Binûn

Nûr — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بأحوالهم وأفعالهم وكيف يجيلون أبصارهم يعلم خائنة الأعين وما تخفي الصدور فعليهم إذا عرفوا ذلك أن يكونوا منه على تقوى وحذر في كل حركة وسكون

...onların hallerini, fiillerini ve gözlerini nasıl gezdirdiklerini [pek iyi bilendir]. O, gözlerin hain bakışını ve göğüslerin gizlediğini bilir. Öyleyse bunu bildiklerinde, her hareket ve durgunlukta O'ndan hakkıyla korkup sakınmaları gerekir.

وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)

“Mümin kadınlara da söyle: Bakışlarını [harama çevirmekten] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. [Kendiliğinden] görünen kısımları müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından veya babalarından veya kocalarının babalarından veya oğullarından veya kocalarının oğullarından veya erkek kardeşlerinden veya erkek kardeşlerinin oğullarından veya kız kardeşlerinin oğullarından veya kendi kadınlarından veya ellerinin altında bulunanlardan veya erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden yahut kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizlemekte oldukları ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe edin ki kurtuluşa eresiniz.” (Nûr: 31)

{وَقُل للمؤمنات يَغْضُضْنَ مِنْ أبصارهن وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ} أمر بغض الابصار فال يحل للمرأة أن تنظر من الأجنبي إلى ما تحت سرته إلى ركبتيه وإن اشتهت غضت بصرها رأساً ولا تنظر إلى المرأة إلا إلى مثل ذلك وغض بصرها من الأجانب أصلاً أولى بها وإنما قدم غض الأبصار على حفظ الفروج لأن النظر بريد الزنا ورائد الفجور فبذر الهوى طموح العين {وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} الزينة ما تزينت به المرأة من حلي أو كحل أو خضاب والمعنى ولا يظهرن مواضع الزينة إذ إظهار عين الزينة وهى الحلى ونحو مباح فالمراد بها مواضعها أو إظهارها وهي فى مواضعها لاظهار مواضعها لإظهار أعيانها ومواضعها الرأس والأذن والعنق والصدور والعضدان والذراع والساق فهى للاكليل والقرط القلادة والوشاح والدملج والسوار والخلخال {إِلاَّ مَا ظَهَرَ منها} إلا ماجرت العادة والجبلة على ظهوره وهو الوجه والكفان والقدمان ففي سترها حرج بين فإن المرأة لا تجديدا من مزاولة الأشياء بيديها ومن إلى كشف وجهها خصوصاً في الشهادة والمحاكمة والنكاح وتضطر إلى المشي في الطرقات وظهور قدميها وخاصة الفقيرات منهن {وَلْيَضْرِبْنَ} وليضعن من قولك ضربت بيدي على الحائط إذا وضعتها عليه {بِخُمُرِهِنَّ} جمع خمار {على جُيُوبِهِنَّ} بضم الجيم مدني وبصري وعاصم كانت جيوبهن واسعة تبدو منها صدورهن وما حواليها وكن يسدلن الخمر من ورائهن فتبقى مكشوفة فأمرن بأن يسدلنها من قدامهن حتى تغطينها {إلا لبعولتهن} لأزواجهن جمع بعل {أو آبائهن} ويدخل فيهم الأجداد {أو آباء بعولتهن} فقد صاروا محارم {أَوْ أَبْنَائِهِنَّ} ويدخل فيهم النوافل {أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ} فقد صاروا محارم أيضاً {أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى أخواتهن} ويدخل فيهم النوافل

{وَقُل للمؤمنات يَغْضُضْنَ مِنْ أبصارهن وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ} “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar.” Gözleri sakınma emridir. Bir kadının yabancı bir erkeğin göbeğinin altından dizlerine kadar olan kısmına bakması helal değildir; şayet şehvet duyarsa gözünü tamamen yumar. Bir kadına da ancak bunun benzeri [yerler dışına] bakabilir. Kadının yabancılardan gözünü bütünüyle sakınması ise onun için daha evladır. Gözleri sakınmanın ırzları korumaktan önce zikredilmesi, bakışın zinanın postacısı ve kötülüğün öncüsü olmasındandır; zira arzunun tohumu gözün dikilip bakmasıdır. {وَلاَ يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} “Ziynetlerini açığa vurmasınlar.” Ziynet, kadının takı, sürme ya da kına gibi şeylerle süslendiği nesnelerdir. Mana ise 'ziynet yerlerini açığa vurmasınlar' demektir; zira takı ve benzeri ziynetin kendisini göstermek mubahtır. Dolayısıyla bununla kastedilen ziynet yerleridir veya ziynet yerlerini göstermek üzere ziynetlerin üzerlerindeyken gösterilmesidir, bizzat ziynetlerin açığa çıkarılması değildir. Bu ziynet yerleri ise baş, kulak, boyun, göğüs, pazular, kol ve baldırdır. Bunlar taç, küpe, gerdanlık, omuz bağı, pazubent, bilezik ve halhal içindir. {إِلاَّ مَا ظَهَرَ منها} “Kendiliğinden görünenler müstesna.” Yani âdet ve fıtrat gereği açıkta kalanlar müstesnadır; bu da yüz, iki el ve iki ayaktır. Çünkü bunları örtmekte açık bir zorluk vardır; nitekim kadın işlerini elleriyle yapmaktan, özellikle şahitlikte, mahkemede ve evlilikte yüzünü açmaktan geri duramaz; sokaklarda yürümek ve ayaklarının görünmesi durumunda kalır, bilhassa da yoksul olanları. {وَلْيَضْرِبْنَ} “Örtsünler / salsınlar”, yani koysunlar; bu, elini duvara koyduğun zaman söylediğin 'elimle duvara vurdum / koydum' ifadesinden gelir. {بِخُمُرِهِنَّ} “Başörtülerini”, hımâr kelimesinin çoğuludur. {على جُيُوبِهِنَّ} “Yaka açıkları üzerine.” Cîm harfinin ötresiyle [cüyûbihinne şeklinde] Medeni, Basri ve Âsım kıraatidir. Onların yaka açıklıkları genişti; göğüsleri ve etrafı görünürdü, başörtülerini de arkalarından salarlardı ve ön kısımları açık kalırdı. Bundan dolayı örtülerini önlerinden salmaları emredildi ki oraları örtsünler. {إلا لبعولتهن} “Kocalarından başkasına [göstermesinler]”, ba'l kelimesinin çoğulu olan eşlerine. {أو آبائهن} “Veya babalarına”, dedeler de bunlara dahildir. {أو آباء بعولتهن} “Veya kocalarının babalarına”, zira onlar da mahrem olmuşlardır. {أَوْ أَبْنَائِهِنَّ} “Veya kendi oğullarına”, torunlar da bunlara dahildir. {أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ} “Veya kocalarının oğullarına”, çünkü onlar da mahrem olmuşlardır. {أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى أخواتهن} “Veya erkek kardeşlerine ya da erkek kardeşlerinin oğullarına veya kız kardeşlerinin oğullarına”, torunlar da bunlara dahildir.

النور (٣٢ - ٣١)

Nûr (31-32)

{أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعين غير أولي الإربة من الرجال} وسائر المحارم كالأعمام والأخوال وغيرهم دلالة {أَوْ نِسَائِهِنَّ} أي الحرائر لأن مطلق هذا اللفظ يتناول الحرائر {أَوْ مَا مَلَكَتْ أيمانهن} أي امائهن ولا يحل لعبدها أن ينظر إلى هذه المواضع منها خصياً كان أو عنيناً أو فحلاً وقال سعيد بن المسيب لا تغرنكم سورة النور فإنها فى الاماء دون الذكور وعن عائشة رضى الله عنها أنها أباحت النظر إليها لعبدها {أَوِ التابعين غَيْرِ} بالنصب شامي ويزيد وأبو بكر على الاستثناء أو الحال وغيرهم بالجر على البدل أو على الوصفية {أُوْلِى الإربة} الحاجة إلى النساء قيل هم الذين يتبعونكم ليصيبوا من فضل طعامكم ولا حاجة لهم إلى النساء لأنهم بله لا يعرفون شيئاً من أمرهن أو شيوخ صلحاء أو العنين أو الخصي أو المخنث وفى الأثر أنه الجبوب والأول الوجه {مِنَ الرجال} حال {أَوِ الطفل الذين} هو جنس فصلح أن يراد به الجمع {لَمْ يَظْهَرُواْ على عورات النساء} أي لم يطلعوا لعدم الشهوة من ظهر على الشئ إذا اطلع عليه أو لم يبلغوا أو ان القدرة على الوطء من ظهر على فلان إذا قوي عليه {وَلاَ يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ} كانت المرأة تضرب الأرض برجليها إذا مشت لتسمع قعقعة خلخالها فيعلم أنها ذات خلخال فنهين عن ذلك إذ سماع صوت الزينة كإظهارها ومنه سمي صوت الحلى وسواما {وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون} أَيُّهُ شامي إتباعاً للضمة قبلها بعد حذف الألف لالتقاء الساكنين وغيره على فتح الهاء ولأن بعدها ألفافى التقدير {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

{أو نسائهن أو ما ملكت أيمانهن أو التابعين غير أولي الإربة من الرجال} “Veya kendi kadınlarından veya ellerinin altında bulunanlardan veya erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden”; amcalar, dayılar ve diğer mahremler de delalet yoluyla [bu kapsama girer]. {أَوْ نِسَائِهِنَّ} “veya kendi kadınlarından”; yani hür kadınlar; çünkü bu lafız mutlak olarak hür kadınları kapsar. {أَوْ مَا مَلَكَتْ أيمانهن} “veya ellerinin altında bulunanlardan”; yani cariyeleri. Kadının kölesinin, hadım, iktidarsız veya erkekliğe gücü yeten biri olsun, kadının bu kısımlarına bakması helal değildir. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: "Nûr suresi sizi aldatmasın; o erkekler hakkında değil, yalnızca cariyeler hakkındadır." Âişe radıyallâhu anhâ'dan ise kölesinin kendisine bakmasına izin verdiği rivayet edilmiştir. {أَوِ التابعين غَيْرِ} “kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden”; Gayr (غَيْرِ) kelimesini mansub (üstünlü) olarak Şamlılar, Yezîd ve Ebû Bekr istisna veya hâl üzere okumuştur. Diğerleri ise mecrur (esreli) olarak bedel veya sıfat üzere okumuştur. {أُوْلِى الإربة} “İhtiyaç”; yani kadınlara ihtiyaç. Bunların, yemek artıklarınızdan nasiplenmek için size tâbi olan, kadınların durumundan hiçbir şey anlamayacak derecede ahmak kimseler oldukları söylenmiştir. Yahut salih ihtiyarlar, iktidarsızlar, hadımlar veya hünsalardır. Eserde bunun tenasül uzvu kesik kimse (cebbûb) olduğu geçmektedir; ancak birinci görüş en uygun olanıdır. {مِنَ الرجال} “erkeklerden”; hâl konumundadır. {أَوِ الطفل الذين} “yahut çocuklardan”; [tıfl] cins isimdir, dolayısıyla çoğul kastedilmesi uygundur. {لَمْ يَظْهَرُواْ على عورات النساء} “kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan”; yani şehvetleri bulunmadığından [avret yerlerini] bilmeyenler. Bir şeye muttali olunduğunda 'zahara ale'ş-şey' denir. Yahut henüz cinsel ilişkiye güç yetirecek yaşa ulaşmamış olanlardır; 'zahara alâ fülân' ifadesi birine gücü yettiğinde kullanılır. {وَلاَ يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ} “Gizlemekte oldukları ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar”; kadın yürüdüğü zaman halhalının şıngırtısı duyulsun ve halhallı olduğu bilinsin diye ayaklarını yere vururdu. Bundan nehyedildiler; zira ziynetin sesini işittirmek onu göstermek gibidir. Bundan dolayı takı sesine vesvâs denilmiştir. {وتوبوا إلى الله جميعا أيها المؤمنون} “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe edin”; Eyyühe (أَيُّهُ) lafzını Şamlı [kıraati], iki sakinin karşılaşmasından dolayı elif hazfedildikten sonra kendisinden önceki ötreye tabi kılarak [ötreli], diğerleri ise he harfini fethalı ve takdirde ardından elif gelmesi sebebiyle okumuştur. {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz”.

العبد لا يخلو عن سهو وتقصير في أوامره ونواهيه وإن اجتهد فلذا وصى المؤمنين جميعاً بالتوبة وبتأميل الفلاح إذا تابوا وقيل أحوج الناس إلى التوبة من توهم أنه ليس له حاجة بالتوبة وظاهر الآية يدل على أن العصيان لا ينافى الإيمان

Kul ne kadar çaba gösterirse göstersin O'nun emir ve yasaklarında yanılmaktan ve kusur işlemekten uzak kalamaz. Bu sebeple müminlerin hepsine tövbe etmelerini ve tövbe ettikleri takdirde kurtuluşu ummalarını tavsiye etmiştir. Şöyle denilmiştir: "İnsanların tövbeye en çok muhtaç olanı, tövbeye ihtiyacı olmadığını sanandır." Ayetin zahiri, günah işlemenin imana engel olmadığını göstermektedir.

