{يا أيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم} أمربأن يستأذن العبيد والإماء {والذين لَمْ يَبْلُغُواْ الحلم منكم} أى الأطفال الذين لم يحتملوا من الأحرار وقرئ بسكون اللام تخفيفاً {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} في اليوم والليلة وهي {مّن قَبْلِ صلاة الفجر} لأنه وقت القيام من المضاجع وطرح ما ينام فيه من الثياب ولبس ثياب اليقظة {وَحِينَ تَضَعُونَ ثيابكم مّنَ الظهيرة} وهي نصف النهار في القيظ لأنها وقت وضع الثياب للقيلولة {وَمِن بَعْدِ صلاة العشاء} لأنه وقت التجرد من ثياب اليقضة والالتحاف بثياب النوم
{يا أيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler”; köle ve cariyelerin izin istemeleri emredilmiştir. {والذين لَمْ يَبْلُغُواْ الحلم منكم} “ve sizden henüz büluğ çağına ermemiş olanlar”; yani hür kimselerden henüz ihtilam olmamış çocuklar. Hafifletmek için lâm'ın sükûnu ile [el-hulm şeklinde] de okunmuştur. {ثَلاَثَ مَرَّاتٍ} “üç vakitte”; gece ve gündüz içinde [üç kez]. Bunlar: {مّن قَبْلِ صلاة الفجر} “Sabah namazından önce”; çünkü bu, yataklardan kalkma, içinde uyunulan elbiseleri çıkarma ve uyanıklık elbiselerini giyme vaktidir. {وَحِينَ تَضَعُونَ ثيابكم مّنَ الظَّهِيرَةِ} “ve öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte”; bu da şiddetli sıcakta gün ortasıdır; zira bu, kaylûle (öğle uykusu) için elbiselerin çıkarıldığı vakittir. {وَمِن بَعْدِ صلاة العشاء} “ve yatsı namazından sonra”; çünkü bu, uyanıklık elbiselerinden soyunup uyku elbiselerine bürünme vaktidir.
النور (٥٩ - ٥٨)
Nûr (58-59)
{ثلاث عورات لكم} أى هى أوقات ثلاث عورات فحذف المبتدأ والمضاف وبالنصب كوفي غير حفص
{ثلاث عورات لكم} “[Bunlar] sizin için üç avret [vaktidir]”; yani 'bunlar üç avret vaktidir' demektir; mübteda ve muzaf hazfedilmiştir. Hafs dışındaki Kûfeliler nasb ile [selâse avrâtin şeklinde] okumuşlardır,
بدلاً من ثلاث مرات أي أوقات ثلاث عورات وسمي كل واحد من هذه الأحوال عورة لأن الإنسان يختل تستره فيها والعورة الخلل ومنها الأعور المختل العين دخل غلام من الأنصار يقال له مدلج وددت أن الله نهى عن الدخول في هذه الساعات إلا بالإذن فانطلق إلى النبي ﷺ وقد نزلت عليه الآية ثم عذرهم في ترك الاستئذان وراء هذه المرات بقوله {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلاَ عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} أي لا اثم عليكم وعلى المذكورين في الدخول بغير استئذان بعدهن ثم بين العلة في ترك الاستئذان في هذه الأوقات بقوله {طَوافُونَ عَلَيْكُمْ} أي هم طوافون بحوائج البيت {بَعْضُكُمْ} مبتدأ خبره {على بَعْضٍ} وتقديره بعضكم طائف على بعض فحذف طائف لدلالة طوافون عليه ويجوز أن تكون الجملة بدلاً من التي قبلها وأن تكون مبينة مؤكدة يعني أن بكم وبهم حاجة إلى المخالطة والمداخلة يطوفون عليكم للخدمة وتطوفون عليهم للاستخدام فلو جزم الأمر بالاستئذان في كل وقت لأفضى إلى الحرج وهو مدفوع فى الشرع بالنص {كذلك يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات} أي كما بين حكم الاستئذان يبين لكم غيره من الآيات التي احتجتم إلى بيانها {والله عَلِيمٌ} بمصالح عباده {حَكِيمٌ} في بيان مراده
{ثلاث مرات} “üç vakitte” ifadesinden bedel kılınarak 'üç avret vakti' anlamındadır. Bu durumların her birine 'avret' denilmiştir, çünkü insan bunlarda tesettürünü bozar. Avret (عورة) bozukluk/gedik demektir; gözünde kusur bulunana 'a'ver' (tek gözlü) denmesi de bundandır. Ensâr'dan Midlic denilen bir köle çocuk içeri girdi; [bunun üzerine biri] 'Allah'ın bu vakitlerde izin almaksızın girmeyi yasaklamasını ne kadar arzu ederdim!' dedi ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına gitti; o sırada ayet inmiş bulunuyordu. Sonra bu vakitlerin dışındaki zamanlarda izin istemeyi terk etme hususunda