى

Hayvan terbiyecilerinin yürümeye teşvik etmek için binek hayvanlarını dürtmesi gibi, şeytanlar da insanları günahlara kışkırtırlar.

وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)

{ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) } “'Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim!'”

{وَأَعُوذُ بِكَ رَبّ أَن يَحْضُرُونِ} أمر بالتعوذ من نخساتهم بلفظ المبتهل إلى ربه المكرر لندائه وبالتعوذ من أن يحضروه أصلاً أو عند تلاوة القرآن أو عند النزع

{ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “'Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim!'”; Rabbine yakaran ve O'na nidasını tekrarlayan birinin lafzıyla onların kışkırtmalarından sığınması ve gerek genel olarak gerek Kur'an tilaveti esnasında veya can çekişme anında yanına gelmelerinden sığınması emredilmiştir.

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩)

{ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün.'”

{حتى إذا جاء أحدهم الموت} حتى يتعلق بيصفون أى لا يزالون يشركون إلى وقت مجئ الموت أو لا يزالون على سوء الذكر إلى هذا الوقت وما بينهما مذكور على وجه الاعتراض والتأكيد للإغضاء عنهم مستعيناً بالله على الشيطان أن يستزله عن الحلم ويغريه على الانتصار منهم {قَالَ رَبّ ارجعون} أي ردوني إلى الدنيا خاطب الله بلفظ الجمع للتعظيم كخطاب الملوك

{ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman”; "hattâ" (حَتَّى), "yesıfûn" (يَصِفُونَ) fiiliyle irtibatlıdır. Yani ölüm gelinceye kadar şirk koşmaya devam ederler yahut bu vakte kadar kötü anmaya devam ederler. İkisi arasındaki kısımlar ise, şeytanın kendisini hilimden kaydırmaması ve onlardan intikam almaya kışkırtmaması hususunda Allah'tan yardım dileyerek onlara müsamaha göstermeyi tekit ve ara cümle (i'tirâz) kabilinden zikredilmiştir. { قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Şöyle der: 'Rabbim! Beni geri döndürün'”, yani beni dünyaya geri gönderin. Krallara hitap edildiği gibi tazim amacıyla Allah'a çoğul lafızla hitap etmiştir.

لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠)

{ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) } “'Belki terk ettiğim dünyada iyi işler yaparım.' Hayır! Bu, sadece onun söylediği bir sözdür. Onların arkalarında ise, yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır.”

{لَعَلّى أَعْمَلُ صالحا فِيمَا تَرَكْتُ} في الموضع الذي تركت وهو الدنيا لأنه ترك الدنيا وصار إلى العقبى قال قتادة ما تمنى أن يرجع إلى أهل ولا إلى عشيرة ولكن ليتدارك ما فرط لعلي ساكنة الياء كوفي وسهل ويعقوب {كَلاَّ} ردع عن طلب الرجعة وإنكار واستبعاد {إِنَّهَا كَلِمَةٌ} المراد بالكلمة الطائفة من الكلام المنتظم بعضها مع بعض وهو قوله رب ارجعون لعلي أعمل صالحاً فيما تركت {هُوَ قَائِلُهَا} لا محالة لا يخليها ولا يسكت عنها لاستيلاء الحسرة والندم عليه {وَمِن وَرَائِهِمْ} أي أمامهم والضمير للجماعة {برزخ} حائل بينهم وبين

{ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ } “'Belki terk ettiğim dünyada iyi işler yaparım'”; terk ettiğim yerde, yani dünyada [iyi işler yaparım]. Zira o dünyayı terk edip ahirete intikal etmiştir. Katâde şöyle demiştir: “Aileye yahut aşirete dönmeyi temenni etmedi, aksine ihmal ettiği şeyleri telafi etmeyi temenni etti.” { لَعَلِّي } lafzı; Kûfe kurrâsı, Sehl ve Ya'kûb tarafından yâ harfi sâkin olarak okunmuştur. { كَلَّا } “Hayır!”; geri dönme talebinden men etme, bunu reddetme ve uzak görmedir. { إِنَّهَا كَلِمَةٌ } “Bu, sadece bir sözdür”; “kelime”den maksat, birbiriyle bağlantılı söz grubudur; o da “Rabbim, beni geri gönderin de belki terk ettiğim dünyada iyi işler yaparım” sözüdür. { هُوَ قَائِلُهَا } “O, bunu söyleyendir”; hasret ve pişmanlık onu bütünüyle kuşattığı için bunu mutlaka söyler, dilinden düşürmez ve bundan asla susmaz. { وَمِنْ وَرَائِهِمْ } “Onların arkalarında ise”, yani önlerinde [vardır]. Zamir çoğul topluluğa aittir. { بَرْزَخٌ } “Bir berzah”; onların kendisiyle...