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)

“Aranızdaki bekârları, kölelerinizden ve cariyelerinizden durumu uygun olanları evlendirin. Eğer onlar yoksul iseler, Allah onları lütfuyla zenginleştirir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (Nûr: 32)

{وَأَنْكِحُواْ الأيامى مِنْكُمْ} الأيامى جمع أيم وهو من لا زوج له رجلا كان أو امرأة بكراً كان أو ثيباً وأصله أيائم فقلبت {والصالحين} أي الخيرين أو المؤمنين والمعنى زوجوا من تأيم منكم من الأحرار والحرائر ومن كان فيه صلاح {مِنْ عِبَادِكُمْ وإمائكم} أى من غلمانكم وجواريكم ولامر للندب إذ النكاح مندوب إليه {إِن يَكُونُواْ فُقَرَاء} من المال {يُغْنِيَهُمُ الله مِن فَضْلِهِ} بالكفاية والقناعة أو باجتماع الرزقين وفي الحديث التمسوا الرظق بالنكاح وعن عمر رضى الله عنه روي مثله {والله واسع} غني ذو سعة لا يرزؤه إغناء الخلائق {عَلِيمٌ} يبسط الرزق لمن

{وَأَنْكِحُواْ الأيامى مِنْكُمْ} “Aranızdaki bekârları evlendirin”; el-eyâmâ, eyim kelimesinin çoğuludur; bu da erkek olsun kadın olsun, bakire olsun dul olsun eşi bulunmayan kimsedir. Aslı eyâimdir, harf değişimi (kalb) olmuştur. {والصالحين} “Ve durumu uygun olanları”; yani hayırlıları yahut müminleri. Mana: Sizden bekâr kalan hür erkek ve hür kadınları ve salah sahibi olanları evlendirin, {مِنْ عِبَادِكُمْ وإمائكم} “kölelerinizden ve cariyelerinizden”; yani köle ve cariyelerinizden. Buradaki emir mendupluk bildirir; çünkü nikah menduptur. {إِن يَكُونُواْ فُقَرَاء} “Eğer yoksul iseler”; mal bakımından [yoksul iseler], {يُغْنِيَهُمُ الله مِن فَضْلِهِ} “Allah onları lütfuyla zenginleştirir”; yetecek rızıkla, kanaatle yahut iki rızkın bir araya gelmesiyle [zenginleştirir]. Hadiste: "Rızkı nikahla arayınız" buyrulmuştur. Ömer radıyallâhu anh'dan da benzeri rivayet edilmiştir. {والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır”; zengindir, genişlik sahibidir, yaratılmışları zenginleştirmek O'na eksiklik vermez. {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; rızkı dilediğine...

النور (٣٣)

Nûr (33)

يشاء ويقدر وقيل في الآية دليل على أن تزويج النساء والأيامى إلى الأولياء كما أن تزويج العبيد والإماء إلى الموالي قلنا الرجل لا يلي على الرجل الأيم إلا بإذنه فكذا لا يلي على المرأة إلا بإذنها لأن الايم ينتظمها

...yayan ve ölçülü kılandır. Bu ayette, köle ve cariyeleri evlendirmenin efendilere ait olduğu gibi kadınları ve bekârları evlendirmenin de velilere ait olduğuna dair bir delil bulunduğu söylenmiştir. Biz deriz ki: Erkek bekâr bir erkeğe ancak onun izniyle velilik edebileceği gibi kadına da ancak onun izniyle velilik eder; çünkü eyyim lafzı onu da kapsamaktadır.

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣)

“Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah onları lütfuyla zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar. Ellerinizin altında bulunanlardan mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz mükâtebe yapın. Allah'ın size verdiği malından onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (Nûr: 33)

{وَلْيَسْتَعْفِفِ الذين} وليجتهدوا في العفة كأن المستعف طالب من نفسه العفاف {لاَ يَجِدُونَ نِكَاحاً} استطاعة تزوج من المهر والنفقة {حتى يُغْنِيَهُمُ الله مِن فَضْلِهِ} حتى يقدرهم على المهر والنفقة قال ﵊ يا معشر الشباب من استطاع منكم الباءة فليتزوج فانه أغض للبصر وأحصن للفرج ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء فانظر كيف رتب هذه الأوامر

{وَلْيَسْتَعْفِفِ الذين} “İffetlerini korusunlar”; iffetli kalmaya gayret etsinler. Sanki iffet arayan kimse nefsinden iffeti talep etmektedir. {لاَ يَجِدُونَ نِكَاحاً} “Evlenme imkânı bulamayanlar”; mehir ve nafaka gibi evlenme imkânı [bulamayanlar]. {حتى يُغْنِيَهُمُ الله مِن فَضْلِهِ} “Allah onları lütfuyla zengin kılıncaya kadar”; yani Allah onları mehir ve nafakaya muktedir kılıncaya kadar. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: "Ey gençler topluluğu! Sizden kimin evlenmeye gücü yetiyorsa evlensin; çünkü o, gözü daha çok sakındırır ve ırzı daha iyi korur. Kimin de gücü yetmiyorsa oruca sarılsın; zira o, kendisi için bir kalkandır." Bu emirlerin nasıl sıralandığına bir bak:

فأمر أولاً بما يعصم من الفتنة ويبعد عن مواقعة المعصية وهو غض البصر ثم بالنكاح المحصن للدين المغنى عن الاحرام ثم بعزة النفس الأمارة بالسوء عن الطموح إلى الشهوة عند العجز عن النكاح إلى أن تقدر عليه {والذين يَبْتَغُونَ الكتاب مِمَّا مَلَكَتْ أيمانكم} أي المماليك الذين يطلبون الكتابة فالذين مرفوع بالابتداء أو منصوب بفعل يفسره {فكاتبوهم} وهو للندب ودخلت الفاء لتضمنه معنى الشرط والكتاب والمكاتبة كالعتاب والمعاتبة وهو أن يقول لمملوكه كاتبتك على ألف درهم فإن أداها عتق ومعناه كتبت لك على نفسي أن تعتق مني إذا وفيت بالمال وكتبت لي على نفسك أن تفي بذلك أو كتبت عليك الوفاء بالمال وكتبت عليّ العتق ويجوز حالاً ومؤجلاً ومنجماً وغير منجم لإطلاق الأمر {إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} قدرة على الكسب أو أمانة وديانة والندبية معلقة بهذا الشرط {وآتوهم من مال الله الذي آتاكم} أمر للمسلمين على وجه الوجوب بإعانة المكاتبين وإعطائهم سهمهم من الزكاة لقوله تعالى وَفِي الرقاب وعند الشافعى ﵀ معناه حطوا من بدل الكتابة ربعاً وهذا عندنا على وجه الندب والأول الوجه لأن الإيتاء هو التمليك فلا يقع على الحط سأل صبيح مولاه حويطباً أن يكاتبه فأبى فنزلت واعلم أن العبيد أربعة قن مقتنى للخدمة ومأذون فى التجارة وكاتب وآبق فمثال الأول ولي العزلة الذي حصل العزلة بإيثار الخلوة وترك العشرة والثاني ولي العشيرة فهو نجي الحضرة يخالط الناس للخبرة وينظر إليهم بالعبرة ويأمرهم بالعبرة فهو خليفة رسول الله ﷺ يحكم بحكم الله ويأخذ لله ويعطي في الله ويفهم عن الله ويتكلم مع الله فالدنيا سوق تجارته والعقل رأس بضاعته والعدل في الغضب والرضا ميزانه والقصد في الفقر والغنى عنوانه والعلم مفزعه ومنحاه والقرآن كتاب الإذن من مولاه هو كائن فى الناس

Önce fitneden koruyan ve günaha düşmekten uzaklaştıran şeyi emretti ki o da gözü sakınmaktır. Sonra dini koruyan ve haramdan müstağni kılan nikahı emretti. Ardından nikaha güç yetirilemediği takdirde, güç yetirilinceye kadar kötülüğü emreden nefsin şehvete meyletmesini engellemesini emretti. {والذين يَبْتَغُونَ الكتاب مِمَّا مَلَكَتْ أيمانكم} “Ellerinizin altında bulunanlardan mükâtebe yapmak isteyenlerle”; yani mükâtebe talep eden kölelerle. [Burada geçen] ellezîne (الَّذِينَ) kelimesi mübteda olarak merfûdur veya onu tefsir eden bir fiille mansubdur. {فكاتبوهم} “onlarla mükâtebe yapın”; bu mendupluk bildirir; şart anlamı içerdiği için başına fâ (فَ) harfi dahil olmuştur. Kitâb ve mükâtebe, itâb ve muâtebe gibidir. O da efendinin kölesine: "Bin dirhem karşılığında seninle mükâtebe yaptım; şayet ödersen hürsün" demesidir. Manası: Parayı tam ödediğinde benden hür olacağını sana karşı kendi üzerime yazdım ve sen de bunu tam olarak yerine getireceğini bana karşı kendi üzerine yazdın yahut malı ödemeyi senin üzerine yazdım ve azat etmeyi kendi üzerime yazdım demektir. Emrin mutlak oluşu sebebiyle peşin, vadeli, taksitli veya taksitsiz olması caizdir. {إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً} “eğer kendilerinde bir hayır görürseniz”; kazanç elde etme gücü yahut emanet ve dindarlık [görürseniz]. Mendupluk bu şarta bağlanmıştır. {وآتوهم من مال الله الذي آتاكم} “Allah'ın size verdiği malından onlara verin”; mükâtep kölelere yardım etme ve Allah Teâlâ'nın {وَفِي الرقاب} “kölelerin azad edilmesinde” buyruğu gereği onlara zekâttan paylarını verme hususunda Müslümanlara yönelik vacip kılıcı bir emirdir. Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise manası: Mükâtebe bedelinden dörtte birini düşürün demektir. Bu bizim katımızda mendupluk kabilindendir. Birinci görüş en uygun olanıdır; çünkü verme (îtâ) mülk kılmaktır, borcu düşürmeye (hatt) denmez. Sabîh, efendisi Huveytıb'dan kendisiyle mükâtebe yapmasını istedi, o ise reddetti; bunun üzerine bu ayet indi. Bil ki köleler dörttür: Hizmet için edinilen sırf köle (kınn), ticarete izin verilmiş köle (me'zûn), mükâtebe yapmış köle ve kaçak (âbık) köle. Birincisinin misali, halvete öncelik verip insanlarla ilişkiyi terk ederek uzleti elde eden uzlet velisidir. İkincisi ise muaşeret velisidir; o ilahi huzurun sırdaşıdır. Tecrübe kazanmak için insanlara karışır, onlara ibretle bakar ve onlara ibret almayı emreder. O, Allah'ın hükmüyle hükmeden, Allah için alan, Allah yolunda veren, Allah'tan anlayan ve Allah ile konuşan Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem halifesidir. Dünya onun ticaret pazarı, akıl sermayesi, öfke ve rıza anında adalet onun terazisi, fakirlik ve zenginlikte orta yol onun nişanı, ilim onun sığınağı ve yöneldiği yer, Kur'an ise Mevlâsından gelen izin belgesidir. O, dış görünüşüyle insanların içindedir...

النور (٣٣)

Nûr (33)

بظواهره بائن منهم بسرائره فقد هجرهم فيما له عليم في الله باطناً ثم وصلهم فيما لهم عليه لله ظاهراً ...

...sırlarıyla onlardan ayrıdır. Bâtınında Allah hakkında bilgi sahibi olduğu şeylerde onları terk etmiş, zahirinde ise Allah için onların kendi üzerindeki haklarında onlarla irtibat kurmuştur...

وما هو منهمو بالعيش فيهم ... ولكن معدن الذهب الرغام ...

Aralarında yaşamakla onlardan olmuş değildir... Fakat altının madeni de topraktır...

يأكل ما يأكلون ويشرب ما يشربون وما يدريهم أنه ضيف الله يرى السموات والأرض قائمات بأمره وكأنه قيل فيه ... فإن تفق الأنام وأنت منهم ... فإن المسك بعض دم الغزال ...

Onların yediğinden yer, onların içtiğinden içer. Onlar, onun gökleri ve yeri O'nun emriyle ayakta durur gören bir Allah misafiri olduğunu nereden bilsinler? Sanki onun hakkında şöyle denilmiştir: İnsanlardan üstün olsan da onlardan birisin... Zira misk de ceylan kanının bir parçasıdır...