onları mazur sayarak şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلاَ عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ} “Bunlardan sonra ne size ne de onlara bir günah yoktur”; yani bu vakitlerden sonra izin almaksızın girmekte ne size ne de zikredilen kimselere bir günah vardır. Sonra bu vakitlerde izin istemeyi terk etmenin illetini belirterek şöyle buyurdu: {طَوافُونَ عَلَيْكُمْ} “[Onlar] etrafınızda dönüp dolaşan kimselerdir”; yani onlar evin işleri için [etrafınızda] dolaşırlar. {بَعْضُكُمْ} “birbirinizin” mübteda, haberi ise {على بَعْضٍ} “üzerine” ifadesidir; takdiri 'bazınız bazınızın etrafında dolaşır' şeklindedir; 'tavvâfûn' kelimesi delalet ettiği için 'tâif' hazfedilmiştir. Bu cümlenin önceki cümleden bedel olması da, onu açıklayıcı ve pekiştirici olması da caizdir. Yani sizinle onlar arasında birbirine karışma ve girip çıkma ihtiyacı vardır; onlar size hizmet etmek için dolaşırlar, siz de onlara hizmet ettirmek için dolaşırsınız. Şayet her vakit izin isteme emri kesin kılınsaydı, zorluğa yol açardı; zorluk ise nass ile dinde kaldırılmıştır. {كذلك يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات} “Allah size ayetleri işte böyle açıklar”; yani izin isteme hükmünü açıkladığı gibi açıklanmasına ihtiyaç duyduğunuz diğer ayetleri de açıklar. {والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”; kullarının maslahatlarını [hakkıyla bilendir], {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; muradını beyan etmede [hikmet sahibidir].
وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩)
“Sizden olan çocuklar büluğ çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Nûr: 59)
{وَإِذَا بَلَغَ الأطفال مِنكُمُ} أي الأحرار دون المماليك {الحلم} أي الاحتلام أي إذا بلغوا وأرادوا الدخول عليكم {فَلْيَسْتَأْذِنُواْ} في جميع الأوقات {كَمَا استأذن الذين مِن قَبْلِهِمْ} أي الذين بلغوا الحلم من قبلهم وهم الرجال أو الذين ذكروا من قبلهم فى قوله يا أيها الذين آمنوا لاَ تَدْخُلُواْ
{وَإِذَا بَلَغَ الأطفال مِنكُمُ} “Sizden olan çocuklar erdiklerinde”; yani köleler değil, hür olanlar, {الحلم} “büluğ çağına”; yani ihtilam olma çağına erip yanınıza girmek istediklerinde, {فَلْيَسْتَأْذِنُواْ} “izin istesinler”; her vakitte [izin istesinler], {كَمَا استأذن الذين مِن قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi”; yani kendilerinden önce büluğ çağına ermiş olan erkeklerin veya daha önce kendilerinden bahsedilen kimselerin, {يا أيها الذين آمنوا لاَ تَدْخُلُواْ}
بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حتى تَسْتَأْنِسُواْ وَتُسَلّمُواْ الآية والمعنى أن الأطفال مأذون لهم في الدخول بغير إذن إلا في العورات الثلاث فإذا اعتاد الأطفال ذلك ثم بلغوا بالاحتلام أو بالسن وجب أن يفطموا عن تلك العادة وتحملوا على أن يستأذنوا في جميع الأوقات كالرجال الكبار الذين لم يعتادوا الدخول عليكم إلا بإذن والناس عن هذا غافلون وعن ابن عباس رضى الله عنه ثلاث آيات جحدهن الناس الإذن كله وقوله إن أكرمكم عند الله أتقاكم وإذا حضر القسمة وعن سعيد بن جبير يقولون هي منسوخة والله ما هي بمنسوخة وقوله {كذلك يُبَيّنُ الله لكم آياته والله عليم} بمصالح الأنام {حكيم} فيما تبين من الأحكام
{بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حتى تَسْتَأْنِسُواْ وَتُسَلّمُواْ} “Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp [içindekilere] selam vermedikçe girmeyin” ayetinde olduğu gibi [izin istesinler]. Anlam şudur: Çocuklara, üç avret vakti hariç izinsiz girmelerine müsaade edilmiştir. Çocuklar buna alışıp da ihtilamla yahut yaşla ergenliğe ulaştıklarında, bu alışkanlıktan vazgeçirilmeleri ve yanınıza izin almaksızın girmeye alışmamış büyük erkekler gibi her vakitte izin istemeye alıştırılmaları vacip olur. İnsanlar ise bundan gafildirler. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: 'İnsanların terk ettiği üç ayet vardır: İzin [isteme] ayetlerinin tümü, {إن أكرمكم عند الله أتقاكم} “Allah katında en değerliniz, O'na karşı en çok takvalı olanınızdır” ayeti ve {وإذا حضر القسمة} “[Miras] taksiminde hazır bulundukları zaman...” ayetidir.' Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Onun mensuh olduğunu söylüyorlar; Allah'a yemin olsun ki o mensuh değildir.' {كذلك يُبَيّنُ الله لكم آياته والله عليم} “Allah size ayetlerini işte böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir”; yaratılmışların maslahatlarını [hakkıyla bilendir], {حكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir”; beyan ettiği hükümlerde [hikmet sahibidir].
وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)
“Kadınlardan evlenme ümidi kalmamış yaşlıların, zinetlerini teşhir etmeksizin dış elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Nûr: 60)
{والقواعد} جمع قاعد لأنها من الصفات المختصة بالنساء كالطالق والحائض
{والقواعد} “Yaşlı kadınlar”; kâid (قاعد) kelimesinin çoğuludur; zira bu, tâlik (boşanmış) ve hâiz (adet gören) gibi kadınlara has sıfatlardandır.
النور (٦١ - ٦٠)
Nûr (60-61)
أي اللاتي قعدن عن الحيض والولد لكبرهن {مّنَ النساء} حال {اللاتى لاَ يَرْجُونَ نِكَاحاً} يطعمن فيه وهى فى محل الرفع صفة للمبتدأ وهي القواعد والخبر {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ} إثم ودخلت الفاء لما في المبتدأ من معنى الشرط بسبب الألف واللام {أَن يَضَعْنَ} في أن يضعن {ثِيَابَهُنَّ} أي الظاهرة كالملحفة والجلباب الذي فوق الخمار {غَيْرِ} حال {متبرجات بِزِينَةٍ} أي غير مظهرات زينة يريد الزينة الخفية كالشعر والنحر والساق ونحو ذلك أي لا يقصدن بوضعها التبرج ولكن التخفيف وحقيقة التبرج تكلف اظهار ما يجب إخفاؤه {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} أي يطلبن العفة عن وضع الثياب فيستترن وهو مبتدأ خبره {خَيْرٌ لَّهُنَّ والله سَمِيعٌ} لما يعلن {عَلِيمٌ} بما يقصدن
Yani yaşlılıklarından ötürü hayızdan ve doğumdan kesilmiş olan kadınlar demektir. {مّنَ النساء} “Kadınlardan”; haldir. {اللاتى لاَ يَرْجُونَ نِكَاحاً} “evlenme ümidi kalmamış”; ona rağbet etmeyen [kadınlar], ref mahallinde olup mübteda olan 'el-kavâid' kelimesinin sıfatıdır; haberi ise {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ} “kendilerine bir günah yoktur”; yani vebal yoktur [ifadesidir]. Baştaki fâ (ف) harfi, elif ve lâm sebebiyle mübtedada şart manası bulunduğu için girmiştir. {أَن يَضَعْنَ} “çıkarmalarında”; çıkarmalarında [bir sakınca yoktur]. {ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini”; yani çarşaf ve başörtüsünün üzerine giyilen cilbab gibi dış elbiselerini [çıkarmalarında]. {غَيْرِ} “[etmeksizin]”; haldir. {متبرجات بِزِينَةٍ} “zinetlerini teşhir etmeksizin”; yani saç, boyun/göğüs, baldır ve benzeri gizli zineti açığa vurmaksızın. Yani [dış elbiseyi] çıkarmakla açılıp saçılmayı değil, hafiflemeyi kastederler. Teberrücün (teşhirin) aslı, gizlenmesi gereken şeyi açığa vurmaya yeltenmektir. {وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ} “İffetli davranmaları ise”; yani elbiseleri çıkarmaktan sakınarak örtünmeyi istemeleri, mübteda olup haberi: {خَيْرٌ لَّهُنَّ} “kendileri için daha hayırlıdır”; {والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir”; açığa vurdukları sözleri [işitendir], {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; kastettikleri niyetleri [bilendir].
