Binûn

Furkān — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{ولقد آتينا موسى الكتاب} التوراة كما آتيناك القرآن {وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هارون} بدل أو عطف بيان {وَزِيراً} هو في اللغة من يرجع إليه من الوزر وهو الملجأ والوزارة لا تنافي النبوة فقد كان يبعث فى الزمن

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” Sana Kur'an'ı verdiğimiz gibi [ona da] Tevrat'ı [verdik]. {وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ} “ve kardeşi Hârûn'u da onunla beraber kıldık” [lafzı] bedel veya atf-ı beyandır. {وَزِيرًا} “yardımcı” [kelimesi] lügatte, sığınak demek olan 'el-vizr' (الوزر) kökünden gelip kendisine başvurulan kimse demektir. Vezirlik (yardımcılık) peygamberlikle çelişmez; nitekim aynı zamanda

الفرقان (٤٠ - ٣٦)

el-Furkân (36 - 40)

الواحد أنبياء ويؤمرون بأن يؤازر بعضهم بعضا

[birden çok] peygamber gönderilir ve birbirlerine destek olmaları emredilirdi.

فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦)

{ فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا (٣٦) } “Ve dedik ki: 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin.' Sonunda onları yerle bir ettik.”

{فقلنا اذهبا إلى القوم الذين كذبوا بآياتنا} إلى فرعون وقومه وتقديره فذهبا إليهم وأنذرا فكذبوهما {فدمرناهم تَدْمِيراً} التدمير الإهلاك بأمر عجيب أراد اختصار القصة فذكر أولها وآخرها لأنهما المقصود من القصة أعني إلزام الحجة ببعثة الرسل واستحقاق التدمير بتكذيبهم

{فَقُلْنَا اذْهَبَا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “Dedik ki: 'Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin'” Firavun ve kavmine [gidin]. Takdiri şöyledir: 'Onlara gittiler ve uyardılar; fakat onları yalanladılar.' {فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيرًا} “Sonunda onları yerle bir ettik” Tedmîr, akıllara durgunluk veren bir şekilde helak etmektir. [Allah Teâlâ] kıssayı özetlemek istemiş, bu yüzden başını ve sonunu zikretmiştir; çünkü kıssadan asıl maksat olan ikisidir; yani elçilerin gönderilmesiyle hüccetin ikame edilmesi ve onları yalanlamaları sebebiyle helaki hak etmeleridir.

وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧)

{ وَقَوْمَ نُوحٍ لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْنَاهُمْ وَجَعَلْنَاهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَأَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًا (٣٧) } “Nûh kavmini de, peygamberleri yalanladıkları vakit suda boğduk ve onları insanlara bir ibret kıldık. Biz zalimler için acıklı bir azap hazırladık.”

{وَقَوْمَ نُوحٍ} أي ودمرنا قوم نوح {لَّمَّا كذبوا الرسل} يعنى نوحا وادريس وشيئا أو كان تكذيبهم لواحد منهم تكذيباً للجميع {أغرقناهم} بالطوفان {وجعلناهم} وجعلنا إغراقهم أو

{وَقَوْمَ نُوحٍ} “Nûh kavmini de” yani Nûh kavmini de helak ettik. {لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ} “peygamberleri yalanladıkları vakit” Nûh'u, İdrîs'i ve Şît'i [yalanladıkları vakit] kastetmektedir; yahut içlerinden birini yalanlamaları hepsini yalanlamak hükmünde olmuştur. {أَغْرَقْنَاهُمْ} “onları suda boğduk” Tufan ile [boğduk]. {وَجَعَلْنَاهُمْ} “ve onları kıldık” onların boğuluşunu yahut

قصتهم {للناس آية} عبرة يعتبرون بها {وَأَعْتَدْنَا} وهيأنا {للظالمين} لقوم نوح وأصله وأعتدنا لهم إلا أنه أراد تظليمهم فأظهر أو هو عام لكل من ظلم ظلم شرك ويتناولهم بعمومه {عَذَاباً أَلِيماً} أى النار

kıssalarını [kıldık] {لِلنَّاسِ آيَةً} “insanlara bir ibret” kendisiyle ibret alacakları bir ibret kıldık. {وَأَعْتَدْنَا} “ve hazırladık” var kıldık {لِلظَّالِمِينَ} “zalimler için” Nûh kavmi için [hazırladık]. Aslı 'onlar için hazırladık' şeklinde idi; ancak zulümlerini tescil etmek için açık isimle getirdi. Yahut bu ifade şirk zulmü işleyen herkes için geneldir ve genelliğiyle onları da içine alır. {عَذَابًا أَلِيمًا} “acıklı bir azap” yani cehennem ateşini [hazırladık].

وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨)

{ وَعَادًا وَثَمُودَ وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا (٣٨) } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunların arasında birçok nesilleri de [helak ettik].”

{وَعَاداً} دمرنا عاداً {وَثَمُودَ} حمزة وحفص على تأويل القبيلة وغيرهما وثموداً على تأويل الحي أو لأنه اسم الأب الأكبر {وأصحاب الرس} هم قوم شعيب كانوا يعبدون الأصنام فكذبوا شعيباً فبيناهم حول الرس وهي البئر غير مطوية انهارت بهم فخسف بهم وبديارهم وقيل الرس قرية قتلوا نبيهم فهلكوا أو هم أصحاب الأخدود والرس الأخدود {وَقُرُوناً} وأهلكنا أمماً {بَيْنَ ذلك} المذكور {كَثِيراً} لا يعلمها إلا الله أرسل إليهم فكذبوهم فأهلكوا

{وَعَادًا} “Âd'ı” Âd kavmini helak ettik. {وَثَمُودَ} “ve Semûd'u” [lafzını] Hamza ve Hafs, kabile manasını kastederek [gayr-i munsarif olarak]; diğerleri ise oymak manasını kastederek yahut en büyük atanın ismi olduğu için tenvinli olarak okumuşlardır. {وَأَصْحَابَ الرَّسِّ} “ve Ress halkını” Onlar Şuayb'ın kavmidir; putlara tapıyorlardı ve Şuayb'ı yalanladılar. Onlar 'Ress' -ki örülmemiş kuyu demektir- etrafında iken kuyu üzerlerine çöktü; onlar da yurtları da yerin dibine geçirildi. Ress'in bir köy olduğu, peygamberlerini öldürdükleri ve bu yüzden helak oldukları da söylenmiştir. Yahut onlar Ashâb-ı Uhdûd'dur, Ress de hendek demektir. {وَقُرُونًا} “ve nesilleri” ve nice ümmetleri helak ettik {بَيْنَ ذَلِكَ} “bunların arasında” zikredilenlerin arasında bulunan [ümmetleri helak ettik] {كَثِيرًا} “birçok” sayılarını ancak Allah'ın bildiği [ümmetleri]. Kendilerine elçiler gönderildi, onları yalanladılar ve helak edildiler.

وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩)

{ وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا (٣٩) } “Onların her birine misaller verdik ve her birini büsbütün helak ettik.”

{وَكُلاًّ ضَرَبْنَا لَهُ الأمثال} بينا له القصص العجيبة من قصص الأولين {وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً} أي أهلكنا إهلاكاً وَكُلاًّ الأول منصوب بما دل عليه ضَرَبْنَا لَهُ الأمثال وهو أنذرنا أو حذرنا والثانى بتبرنا لأنه فارغ له

{وَكُلًّا ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ} “Onların her birine misaller verdik” Onlara öncekilerin ibret dolu kıssalarını açıkladık. {وَكُلًّا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًا} “ve her birini büsbütün helak ettik” yani onları tam bir helak ile helak ettik. Birinci {وَكُلًّا} lafzı, {ضَرَبْنَا لَهُ الْأَمْثَالَ} ifadesinin delalet ettiği 'uyardık' veya 'sakındırdık' fiiliyle mansuptur. İkincisi ise {تَبَّرْنَا} fiili onun için boşta kaldığından onunla mansuptur.

وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠)

{ وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا (٤٠) } “Andolsun ki onlar, bela yağmuruna tutulmuş olan o beldeye uğramışlardı. Peki onu görmüyorlar mıydı? Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı.”