المؤمنون (١٠٨ - ١٠٠)

el-Mü'minûn (100 - 108)

الرجوع إلى الدنيا {إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} لم يرد أنهم يرجعون يوم البعث وإنما هو إقناط كلي لما علم أن لا رجوع بعد البعث إلا إلى الآخرة

...dünyaya dönmeleri arasında bir engeldir. { إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar”; diriliş gününde döneceklerini kastetmemiştir; aksine dirilişten sonra ancak ahirete dönüş olacağı bilindiği için bu, kesin ve tam bir ümitsiz bırakmadır.

فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١)

{ فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ (١٠١) } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine bir şey sorabilirler.”

{فَإِذَا نُفِخَ فِى الصور} قيل إنها النفخة الثانية {فَلاَ أنساب بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ} وبالإدغام أبو عمر ولا جتماع المثلين وإن كانا من كلمتين يعني يقع التقاطع بينهم حيث يتفرقون مثابين ومعاقبين ولا يكون التواصل بينهم بالأنساب إذ يفر المرء من أخيه وأمه وأبيه وصاحبته وبنيه وإنما يكون بالأعمال {وَلاَ يَتَسَاءلُونَ} سؤال تواصل كما كانوا يتساءلون في الدنيا لأن كلاً مشغول عن سؤال صاحبه بحاله ولا تناقض بين هذا وبين قوله وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ على بَعْضٍ يتساءلون فللقيامة مواطن ففي موطن يشتد عليهم الخوف فلا يتساءلون وفي موطن يفيقون فيتساءلون

{ فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği zaman”; bunun ikinci üfleme olduğu söylenmiştir. { فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ } “Artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır”; iki kelimede olsalar bile aynı harflerin bir araya gelmesi sebebiyle Ebû Amr tarafından idgam ile okunmuştur. Yani sevap kazananlar ve cezalandırılanlar olarak ayrışmaları sebebiyle aralarında bağlar kopar. Kişinin kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve oğullarından kaçacağı o günde artık aralarındaki irtibat soylarla değil, sadece amellerle olur. { وَلَا يَتَسَاءَلُونَ } “Ne de birbirlerine bir şey sorabilirler”; dünyada birbirlerine sordukları gibi hal hatır sorma şeklinde bir soru sormazlar. Çünkü herkes kendi durumuyla meşgul olduğundan arkadaşının halini soramaz. Bu ifade ile { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” ayeti arasında bir çelişki yoktur. Zira kıyametin farklı durakları vardır: Bir durakta korkuları şiddetlenir ve birbirlerine bir şey soramazlar; başka bir durakta ise kendilerine gelip birbirlerine sorarlar.

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢)

{ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) } “Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

{فَمَن ثَقُلَتْ موازينه} جمع موزون وهي الموزونات من الأعمال الصالحة التي لها وزن وقدر عندالله تعالى من قوله فلا نقيم لها يوم القيامة وزنا {فَأُوْلَئِكَ هُمُ المفلحون}

{ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse”; mevzûn (tartılan şey) kelimesinin çoğuludur; { فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } “Kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız/değer vermeyiz” ifadesinde geçtiği üzere Allah Teâlâ katında ağırlığı ve kıymeti olan salih amellerdir. { فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”

وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣)

{ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ (١٠٣) } “Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerine yazık edenlerdir; cehennemde ebedî kalacaklardır.”

{وَمَنْ خَفَّتْ موازينه} بالسيئات والمراد الكفار {فأولئك الذين خَسِرُواْ أَنفُسَهُم} غبنوها {فِى جَهَنَّمَ خالدون} يدل من خسروا أنفسهم ومحل للبدل والمبدل منه لأنه الصلة لا محل لها أو خبر بعد خبر لأولئك أو خبر مبتدأ محذوف

{ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ } “Kimin de tartıları hafif gelirse”; kötülükler sebebiyle [hafif gelirse]. Kastedilenler kâfirlerdir. { فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerine yazık edenlerdir”; kendilerini zarara uğratanlardır. { فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ } “Cehennemde ebedî kalacaklardır”; { خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “kendilerine yazık edenler” ifadesinden bedeldir ve bedel ile mübdelün minh sıla cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur; yahut { أُولَئِكَ } mübtedâsının peş peşe gelen ikinci haberidir veya mahzuf bir mübtedânın haberidir.

تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤)

{ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ (١٠٤) } “Ateş onların yüzlerini yalar da orada dişleri sırıtıp kalmış bir haldedirler.”

{تَلْفَحُ} أي تحرق {وُجُوهَهُمُ النار وَهُمْ فِيهَا كالحون} عابسون فيقال لهم

{ تَلْفَحُ } “Yalar”, yani yakar, { وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ } “Ateş onların yüzlerini [yalar] da orada dişleri sırıtıp kalmış bir haldedirler”; yüzleri asıktır. Kendilerine şöyle denir:

أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥)

{ أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ (١٠٥) } “'Ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlamaz mıydınız?'”

{ألم تكن آياتي} أي القرآن {تتلى عَلَيْكُمْ} في الدنيا {فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذّبُونَ} وتزعمون أنها ليست من الله تعالى

{ أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي } “Ayetlerim [size okunurdu] değil miydi?”, yani Kur'an; { تُتْلَى عَلَيْكُمْ } “Size okunurdu”; dünyada iken, { فَكُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ } “Siz onları yalanlardınız”; ve onların Allah Teâlâ'dan olmadığını iddia ederdiniz.

قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦)

{ قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ (١٠٦) } “Derler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize baskın çıktı ve biz sapkın bir topluluk olduk.'”

{قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا} ملكتنا {شِقْوَتُنَا} شقاوتنا حمزة وعلي وكلاهما مصدر أي شقينا بأعمالنا السيئة التي عملناها وقول أهل التأويل

{ قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا } “Derler ki: 'Rabbimiz! Bize baskın çıktı'”, bize hükmetti; { شِقْوَتُنَا } “Bedbahtlığımız”; Hamza ve Ali tarafından [şakāvetünâ (شَقَاوَتُنَا) şeklinde] okunmuştur ve her ikisi de masdardır; yani kendi yaptığımız kötü amellerimiz sebebiyle bedbaht olduk. Tevil ehlinin,

غلب علينا ما كتب علينا من الشقاوة لا يصح لأنه إنما يكتب ما يفعل العبد وما يعلم أنه يختاره ولا يكتب غير الذي علم أنه يختاره فلا يكون مغلوباً ومضطرا فى في الفعل وهذا لأنهم إنما يقولون ذلك القول اعتذاراً لما كان منهم من التفريط في أمره فلا يجمل أن يطلبوا لأنفسهم عذراً فيما كان منهم {وَكُنَّا قَوْماً ضَالّينَ} عن الحق والصواب

“Aleyhimize yazılmış olan bedbahtlık bize galip geldi” şeklindeki sözü doğru değildir. Çünkü ancak kulun yapacağı şey ve onun seçeceği bilinen şey yazılır; onun seçeceği bilinen şeyin gayrısı yazılmaz. Dolayısıyla kul eyleminde yenik düşmüş ve mecbur kılınmış olmaz. Bu böyledir, zira onlar bu sözü ancak O'nun emrinde sergiledikleri kusurdan dolayı özür dilemek maksadıyla söylerler; dolayısıyla kendilerinden kaynaklanan şeyler hususunda [geçersiz] bir mazeret aramaları yakışık almaz. { وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ } “Ve biz sapan bir topluluk olduk”; haktan ve doğrudan [sapan].

رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧)

{ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ (١٠٧) } “'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek, şüphesiz biz zalimleriz.'”

{رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا} أي من النار {فَإِنْ عُدْنَا} إلى الكفر والتكذيب {فَإِنَّا ظالمون} لأنفسنا

{ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar”, yani ateşten; { فَإِنْ عُدْنَا } “Eğer bir daha dönersek”; küfre ve yalanlamaya, { فَإِنَّا ظَالِمُونَ } “Şüphesiz biz zalimleriz”; kendi kendimize zulmedenleriz.

قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)

{ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) } “[Allah] buyurur: 'Yıkılıp gidin orada ve benimle konuşmayın!'”