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)
“Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur. Sizin için de kendi evlerinizden yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden yahut arkadaşınızın [evinden] yemenizde bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek hoş bir esenlik dileği olarak kendinize selam verin. Allah size ayetleri işte böyle açıklar, ta ki akledesiniz.” (Nûr: 61)
{لَّيْسَ عَلَى الأعمى حَرَجٌ وَلاَ عَلَى الأعرج حَرَجٌ وَلاَ عَلَى المريض حَرَجٌ} قال
{لَّيْسَ عَلَى الأعمى حَرَجٌ وَلاَ عَلَى الأعرج حَرَجٌ وَلاَ عَلَى المريض حَرَجٌ} “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur”; şöyle dedi:
سعيد ابن المسيب كان المسلمون إذا خرجوا إلى الغزوة مع النبى ﷺ وضعوا مفاتيح بيوتهم عند الأعمى والمريض والأعرج وعند اقاربهم ويأتونهم أن يأكلوا من بيوتهم وكانوا بتحرجون من ذلك ويقولون نخشى أن لا تكون أنفسهم بذلك طيبة فنزلت الآية رخصة لهم {وَلاَ على أَنفُسِكُمْ} أي حرج {أَن تَأْكُلُواْ مِن بُيُوتِكُمْ} أي بيوت أولادكم لأن ولد الرجل بعضه وحكمه حكم نفسه ولذا لم يذكر الأولاد فى الآية وقد قال ﵊ أنت ومالك لأبيك أو بيوت أزواجكم لأن الزوجين صارا كنفس واحدة فصار بيت المرأة كبيت الزوج {أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم} لأن الاذن من هؤلاء ثابت دلالة {أو ما ملكتم مّفاتحة} جمع مفتح وهو ما يفتح به الغلق قال ابن عباس رضى الله عنه هو وكيل الرجل وقيمه فى ضيعته وما شيته له أن يأكل من ثمر ضيعته ويشرب من لبن من ماشيته أريد بملك المفاتيح كونها في يده وحفظه وقيل أريد به بيت عبده لأن العبدو ما في يده لمولاه {أَوْ صَدِيقِكُمْ} يعني أو بيوت أصدقائكم والصديق يكون واحد أو جمعا وهو من يصدقك مودته وكان الرجل من السلف يدخل دارٍ صديقه وهو غائب فيسأل جاريته كيسه فيأخذ ما شاء فاذا حضر مولاها
Saîd b. el-Müseyyeb: 'Müslümanlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte gazveye çıktıklarında evlerinin anahtarlarını köre, hastaya, topala ve akrabalarına bırakırlar ve evlerinden yemelerine izin verirlerdi. Onlar ise bundan çekinir ve «Gönüllerinin buna razı olmamasından korkarız» derlerdi. Bunun üzerine onlara bir ruhsat olarak bu ayet indi.' {وَلاَ على أَنفُسِكُمْ} “Sizin için de [bir sakınca yoktur]”; yani bir güçlük [yoktur], {أَن تَأْكُلُواْ مِن بُيُوتِكُمْ} “kendi evlerinizden yemenizde”; yani çocuklarınızın evlerinden; çünkü kişinin çocuğu kendisinin bir parçasıdır ve hükmü kendi nefsinin hükmüdür; bu sebeple ayette çocuklar zikredilmemiştir. Nitekim Peygamber (aleyhisselâm) 'Sen de malın da babana aitsiniz' buyurmuştur. Yahut eşlerinizin evlerinden; çünkü karı koca tek bir nefis gibi olmuşlardır, böylece kadının evi kocanın evi gibi olmuştur. {أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم} “yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden”; çünkü bunlardan izin delalet yoluyla sabittir. {أو ما ملكتم مّفاتحة} “yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden”; mifteh (مفتح), miftâh (anahtar) kelimesinin çoğuludur, kilit kendisiyle açılan alettir. İbn Abbâs (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'O, kişinin arazisinde ve hayvanlarında yetkili kıldığı vekilidir; onun o arazinin meyvesinden yemesi ve hayvanların sütünden içmesi helaldir.' Anahtarlara malik olmaktan maksat, bunların onun elinde ve muhafazasında olmasıdır. Bir görüşe göre bundan kasıt kölesinin evidir; zira köle de elindekiler de efendisine aittir. {أَوْ صَدِيقِكُمْ} “yahut arkadaşınızın [evinden]”; yani veya arkadaşlarınızın evlerinden. Sadîk (صديق) kelimesi hem tekil hem çoğul olarak kullanılır; sevgisinde sana sadık olan kimsedir. Selef'ten bir kimse, arkadaşı evde yokken onun evine girer, cariyesinden para kesesini ister ve dilediğini alırdı; ev sahibi gelip de