{وَلَقَدْ أَتَوْا} يعني أهل مكة {عَلَى القرية} سدوم وهي أعظم قرى قوم لوط وكانت خمساً أهلك الله أربعاً مع أهلها وبقيت واحدة {التى أُمْطِرَتْ مَطَرَ السوء} أي أمطر الله عليها الحجارة يعني أن قريشاً مروا كثيرة في متاجرهم إلى الشام على تلك القرية التي أهلكت بالحجارة من السماء ومطر السوء مفعول ثانٍ والأصل أمطرت القرية مطراً أو مصدر محذوف الزوائد أي إمطار السوء {أَفَلَمْ يَكُونُواْ يَرَوْنَهَا} أما شاهدوا ذلك بأبصارهم عند سفرهم الشام فيتفكروا فيؤمنوا {بَلْ كَانُواْ لاَ يَرْجُونَ نُشُوراً} بل كانوا قوماً كفرة بالبعث لا يخافون بعثا فلا يؤمنون أو

{وَلَقَدْ أَتَوْا} “Andolsun ki onlar uğramışlardı” Mekke ehlini kastetmektedir. {عَلَى الْقَرْيَةِ} “o beldeye” Sodom'a; o Lût kavminin en büyük beldesi idi. Beş şehir idiler; Allah dördünü ahalisiyle birlikte helak etti, biri kaldı. {الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ} “bela yağmuruna tutulmuş olan” yani Allah'ın üzerine taş yağdırdığı [beldeye]. Yani Kureyş, Şam'a ticaret seferlerinde gökten taş yağdırılarak helak edilmiş o beldeye defalarca uğramıştı. {مَطَرَ السَّوْءِ} ikinci mef'ûldür; aslı 'beldeye yağmur yağdırıldı' şeklindedir veya ekleri hazfedilmiş bir masdardır, yani 'kötü bir yağdırma ile yağdırıldı' demektir. {أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَهَا} “Peki onu görmüyorlar mıydı?” Şam'a yaptıkları yolculuklarda bunu gözleriyle görüp düşünüp iman etmiyorlar mıydı? {بَلْ كَانُوا لَا يَرْجُونَ نُشُورًا} “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” Aksine onlar, dirilişi inkar eden, bir dirilişten korkmayan ve bu yüzden iman etmeyen bir kavimdi; yahut

لا يأملون نشورا كما يأمله المؤمنون لطعمهم فى الوصول إلى ثواب

müminlerin amellerinin karşılığına

الفرقان (٤٤ - ٤١)

el-Furkân (41 - 44)

أعمالهم

ulaşma arzusuyla umdukları gibi bir dirilişi ummuyorlardı.

وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا (٤١)

{ وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا (٤١) } “Seni gördükleri zaman, 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar.”

{وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ} إن نافية {إِلاَّ هزوا} اتخذه هزؤا فى معنى استهزأ به والأصل اتخذه موضع هزؤا ومهزوءا به {أهذا الذي} محكى بعد القول المضمر وهذا استصغار واستهزاء أى قائلين أهذا الذي {بَعَثَ الله رَسُولاً} والمحذوف حال والعائد إلى الذى محذوف أي بعثه

{وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ} “Seni gördükleri zaman edinmezler” [cümlesindeki] {إِنْ} nefiy (olumsuzluk) edatıdır. {إِلَّا هُزُوًا} “sadece alaya [alırlar]” Onu alay konusu edinmek, onunla istihza etmek anlamındadır; aslı ise 'onu bir alay mevzuu ve alay edilen kılmak' demektir. {أَهَذَا الَّذِي} “Bu mu o kimse?” [sözü], gizli tutulan bir sözden (kavl) sonra hikaye edilmiştir; bu ise küçümseme ve alay yolludur; yani 'Bu mu o kimse?' diyerek... {بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا} “Allah'ın elçi olarak gönderdiği” [ifadesinde] hazfedilen kısım haldir ve {الَّذِي} ism-i mevsûlüne dönen ait zamir hazfedilmiştir; yani 'onu gönderdiği' takdirindedir.

إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٢)

{ إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٢) } “[Şöyle derler:] 'Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı.' Azabı gördükleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bilecekler!”

{إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لَوْلاَ أَن صَبْرَنَا عَلَيْهَا} أن مخففة من الثقيلة واللام فارغة وهو دليل على فرط مجاهدة رسول الله ﷺ في دعوتهم وعرض المعجزات عليهم حتى شارفوا بزعمهم أن يتركوا دينهم إلى دين الإسلام لولا فرط لجاجهم ولستمساكهم بعبادة آلهتهم {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ العذاب} هو وعيد ودلالة على أنهم لا يفوتونه وإن طالت مدة الإمهال {مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً} هو كالجواب عن قولهم إن كاد ليضلنا لأنه نسبة لرسول الله ﷺ إلى الضلال إذ لا يضل غيره إلا من هو ضال فى نفسه

{إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا} “Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı” [Ayetindeki] {إِنْ} muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş 'innehû' anlamındadır), lam ise [nefiy ile müspeti ayıran] fârikadır. Bu [ifade], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları davet etmede ve mucizeleri önlerine sermedeki aşırı gayretine delildir; öyle ki, aşırı inatları ve ilahlarına tapınmaya sıkı sıkıya sarılmaları olmasaydı, kendi zanlarınca neredeyse dinlerini bırakıp İslam dinine geçeceklerdi. {وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ} “Azabı gördükleri zaman bilecekler” Bu bir tehdittir ve mühlet verme süresi uzasa bile [azaptan] kaçıp kurtulamayacaklarına delalettir. {مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا} “kimin yolunun daha sapık olduğunu” Bu, onların 'neredeyse bizi saptıracaktı' sözlerine bir cevap gibidir; zira bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sapıklık isnadıdır, çünkü başkasını ancak bizzat kendisi sapık olan kimse saptırır.

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا (٤٣)

{ أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا (٤٣) } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi ona sen mi vekil olacaksın?”

{أرأيت مَنِ اتخذ إلهه هَوَاهُ} أي من أطاع هواه فيما يأتي ويذر فهو عابد هواه وجاعله إلهه فيقول الله تعالى لرسوله هذا الذي لا يرى معبوداً إلا هواه كيف تستطيع أن تدعوه إلى الهدى يروى أن الواحد من أهل الجاهلية كان يعبد الحجر فإذا مر بحجر أحسن منه ترك الأوّل وعبد الثاني وعن الحسن هو في كل متع هواه {أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً} أي حفيظاً تحفظه من متابعة هواه وعبادة ما يهواه أفأنت تكون عليه موكلاً فتصرفه عن الهوى إلى الهدى عرفه أن إليه التبليغ فقط

{أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ} “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?” Yani yapıp ettiklerinde ve terk ettiklerinde hevasına uyan kimse, hevasına tapan ve onu ilah edinen kimsedir. Allah Teâlâ Resûlü'ne şöyle buyurmaktadır: Kendi arzusundan başka hiçbir mabut tanımayan bu kimseyi sen hidayete nasıl çağırabilirsin? Rivayet edilir ki Câhiliye ehlinden biri taşa tapardı; ondan daha güzel bir taş görünce ilkini bırakır, ikincisine tapardı. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre, o, her arzusuna uyan kimsedir. {أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا} “Şimdi ona sen mi vekil olacaksın?” Yani onu hevasına uymaktan ve arzuladığı şeylere tapmaktan koruyacak bir koruyucu mu olacaksın? Sen mi ona vekil tayin edildin ki onu hevasından hidayete çeviresin? [Allah] ona, görevinin yalnızca tebliğ olduğunu bildirmiştir.

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٤)

{ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا (٤٤) } “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar.”

{أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كالأنعام بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً} أم منقطعة معناه بل أتحسب كأن هذه المذمة أشد من التي تقدمتها حتى حقت بالاضراب عنها اليها وهى كونهم مسلوبي الأسماع والعقول لأنهم لا يلقون إلى استماع الحق أذناً ولا إلى تدبره عقلاً ومشبهين بالأنعام التي هي مثل في الغفلة والضلالة فقد ركبهم الشيطان بالاستدلال لتركهم الاستدلال ثم هم أرجح ضلالة منها لأن الأنعام تسبح ربها وتسجد له وتطيع من يعلفها وتعرف من يحسن إليها ممن يسئ إليها وتطلب ما ينفعها وتجتنب ما يضرها وتهتدي لمراعيها ومشاربها وهؤلاء لا ينقادون لربهم ولا يعرفون إحسانه إليهم من إساءة الشيطان الذي هو عدوهم ولا يطلبون الثواب الذي هو أعظم المنافع ولا يتقون العقاب الذي هو أشد المضار والمهالك ولا يهتدون للحق الذي هو المشرع الهني والعذب الروي وقالوا للملائكة روح وعقل والبهائم نفس وهوى والآدمي مجمع الكل ابتلاء فإن غلبته النفس والهوى فضلته الأنعام وإن غلبته الروح والعقل فضل الملائكة الكرام وإنما

{أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا} “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini yahut akıl ettiklerini mi sanıyorsun? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca daha da sapıktırlar” [Ayetindeki] {أَمْ} munkatıadır; manası 'Yoksa sen sanıyor musun?' demektir. Sanki bu yergi, öncekinden daha şiddetlidir; öyle ki öncekinden vazgeçilip buna geçilmeyi hak etmiştir. Bu da onların işitme duyusundan ve akıldan yoksun olmalarıdır; zira onlar hakkı dinlemeye kulak vermezler ve onu tefekkür edecek bir akıl kullanmazlar. Gaflet ve sapıklıkta darb-ı mesel olan hayvanlara benzetilmişlerdir; nitekim delil getirmeyi terk ettikleri için şeytan onlara delil yoluyla galebe çalmıştır. Üstelik onlar hayvanlardan daha sapıktırlar; çünkü hayvanlar Rablerini tesbih eder, O'na secde eder, kendilerine yem verene itaat eder, kendilerine iyilik edenle kötülük edeni ayırt eder, kendilerine fayda vereni arar, zarar verenden kaçınır ve otlakları ile su başlarının yolunu bulurlar. Bunlar ise Rablerine boyun eğmezler; kendilerinin düşmanı olan şeytanın kötülüğü ile O'nun kendilerine olan lütfunu ayırt edemezler; en büyük menfaat olan sevabı aramazlar, en şiddetli zarar ve helak olan cezadan sakınmazlar; afiyetli ve tatlı, doyumsuz bir su kaynağı olan hakka da yönelmezler. Demişlerdir ki: Meleklerde ruh ve akıl vardır; hayvanlarda nefis ve heva vardır; insanoğlu ise bir imtihan olarak bunların hepsini kendisinde toplamıştır. Şayet nefis ve hevası galebe çalarsa hayvanlar ondan üstün olur; eğer ruhu ve aklı galebe çalarsa şerefli meleklerden üstün olur. Ayette

الفرقان (٤٨ - ٤٥)

el-Furkân (45 - 48)

ذكر الأكثر لأن فيهم من لم يصده عن الإسلام إلا حب الرياسة وكفى به داء عضالاً ولأن فيهم من آمن

'çoğu' denilmesinin sebebi; içlerinde İslam'dan kendilerini sadece makam ve riyaset sevgisinin alıkoyduğu kimselerin bulunmasıdır -ki bu, tedavisi zor bir hastalıktır- ve içlerinden iman edenlerin çıkmış olmasıdır.

أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا (٤٥)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا (٤٥) } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi onu hareketsiz kılardı. Sonra biz güneşi ona delil kıldık.”

{أَلَمْ تَرَ إلى رَبّكَ} ألم تنظر إلى صنع ربك وقدرته {كَيْفَ مَدَّ الظل} أي بسطه فعم الأرض وذلك من حين طلوع الفجر إلى وقت طلوع الشمس في قول الجمهور لأنه ظل ممدود لا شمس معه ولا ظلمة وهو كما قال في ظل الجنة وظل ممدود لا شمس معه ولا ظلمة {وَلَوْ شَاء لَجَعَلَهُ سَاكِناً} أي دائماً لا يزول ولا نذهبه الشمس {ثُمَّ جَعَلْنَا الشمس عَلَيْهِ} على الظل {دَلِيلاً} لأنه بالشمس يعرف الظل ولولا الشمس لما عرف الظل فالأشياء تعرف بأضدادها

{أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ} “Rabbinin [yaptığını] görmedin mi?” Rabbinin sanatına ve kudretine bakmadın mı? {كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ} “gölgeyi nasıl uzattığını” Yani onu yayıp yeryüzünü kaplatmıştır; cumhurun kavline göre bu, fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan vakittir. Zira bu, beraberinde güneş ve karanlık bulunmayan uzatılmış bir gölgedir; nitekim cennet gölgesi hakkında da böyle buyurmuştur: Beraberinde güneş ve karanlık olmayan, uzatılmış bir gölgedir. {وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا} “Eğer dileseydi onu hareketsiz kılardı” Yani zeval bulmayan ve güneşin yok etmediği devamlı bir [gölge yapardı]. {ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ} “Sonra güneşi onun üzerine” gölge üzerine {دَلِيلًا} “bir delil [kıldık]” Çünkü gölge güneşle bilinir; güneş olmasaydı gölge bilinmezdi, nitekim eşya zıtlarıyla bilinir.

ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦)

{ ثُمَّ قَبَضْنَاهُ إِلَيْنَا قَبْضًا يَسِيرًا (٤٦) } “Sonra onu azar azar alıp kendimize çektik.”

{ثُمَّ قبضناه} أي أخذنا ذلك الظل الممدود {إِلَيْنَا} إلى حيث أردنا

{ثُمَّ قَبَضْنَاهُ} “Sonra onu çektik” yani o uzatılmış gölgeyi aldık {إِلَيْنَا} “kendimize” dilediğimiz yere [çektik]

{قَبْضاً يَسِيراً} سهلاً غير عسير أو قليلا قليلا أى جزأ فجزأ بالشمس التى تأتى عليه وجاء بثم لتفاضل ما بين الأمور فكأن الثاني أعظم من الأول والثالث أعظم من الثاني شبه تباعد ما بينهما في الفضل بتباعد ما بين الحوادث في الوقت

{قَبْضًا يَسِيرًا} “azar azar bir çekişle” Kolayca, zorlanmadan veya parça parça, yani onun üzerine gelen güneş vasıtasıyla parça parça [çektik]. {ثُمَّ} edatının getirilmesi, işler arasındaki üstünlük farkından dolayıdır; sanki ikincisi birincisinden daha büyük, üçüncüsü de ikincisinden daha büyüktür. Fazilet bakımından aralarındaki uzaklık, vakit bakımından hadiseler arasındaki uzaklığa benzetilmiştir.

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا وَالنَّوْمَ سُبَاتًا وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا (٤٧) } “Geceyi sizin için bir örtü, uykuyu bir dinlenme kılan ve gündüzü de yeniden yayılma (çalışma) vakti yapan O'dur.”

{وهو الذي جعل لكم الليل لِبَاساً} جعل الظلام الساتر كاللباس {والنوم سُبَاتاً} راحة لأبدانكم وقطعاً لأعمالكم والسبت القطع والنائم مسبوت لأنه انقطع عمله وحركته وقيل السبات الموت المسبوت الميت لأنه مقطوع الحياة وهو كقوله تعالى وهو الذى يتوفاكم بالليل ويعضده ذكر النشور في مقابلته {وَجَعَلَ النهار نشورا} إذا لنشور انبعاث من النوم كنشور الميت أى ينشر فيه الخلق للمعاش وهذه الآية مع دلالتها على قدرة الخالق فيها إظهار لنعمته والحياة عبرة لمن اعتبر وقال لقمان لابنه كما تنام فتوعظ كذلك تموت فتنشر

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِبَاسًا} “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur” Örten karanlığı elbise gibi kılmıştır. {وَالنَّوْمَ سُبَاتًا} “ve uykuyu bir dinlenme [kılan]” Bedenleriniz için bir rahatlık ve işlerinize bir kesinti [kılmıştır]. Sebt (السبت) kesmek demektir; uyuyan kimseye de ameli ve hareketi kesildiği için 'mesbût' denir. Subât'ın ölüm olduğu da söylenmiştir; 'el-mesbût' hayatı kesildiği için ölü kimsedir. Bu mana, Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur” kavli gibidir ve karşılığında nüşûr zikredilmesi de bunu desteklemektedir. {وَجَعَلَ النَّهَارَ نُشُورًا} “ve gündüzü yeniden yayılma vakti yapan” Öyleyse nüşûr, ölünün diriltilmesi gibi uykudan uyanıp kalkmaktır; yani mahlukatın maişet peşinde onda yayıldığı vakittir. Bu ayet, Yaratıcı'nın kudretine delalet etmesiyle birlikte, O'nun nimetini beyan etmekte ve hayat, ibret alan kimse için bir ibret olmaktadır. Lokmân oğluna şöyle demiştir: 'Nasıl uyuyorsan -ki sana öğüt verilir- öylece ölecek ve diriltileceksin.'

وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨)

{ وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (٤٨) } “Rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur. Biz gökten tertemiz bir su indirdik.”