{قال اخسؤوا فِيهَا} اسكتوا سكوت ذلة وهوان {وَلاَ تُكَلّمُونِ}

{ قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا } “Buyurur: 'Yıkılıp gidin orada'”; zillet ve horluk susuşuyla susun, { وَلَا تُكَلِّمُونِ } “Ve benimle konuşmayın!”;

المؤمنون (١١٥ - ١٠٨)

el-Mü'minûn (108 - 115)

في رفع العذاب عنكم فإنه لا يرفع ولا يخفف قيل هو آخر كلام يتكلمون به ثم ولا كلام بعد ذلك إلاالشهيق والزفير أن يحضروني ارجعوني ولا تكلموني بالياء في الوصل والوقف يعقوب وغيره بلا ياء

azabın sizden kaldırılması hususunda [konuşmayın]; çünkü o ne kaldırılır ne de hafifletilir. Bu sözün, onların konuşacağı son söz olduğu, bundan sonra inilti ve solumaktan başka hiçbir konuşma olmayacağı söylenmiştir. { يَحْضُرُونِ }, { ارْجِعُونِ } ve { وَلَا تُكَلِّمُونِ } kelimeleri; vasl (bağlantı) ve vakf (durma) halinde Ya'kûb tarafından yâ harfiyle, diğer kıraat imamları tarafından ise yâ harfi olmaksızın okunmuştur.

إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩)

{ إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) } “'Çünkü kullarımdan bir zümre: Rabbimiz! İman ettik; öyleyse bizi bağışla, bize merhamet et, sen merhamet edenlerin en hayırlısısın! diyorlardı.'”

{إِنَّهُ} إن الأمر والشأن! كَانَ فَرِيقٌ مّنْ عبادي يقولون ربنا آمنا فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الراحمين}

{ إِنَّهُ } “Şüphesiz”; durum ve hadise şu ki, { كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Kullarımdan bir zümre: 'Rabbimiz! İman ettik; öyleyse bizi bağışla, bize merhamet et, sen merhamet edenlerin en hayırlısısın!' diyorlardı.”

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠)

{ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) } “'Siz ise onlarla alay edip durdunuz; sonunda bu durum size beni anmayı unutturdu. Siz onlara hep gülüyordunuz.'”

{فاتخذتموهم سِخْرِيّاً} مفعول ثان وبالضم مدني وحمزة وعلي وكلاهما مصدر سخر كالسخر إلا أن في ياء النسبة مبالغة قيل هم الصحابة رضى الله عنهم وقيل أهل الصفة خاصة ومعناه اتخذتموهم هزؤا وتشاغلتم بهم ساخرين {حتى أَنسَوْكُمْ} بتشاغلكم بهم على تلك الصفة {ذِكْرِى} فتركتموه أي كان التشاغل بهم سبباً لنسيانكم ذكري {وَكُنْتُمْ مّنْهُمْ تَضْحَكُونَ} استهزاء بهم

{ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz ise onlarla alay edip durdunuz”; ikinci mef'ûldür. Medine kurrâsı, Hamza ve Ali tarafından [sîn harfinin] dammesiyle (sühriyyen) okunmuştur. Her ikisi de suhr (السُّخْر) gibi sehire (سَخِرَ) fiilinin masdarıdır; ancak nisbet yâ'sında bir mübalağa vardır. Bunların ashâb-ı kirâm (radıyallâhu anhum) veya hususi olarak Ehl-i Suffe olduğu söylenmiştir. Manası şudur: Onları alay konusu edindiniz ve alay ederek kendinizi onlarla meşgul ettiniz. { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ } “Sonunda unutturdu”; bu vasıf üzere onlarla meşgul olmanız sebebiyle, { ذِكْرِي } “Beni anmayı”; böylece onu terk ettiniz. Yani onlarla meşgul olmak beni anmayı unutmanıza sebep oldu. { وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Siz onlara hep gülüyordunuz”; onlarla alay ederek.

إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١)

{ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ (١١١) } “'Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar muratlarına erenlerin ta kendileridir.'”

{إِنِى جَزَيْتُهُمُ اليوم بِمَا صَبَرُواْ} بصبرهم {أَنَّهُمْ} أي لأنهم {هُمُ الفائزون} ويجوز أن يكون مفعولاً ثانياً أي جزيتهم اليوم فوزهم لأن جزى يتعدى إلى اثنين وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُواْ جنة إنهم حمزة

{ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım”; sabırları sebebiyle, { أَنَّهُمْ } “Şüphesiz onlar”, yani çünkü onlar, { هُمُ الْفَائِزُونَ } “Muratlarına erenlerin ta kendileridir”. Cezâ fiili iki mef'ûle geçtiği için bunun ikinci mef'ûl olması da caizdir; yani “Bugün onlara kurtuluşlarını mükâfat olarak verdim” demektir. Tıpkı { وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً } “Sabretmelerine karşılık onlara cenneti mükâfat olarak verdi” ayetinde olduğu gibi. Hamza...