فحال ولي العزلة أصفى وأحلى وحال ولى العشرة أو فى وأعلى ونزل الأول من الثاني في حضرة الرحمن منزلة النديم من الوزير عند السلطان أما النبى ﵊ فهو كريم الطرفين ومعدن الشذرين ومجمع الحالين ومنبع الزلالين فباطن أحواله مهتدي ولي العزلة وظاهر أعماله مقتدى ولي العشرة والثالث المجاهد المحاسب العامل المطالب بالضرائب كنجوم المكاتب عليه فى اليوم والليلة خمس وفى المائتين درهما خمسة وفي السنة شهر وفي العمر زورة فكأنه اشترى نفسه من ربه بهذه النجوم المرتبة فيسعى في فكاك رقبته خوفاً من البقاء في ربقة العبودية وطمعاً في فتح باب الحرية ليسرح في رياض الجنة فيتمتع بمبياه ويفعل ما يشاؤه ويهواه والرابع الإباق فما أكثرهم فمنهم القاضى الجائر والعالم غير العامل والعامل المرائي والواعظ الذي لا يفعل ما يقول ويكون أكثر أقواله الفضول وعلى كل ما لا ينفعه يصول فضلا عن السارق والزاني والغاصب فعنهم أخبر النبي ﵊ ان الله لينصر هذا الدين بقوم لاخلاق لهم في الآخرة {وَلاَ تُكْرِهُواْ فتياتكم عَلَى البغاء} كان لابن أبيّ ست جوار معاذة ومسكية وأميمة وعمرة وأروى وقتيلة يكرههن على البغاء وضرب عليهم الضرائب فشكت ثنتان منهن إلى رسول الله ﵊ فنزلت ويكنى بالفتى والفتاة عن العبد والأمة والبغاء الزنا للنساء خاصة وهو مصدر لبغت {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً} تعففاً عن الزنا وإنما قيده بهذا الشرط لأن الإكراه لا يكون الامع إرادة التحصن فآمر المطيعة للبغاء

Uzlet velisinin hali daha saf ve daha tatlıdır; muaşeret velisinin hali ise daha vefalı ve daha yücedir. Birincisinin ikincisine göre Rahmân'ın huzurundaki konumu, sultan katında nedimin vezire olan konumu gibidir. Peygamber aleyhisselâm'a gelince; o iki tarafı da şerefli olan, iki cevherin madeni, iki halin toplayıcısı ve iki tatlı suyun pınarıdır. Bâtınındaki halleri uzlet velisinin rehberi, zahirindeki amelleri muaşeret velisinin önderidir. Üçüncüsü ise mükâtebin taksitleri gibi borçlarla mükellef tutulan, mücahede eden, nefsini hesaba çeken, amel eden kuldur. Günde beş [vakit namaz], iki yüz dirhemde beş [dirhem zekât], yılda bir ay [oruç] ve ömürde bir [hac] ziyareti onun üzerinedir. Sanki o, bu tertipli taksitlerle nefsini Rabbinden satın almıştır; böylece kölelik boyunduruğunda kalma korkusuyla ve hürriyet kapısının açılması ümidiyle boynunu kurtarmaya çalışır ki cennet bahçelerinde serbestçe dolaşsın, hayatının tadını çıkarsın, dilediğini ve arzuladığını yapsın. Dördüncüsü ise kaçak köledir; onlar ne kadar da çoktur! Zalim kadı, amelsiz âlim, riyakar abid, söylediğini yapmayan, sözlerinin çoğu lüzumsuz olan ve kendisine fayda vermeyecek her şeye saldıran vaiz bunlardandır; hırsız, zani ve gasıp ise evleviyetle böyledir. Peygamber aleyhisselâm onlar hakkında şöyle haber vermiştir: "Allah bu dini, ahirette hiçbir nasibi olmayan kavimlerle de destekler." {وَلاَ تُكْرِهُواْ فتياتكم عَلَى البغاء} “Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın”; İbn Übeyy'in Muâze, Müseyke, Ümeyme, Amre, Ervâ ve Kuteyle adında altı cariyesi vardı. Onları fuhşa zorlar ve kendilerine vergi koyardı. Onlardan ikisi Resûlullah aleyhisselâm'a şikayette bulundu ve bunun üzerine bu ayet indi. Fetâ ve fetât kelimeleriyle köle ve cariye kinaye edilir. Bigâ (البغاء), kadınlara has zinadır ve begat (بغت) fiilinin masdarıdır. {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً} “iffetli kalmak isterlerse”; yani zinadan iffetli kalmak isterlerse. Bu şarta bağlamasının sebebi, zorlamanın ancak iffetli olma iradesiyle birlikte vaki olmasındandır. Zira fuhşa razı ve itaatkar olanı emreden kimseye...

لا يسمى مكرهاً ولا أمره إكراهاً ولأنها نزلت على سبب فوقع النهي على تلك الصفة وفيه توبيخ للموالي أي إذا رغبن في التحصن فأنتم أحق بذلك {لّتَبْتَغُواْ عَرَضَ الحياة الدنيا} أي لتبتغوا بإكراههن على الزنا أجورهن وأولادهن {وَمَن يُكْرِههُنَّ فِإِنَّ الله مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أي لهن وفي مصحف ابن مسعود كذلك وكان الحسن يقول لهن والله لهن والله ولعل الإكراه كان دون ما اعتبرته الشريعة وهو الذى

...zorlayan denmez, onun emrine de zorlama (ikrâh) denmez. Ayrıca ayet bir sebep üzerine inmiştir ve nehiy o vasıf üzere vaki olmuştur. Bunda efendilere bir kınama vardır; yani şayet onlar iffetli kalmayı arzu ediyorlarsa, siz buna daha layıksınız. {لّتَبْتَغُواْ عَرَضَ الحياة الدنيا} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için”; yani onları zinaya zorlayarak kazançlarını ve çocuklarını elde etmek için. {وَمَن يُكْرِههُنَّ فِإِنَّ الله مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; yani cariyeler için [bağışlayıcıdır]. İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir. Hasan [el-Basrî] şöyle derdi: "Vallahi onlar içindir, vallahi onlar içindir." Belki de bu zorlama, şeriatın itibar ettiği ve...

النور (٣٥ - ٣٤)

Nûr (34-35)

يخاف منه التلف فكانت آثمة أولهم إذا تابوا

...telef olma korkusu duyulan [ağır] derecenin altındaydı; bu yüzden [cariye] günahkar olurdu yahut tövbe ettikleri takdirde [efendiler] içindir.

وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)

“Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik.” (Nûr: 34)

{ولقد أنزلنا إليكم آيات مبينات} بفتح الياء حجازي وبصري وأبو بكر وحماد والمراد الآيات التي بينت في هذه السورة وأوضحت في معاني الأحكام والحدود وجاز أن يكون الأصل مبيناً فيها فاتسع في الظرف أي أجري مجرى المفعول به كقوله ويوم شهدناه وبكسرها غيرهم أي بينت هي الأحكام والحدود جعل الفعل لها مجازاً أو من بين يمعنى تبين ومنه المثل

{ولقد أنزلنا إليكم آيات مبينات} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik”; yâ (ي) harfinin fethasıyla (mübeyyenât) Hicazlılar, Basralılar, Ebû Bekr ve Hammâd okumuştur. Kastedilen, bu surede açıklanan ve hükümler ile hadlerin anlamlarında izah edilen ayetlerdir. Aslının 'mübeyyenün fîhâ' olup zarfta genişleme yapılması, yani 've yevmen şehidnâhu' kavlinde olduğu gibi mefulün bih konumuna getirilmesi caizdir. Kesresiyle (mübeyyinât) diğerleri okumuştur; yani bizzat kendileri hükümleri ve hadleri açıklamıştır, fiil mecaz olarak onlara isnad edilmiştir. Yahut 'tebeyyene' manasında beyyene fiilindendir; nitekim meselde şöyle denir:

قد بين الصبح لذي عينين

İki gözü olana sabah apaçık belirmiştir.

{وَمَثَلاً مّنَ الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُمْ} ومثلاً من أمثال من قبلكم أي قصة عجيبة من قصصهم كقصة يوسف ومريم يعني قصة عائشة رضى الله عنها {وَمَوْعِظَةً} ما وعظ به من الآيات والمثل من نحو قوله تعالى وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ الله لَّوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ يَعِظُكُمُ الله أَن تَعُودُواْ لِمِثْلِهِ أَبَداً {لّلْمُتَّقِينَ} أي هم المنتفعون بها وإن كانت موعظة للكل نظير قوله

{وَمَثَلاً مّنَ الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلِكُمْ} “ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal”; sizden öncekilerin misallerinden bir misal; yani Yûsuf ve Meryem kıssası gibi onların kıssalarından şaşılacak bir kıssa, yani Âişe radıyallâhu anhâ'nın kıssası. {وَمَوْعِظَةً} “ve bir öğüt”; Allah Teâlâ'nın {وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ الله} “Allah'ın dininde o ikisine karşı size bir acıma duygusu tutmasın”, {لَّوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ} “Onu işittiğinizde... gerekmez miydi?”, {وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ} “Onu işittiğinizde... gerekmez miydi?” ve {يَعِظُكُمُ الله أَن تَعُودُواْ لِمِثْلِهِ أَبَداً} “Allah, bir daha asla böyle bir şeye dönmeyesiniz diye size öğüt veriyor” kavilleri gibi ayetlerden ve mesellerden öğüt verilen şeylerdir. {لّلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”; yani öğüt herkese yönelik olsa da ondan faydalananlar onlardır; nitekim şu buyruk da böyledir:

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)

“Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir oyuk gibidir. Kandil bir cam içindedir. Cam, sanki incimsi parıldayan bir yıldızdır. [O kandil] doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediği kimseyi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Nûr: 35)

{الله نُورُ السماوات والأرض} مع قوله مَثَلُ نوره ويهدى الله لِنُورِهِ قولك زيد كرم وجود ثم تقول ينعش الناس يكرمه وجوده والمعنى ذو نور السموات ونور السموات والأرض الحق شبهه بالنور في ظهوره وبيانه كقوله الله ولى الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور أي من الباطل إلى الحق وأضاف النور اليهما للدلالة

{الله نُورُ السماوات والأرض} “Allah, göklerin ve yerin nurudur”; {مَثَلُ نوره} “O'nun nurunun misali” ve {يهدى الله لِنُورِهِ} “Allah nuruna iletir” buyruklarıyla birlikte [bu ifade], senin: "Zeyd cömertlik ve ihsandır" deyip ardından "Cömertliği ve ihsanıyla insanları canlandırır" demen gibidir. Manası: Göklerin nurunun sahibidir; göklerin ve yerin nuru ise haktır. Açıklığı ve beyanındaki belirginliği sebebiyle nur'a benzetilmiştir. Nitekim: {الله ولى الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات إلى النور} “Allah iman edenlerin velisidir; onları karanlıklardan nura çıkarır” buyruğunda olduğu gibi, yani batıldan hakka [çıkarır]. Nuru o ikisine izafe etmesi, aydınlatmasının genişliğine ve ışığının yaygınlığına...

على سعة اشراقه وفشوا إضاءته حتى تصئ له السموات والأرض وجاز أن المراد أهل السموات والأرض وأنهم يستضيئون به {مَثَلُ نُورِهِ} أي صفة نوره العجيبة الشأن في الإضاءة {كَمِشْكَاةٍ} كصفة مشكاة وهى الكوفى في الجدار غير النافذة {فِيهَا مِصْبَاحٌ} أي سراج ضخم ثاقب {المصباح فِى زُجَاجَةٍ} في قنديل من زجاج شامي بكسر الزاي {الزجاجة كأنها كوكب دري} مضئ بضم الدال وتشديد الياء منسوب إلى الدرلفرط ضيائه وصفائه وبالكسر والهمزة عمرو وعلي كأنه يدرأ الظلام بضوئه وبالضم والهمزة أبو بكر وحمزة شبه فى زهرته بأحد الكواكب الدراري كالمشتري والزهرة ونحوهما {يُوقَدُ} بالتخفيف حمزة وعلى وابو بكر الزجاجة ويوقد بالتخفيف شامى ونافع وحفص ويوقد بالتشديد مكي وبصري أي هذا المصباح {مِن شجرة} أى ابتداء ثقوبه من زيت شجرة الزيتون يعني رويت زبالته بزيتها {مباركة} كثيرة المنافع أو لأنها نبتت في الأرض التي بورك فيها للعالمين وقيل بارك فيها سبعون نبياً منهم إبراهيم ﵇ {زَيْتُونَةٍ} بدل من شجرة نعتها {لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلاَ غَرْبِيَّةٍ} أي منبتها الشام يعني ليست من المشرق ولا من المغرب بل فى الوسط منهما وهو الشام

...göklerin ve yerin O'nunla aydınlanacağına delalet etmek içindir. Maksadın göklerin ve yerin ehli olup onların O'nunla aydınlanmaları olması da caizdir. {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali”; yani aydınlatmadaki durumu şaşılacak derecede olan nurunun sıfatı; {كَمِشْكَاةٍ} “bir oyuk gibidir”; bir mişkâtın sıfatı gibidir. O da duvarda bulunan ve arkaya geçmeyen girintidir. {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde kandil bulunan”; yani parlak ve büyük bir kandil. {المصباح فِى زُجَاجَةٍ} “Kandil bir cam içindedir”; camdan bir kandillik içindedir. Şamlı [kıraati] zâ (ز) harfinin kesresiyle [zicâce] okumuştur. {الزجاجة كأنها كوكب دري} “Cam, sanki incimsi parıldayan bir yıldızdır”; aydınlık demektir. Dâl (د) harfinin zammesi ve yâ (ي) harfinin şeddesiyle [dürriyyün] okunur; aşırı parlaklığı ve berraklığı sebebiyle inciye (dürr) nispet edilmiştir. Kesre ve hemze ile [dirrî'un] Amr ve Ali okumuştur; sanki ışığıyla karanlığı defetmektedir (yedre'u). Zamme ve hemze ile [dürri'ün] Ebû Bekr ve Hamza okumuştur. Parlaklığında Müşteri ve Zühre gibi parıldayan inci misali yıldızlardan birine benzetilmiştir. {يُوقَدُ} “tutuşturulur”; tenvinli hafif okunuşla Hamza, Ali ve Ebû Bekr zücâce'ye nispetle; müzekker hafif okunuşla [yûkadu] Şamlı, Nâfi' ve Hafs; şeddeli okunuşla [yuvakkadu] Mekkeli ve Basralı okumuştur; yani bu kandil tutuşturulur, {مِن شجرة} “bir ağaçtan”; yani tutuşmasının başlangıcı zeytin ağacının yağından olur, fitili onun yağıyla doyurulmuştur. {مباركة} “mübarek”; faydaları pek çok olan yahut alemler için bereketli kılınan topraklarda bittiği için [böyle denmiştir]. Aralarında İbrâhim aleyhisselâm'ın da bulunduğu yetmiş peygamberin ona bereket dilediği söylenmiştir. {زَيْتُونَةٍ} “zeytin [ağacından]”; şecera kelimesinden bedeldir veya onun sıfatıdır. {لاَّ شَرْقِيَّةٍ وَلاَ غَرْبِيَّةٍ} “doğuya da batıya da ait olmayan”; yani bitiş yeri Şam'dır; ne doğuda ne de batıdadır, bilakis ikisinin ortasındadır ki o da Şam'dır.