{وَهُوَ الذى أَرْسَلَ الرياح} الريح مكي والمراد الجنس {بُشَرًا} تخفيف بشر جمع بشور {بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ} أي قدام المطر لأنه ريح ثم سحاب ثم مطر وهذه استعارة ملحية {وأنزلنا من السماء ماء} مطر {طَهُوراً} بليغاً في طهارته والطهور صفة كقولك ماء طهور أي طاهر واسم كقولك لما يتطهر به طهور كالوضوء والوقود لما يتوضأ به وتوقد به النار ومصدر بمعنى التطهر كقولك تطهرت طهورا حسنا ومنه قوله ﵊ إلا بطهور أي بطهارة وما حكي عن ثعلب هو

{وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ} “Rüzgarları gönderen O'dur” Mekkî kıraatinde tekil olarak 'er-rîha' (الريح) şeklindedir, murat ise cinstir. {بُشْرًا} “müjdeci olarak” 'Beşûr'un (بشور) çoğulu olan 'büşür'ün (بُشُر) hafifletilmiş şeklidir. {بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “rahmetinin önünde” yani yağmurun önünde; çünkü önce rüzgar, sonra bulut, sonra yağmur gelir. Bu, latif bir istiaredir. {وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “Gökten bir su indirdik” yağmur [indirdik] {طَهُورًا} “tertemiz” Temizliğinde son derece ileri olan [bir su]. 'Tahûr' (طهور), tıpkı 'mâun tahûr' (ماء طهور) yani 'temiz su' demendeki gibi sıfat; kendisiyle temizlik yapılan şeye abdest suyuna 'vudû' (وضوء) ve ateşin tutuşturulduğu çıraya 'vekûd' (وقود) dendiği gibi 'tahûr' denmesindeki gibi isim; ve 'güzel bir temizlenmeyle temizlendim' (تطهرت طهورا حسنا) demendeki gibi 'tetahhur' (تطهر - temizlenme) anlamında masdardır. Peygamber aleyhisselâm'ın: 'Ancak temizlik ile' (إلا بطهور) yani 'tahâret ile' kavli de bundandır. Sa'leb'den rivayet edilen şudur: O,

ما كان طاهراً في نفسه مطهرا لغيره وهو مذهب الشافعى رحمه الله تعالى ان كان هذا زيادة بيان الطهارة فحسن ويعضده قوله تعالى وَيُنَزّلُ عَلَيْكُم من السماء ليطهركم به وإلا فليس فعول من التفعيل فى شئ وقياسه على ما هو مشتق من الأفعال المعتدية كقطوع ومنوع غير سديد لأن بناء

bizzat kendisi temiz ve başkasını da temizleyici olandır; bu da İmam Şâfiî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- mezhebidir. Eğer bu, temizliğin daha fazla açıklanması kabilinden ise güzeldir ve Allah Teâlâ'nın: {وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ} “ve sizi onunla temizlemek için üzerinize gökten su indiriyordu” kavli de bunu destekler. Aksi takdirde, 'faûl' (فعول) vezni hiçbir şekilde 'tef'îl' (تفعيل) kalıbından gelmez. Onun 'katû'' (قطوع - çok kesen) ve 'menû'' (منوع - çok engelleyen) gibi müteaddi fiillerden türetilmiş kelimelere kıyas edilmesi de isabetli değildir; çünkü

الفرقان (٥٢ - ٤٩)

el-Furkân (49 - 52)

الفعول للمبالغة فإن كان الفعل متعدياً فالفعول متعدوان كان لازماً فلازم

'faûl' vezni mübalağa içindir; eğer fiil müteaddi ise 'faûl' müteaddi olur, şayet lazım ise lazım olur.

لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩)

{ لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا (٤٩) } “Ki onunla ölü bir beldeye hayat verelim ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları onunla sulayalım.”