وعلي على الاستئناف أي إنهم هم الفائزون لا أنتم

...ve Ali ise istînâf (yeni başlangıç) olarak { إِنَّهُمْ } [şeklinde kesreyle] okumuşlardır. Yani “Şüphesiz onlar muratlarına erenlerdir, siz değil” demektir.

قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢)

{ قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) } “[Allah] buyurur: 'Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?'”

{قال} أى الله أو والمأمور بسؤالهم من الملائكة قل مكي وحمزة وعلي أمر لمالك أن يسألهم {كَمْ لَبِثْتُمْ فِى الأرض} فى الدنيا {عدد السنين} أي كم عدد سنين لبثتم فكم نصب بلبثتم وعدد تمييز

{ قَالَ } “Buyurur”; yani Allah veya meleklere onlara sormalarını emreder. Mekkî, Hamza ve Ali [kul (قُلْ) şeklinde] Mâlik'e onlara sorması için bir emir olarak okumuşlardır. { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde ne kadar kaldınız?”; dünyada, { عَدَدَ سِنِينَ } “Yıl sayısı olarak”; yani kaç yıl kaldınız? “Kem” edatı “lebistüm” fiiliyle mensuptur; “aded” ise temyîzdir.

قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣)

{ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ (١١٣) } “Derler ki: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor.'”

{قَالُواْ لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} استقصروا مدة لبثهم فى الدنيا بالاضافى إلى خلودهم ولما هم فيه من عذابها لأن الممتحن يستطيل أيام محنته ويستقصر ما مر عليه من أيام الدعة {فَاسْأَلِ العادين} أي الحساب أو الملائكة الذين يعدون أعمار العباد وأعمالهم فسل بلا همز مكي وعلي

{ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Derler ki: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık'”; [cehennemdeki] ebediliklerine kıyasla ve içinde bulundukları azaptan ötürü dünyada kalış sürelerini çok kısa bulmuşlardır. Çünkü imtihana/azaba uğrayan kimse imtihan günlerini pek uzun, üzerinden geçen rahat ve huzur günlerini ise pek kısa bulur. { فَاسْأَلِ الْعَادِّينَ } “Sayanlara sor”; yani hesap tutanlara yahut kulların ömürlerini ve amellerini sayan meleklere [sor]. Mekkî ve Ali hemzesiz olarak “fesel” (فَسَلِ) şeklinde okumuşlardır.

قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤)

{ قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) } “[Allah] buyurur: 'Pek az kaldınız; keşke bilmiş olsaydınız!'”

{قال إن لبثتم إلا قليلا} أى مالبثتم فى الدنيا وبخهم على غفلتهم التي كانوا عليها قل إن حمزة وعلى

{ قَالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “[Allah] buyurur: 'Pek az kaldınız'”; yani dünyada ancak çok az kaldınız; içinde bulundukları gafletten dolayı onları azarlamıştır. Hamza ve Ali [kul in (قُلْ إِنْ) şeklinde] okumuşlardır.

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥)

{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) } “'Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?'”

{أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خلقناكم عَبَثاً} حال أي عابثين أو مفعول له أي للعبث {وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا ترجعون} بفتح التاء وكسر الجيم حمزة وعلى يعقوب وهو معطوف على أَنَّمَا خلقناكم أو على عبثاً أي للعبث ولنترككم غير مرجوعين بل خلقناكم للتكليف ثم للرجوع من دار التكليف إلى دار الجزاء فنثيب المحسن ونعاقب المسيء

{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا } “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?”; hâldir, yani boş ve anlamsız iş yapanlar olarak [mı yarattığımızı sandınız], yahut mef'ûlün lehdir, yani boş bir gaye için [mi yarattığımızı sandınız]? { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ } “Ve bize döndürülmeyeceğinizi [mi sandınız?]”; tâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesrasıyla [lâ terci'ûne (لَا تَرْجِعُونَ) şeklinde] Hamza, Ali ve Ya'kûb okumuştur. Bu ifade { أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ } ifadesine veya { عَبَثًا } kelimesine matuftur; yani “abes olsun diye ve geri döndürülmeksizin bırakılmanız için mi [yarattık]?” demektir. Bilakis biz sizi mükellef kılmak ve sonra mükellefiyet yurdundan mükâfat yurduna dönmeniz için yarattık ki iyilik yapana mükâfat verelim, kötülük yapanı cezalandıralım.