النور (٦٢ - ٦١)
Nûr (61-62)
فاخبرته اعتقها سرور بذلك فأما الآن فقد غلب الشح على الناس فلا يأكل إلا بإذن {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُواْ جَمِيعاً} مجتمعين {أَوْ أَشْتَاتاً} متفرقين جمع
cariyesi ona haber verince, bundan duyduğu sevinçle cariyeyi azat ederdi. Günümüzde ise insanlara cimrilik galip gelmiştir; artık ancak izinle yenilir. {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُواْ جَمِيعاً} “Bir arada yemenizde size bir günah yoktur”; yani toplu halde, {أَوْ أَشْتَاتاً} “veya ayrı ayrı”; dağınık halde. [Eştât],
شت نزلت في بني ليث بن عمرو وكانوا يتحرجون أن يأكل الرجل وحده فربما قعد منتظر انهاره إلى الليل فإن لم يجد من يؤاكله أكل ضرورة أو في قوم من الأنصار إذا نزل بهم ضيف لا يأكلون إلا مع ضيفهم أو تحرجوا عن الاجتماع على الطعام لاختلاف اناس في الأكل وزيادة بعضهم على بعض {فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً} من هذه البيوت لتأكلوا {فَسَلّمُواْ على أنفسكم} اى فابدءوا بالسلام على أهلها الذين هم منكم ديناً وقرابة أو بيوتا فارغة أو مسجد فقولوا السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين {تحية} نصب بسلموا لأنها في معنى تسليماً نحو قعدت جلوساً {مِنْ عِندِ الله} أي ثابتة بأمره مشروعة من لدنه أو لأن التسليم والتحية طلب سلامة وحياة للمسلم عليه والمحيا من عند الله {مباركة طَيّبَةً} وصفها بالبركة والطيب لأنها دعوة مؤمن لمؤمن يرجى بها من الله زيادة الخير وطيب الرزق {كَذَلِكَ يُبَيّنُ الله لكم الآيات لعلكم تعقلون} لكى تعقلوا أو تفهموا
şett (شت) kelimesinin çoğuludur. Bu ayet Benî Leys b. Amr hakkında indi; onlar bir kimsenin tek başına yemek yemesinden çekinirlerdi; öyle ki adam gündüzünden geceye kadar [birlikte yiyecek birini] bekleyip otururdu; şayet kendisiyle yemek yiyecek birini bulamazsa zarureten yerdi. Yahut Ensâr'dan bir topluluk hakkında indi; kendilerine bir misafir geldiğinde ancak misafirleriyle birlikte yerlerdi. Yahut insanların yemelerindeki farklılık ve bazılarının diğerlerinden fazla yemesi sebebiyle yemekte bir araya gelmekten çekinirlerdi. {فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً} “Evlere girdiğiniz zaman”; yemek için bu evlerden birine [girdiğiniz zaman], {فَسَلّمُواْ على أنفسكم} “kendinize selam verin”; yani din ve akrabalık bakımından sizden olan ev halkına selam vererek başlayın; yahut boş evlere veya mescide girdiğinizde 'es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' (Selam bizim ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun) deyin. {تحية} “esenlik dileği olarak”; {سلموا} fiiliyle mansubdur; zira 'kaadtü cülûsen' (oturdum oturmakla) ifadesinde olduğu gibi 'teslîmen' manasındadır. {مِنْ عِندِ الله} “Allah katından”; yani O'nun emriyle sabit, katından meşru kılınmış olarak. Yahut selam ve tahiyye, kendisine selam verilen kimse için esenlik ve hayat talebidir; hayat ise Allah katındandır. {مباركة طَيّبَةً} “mübarek ve pek hoş”; bereket ve hoşlukla nitelendirilmiştir, çünkü bu bir müminin diğer mümine duasıdır; bununla Allah'tan hayrın artması ve rızkın helal ve hoş olması umulur. {كَذَلِكَ يُبَيّنُ الله لكم الآيات لعلكم تعقلون} “Allah size ayetleri işte böyle açıklar, ta ki akledesiniz”; kavrayıp anlayasınız diye.