النور (٣٧ - ٣٥)

Nûr (35-37)

وأجود الزيتون زيتون الشام وقيل ليست مما تطلع عليه الشمس في وقت شروقها أو غروبها فقط بل تصيبها بالغداة والعشى جميعا فهي شرقية وغربية {يَكَادُ زَيْتُهَا} دهنها {يُضِىء وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} وصف الزيت بالصفاء

Zeytinin en iyisi Şam zeytinidir. Sadece doğuşu veya batışı vaktinde üzerine güneşin doğduğu yerlerden olmadığı, bilakis hem sabah hem akşam güneş gördüğü, dolayısıyla hem doğulu hem batılı olduğu da söylenmiştir. {يَكَادُ زَيْتُهَا} “Onun yağı neredeyse”; yağı, {يُضِىء وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “kendisine ateş dokunmasa bile ışık verir”. Zeytinyağı duruluk...

والوميض وأنه لتلألؤه يكاد يضئ من غير نار {نُّورٌ على نُورٍ} أي هذا النور الذي شبه به الحق نور متضاعف قد تناصر فيه المشكاة والزجاجة والمصباح والزيت حتى لم تبق بقية مما يقوي النور وهذا لأن المصباح إذا كان في مكان متضايق كالمشكاة كان أجمع لنوره بخلاف المكان الواسع فإن الضوء ينتشر فيه والقنديل أعون شئ على زيادة الإنارة وكذلك الزيت وصفاؤه وضرب المثل يكون بدنئ محسوس معهود لا بعلي غير معاين ولا مشهود فأيوتمام لما قال في المأمون ... إقدام عمرو في سماحة حاتم ... في حلم أحنف في ذكاء اياس ...

...ve parıltıyla nitelenmiştir; öyle ki parıltısından ötürü ateş olmadan bile neredeyse aydınlatacaktır. {نُّورٌ على نُورٍ} “Nur üstüne nurdur”; yani hakkın kendisine benzetildiği bu nur, katmerli bir nurdur; onda oyuk, cam, kandil ve yağ birbirini desteklemiş, öyle ki nuru güçlendirecek hiçbir eksik kalmamıştır. Bu böyledir; çünkü kandil oyuk gibi dar bir yerde olduğunda ışığı daha çok toplanır; geniş yerin aksine orada ışık dağılır. Kandillik aydınlığı artırmaya en çok yardım eden şeydir. Yağ ve onun berraklığı da böyledir. Misal getirmek yüce, görülmeyen ve müşahede edilmeyen şeyle değil; bilinen, hissedilen daha mütevazı nesne ile olur. Nitekim Ebû Temmâm el-Me'mûn hakkında şöyle dediğinde: "Amr'ın atılganlığı Hâtim'in cömertliğinde... Ahnef'in hilminde, İyâs'ın zekasında..."

قيل له إن الخليفة فرق من مثلته بهم فقال مرتجلاً ... لا تنكروا ضربى من دونه ... مثلاً شروداً في الندى والباس ...

Ona: "Halife, kendilerine benzettiğin kişilerden çok üstündür" denildi; bunun üzerine irticalen şöyle dedi: "Kınamayın onun altındakileri getirmemi... Cömertlik ve cesarette dillere destan bir misal olarak...

... فالله قد ضرب الأقل لنوره ... مثلاً من المشكاة والنبراس ...

...Zira Allah da kendi nuru için en aşağısını misal verdi... Duvardaki oyuktan ve kandilden bir misal..."

{يَهْدِى الله لِنُورِهِ} أي لهذا النور الثاقب {مَن يَشَآء} من عباده أي يوفق لإصابة الحق من يشاء من عباده بالهام من الله أو ينظره في الدليل {وَيَضْرِبُ الله الأمثال لِلنَّاسِ} تقريباً إلى أفهامهم ليعتبروا فيؤمنوا {والله بِكُلّ شَيْء عليم} فيبين كل شئ بما يمكن أن يعلم به وقال ابن عباس رضى الله عنه مثل نوره أي نور الله الذي هدى به المؤمن وقرأ ابن مسعود ﵀ مثل نوره في قلب المؤمن كمشكاة وقرأ أبيّ مثل نور المؤمن

{يَهْدِى الله لِنُورِهِ} “Allah nuruna iletir”; yani bu parlak nura; {مَن يَشَآء} “dilediği kimseyi”; kullarından [dilediğini]; yani Allah'tan bir ilhamla veya delili tefekkür etmesiyle kullarından dilediğini hakka isabet ettirmeye muvaffak kılar. {وَيَضْرِبُ الله الأمثال لِلنَّاسِ} “Allah insanlara misaller verir”; anlayışlarına yaklaştırmak için, tâ ki ibret alıp iman etsinler. {والله بِكُلّ شَيْء عليم} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; böylece her şeyi, onunla bilinebilecek şekilde açıklar. İbn Abbâs radıyallâhu anh: "O'nun nurunun misali; yani mümini kendisiyle hidayete erdirdiği Allah'ın nurudur" demiştir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh: "Müminin kalbindeki nurunun misali bir kandil oyuğu gibidir" şeklinde; Übeyy ise: "Müminin nurunun misali" şeklinde okumuştur.

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦)

“[Bu kandil] Allah'ın yükseltilmesine ve içlerinde kendi isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler.” (Nûr: 36)

{فِى بُيُوتٍ} يتعلق بمشكاة أي كمشكاة في بعض بيوت الله وهي المساجد كأنه قيل مثل نوره كما يرى فى المسجد له رجال فى بيوت وفيها تكرير فيه توكيد نحو زيد في الدار جالس فيها أو بمحذوف أي سبحوا في بيوت {أَذِنَ الله} أي أمر {أَن تُرْفَعَ} تبنى كقوله بناها رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا وَإِذْ يرفع إبراهيم القواعد أو تعظم من

{فِى بُيُوتٍ} “Evlerdedir”; kandil oyuğu (mişkât) lafzına taalluk eder; yani Allah'ın evlerinden olan bazı evlerdeki -ki onlar mescitlerdir- kandil oyuğu gibidir. Sanki şöyle denilmiştir: O'nun nurunun misali, mescitte görüldüğü üzere evlerde O'nu tesbih eden erlerin nuru gibidir. 'Zeydün fid-dâri câlisün fîhâ' (Zeyd evdedir, onda oturmaktadır) sözünde olduğu gibi bunda pekiştirme içeren bir tekrar vardır. Yahut mahzûf bir kelimeye taalluk eder; yani: 'Evlerde tesbih ediniz'. {أَذِنَ الله} “Allah izin verdi”; yani emretti; {أَن تُرْفَعَ} “yükseltilmesine”; yani inşa edilmesine; {بناها رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا} “Onu bina etti; tavanını yükseltti ve onu bir düzene koydu” ve {وَإِذْ يرفع إبراهيم القواعد} “Hani İbrâhim temelleri yükseltiyordu” kavillerinde olduğu gibi. Yahut rif'at (yücelik) kökünden tazim edilmesine [izin verdi]. Hasan [el-Basrî]'den şöyle nakledilmiştir: "Allah onların bina ile yükseltilmesini değil, tazimle yüceltilmesini emretmiştir."

الرفعة وعن الحسن ما أمر الله أن نرفع بالبناء ولكن بالتعظيم {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسمه} يتلى فيها كتابه أو هو عام في كل ذكر {يُسَبّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال} أي يصلي له فيها بالغداة صلاة الفجر وبالآصال صلاة الظهر والعصر والعشاءين وإنما وحد الغدو لأن صلاته صلاته صلاة واحدة وفي الآصال صلوات والآصال جمع أصل جمع أصيل وهو العشي

{وَيُذْكَرَ فِيهَا اسمه} “Ve içlerinde kendi isminin anılmasına”; içlerinde O'nun Kitabı'nın okunmasına yahut bu her türlü zikir hakkında umumidir. {يُسَبّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال} “Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler”; yani sabahleyin sabah namazını, akşamleyin ise öğle, ikindi ve iki yatsı (akşam ve yatsı) namazlarını O'nun için kılarlar. Sabahın (el-ğuduvv) tekil zikredilmesi, namazının tek bir namaz olmasındandır; akşamlarda (el-âsâl) ise birden fazla namaz vardır. el-Âsâl, asîl kelimesinin çoğulunun çoğuludur (cemu'l-cem'), o da akşam vaktidir.

رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (٣٧)

“Onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoyamaz. Onlar, kalplerin ve gözlerin ters döneceği bir günden korkarlar.” (Nûr: 37)

{رِجَالٌ} فاعل يسبح يسبح شامي وأبو بكر ويسند إلى أحد الظروف الثلاثة أعني له فيها بالغدو ورجال مرفوع بمادل عليه يسبح أي يسبح له {لاَّ تُلْهِيهِمْ}

{رِجَالٌ} “Adamlar/Erler”; yusebbihu fiilinin failidir. Yusebbahu şeklinde meçhul olarak Şamlı ve Ebû Bekr okumuştur; bu durumda fiil şu üç zarftan birine isnad edilir: lehu, fîhâ, bi'l-ğuduvvi. Ricâlün kelimesi ise meçhul tesbih fiilinin delalet ettiği şeyle merfûdur; yani O'nu [adamlar] tesbih eder. {لاَّ تُلْهِيهِمْ} “Onları alıkoymaz”;...

النور (٣٩ - ٣٧)

Nûr (37-39)

لا تشغلهم {تجارة} في السفر {وَلاَ بَيْعٌ} في الحضر وقيل التجارة الشراء إطلاقاً لاسم الجنس على النوع أو خص البيع بعد ماعم لأنه أو غل في الإلهاء من الشراء لأن الربح في البيعة الرابحة متيقن وفي الشراء مظنون {عَن ذِكْرِ الله} باللسان والقلب {وَإِقامِ الصلاة} أي عن إقامة الصلاة التاء في إقامة عوض من العين الساقطة للأعلال الأصل إقوام فلما قلبت الواو ألفاً اجتمع ألفان فحذفت أحدهما لالتقاء الساكنين فأدخلت التاء عوضاً عن المحذوف فلما أضيفت أقيمت الإضافة مقام التاء فأسقطت {وَإِيتاء الزكاة} أي وعن إيتاء الزكاة والمعنى لا تجارة لهم حتى تلهيهم كأولياء العزلة أو يبيعون ويشترون ويذكرون الله مع ذلك وإذا حضرت الصلاة قاموا إليها غير متثاقلين كأولياء العشرة {يخافون يَوْماً} أي يوم القيامة ويخافون حال من الضمير في تلهيهم أو صفة أخرى لرجال {تتقلب فيه القلوب} ببلوغها إلى الجناجر {والأبصار} بالشخوص والزرقة أو تتقلب القلوب إلى الإيمان بعد الكفران والأبصار إلى العيان بعد إنكاره للطغيان كقوله فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءكَ فَبَصَرُكَ اليوم حديد

...onları meşgul etmez; {تجارة} “ne bir ticaret”; yolculukta [meşgul etmez], {وَلاَ بَيْعٌ} “ne de bir alışveriş”; ikamet halinde [meşgul etmez]. Cins ismin türe ıtlak edilmesi kabilinden ticaretin 'satın alma' olduğu da söylenmiştir; yahut genel ifadeden sonra satış özel olarak zikredilmiştir, çünkü satış meşgul etme hususunda satın almaktan daha ileridedir; zira karlı satışta kazanç kesindir, satın almada ise zannîdir. {عَن ذِكْرِ الله} “Allah'ı anmaktan”; dille ve kalple [anmaktan], {وَإِقامِ الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılmaktan”; yani namazı ikame etmekten. İkâmetun kelimesindeki te (ة) harfi, ta'lîl sebebiyle düşen aynü'l-fiilin bedelidir; aslı ikvâmdır. Vâv harfi elife dönüştüğünde iki elif bir araya geldi ve iki sakinin buluşması sebebiyle biri hazfedildi, hazfedilenin yerine te harfi getirildi. İzafe edildiğinde ise izafet te harfinin yerine geçti ve te düşürüldü. {وَإِيتاء الزكاة} “ve zekâtı vermekten”; yani zekâtı eda etmekten [alıkoymaz]. Mana: Uzlet velileri gibi onları meşgul edecek bir ticaretleri yoktur yahut muaşeret velileri gibi alıp satarlar ve bununla birlikte Allah'ı zikrederler; namaz vakti geldiğinde de üşenmeksizin ona kalkarlar. {يخافون يَوْماً} “Onlar bir günden korkarlar”; yani kıyamet gününden. Yehâfûne fiili, tulhîhim'deki zamirden hâldir yahut ricâl lafzının diğer bir sıfatıdır. {تتقلب فيه القلوب} “kalplerin ters döneceği”; hançerelere dayanması sebebiyle [kalplerin altüst olacağı], {والأبصار} “ve gözlerin”; dikilip kalması ve gövermesi sebebiyle [gözlerin döneceği]; yahut kalplerin inkardan sonra imana, gözlerin ise azgınlık sebebiyle inkar ettikten sonra ayan beyan görmeye dönüşeceği [bir günden korkarlar]. Nitekim Allah Teâlâ: {فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءكَ فَبَصَرُكَ اليوم حديد} “Biz senden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir” buyurmuştur.

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨)

“Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın ve lütfundan onlara daha da artırsın diye [böyle yaparlar]. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır.” (Nûr: 38)

{لِيَجْزِيَهُمُ الله أَحْسَنَ مَا عَمِلُواْ وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ} أي يسبحون ويخافون

{لِيَجْزِيَهُمُ الله أَحْسَنَ مَا عَمِلُواْ وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırsın ve lütfundan onlara daha da artırsın diye”; yani tesbih ederler ve korkarlar ki...