المؤمنون (١١٨ - ١١٦)

el-Mü'minûn (116 - 118)

فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦)

{ فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) } “Mutlak hâkim ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka ilah yoktur; pek yüce Arş'ın Rabbidir.”

{فتعالى الله} عن أن يخلق عبثاً {الملك الحق} الذي يحق له الملك لأن كل شئ منه وإليه أو الثابت الذي لا يزول ولا يزول ملكه {لاَ إله إِلاَّ هُوَ رَبُّ العرش الكريم} وصف العرش بالكرم لأن الرحمة تنزل منه أو لنسبته إلى أكرم الأكرمين وقرئ شاذاً برفع الكريم صفة للرب تعالى

{ فَتَعَالَى اللَّهُ } “Allah çok yücedir”; boş yere yaratmaktan münezzehtir; { الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Mutlak hâkim ve hak olan”; mülk kendisine layık ve hak olan, zira her şey O'ndan kaynaklanır ve O'na döner; yahut asla yok olmayan ve mülkü zeval bulmayan sâbit olandır. { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “O'ndan başka ilah yoktur; pek yüce Arş'ın Rabbidir”. Rahmet oradan indiği yahut kerem sahiplerinin en keremlisine nispet edildiği için Arş kerem vasfıyla (yücelikle) nitelenmiştir. Şaz bir kıraatte el-Kerîm kelimesi Rabb Teâlâ'nın sıfatı olarak merfû [el-Kerîmu (الْكَرِيمُ) şeklinde] okunmuştur.

وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧)

{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (١١٧) } “Kim Allah ile birlikte, hakkında hiçbir delili olmadığı halde başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler.”

{ومن يدع مع الله إلها آخر لاَ بُرْهَانَ} أي لا حجة {لَهُ بِهِ} اعتراض بين الشرط والجزاء كقولك من أحسن إلى زيد لا أحق بالإحسان منه فإن الله مثيبه أو صفة لازمة جئ بها للتوكيد كقوله يطير بجناحيه لا أن يكون في الآلهة ما يجوز أن يقوم عليه برهان {فَإِنَّمَا حِسَابُهُ} أي جزاؤه وهذا جزاء الشرط {عِندَ رَبّهِ} أي فهو يجازيه لا محالة {إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الكافرون} جعل فاتحة السورة قد أفلح المؤمنون وخاتمتها إنه لا يفلح الكافرون فشتان ما بين الفاتحة والخاتمة ثم علمنا سؤال المغفرة والرحمة بقوله

{ وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ } “Kim Allah ile birlikte hiçbir delili olmadığı halde başka bir ilaha yalvarırsa”; yani hiçbir hücceti olmadığı halde. { لَهُ بِهِ } “Hakkında onun için”; şart ile ceza arasındaki ara cümledir (i'tirâz); tıpkı “Kim Zeyd'e iyilik yaparsa -ki iyiliğe ondan daha layık kimse yoktur- Allah onu mükâfatlandırır” demen gibi. Yahut “iki kanadıyla uçar” ifadesinde olduğu gibi tekit için getirilmiş lâzım bir sıfattır; yoksa ilahlar arasında hakkında delil ikame edilmesi caiz olan bir ilah bulunduğu anlamına gelmez. { فَإِنَّمَا حِسَابُهُ } “Onun hesabı ancak [Rabbinin katındadır]”; yani cezası [Rabbinin katındadır], bu şartın cezasıdır/cevabıdır; { عِنْدَ رَبِّهِ } “Rabbinin katındadır”; yani O, kendisine mutlaka cezasını verir. { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler”. Surenin başını { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” kılmış, sonunu ise { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” kılmıştır; nitekim başlangıç ile son arasında ne büyük bir fark vardır! Sonra şu buyruğuyla bize mağfiret ve rahmet dilemeyi öğretmiştir:

وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)

{ وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “De ki: 'Rabbim! Bağışla, merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.'”

{وَقُل رَّبّ اغفر وارحم} ثم قال {وَأَنتَ خير الراحمين} لأن رحمته إذا أدركت أحداً أغنته عن رحمة غيره ورحمة غيره لا تغنيه عن رحمته

{ وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ } “De ki: 'Rabbim! Bağışla, merhamet et'”; sonra şöyle buyurmuştur: { وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Sen merhamet edenlerin en hayırlısısın”. Çünkü O'nun rahmeti bir kimseye ulaştığında onu başkasının rahmetine muhtaç bırakmaz; başkasının rahmeti ise onu O'nun rahmetinden müstağni kılamaz.