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)
“Müminler ancak o kimselerdir ki Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman, ondan izin istemedikçe çekip gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir. Bazı işleri için senden izin istediklerinde, onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Nûr: 62)
{إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُ على أَمْرٍ جَامِعٍ} أي الذي يجمع له الناس نحو الجهاد والتدبير في الحرب وكل اجتماع في الله حتى الجمعة والعيدين {لَّمْ يَذْهَبُواْ حتى يستأذنوه} أى ويأذن لهم ولما أراد الله ﷿ أن يريهم عظم الجناية في ذهاب الذاهب عن مجلس رسول الله ﷺ بغير إذنه إذا كانوا معه على أمر جامع جعل ترك ذهابهم حتى يستأذنوه ثالث الإيمان بالله والإيمان برسوله وجعلهما كالتشبيب له والبساط لذكره وذلك مع تصدير الجملة بأنما وإيقاعٍ المؤمنين مبتدأ مخبراً عنه بموصول أحاطت صلته بذكر الإيمانين ثم عقبه بما يزيده توكيداً وتشديداً حيث أعاده على أسلوب آخر وهو قوله {إن الذين يستأذنونك أُوْلَئِكَ الذين يُؤْمِنُونَ بالله وَرَسُولِهِ} وضمنه شيئاً آخر وهو أنه جعل الاستئذان كالصداق لصحة
{إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُ على أَمْرٍ جَامِعٍ} “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman”; yani cihat, savaş tedbiri ve Cuma ile iki bayram namazı dahil olmak üzere Allah rızası için yapılan her toplanma gibi insanların kendisi için toplandığı bir iş [üzerinde bulunduklarında], {لَّمْ يَذْهَبُواْ حتى يستأذنوه} “ondan izin istemedikçe çekip gitmezler”; yani o da kendilerine izin vermedikçe [gitmezler]. Allah (azze ve celle) toplu bir işte onunla birlikte bulunduklarında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) meclisinden izinsiz ayrılıp gidenin cinayetinin büyüklüğünü onlara göstermek isteyince, ondan izin isteyinceye kadar gitmeyi terk etmelerini, Allah'a ve Resûlü'ne imanın üçüncüsü kıldı; o iki imanı da bu [üçüncü esasa] bir giriş ve onun zikrine bir zemin yaptı. Bu da cümlenin 'innemâ' ile başlatılması ve 'el-mü'minûn' kelimesinin, sılası her iki imanın zikrini kuşatan bir ism-i mevsul ile haber verilen bir mübteda kılınmasıyla yapılmıştır. Sonra bunu, başka bir üslupla tekrarlayarak tekit ve şiddetini artıran şu sözüyle takip etti: {إن الذين يستأذنونك أُوْلَئِكَ الذين يُؤْمِنُونَ بالله وَرَسُولِهِ} “Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir”. Ve bunun içine başka bir mana kattı ki o da izin istemeyi her iki imanın sıhhatinin
الإيمانين وعرض بحال المنافقين وتسالهم لو اذا {فإذا استأذنوك} في الانصراف {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} أمرهم {فَأْذَن لّمَن شئت منهم} فيه رفع شأنه ﵊ {واستغفر لَهُمُ الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} وذكر الاستغفار للمستأذنين دليل على أن الأفضل أن لا يستأذن قالوا وينبغي أن يكون الناس
tasdiki gibi kılması, münafıkların durumunu ve birbirine siper olarak sıvışıp gitmelerini ima etmesidir. {فإذا استأذنوك} “senden izin istediklerinde”; ayrılmak hususunda [izin istediklerinde], {لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} “Bazı işleri için”; [özel] durumları için, {فَأْذَن لّمَن شئت منهم} “onlardan dilediğine izin ver”; bunda Peygamber'in (aleyhisselâm) şanının yüceltilmesi vardır. {واستغفر لَهُمُ الله إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; izin isteyenler için istiğfarın zikredilmesi, izin istememenin daha faziletli olduğuna delildir. Dediler ki: İnsanların
النور (٦٤ - ٦٢)
Nûr (62-64)
كذلك مع أئمتهم مقدميهم فى الدين والعلم يظاهرونهم ولا يفرقون عنهم إلا بإذن قيل نزلت يوم الخندق كان المنافقون يرجعون إلى منازلهم من غير استئذان
din ve ilimdeki önderleri olan imamlarıyla da bu şekilde olmaları, onları desteklemeleri ve izin almaksızın yanlarından ayrılmamaları gerekir. [Ayetin] Hendek günü indiği söylenmiştir; nitekim münafıklar izin almaksızın evlerine dönüyorlardı.
لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣)
“Peygamber'in [sizi] çağırmasını, kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın! Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri elbette bilir. Artık onun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitnenin gelmesinden yahut kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından sakınsınlar!” (Nûr: 63)
{لاَّ تَجْعَلُواْ دُعَاء الرسول بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُمْ بعضا} اى إذا احتاج رسول الله ﷺ إلى اجتماعكم عنده لأمر فدعاكم فلا تقربوا منه إلا بإذنه ولا تقيسوا دعاءه إياكم على دعاء بعضكم بعضاً ورجوعكم عن المجمع بغير إذن الداعي أو لا تجعلوا تسميته ونداءه بينكم كما يسمي بعضكم بعضاً ويناديه باسمه الذي سماه به أبواه فلا تقولوا يا محمد ولكن يا نبي الله يا رسول الله مع التوفير والتعظيم والصوت المخفوض {قَدْ يَعْلَمُ الله الذين يَتَسَلَّلُونَ} يخرجون قليلاً قليلاً {مِنكُمْ لِوَاذاً} حال أي ملاوذين اللواذ والملاوذة هو أن يلوذ هذا بذاك وذاك بهذا أي ينسلون عن الجماعة في الخفية على سبيل الملاوذة واستتار بعضهم ببعض {فَلْيَحْذَرِ الذين يخالفون عَنْ أَمْرِهِ} أي الذين يصدون عن أمره دون المؤمنين وهم المنافقون يقال له خالفه إلى الأمر إذا ذهب إليه دونه ومنه وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إلى مَا أنها كم عنه وخالفه عن الأمر إذا صد عنه دونه والضمير فى أمر الله سبحانه أو للرسول ﵊ والمعنى عن طاعته ودينه ومفعول يحذر {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} محنة في الدنيا أو قتل أو زلازل وأهوال أو تسليط سلطان جائر أو قسوة القلب عن معرفة الرب
{لاَّ تَجْعَلُواْ دُعَاء الرسول بَيْنَكُمْ كَدُعَاء بَعْضِكُمْ بعضا} “Peygamber'in [sizi] çağırmasını, kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın!”; yani Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir iş için yanına toplanmanıza ihtiyaç duyup da sizi çağırdığında, onun izni olmaksızın yanından ayrılmayın; onun sizi çağırmasını, birbirinizi çağırmanızı ve çağıranın izni olmadan meclisten ayrılıp dönmenizi kıyaslar gibi kıyaslamayın. Yahut aranızda ona ad vermeyi ve seslenmeyi, birbirinize ad verdiğiniz ve ana babasının verdiği ismiyle çağırdığınız gibi kılmayın; 'Ey Muhammed' demeyin; aksine saygı, ta'zim ve alçak sesle 'Ey Allah'ın Peygamberi', 'Ey Allah'ın Resûlü' deyin. {قَدْ يَعْلَمُ الله الذين يَتَسَلَّلُونَ} “Allah sıvışıp gidenleri elbette bilir”; azar azar çıkanları [bilir], {مِنكُمْ لِوَاذاً} “içinizden birbirini siper ederek”; haldir, yani birbirine sığınarak savuşanları. Livâz (لواذ) ve mülâveze (ملاوذة), birinin diğerine, diğerinin de ona sığınmasıdır; yani cemaatten gizlice, birbirine sığınma ve birbirini siper etme yoluyla sıvışırlar. {فَلْيَحْذَرِ الذين يخالفون عَنْ أَمْرِهِ} “Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar!”; yani müminler değil de onun emrinden yüz çeviren kimseler ki onlar münafıklardır. Bir kimse bir işe diğeri olmaksızın yöneldiğinde 'hâlefehû ile'l-emr' denir; {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إلى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} “Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size muhalefet etmek istemiyorum” ifadesi bundandır. O işten yüz çevirdiğinde ise 'hâlefehû ani'l-emr' denir. Emrindeki zamir Allah Teâlâ'ya veya Peygamber'e (aleyhisselâm) aittir. Mana; O'nun itaatinden ve dininden [yüz çevirenler] demektir. {يحذر} fiilinin mef'ulü şudur: {أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} “başlarına bir fitnenin gelmesinden”; dünyada bir musibet, öldürülme, zelzeleler, dehşetler, zalim bir hükümdarın musallat edilmesi veya Rabbini bilmekten kalbin katılaşması,
أو إسباغ النعم استدراجاً {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} في الآخرة والآية تدل على أن الأمر للايجاب
yahut istidraç olarak nimetlerin bolca verilmesi [fitnesi], {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yahut kendilerine can yakıcı bir azabın dokunmasından”; ahirette. Bu ayet, emrin vücup ifade ettiğine delalet eder.