ليجزيهم الله أحسن جزاء أعمالهم أي ليجزيهم ثوابهم مضاعفاً ويزيدهم على الثواب الموعود على العمل تفضلاً {والله يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} أي يثيب من يشاء ثواباً لا يدخل في حساب الخلق هذه صفات المهتدين بنور الله فأما الذين ضلوا عنه فالمذكورون في قوله

...Allah onları amellerinin en güzel karşılığıyla mükafatlandırsın; yani onların sevaplarını kat kat versin ve amele karşılık vadedilen sevabın üzerine bir lütuf olarak fazlasını eklesin. {والله يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır”; yani dilediğine yaratılmışların hesabına sığmayacak bir sevap verir. Bunlar Allah'ın nuruyla hidayete erenlerin sıfatlarıdır. O'ndan sapanlara gelince, onlar şu buyrukta zikredilenlerdir:

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩)

“İnkar edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöllerdeki serap gibidir. Susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında bir şey bulamaz ve yanında Allah'ı bulur; O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı çok çabuk görendir.” (Nûr: 39)

{والذين كفروا أعمالهم كسراب} هو مايرى في الفلاة من ضوء الشمس وقت الظهر يسرب على وجه الأرض كأنه ماء يجري {بقيعة} بقاع أو جمع قاع وهوالمنبسط المستوي من الأرض كجيرة في جار {يَحْسَبُهُ الظمان} يظنه العطشان {مَاءً حتى إِذَا جَاءهُ} أى جاء إلى ماتوهم أنه ماء {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً} كما ظنه {وَوَجَدَ الله} أي جزاء الله كقوله يجد الله غفورا رحيما أي يجد مغفرته ورحمته {عِندَهُ} عند الكافر {فوفاه حِسَابَهُ} أي أعطاه جزاء عمله وافياً كاملا وحد بعد الجمع حملاً على كل واحد من الكفار {والله سَرِيعُ الحساب} لأنه لا يحتاج إلى عد وعقد ولا يشغله حساب عن حساب أو قريب حسابه لأن ما هو آتٍ قريب شبه ما يعمله من لا يعتقد الإيمان ولا يتبع الحق من الأعمال الصالحة التى يحسبها تنفعه عندالله وتنجيه من عذابه ثم يخيب في العاقبة أمله ويلقى خلاف ما قدر بسراب يراه الكافر بالساهرة

{والذين كفروا أعمالهم كسراب} “İnkar edenlere gelince; onların amelleri serap gibidir”; serap, öğle vakti güneş ışığından dolayı çölde görülen ve yerin yüzeyinde sanki akan bir suymuş gibi akıp giden görüntüdür. {بقيعة} “ıssız çöllerdeki”; kıyâ'da bulunan yahut kâ' kelimesinin çoğuludur; o da cîretün/câr gibi düz ve engebesiz arazidir. {يَحْسَبُهُ الظمان} “susayan kimse onu sanır”; susuzluk çeken onu zanneder, {مَاءً حتى إِذَا جَاءهُ} “su... Nihayet ona vardığında”; yani su olduğunu vehmettiği şeye vardığında, {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً} “bir şey bulamaz”; zannettiği gibi [hiçbir şey bulamaz]. {وَوَجَدَ الله} “ve Allah'ı bulur”; yani Allah'ın cezasını bulur; nitekim {يجد الله غفورا رحيما} “Allah'ı çok bağışlayıcı ve merhamet edici bulur” kavlinde olduğu gibi, yani O'nun mağfiretini ve rahmetini bulur. {عِندَهُ} “yanında”; kâfirin yanında [bulur]. {فوفاه حِسَابَهُ} “O da onun hesabını tastamam görür”; yani ona amelinin karşılığını eksiksiz ve tam olarak verir. Çoğuldan sonra tekil zamir kullanılması, kâfirlerin her bir ferdine hamledilmesindendir. {والله سَرِيعُ الحساب} “Allah hesabı çok çabuk görendir”; çünkü O, saymaya ve parmakla hesaplamaya muhtaç değildir; bir hesap O'nu diğer hesaptan alıkoymaz. Yahut O'nun hesabı yakındır; zira gelecek olan her şey yakındır. İmana inanmayan ve hakka uymayan kimsenin, Allah katında kendisine fayda vereceğini ve O'nun azabından kendisini kurtaracağını sandığı salih amelleri; akıbetinde ümidinin boşa çıkması ve takdir ettiğinin aksini bulması yönüyle, kâfirin mahşer yerinde gördüğü bir seraba benzetilmiştir...

النور (٤٣ - ٤٠)

Nûr (40-43)

وقد غلبه عطش يوم القيامة فيحسبه ماء فيأتيه فلا يجد ما رجاه ويجد زبانية الله عنده يأخذونه فيعتلونه إلى جهنم فيسقونه الحميم والغساق وهم الذين قال الله فيهم عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا قيل نزلت في عتبة بن ربيعة بن أمية كان يترهب ملتمساً للدين في الجاهلية فلما جاء الإسلام كفر

...Kıyamet gününün susuzluğu onu basmıştır, onu su sanır ve ona varır; fakat umduğunu bulamaz. Yanında Allah'ın zebanilerini bulur; onu tutup cehenneme sürüklerler ve ona kaynar su ile irin içirirler. Onlar Allah'ın haklarında şöyle buyurduğu kimselerdir: {عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ} “Çalışmış, boşuna yorulmuştur”, {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} “Oysa onlar iyi iş yaptıklarını sanıyorlardı”. Bu ayetin, cahiliye döneminde dini aramak maksadıyla rahiplik hayatı yaşayan, İslam geldiğinde ise inkar eden Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında indiği söylenmiştir.

أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)

“Yahut [onların amelleri] derin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu üst üste dalgalar ve dalganın da üstünde bulutlar örter. Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar... [Öyle ki insan] elini çıkarsa neredeyse onu dahi göremez. Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur.” (Nûr: 40)

{أو كظلمات في بحر} أو هنا كأوفى أَوْ كَصَيّبٍ {لُّجّىّ} عميق كثير الماء منسوب إلى اللج وهو معظم ماء البحر

{أو كظلمات في بحر} “Yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir”; buradaki {أو} edatı, {أَوْ كَصَيّبٍ} “Yahut sağanak bir yağmur gibi” ayetindeki {أو} gibidir. {لُّجّىّ} “derin”; suyu çok ve derin olan demektir. Denizin suyunun çoğunluğunu ifade eden Lücc (لُجّ) kelimesine nispet edilmiştir.

{يغشاه} يغشى البحر أو من فيه أى يعلوه ويغطيه {موج} هوما ارتفع من الماء {مّن فَوْقِهِ مَوْجٌ} أي من فوق الموج وظلمة السحاب على الموج {إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ} أي الواقع فيه {لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} مبالغة في لم يرها أي لم يقرب أن يراها فضلاً عن أن يراها شبه أعمالهم أولاً في فوات نفعها وحضور ضررها بسراب لم يجده من خدعه من بعيد شيئاً ولم يكفه خيبة وكمدا ان يجد شيئاً كغيره من السراب حتى وجد عنده الزبانية تعتليه إلى النار وشبهها ثانياً في ظلمتها وسوادها لكونها باطلة وفي خلوها عن نور الحق بظلمات متراكمة من لج البخر والأمواج والسحاب {وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ الله لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِن نُورٍ} من لم يهده الله لم يهتد عن الزجاج في الحديث خلق الله الخلق ظلمة ثم رش عليهم من نوره فمن أصابه من ذلك النور اهتدى ومن أخطأه ضل

{يغشاه} “onu örter”; denizi yahut onun içindekini örter, yani onu kaplar ve bürür. {موج} “dalga”; sudan yükselen kabartıdır. {مّن فَوْقِهِ مَوْجٌ} “onun üstünde de bir dalga”; yani o dalganın üstünde bir dalga [daha vardır] ve bulutun karanlığı da dalganın üzerindedir. {إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ} “elini çıkarsa”; yani denize düşen kimse [elini çıkarsa], {لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} “neredeyse onu dahi göremez”; bu ifade “göremedi” anlamında mübalağadır; yani onu görmeye yaklaşamaz bile, nerede kaldı ki görebilsin! Allah Teâlâ onların amellerini ilk olarak faydasının yok olması ve zararının hazır bulunması bakımından; uzaktan kendisini aldatıp da yanına vardığında hiçbir şey bulamayan ve diğer seraplar gibi bir şey bulamadığına dair yaşadığı hüsran ve kederle de kalmayıp yanında kendisini ateşe sürükleyen zebanileri bulan kimsenin gördüğü seraba benzetmiştir. İkinci olarak ise bâtıl olmasından ötürü karanlığı ve siyahlığı ile hak nurundan yoksun olması yönüyle; denizin derinliğinden, dalgalardan ve bulutlardan meydana gelen kat kat karanlıklara benzetmiştir. {وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ الله لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِن نُورٍ} “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur”; Allah'ın hidayet etmediği kimse hidayete eremez. Zeccâc'dan rivayet edilen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah mahlukatı bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine kendi nurundan serpti. O nurdan kime isabet ettiyse hidayete erdi; kime de isabet etmediyse saptı.”

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٤١)

“Görmedin mi ki göklerde ve yerde olanlar ve kanatlarını çırparak uçan kuşlar Allah'ı tesbih ederler? Her biri duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” (Nûr: 41)

{ألم تر} ألم تعلم يا محمد علما يقوم مقام العيان في الإيقان {أَنَّ الله يُسَبّحُ لَهُ مَن فِى السماوات والأرض والطير} عطف على من {صافات} حال من الطير أي يصففن أجنحتهن في الهواء {كُلٌّ قَدْ علم صلاته وتسبيحه} الضمير فى علم لكل أو الله وكذا في صلاته وتسبيحه والصلاة الدعاء ولم يبعد أن يلهم الله الطير دعاءه وتسبيحه كما ألهمها سائر العلوم الدقيقة التى لا يكاد العقلاء يهتدون إليها {والله عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} لا يعزب عن علمه شئ

{ألم تر} “Görmedin mi”; [Ey Muhammed!] Kesinlik bakımından gözle görmenin yerine geçen bir bilgiyle bilmedin mi? {أَنَّ الله يُسَبّحُ لَهُ مَن فِى السماوات والأرض والطير} “göklerde ve yerde olanların ve kuşların Allah'ı tesbih ettiğini”; {والطير} kelimesi {مَن} üzerine matuftur. {صافات} “kanatlarını çırparak”; kuşlardan haldir, yani havada kanatlarını sıra sıra açıp yayarlar. {كُلٌّ قَدْ علم صلاته وتسبيحه} “Her biri duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir”; {علم} fiilindeki zamir {كل} kelimesine yahut Allah'a aittir; aynı şekilde {صلاته وتسبيحه} ibaresindeki zamir de böyledir. Salât (صلاة), dua demektir. Akıl sahiplerinin dahi neredeyse kavrayamadığı diğer ince bilgileri kuşlara ilham ettiği gibi, Allah'ın kuşlara duasını ve tesbihini ilham etmesi de uzak bir ihtimal değildir. {والله عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir”; O'nun ilminden hiçbir şey gizli kalmaz.

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)

“Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Dönüş de ancak Allah'adır.” (Nûr: 42)

{ولله ملك السماوات والأرض} لأنه خالقها ومن ملك شيئاً فبتمليكه إياه {وإلى الله المصير} مرجع الكل

{ولله ملك السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”; çünkü onların yaratıcısı O'dur; her kim bir şeye malik olursa bu, O'nun mülk kılmasıyladır. {وإلى الله المصير} “Dönüş de ancak Allah'adır”; herkesin dönüş yeri O'dur.

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ (٤٣)

“Görmedin mi ki Allah bulutları sürmekte, sonra onları birleştirmekte, sonra da onları üst üste yığmaktadır? Böylece yağmurun onların arasından çıktığını görürsün. O, gökten, oradaki dağlar gibi bulutlardan dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu uzak tutar. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir.” (Nûr: 43)

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يُزْجِى} يسوق إلى حيث يريد {سَحَابًا} جمع سحابة دليله {ثُمَّ يُؤَلّفُ بَيْنَهُ} وتذكيره للفظ أي يضم بعضه إلى بعض {ثم يجعله ركاما} مترا كما بعضه فوق بعض

{أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يُزْجِى} “Görmedin mi ki Allah sürmektedir”; dilediği yere sevk etmektedir. {سَحَابًا} “bulutları”; sehabe (سحابة) kelimesinin çoğuludur. Bunun delili {ثُمَّ يُؤَلّفُ بَيْنَهُ} “sonra onları birleştirmektedir” kavlidir; zamirin müzekker olması lafzına göredir, yani onların parçalarını birbirine katar. {ثم يجعله ركاما} “sonra da onları üst üste yığmaktadır”; birbiri üstüne yığılmış hale getirir.