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)
“Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır! O, üzerinde bulunduğunuz durumu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün, yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Nûr: 64)
{أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} ألا تنبيه على أن لا يخالفوا أمر من له ما فى السموات والأرض {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} أدخل قد ليؤكد علمه بما هم عليه من المخالفة عن الدين ويرجع توكيد العلم إلى توكيد الوعيد والمعنى أن جميع ما في السموات والأرض مختص به خلقاً وملكاً وعلماً فكيف تخفى عليه أحوال المنافقين وإن كانوا يجتهدون فى سترها {ويوم يرجعون إليه} وبفتح الباء وكسر الجيم يعقوب أي ويعلم يوم يردون إلى جزائه وهو يوم القيامة والخطاب والغيبة في قوله قد يعلم ما أنتم عليه ويوم يرجعون إليه يجوز أن يكونا جميعاً للمنافقين على طريق الالتفات ويجوز أن يكون ما أنتم عليه عاما ويرجعون إليه يجوز أن يكونا جميعا للمنافقين {فَيُنَبّئُهُمْ} يوم القيامة {بِمَا عَمِلُواْ} بما أبطنوا من سوء أعمالهم ويجازيهم حق جزائهم {والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} فلا يخفي عليه خافية وروى أن ابن عباس رضى الله عنه قرأ سورة النور على المنبر في الموسم وفسرها على وجه لو سمعت الروم به لا سلمت والله أعلم
{أَلا إِنَّ للَّهِ مَا فِى السماوات والأرض} “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır!”; 'elâ' (ألا), göklerde ve yerde olanların Malik'inin emrine muhalefet etmemeleri için bir uyarıdır. {قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} “O, üzerinde bulunduğunuz durumu elbette bilir”; dinden yüz çevirme hususunda üzerinde bulundukları hali bildiğini tekit etmek için 'kad' (قد) dahil edilmiştir; ilmin tekit edilmesi ise tehdidin tekit edilmesine racidir. Anlam şudur: Göklerde ve yerde olanların tamamı yaratılış, mülk ve ilim olarak O'na mahsustur; öyleyse münafıkların halleri -örtbas etmeye ne kadar çabalasalar da- O'na nasıl gizli kalabilir? {ويوم يرجعون إليه} “O'na döndürülecekleri gün”; Ya'kûb bâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresi ile [yerci'ûne şeklinde] okumuştur; yani O'nun cezasına döndürülecekleri günü de bilir ki o, kıyamet günüdür. {قد يعلم ما أنتم عليه} ve {ويوم يرجعون إليه} ifadelerindeki hitap ve gaip sigası, iltifat yoluyla her ikisinin de münafıklara ait olması caiz olduğu gibi; 'üzerinde bulunduğunuz durum' ifadesinin umumi, 'O'na döndürülecekleri gün' ifadesinin ise münafıklara ait olması da caizdir. {فَيُنَبّئُهُمْ} “kendilerine haber verecektir”; kıyamet gününde, {بِمَا عَمِلُواْ} “yaptıklarını”; gizledikleri kötü amellerini [haber verir] ve onlara hak ettikleri cezayı eksiksiz verir. {والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; hiçbir gizli şey O'na saklı kalmaz. Rivayet edildiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anh) hac mevsiminde minberde Nûr Suresi'ni okudu ve onu öyle bir şekilde tefsir etti ki şayet Bizanslılar onu işitseydi kesinlikle Müslüman olurlardı. Doğrusunu Allah bilir.