النور (٤٥ - ٤٣)

Nûr (43-45)

{فَتَرَى الودق} المطر {يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ} من فتوقه ومخارجه جمع خلل كجبال {وَيُنَزّلُ} وينزل مكي ومدني وبصري {مّنَ السماء} لابتداء الغاية لأن الابتداء الإنزال من السماء {مِن جِبَالٍ} من للتبعيض لأن ما ينزله الله بعض تلك الجبال التي {فِيهَا} في السماء {مِن بَرَدٍ} للبيان أو الأوليان للابتداء والآخرة للتبعيض ومعناه أنه ينزل البرد من السماء من جبال فيها وعلى الأول مفعول ينزل من جبال أي بعض جبال فيها ومعنى من جبال فيها من برد أن يخلق الله في السماء جبال برد كما خلق في الأرض جبال حجر أو يريد الكثرة بذكر الجبال كما يقال فلان يملك جبالاً من ذهب {فَيُصِيبُ بِهِ} بالبرد {مَن يَشَآء} أي يصيب الإنسان وزرعه {ويصرفه عن من يشاء} فلا يصيبه أو يعذب من يشاء ويصرفه عمن يشاء فال يعذبه {يكاد سنا برقه} ضوئه {يذهب بالأبصار} يخطفها يَذْهَبُ يزيد على زيادة الباء

{فَتَرَى الودق} “yağmurun... görürsün”; yağmuru [görürsün]. {يَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ} “onların arasından çıktığını”; aralarındaki yarıklardan ve çıkış yerlerinden çıktığını [görürsün]. Hılâl (خلال), cibal (جبال) gibi hılel (خلل) kelimesinin çoğuludur. {وَيُنَزّلُ} “ve indirir”; Mekkî, Medenî ve Basrî kıraatlerinde {يُنْزِلُ} şeklinde okunmuştur. {مّنَ السماء} “gökten”; başlangıç sınırı (ibtida-i gaye) bildirir, zira indirmenin başlangıcı göktendir. {مِن جِبَالٍ} “dağlar gibi [bulutlar]dan”; buradaki {من} edatı teb'îz (kısmiyet) içindir, zira Allah'ın indirdiği şey gökte bulunan o dağların bir kısmıdır. {فِيهَا} “oradaki”; gökteki. {مِن بَرَدٍ} “doludan”; beyan içindir. Yahut ilk iki {من} edatı ibtida (başlangıç), sonuncusu ise teb'îz içindir; bunun anlamı, doluyu gökten, oradaki dağlardan indirmesidir. İlk yoruma göre {ينزل} fiilinin mef'ûlü {من جبال} ibaresidir; yani 'oradaki bazı dağları [indirir]' demektir. 'Oradaki dağlardan dolu indirmesi'nin manası; Allah'ın yerde taştan dağlar yarattığı gibi gökte de doludan dağlar yaratmasıdır. Yahut 'filanca dağlar kadar altına sahiptir' denildiği gibi dağlar zikredilerek çokluk kastedilmiştir. {فَيُصِيبُ بِهِ} “onu isabet ettirir”; doluyu isabet ettirir, {مَن يَشَآء} “dilediğine”; yani insana ve onun ekinine isabet ettirir. {ويصرفه عن من يشاء} “dilediğinden de onu uzak tutar”; böylece ona isabet etmez. Yahut dilediğine azap eder, dilediğinden de onu uzak tutar da ona azap etmez. {يكاد سنا برقه} “şimşeğinin parıltısı neredeyse”; ışığı [neredeyse], {يذهب بالأبصار} “gözleri alıverecektir”; gözleri kapıp götürecektir. {يَذْهَبُ} lafzı {بِالأبصار} üzerine geçişli kılınmıştır.

يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ (٤٤)

“Allah geceyi ve gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır.” (Nûr: 44)

{يقلب الله الليل والنهار} يصرفها في الاختلاف طولاً وقصراً والتعاقب {إِنَّ فِى ذلك} فى إزجاء السحاب إلى وإنزال الودق والبرد وتقليب الليل والنهار {لَعِبْرَةً لأَِوْلِى الأبصار} لذوي العقول وهذا من تعديد الدلائل على ربوبيته حيث ذكر تسبيح من فى السموات والارض وما يطير بينهما ودعاء هم له وتسخير السحاب إلى آخر ما ذكر فهى براهين لائحة على وجوده دلائل واضحة على صفاته لم نظر وتدبير ثم بين دليلاً آخر فقال تعالى

{يقلب الله الليل والنهار} “Allah geceyi ve gündüzü birbirine çevirir”; uzunluk ve kısalıkta farklılaştırarak ve birbiri ardınca getirerek onları evirip çevirir. {إِنَّ فِى ذلك} “Şüphesiz bunda”; bulutların sürülmesinden yağmur ve dolunun indirilmesine, gece ile gündüzün birbirine çevrilmesine kadar [olan olaylarda], {لَعِبْرَةً لأَِوْلِى الأبصار} “basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır”; akıl sahipleri için [bir ibret vardır]. Bu ayetler, O'nun rubûbiyetine dair delillerin sayılması kabilindendir. Zira göklerde ve yerdekilerin, bu ikisi arasında uçanların tesbihini, O'na dualarını ve bulutların boyun eğdirilmesini zikredilen son noktaya kadar anlattı. Bunlar, ibretle bakan ve tefekkür eden kimse için O'nun varlığına apaçık deliller, sıfatlarına apaçık burhanlardır. Ardından Allah Teâlâ başka bir delili beyan ederek şöyle buyurdu:

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥)

“Allah her canlıyı bir sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayak üstünde yürür, kimi de dört ayak üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (Nûr: 45)

{والله خَلَقَ كُلَّ} خالق كل حمزة وعلي {دَابَّةٍ} كل حيوان

{والله خَلَقَ كُلَّ} “Allah her... yarattı”; Hamza ve Ali [el-Kisâî] kıraatinde {خَالِقُ كُلِّ} şeklinde okunmuştur. {دَابَّةٍ} “canlıyı”; yeryüzünde debelenen her hayvanı,

يدب على وجه الأرض {مِن مَّاء} أي من نوع من الماء مختص بتلك الدابة أومن ماء مخصوص وهو النطفة ثم خالف بين المخلوقات منالنطفة فمنها هوام ومنها بهائم ومنها أناسي وهو كقوله يسقى بِمَاء واحد وَنُفَضّلُ بَعْضَهَا على بعض فى الأكل وهذا دليل على أن لها خالقا ومدبرا والالم نختلف لاتفاق الأصل وإنماعرف الماء في قوله وَجَعَلْنَا مِنَ الماء كُلَّ شئ حى لأن المقصود ثم أن أجناس الحيوان مخلوقة من جنس الماء وأنه هو الأصل وإن تخللت بينه وبينها وسائط قالوا إن أول ما خلق الله الماء فخلق من النار والريح والطين فخلق من النارالجن ومن الريح الملائكة ومن الطين آدم ودواب الأرض ولما كانت الدابة تشمل المميز وغير المميز غلب المميز فأعطى ماراءه حكمه كأن الدواب كلهم مميزون فمن ثم قيل {فَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِى على بَطْنِهِ} كالحية والحوت وسمي الزحف على البطن مشياً استعارة كما يقال في الأمر المستمر قد مشى هذا الأمر أو على طرائق المشاكلة لذكر الزاحف مع الماشين {وَمِنهُمْ مَّن يَمْشِى على رجلين} كالإنسان

yeryüzünde debelenen [her varlığı]. {مِن مَّاء} “bir sudan”; yani o canlıya mahsus bir su türünden yahut özel bir sudan ki o da nutfedir. Sonra nutfeden [yaratılan] mahlukatı birbirinden farklı kıldı; onlardan kimi haşereler, kimi davarlar, kimi de insanlardır. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {يسقى بِمَاء واحد وَنُفَضّلُ بَعْضَهَا على بعض فى الأكل} “Tek bir su ile sulanır, fakat yemişlerinde onların bir kısmını diğerine üstün kılarız”. Bu da onların bir yaratıcısı ve idare edicisinin olduğuna delildir; aksi takdirde asılları bir olduğu için farklılaşmazlardı. {وَجَعَلْنَا مِنَ الماء كُلَّ شئ حى} “Her canlı şeyi sudan yarattık” kavlinde ise su marife (belirli) kılınmıştır; çünkü oradaki maksat, hayvan cinslerinin su cinsinden yaratıldığını ve araya birtakım vasıtalar girmiş olsa bile asıl maddenin su olduğunu belirtmektir. Şöyle dediler: Allah'ın ilk yarattığı şey sudur; sudan ateşi, rüzgarı ve toprağı yarattı. Ateşten cinleri, rüzgardan melekleri, topraktan da Âdem'i ve yerdeki canlıları yarattı. Dâbbe (canlı) kelimesi temyiz gücü olanı ve olmayanı kapsadığı halde temyiz gücü olan galip kılınmış ve sanki bütün canlılar temyiz sahibiymiş gibi diğerlerine de onun hükmü verilmiştir. İşte bundan dolayı şöyle buyrulmuştur: {فَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِى على بَطْنِهِ} “İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür”; yılan ve balık gibi. Karnı üstünde sürünmeye istiare yoluyla 'yürüme' denilmiştir; nitekim devam eden bir iş hakkında 'bu iş yürüdü' denir. Yahut sürünen varlığın yürüyenlerle birlikte zikredilmesinden ötürü müşâkele (ifade uyumu) yoluyla böyle denmiştir. {وَمِنهُمْ مَّن يَمْشِى على رجلين} “kimi iki ayak üstünde yürür”; insan

النور (٥٠ - ٤٥)

Nûr (45-50)

والطير {وَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِى على أَرْبَعٍ} كالبهائم وقدم ما هوأعرق في القدرة وهو الماشي بغير آلة مشي من أرجل أو غيرها ثم الماشي على رجلين ثم الماشي على أربع {يَخْلُقُ الله مَا يَشَاء} كيف يشاء {إِنَّ الله على كل شيء قدير} لا يتعذر عليه شئ

ve kuşlar gibi. {وَمِنْهُمْ مَّن يَمْشِى على أَرْبَعٍ} “kimi de dört ayak üstünde yürür”; davarlar gibi. Kudretin tecellisinde daha köklü ve şaşırtıcı olanı, yani ayak veya benzeri bir yürüme aleti olmaksızın yürüyeni öne aldı; sonra iki ayak üzerinde yürüyeni, sonra da dört ayak üzerinde yürüyeni zikretti. {يَخْلُقُ الله مَا يَشَاء} “Allah dilediğini yaratır”; dilediği şekilde [yaratır]. {إِنَّ الله على كل شيء قدير} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; O'na hiçbir şey güç gelmez.

لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦)

“Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” (Nûr: 46)

{لقد أنزلنا آيات مبينات والله يَهْدِى مَن يَشَاء} بلطفه ومشيئته {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} إلى دين الإسلام الذي يوصل إلى جنته والآيات لإلزام حجته لما ذكر إنزال الآيات ذكر بعدها افتراق الناس إلى ثلاث فرق فرقة صدقت ظاهراً وكذبت باطناً وهم المنافقون وفرقة صدقت ظاهراً وباطناً وهم المخلصون وفرقة كذبت ظاهراً وباطناً وهم الكافرون على هذا الترتيب وبدأ بالمنافقين فقال

{لقد أنزلنا آيات مبينات والله يَهْدِى مَن يَشَاء} “Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini iletir”; lütfu ve meşîetiyle [iletir], {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”; cennetine ulaştıran İslam dinine iletir. Ayetler ise delilini bağlayıcı kılmak içindir. Ayetlerin indirildiğini zikrettikten sonra, bunun ardından insanların üç fırkaya ayrılışını zikretti: Zahirde tasdik edip batında yalanlayan fırka ki bunlar münafıklardır; hem zahirde hem batında tasdik eden fırka ki bunlar ihlaslı müminlerdir; hem zahirde hem batında yalanlayan fırka ki bunlar kâfirlerdir. Bu tertip üzere [zikretti] ve münafıklarla başlayarak şöyle buyurdu:

وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

“'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik' derler. Sonra da bunun ardından onlardan bir kısmı yüz çevirir. İşte onlar mümin değillerdir.” (Nûr: 47)

{وَيِقُولُونَ امَنَّا بالله وبالرسول} بألسنتهم {وَأَطَعْنَا} الله

{وَيِقُولُونَ امَنَّا بالله وبالرسول} “'Allah'a ve Peygamber'e inandık' derler”; dilleriyle [derler]. {وَأَطَعْنَا} “ve itaat ettik”; Allah'a

والرسول {ثم يتولى} يعرض على الانقياد لحكم الله ورسوله {فَرِيقٌ مّنْهُمْ مّن بَعْدِ ذلك} أي من بعد قولهم آمنا بالله وبالرسول وأطعنا {وَمَا أُوْلَئِكَ بالمؤمنين} أي المخلصين وهو إشارة إلى القائلين آمنا وأطعنا لا إلى الفرق المتولي وحده وفيه إعلام من الله بأن جميعهم منتفٍ عنهم الإيمان لاعتقادهم ما يعتقد هؤلاء والاعتراض وإن كان من بعضهم فالرضا بالإعراض من كلهم

ve Peygamber'e [itaat ettik derler]. {ثم يتولى} “Sonra yüz çevirir”; Allah'ın ve Resûlü'nün hükmüne boyun eğmekten geri durur, {فَرِيقٌ مّنْهُمْ مّن بَعْدِ ذلك} “onlardan bir kısmı bunun ardından”; yani 'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik' sözlerinden sonra. {وَمَا أُوْلَئِكَ بالمؤمنين} “İşte onlar mümin değillerdir”; yani ihlaslı müminler değillerdir. Bu, sadece yüz çeviren gruba değil, 'inandık ve itaat ettik' diyenlerin tamamına bir işarettir. Bunda, Allah tarafından onların hepsinden imanın nefyedildiğine dair bir bildirim vardır; zira onlar da bu yüz çevirenlerin inandığını benimsemektedirler. Yüz çevirme eylemi bazılarından sadır olmuşsa da, bu yüz çevirmeye rıza göstermek hepsinde mevcuttur.

وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨)

“Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir grup yüz çevirip döner.” (Nûr: 48)

{وَإِذَا دُعُواْ إِلَى الله وَرَسُولِهِ} أي إلى رسول الله كقولك أعجبني زيد وكرمه تريد زيد وكرمه تريد كرم زيد {لِيَحْكُمَ} الرسول {بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ مُّعْرِضُونَ} أي فاجأ من فريق منهم الإعراض نزلت في بشر المنافق إلى كعب بن الأشرف ويقول إن محمداً يحيف علينا

{وَإِذَا دُعُواْ إِلَى الله وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman”; yani Allah'ın Resûlü'ne [çağrıldıkları zaman]; bu, 'Zeyd ve cömertliği hoşuma gitti' deyip de aslında 'Zeyd'in cömertliğini' kastetmen gibidir. {لِيَحْكُمَ} “hüküm vermesi için”; Peygamber'in hüküm vermesi için, {بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ مُّعْرِضُونَ} “aralarında... bir de bakarsın ki onlardan bir grup yüz çevirip döner”; yani ansızın onlardan bir grubun yüz çevirmesi ortaya çıkar. Bu ayet, Kâ'b b. el-Eşref'e giderek 'Muhammed bize haksızlık eder' diyen münafık Bişr hakkında inmiştir.

وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩)

“Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler.” (Nûr: 49)

{وَإِن يَكُنْ لَّهُمُ الحق} أي إذا كان الحق لهم على غيرهم {يَأْتُواْ إِلَيْهِ} إلى الرسول {مُذْعِنِينَ} حال أي مسرعين في الطاعة طلبا لحقهم لارضا بحكم رسولهم قال الزجاج الإذعان الإسراع مع الطاعة والمعنى أنهم لمعرفتهم أنه ليس معك إلا الحق المر والعدل البحث يمتنعون عن المحاكمة إليك إذا ركبهم الحق لئلا تنتزعه من احداقهن بقضائك عليهم لخصومهم وإن ثبت له حق على خصم أسرعوا إليك ولم يرضوا إلا بحكومتك لتأخذ لهم ما وجب لهم في ذمة الخصم

{وَإِن يَكُنْ لَّهُمُ الحق} “Eğer hak kendi lehlerine olursa”; yani hak başkası aleyhine kendi lehlerine olduğu takdirde, {يَأْتُواْ إِلَيْهِ} “ona gelirler”; Resûl'e gelirler. {مُذْعِنِينَ} “boyun eğerek”; haldir, yani peygamberlerinin hükmüne razı oldukları için değil, sırf kendi haklarını elde etmek amacıyla hızla itaat ederek [gelirler]. Zeccâc şöyle demiştir: İz'ân (إذعان), itaatle birlikte sürat göstermektir. Anlam şudur: Senin yanında sadece acı hakkın ve katıksız adaletin bulunduğunu bildikleri için; hak aleyhlerine döndüğünde, aleyhlerine hasımları lehine vereceğin hükümle o hakkı onların gözlerinden söküp almayasın diye sana muhakeme olmaktan kaçınırlar. Şayet bir hasım üzerinde onların bir hakkı sabit olursa, hasmın zimmetinde kendilerine vacip olan şeyi onlar için alasın diye derhal sana koşarlar ve yalnız senin hükmüne razı olurlar.

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠)

“Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yoksa Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir!” (Nûr: 50)

{أَفِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ أَمِ ارتابوا أَمْ يَخَافُونَ أن}

{أَفِى قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ أَمِ ارتابوا أَمْ يَخَافُونَ أن} “Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yoksa... korkuyorlar mı?”

النور (٥٣ - ٥٠)

Nûr (50-53)

{يَحِيفَ الله عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} قسم الأمر في صدورهم عن حكومته إذا كان الحق عليهم بأن يكونوا مرضى القلوب منافقين أو مرتابين في أمر نبوته أو خائفين الحيف في قضائه ثم أبطل خوفهم حيفه بقوله {بَلْ أُوْلَئِكَ هم الظالمون} أى يخافون أو يحيف عليهم لمعرفتهم

{يَحِيفَ الله عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} “Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine haksızlık yapacağından”; hak kendi aleyhlerine olduğunda O'nun hükmünden kaçınmalarının sebebini şu ihtimallere ayırdı: Ya kalplerinde hastalık bulunan münafıklardır, ya O'nun peygamberliği hususunda şüphe içindedirler, ya da vereceği hükümde haksızlık yapılmasından korkmaktadırlar. Sonra onların haksızlık korkusunu şu buyruğuyla iptal etti: {بَلْ أُوْلَئِكَ هم الظالمون} “Hayır, asıl zalimler kendileridir!”; yani O'nun durumunu bildiklerinden ötürü O'nun kendilerine haksızlık yapmasından korkuyor değillerdir,

بحاله وإنما هم ظالمون يريدون أن يظلموا من له الحق عليهم وذلك شئ لا يستطيعونه فى مجلس رسول الله ﵊ قمن ثم يأبون المحاكمة إليه

aksine onlar, üzerlerinde hakkı olan kimseye zulmetmek isteyen zalimlerin ta kendileridir. Bu ise Allah Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinde asla güç yetiremeyecekleri bir şeydir. İşte bundan ötürü O'na muhakeme olmaktan kaçınmaktadırlar.

إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١)

“Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte umduklarına erenler onlardır.” (Nûr: 51)

{إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ المؤمنين} وعن الحسن قول بالرفع والنصب أفرى لأن أولى الاسمين بكونه إسما لكان أوعليهما في التعريف وأن يقولوا أوغل بخلاف قول المؤمنين {إِذَا دُعُواْ إِلَى الله وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ} النبى ﵊ ليحكم أي ليفعل الحكم {بَيْنَهُمْ} بحكم الله الذي أنزل عليه {أَن يَقُولُواْ سَمِعْنَا} قوله {وَأَطَعْنَا} أمره {وأولئك هُمُ المفلحون} الفائزون

{إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ المؤمنين} “Müminlerin sözü ancak... idi”; Hasan'dan {قَوْلُ} şeklinde merfu okuyuş da nakledilmiştir; ancak mansub okuyuş daha fasihtir. Zira kâne'nin ismi olmaya en layık olanı, marifelik bakımından daha belirgin olanıdır; {أن يقولوا} ise 'kavl' kelimesinin aksine marifelikte daha belirgindir. {إِذَا دُعُواْ إِلَى الله وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ} “aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman”; Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hüküm vermesi, yani hükmü yerine getirmesi [için], {بَيْنَهُمْ} “aralarında”; kendisine indirilen Allah'ın hükmüyle [hüküm vermesi için çağrıldıklarında], {أَن يَقُولُواْ سَمِعْنَا} “'İşittik' demeleridir”; O'nun sözünü [işittik demeleridir], {وَأَطَعْنَا} “ve itaat ettik”; O'nun emrine [itaat ettik demeleridir]. {وأولئك هُمُ المفلحون} “İşte umduklarına erenler onlardır”; kurtuluşa erenlerdir.

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٥٢)

“Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa, işte kazananlar onlardır.” (Nûr: 52)

{وَمَن يُطِعِ الله} في فرائضه {وَرَسُولُهُ} في سننه {وَيَخْشَ الله} على ما مضى من ذنوبه {وَيَتَّقْهِ} فيما يستقبل {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الفائزون} وعن بعض الملوك أنه سأل عن آية كافية فتليت له هذه الآية وهي جامعة لأسباب الفوز ويتقه بسكون الهاء أبو عمرو وأبو بكر بنية الوقف وبسكون القاف وبكسر الهاء مختلسة حفص وبكسر القاف والهاء غيرهم

{وَمَن يُطِعِ الله} “Kim Allah'a itaat eder”; farzlarında [itaat eder], {وَرَسُولُهُ} “ve Resûlü'ne”; sünnetlerinde [itaat eder], {وَيَخْشَ الله} “Allah'tan korkar”; geçmiş günahlarından ötürü [korkar], {وَيَتَّقْهِ} “ve O'na karşı gelmekten sakınırsa”; gelecekte de [sakınırsa], {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الفائزون} “işte kazananlar onlardır”. Hükümdarlardan birinin [her şeye] yetecek bir ayet sorduğu, kendisine bu ayetin okunduğu rivayet edilmiştir; zira bu ayet kurtuluş vesilelerini kendisinde toplamıştır. {ويتقه} kelimesini Ebû Amr ve Ebû Bekr, vakıf niyetiyle he harfinin sükûnuyla ({وَيَتَّقْهْ}); Hafs, kaf harfinin sükûnu ve he harfinin ihtilaslı kesresiyle ({وَيَتَّقْهِ}); diğerleri ise hem kaf hem de he harfinin kesresiyle okumuştur.

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٥٣)

“Eğer kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin! [Sizden beklenen] bilinen bir itaattir. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.'” (Nûr: 53)

{وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم} أي حلف المنافقون بالله جهد اليمين لأنهم بذلوا فيها مجهودهم وجهد يمينه مستعار من جهد نفسه إذا بلغ أقصى وسعها وذلك إذا بالغٍ في اليمين وبلغ غاية شدتها ووكادتها وعن ابن عباس رضى الله عنهما من قال بالله فقد جهد يمينه وأصل أقسم جهد اليمين أقسم بجهد اليمين جهداً فجذف الفعل وقدم المصدر فوضع موضعه مضافاً إلى المفعول كقوله فضرب الرقاب وحكم هذا المنصوب حكم الحال كأنه قال جاهدين أيمانهم {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ} أي لئن أمرنا محمد بالخروج إلى الغزو لغزونا أو بالخروج من ديارنا لخرجنا {قُل لاَّ تُقْسِمُواْ} لا تحلفوا كاذبين لأنه معصية {طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ} أمثل وأولى بكم من هذه الأيمان الكاذبة مبتدأ محذوف

{وَأَقْسَمُواْ بالله جَهْدَ أيمانهم} “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”; yani münafıklar yeminlerinde bütün gayretlerini sarf ettikleri için olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Bir kimsenin 'cehde yemînihî' (yemininin olanca gücü) ifadesi, gücünün son sınırına ulaştığı durumlar için kullanılan 'cehde nefsihî' (bütün gücüyle) tabirinden istiaredir; bu da yeminde mübalağa edip yemini son derece pekiştirdiği ve kuvvetlendirdiği zamandır. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet edilmiştir: 'Kim billahi derse yemininde olanca gücünü sarf etmiş olur.' 'Aksamu cehde'l-eymân' ifadesinin aslı 'aksemû bi-cehdi'l-yemîni cehden' şeklindedir; fiil hazfedilmiş, masdar öne alınmış ve mef'ûlüne muzaf kılınarak {فضرب الرقاب} “boyunlarını vurun” kavlinde olduğu gibi onun yerine konmuştur. Bu mansub kelimenin hükmü hal hükmündedir; sanki 'yeminlerinde bütün güçlerini sarf ederek' demiştir. {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ} “Eğer kendilerine emredersen mutlaka çıkacaklarına dair”; yani 'şayet Muhammed bize savaşa çıkmayı emrederse mutlaka savaşırız yahut yurtlarımızdan çıkmayı emrederse mutlaka çıkarız' [diye yemin ettiler]. {قُل لاَّ تُقْسِمُواْ} “De ki: Yemin etmeyin!”; yalan yere yemin etmeyin, çünkü bu bir günahtır. {طَاعَةٌ مَّعْرُوفَةٌ} “[Sizden beklenen] bilinen bir itaattir”; bu yalan yeminlerden sizin için daha hayırlı ve daha evladır. Bu ifade, hazfedilmiş bir haberin mübtedasıdır

الخبر أو خبر مبتدأ محذوف أي الذي يطلب منكم طاعة معروفة معلومة لا يشك فيها ولا يرتاب كطاعة الخلص من المؤمنين لا أيمان تقسمون بها بأفواهكم وقلوبكم على خلافها {إِنَّ الله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} يعلم ما في ضمائركم ولا يخفى عليه شئ من سرائركم وانه

yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'sizden talep edilen; dillerinizle yemin edip kalplerinizin aksini barındırdığı yeminler değil, ihlaslı müminlerin itaati gibi içinde şüphe ve tereddüt bulunmayan, bilinen ve malum bir itaattir.' {إِنَّ الله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; içinizde gizlediklerinizi bilir, sırlarınızdan hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve O,

فاضحكم لا محالة ومجازيكم على نفاقكم

sizi muhakkak rezil edecek ve nifakınızın cezasını verecektir.

قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٥٤)

“De ki: 'Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz, onun sorumluluğu kendisine yükletilen, sizin sorumluluğunuz da size yükletilendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber'e düşen ise sadece apaçık bir tebliğdir.'” (Nûr: 54)

{قُلْ أَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} صرف الكلام عن الغيبة إلى الخطاب على طريق الالتفات هو أبلغ في تبكيتهم {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمّلَ وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمّلْتُمْ} يريد فإن تتولوا فما ضررتموه وإنما ضررتم أنفسكم فإن الرسول ليس عليه إلا ما حمله الله تعالى وكلفه من أداء الرسالة فإذا أدى فقد خرج عن عهدة تكليفه وأما أنتم فعليكم ما كلفتم من التلقي بالقبول والإذعان فإن لم تفعلوا وتوليتم فقد عرضتم نفوسكم لسخط الله وعذابه {وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُواْ} أي وإن أطعتموه فيما يأمركم وينهاكم فقد أحرزتم نصيبكم من الهدى فالضرر في توليكم والنفع عائدان إليكم {وَمَا عَلَى الرسول إِلاَّ البلاغ المبين} وما على الرسول إلا أن يبلغ ماله نفع في قلوبكم ولا عليه ضرر في توليكم والبلاغ بمعنى التبليغ كالأداء بمعنى التأدية والمبين الظاهر لكونه مقروناً بالآيات والمعجزات ثم ذكر المخلصين فقال

{قُلْ أَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} “De ki: Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin”; iltifat yoluyla sözün gıyabdan hitaba çevrilmesi, onları azarlamakta daha beliğdir. {فَإِن تَوَلَّوْاْ فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمّلَ وَعَلَيْكُمْ مَّا حُمّلْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz, onun sorumluluğu kendisine yükletilen, sizin sorumluluğunuz da size yükletilendir”; yani eğer yüz çevirirseniz O'na hiçbir zarar veremezsiniz, ancak kendinize zarar verirsiniz. Zira Peygamber'in üzerine düşen, sadece Allah Teâlâ'nın kendisine yüklediği ve risaleti tebliğ etmekle mükellef kıldığı vazifedir. O bunu tebliğ ettiğinde mükellefiyetinin sorumluluğundan çıkmış olur. Size gelince; sizin üzerinize düşen ise kabul ve boyun eğme ile mükellef tutulduğunuz şeydir. Şayet bunu yapmaz da yüz çevirirseniz, kendinizi Allah'ın gazabına ve azabına maruz bırakmış olursunuz. {وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُواْ} “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz”; yani size emrettiği ve yasakladığı hususlarda ona itaat ederseniz hidayetten nasibinizi almış olursunuz. Dolayısıyla yüz çevirmenizdeki zarar da, [itaatinizdeki] fayda da size döner. {وَمَا عَلَى الرسول إِلاَّ البلاغ المبين} “Peygamber'e düşen ise sadece apaçık bir tebliğdir”; Peygamber'e düşen sadece tebliğ etmektir; kalplerinizde fayda bulması O'na ait olmadığı gibi, yüz çevirmenizden ötürü O'na bir zarar da gelmez. Belâğ (بلاغ), tediyeye karşılık te'diye gibi tebliğ manasındadır. Mübîn (مبين) ise ayetler ve mucizelerle desteklenmiş olması sebebiyle 'apaçık' demektir. Sonra ihlaslı müminleri zikrederek şöyle buyurdu:

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٥٥)

“Allah, sizden inanıp salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır. Onlar bana kulluk ederler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkar ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” (Nûr: 55)

{وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات} الخطاب للنبى ﵊ ولمن معه منكم للبيان وقيل المراد به المهاجرون ومن للتبعيض {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى الأرض} أي أرض الكفار وقيل أرض الكفار وقيل أرض المدينة والصحيح أنه عام لقوله ﵊ ليدخلن هذا الدين على ما دخل عليه الليل {كما استخلف} استخلف أبوبكر {الذين مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الذى ارتضى لَهُمْ وَلَيُبَدّلَنَّهُمْ} وليبدلنهم بالتخفيف مكي وأبو بكر {مّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً} وعدهم الله أن ينصر الاسلام على الكفر ويورثهم الأرض ويجعلهم فيها خلفاء كما فعل ببني إسرائيل حين أورثهم مصر والشام بعد إهلاك الجبابرة وأن يميز الدين المرتضى وهو دين الاسلام وتمكينه تثبيته وتعضيده وأن يؤمن سربهم ويزيل عنهم الخوف الذي كانوا عليه وذلك أن رسول الله ﷺ وأصحابه مكثوا بمكة عشر ينين خائفين ولما ولما هاجروا كانوا بالمدينة يصبحون في السلاح ويمسون فيه حتى قال رجل ما يأتي علينا يوم نأمن فيه ونضع السلاح فنزلت فقال ﵊ لا تغبرون إلا يسيرا حتى يجلس الرجل منكم في الملأ العظيم محتبياً ليس معه حديدة فأنجز الله وعده وأظهرهم على جزيرة العرب وافتتحوا أبعد بلاد المشرق والمغرب ومزقوا ملك الأكاسرة وملكوا خزائنهم واستولوا على الدنيا والقسم المتلقى باللام والنون في ليستخلفنهم محذوف تقديره وعدهم الله وأقسم

{وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “Allah, sizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir:” Hitap Peygamber aleyhisselâm'a ve onunla beraber olanlaradır. [Ayet metnindeki] {منكم} / "sizden" ifadesi beyan (açıklama) içindir. Bir görüşe göre ise bununla muhacirler kastedilmiştir ve {من} teb'îz (bir kısmı) ifade eder. {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “Onları yeryüzünde mutlaka halife (egemen) kılacaktır;” yani kâfirlerin topraklarında. Bir görüşe göre kâfirlerin topraklarında, bir diğer görüşe göre ise Medine topraklarında [halife kılacaktır]. Doğru olan ise [Peygamber] aleyhisselâm'ın: "Gecenin ulaştığı her yere bu din mutlaka ulaşacaktır" buyruğu sebebiyle hükmün genel olmasıdır. {كَمَا اسْتَخْلَفَ} “nitekim halife kılmıştı...” Ebû Bekir [bunu etken fiil olarak] {استخلف} şeklinde okumuştur. {الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم} “onlardan öncekileri halife kıldığı gibi. Ve kendileri için razı olduğu dinlerini onlar adına mutlaka sağlamlaştırıp yerleştirecek ve onları mutlaka değiştirecektir...” Mekkî ve Ebû Bekir {وليبدلنهم} kelimesini tahfif ile (şeddesiz olarak) okumuştur. {مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا} “korkularının ardından tam bir güvene.” Allah onlara; İslâm'ı küfre karşı muzaffer kılmayı, onları yeryüzüne vâris kılıp zorba hükümdarları helâk ettikten sonra İsrâiloğullarını Mısır ve Şam'a vâris kıldığı gibi onları da orada halifeler kılmayı, razı olunan dini -ki o İslâm dinidir- üstün kılmayı vadetti. Dinin temkini (sağlamlaştırılması); onun sabit kılınması ve desteklenmesidir. [Ayrıca] onların canlarını güvende kılmayı ve içinde bulundukları korkuyu kendilerinden gidermeyi [vadetti]. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve sahâbîleri, Mekke'de korku içinde on yıl kaldılar. Medine'ye hicret ettiklerinde ise sabahı da akşamı da silah kuşanmış halde geçirirlerdi. Hatta bir adam: "Güvende olacağımız ve silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?" dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi. [Peygamber] aleyhisselâm da: "Siz ancak pek az bekleyeceksiniz; nihayet sizden bir adam, yanında hiçbir demir (silah) bulunmaksızın büyük bir topluluk içinde dizlerini dikip sarınarak oturacaktır" buyurdu. Nihayetinde Allah vadini yerine getirdi; onları Arap Yarımadası'na hâkim kıldı. Doğunun ve batının en uzak beldelerini fethettiler, Kisrâların mülkünü parçaladılar, onların hazinelerine sahip oldular ve dünyaya egemen oldular. {ليستخلفنهم} ifadesindeki lâm ve nûn ile karşılanan yemin mahzuftur; takdiri "وعدهم الله وأقسم / Allah onlara vadetti ve yemin etti" şeklindedir.

النور (٥٨ - ٥٥)

Nûr (55-58)

ليستخلفنهم أو نزل وعد الله في تحققه منزلة القسم فتلقى بما يتلقى به القسم كأنه أقسم الله ليستخلفنهم {يَعْبُدُونَنِى} إن جعلته استئنافاً فلا محل له كأنه قيل ما لهم يستخلفون ويؤمنون فقال يعبدونني موحدين ويجوز أن يكون حالاً بدلاً من الحال الأولى وإن جعلته حالا عن وعدهم الله ذلك في حال عبادتهم فمحله النصب {لاَ يُشْرِكُونَ بِى شَيْئاً} حال من فاعل يعبدون أي يعبدونني موحدين ويجوز أن يكون حالاً بدلاً من الحال الأولى {وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذلك} أي بعد الوعد والمراد كفران النعمة كقوله تعالى فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ الله {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الفاسقون} هم الكاملون في فسقهم حيث كفروا تلك النعمة الجسيمة وجسروا على غمطها قالوا أول من كفر هذه النعمة قتلة عثمان رضى الله عنه فاقتتلوا

Yahut Allah'ın vaadi gerçekleşmesindeki kesinlik bakımından yemin mertebesine konulmuş, böylece sanki Allah 'onları mutlaka egemen kılacağım' diye yemin etmiş gibi yeminin karşılandığı lafızla karşılanmıştır. {يَعْبُدُونَنِى} “Bana kulluk ederler”; eğer bunu istinaf (yeni bir başlangıç) cümlesi kılarsan iraptan mahalli yoktur; sanki 'ne durumdalar ki egemen kılınıp güvene kavuşturuluyorlar?' denilmiş de 'bana tevhid üzere kulluk ederler' diye cevap verilmiştir. Eğer bunu [faile] hal kılarsan, 'Allah onlara ibadet hallerindeyken bunu vadetti' anlamında olup iraptaki yeri nasbdır. {لاَ يُشْرِكُونَ بِى شَيْئاً} “bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar”; {يعبدون} fiilinin failinden haldir; yani 'bana tevhid üzere kulluk ederler' demektir; birinci halden bedel bir hal olması da caizdir. {وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذلك} “Artık bundan sonra kim inkar ederse”; yani bu vaatten sonra [inkar ederse]. Buradaki kastedilen, {فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ الله} “Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” ayetinde olduğu gibi nimet nankörlüğüdür. {فَأُوْلَئِكَ هُمُ الفاسقون} “işte onlar fasıkların ta kendileridir”; o büyük nimete nankörlük edip onu hiçe saymaya cüret ettikleri için fısklarında tamlığa ulaşmış olanlardır. Bu nimete ilk nankörlük edenlerin, Osman'ın (radıyallâhu anh) katilleri olduğunu söylediler; nitekim kardeş olduktan

بعدما كانوا إخواناً وزال عنهم الخوف والآية أوضح دليل على صحة خلافة الخلفاء الراشدين رضى الله عنهم أجمعين لأن المستخلفين الذين آمنوا وعملوا الصالحات هم هم

ve korku kendilerinden kalktıktan sonra birbirleriyle savaştılar. Bu ayet, Hulefâ-yi Râşidîn'in (radıyallâhu anhüm ecmaîn) hilafetinin sıhhatine en açık delildir; zira egemen kılınan, inanıp salih ameller işleyen kimseler bizzat onların kendileridir.

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦)

“Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız.” (Nûr: 56)

{واقيموا الصلاة} معطوف على أطيعوا الله وأطيعوا الرسول ولا يضر الفصل وإن طال {وَاتُواْ الزكاة وَأَطِيعُواْ الرسول} فيما يدعوكم إليه وكررت طاعة الرسول تأكيداً لوجوبها {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} أي لكي ترحموا فإنها من مستجلبات الرحمة ثم ذكر الكافرين فقال

{واقيموا الصلاة} “Namazı dosdoğru kılın”; {أطيعوا الله وأطيعوا الرسول} “Allah'a itaat edin, Peygamber'e de itaat edin” [ifadesine] matuftur; araya giren fasıla uzun olsa bile [atıfa] zarar vermez. {وَاتُواْ الزكاة وَأَطِيعُواْ الرسول} “zekâtı verin ve Peygamber'e itaat edin”; sizi davet ettiği hususlarda [itaat edin]. Vücubunu (farz oluşunu) pekiştirmek için Peygamber'e itaat tekrar edilmiştir. {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız”; yani merhamet olunasınız diye. Zira bu [sayılanlar], rahmeti celbeden amellerdendir. Sonra inkarcılardan bahsederek şöyle buyurdu:

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)

“İnkar edenlerin, yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacaklarını asla sanma! Onların varacağı yer ateştir. O ne kötü bir dönüş yeridir!” (Nûr: 57)

{لاَ تَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ مُعْجِزِينَ في الأرض} أى فائنين الله بأن لا يقدر عليهم فيها فالتاء خطاب للنبى ﵊ وهو الفاعل والمفعولان الذين كفروا ومعجزين بالياء شامى وحمزة والفاعل النبى ﷺ لتقدم ذكره والمفعولان الذين كفروا ومعجزين {وَمَأْوَاهُمُ النار} معطوف على لاَ تَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ مُعْجِزِينَ كَأَنَّهُ قِيلَ الذين كَفَرُواْ لاَ بفوتون الله وَمَأْوَاهُمُ النار {وَلَبِئْسَ المصير} أي المرجع النار

{لاَ تَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ مُعْجِزِينَ في الأرض} “İnkar edenlerin, yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacaklarını asla sanma!”; yani orada kendilerine güç yetiremeyecek şekilde Allah'ı atlatıp geçecek kimseler [sanma]. Buradaki tâ (ت) harfi Peygamber'e (aleyhisselâm) hitaptır ve faildir; iki mef'ul ise {الذين كفروا} ile {معجزين} kelimeleridir. Şâmî (İbn Âmir) ve Hamza yâ (ي) ile [lâ yahsebennellezîne] okumuşlardır; fail, zikri önceden geçtiği için Peygamber'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem); iki mef'ul ise yine {الذين كفروا} ve {معجزين} kelimeleridir. {وَمَأْوَاهُمُ النار} “Onların varacağı yer ateştir”; {لاَ تَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ مُعْجِزِينَ} kısmına matuftur; sanki 'inkar edenler Allah'ı atlatamazlar ve onların varacağı yer ateştir' denilmiştir. {وَلَبِئْسَ المصير} “O ne kötü bir dönüş yeridir!”; yani dönüş yeri olan ateş [ne kötüdür].

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)

“Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler ile sizden henüz büluğ çağına ermemiş olanlar, üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte ve yatsı namazından sonra. [Bunlar] sizin için üç avret [vaktidir]. Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur. [Onlar] birbirinizin etrafında dönüp dolaşan kimselerdir. Allah size ayetleri işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Nûr: 58)