{لّنُحْيِىَ بِهِ} بالمطر {بَلْدَةً مَّيْتاً} ذكّر ميتاً على إرادة البلد أو المكان {وَنُسْقِيَهِ مِمَّا خلقنا أنعاما وأناسي كثيرا} أى نسقى الماء البهائم والناس ومما خلقنا حال من أنعاماً وأناسي أي أنعاماً وأناسى مما خلقنا وسقى وأسقى لغتان وقرأ المفضل والبرجمي ونسقيه والأناسي جمع انسى على القياس ككرسى وكراسى وإنسان وأصله أناسين كسرحان وسراحين فأبدلت النون ياء وأدغمت وقدم إحياء الأرض على سقي الأنعام والأناسي لأن حياتها سبب لحياتهما وتخصيص الأنعام من الحيوان الشارب لأن عامة منافع الأناسي متعلقة بها فكأن الانعام عليهم بسقى الانعام كالأنعام بسقيهم وتنكير البلدة لأنه يريد بعض بلاد هؤلاء المتبعدين على مظان الماء ولما كان سقي الأناسي من جملة ما أنزل له الماء وصفه بالطهورية شرط الاحياء

{لِنُحْيِيَ بِهِ} “Onunla hayat verelim diye” yağmurla [hayat verelim]. {بَلْدَةً مَيْتًا} “ölü bir beldeye” 'Meclis' veya 'mekan' kastedilerek {مَيْتًا} müzekker kılınmıştır. {وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا} “ve yarattığımız nice hayvanları ve insanları onunla sulayalım” Yani o suyu hayvanlara ve insanlara içirelim. {مِمَّا خَلَقْنَا} ifadesi {أَنْعَامًا} ve {أَنَاسِيَّ} lafızlarından haldir; yani 'yarattıklarımızdan olan hayvanları ve insanları' demektir. 'Sekâ' (سقى) ve 'eskâ' (أسقى) iki ayrı lügattir. Mufaddal ve Bürcümî {وَنَسْقِيَهُ} şeklinde okumuşlardır. 'El-Enâsiyy' (الأناسي), kurala göre 'kürsiyy' (كرسى) ve 'kerâsiyy' (كراسى) gibi 'insiyy' (إنسي) kelimesinin çoğuludur; yahut 'insân' (إنسان) kelimesinin çoğuludur ve aslı 'serhân' (سرحان) ve 'serâhîn' (سراحين) gibi 'enâsîn' (أناسين) olup nun harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir. Yeryüzünün diriltilmesi, hayvanların ve insanların sulanmasından öne alınmıştır; çünkü yeryüzünün hayat bulması o ikisinin hayatta kalmasının sebebidir. Su içen hayvanlar arasından özellikle en'âmın (sağmal hayvanların) tahsis edilmesi, insanların genel menfaatlerinin onlara bağlı olmasındandır; dolayısıyla onlara hayvanların sulanmasıyla lütufta bulunulması, sanki bizzat kendilerinin sulanmasıyla lütufta bulunulması gibidir. {بَلْدَةً} kelimesinin nekra getirilmesi, su kaynaklarından uzakta bulunan bu kimselerin bazı beldelerini kastetmesindendir. İnsanların sulanması, suyun indiriliş gayelerinden biri olunca, suyun temizleyici vasfıyla nitelenmesi, hayat verme şartı olmuştur.

وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٥٠)

{ وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٥٠) } “Andolsun biz bunu, düşünüp ibret alsınlar diye aralarında evirip çevirdik (çeşitli şekillerde anlattık/farklı yerlere yağdırdık); fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı.”

{وَلَقَدْ صرفناه بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُواْ} ليذكروا حمزة وعلي يريد ولقد صرفنا هذا القول بين الناس في القرآن وفي سائر الكتب المنزلة على الرسل وهو ذكر إنشاء السحاب وإنزال القطر ليتفكروا ويعتبروا ويعرفوا حق النعمة

{وَلَقَدْ صَرَّفْنَاهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا} “Andolsun biz bunu, düşünüp ibret alsınlar diye aralarında açıkladık” Hamza ve Ali [el-Kisâî] {لِيَذْكُرُوا} şeklinde okumuştur. Şunu kastetmektedir: Andolsun biz bu sözü insanlar arasında Kur'an'da ve elçilere indirilen diğer kitaplarda evirip çevirdik; o da tefekkür etsinler, ibret alsınlar ve nimetin hakkını

فيه فيشكروا {فأبى أَكْثَرُ الناس إِلاَّ كُفُورًا} فأبى أكثرهم إلا كفران النعمة وجحودها وقلة الا كتراث لها أو صرفنا المطر بينهم في البلدان المختلفة والأوقات المتغايرة وعلى الصفات المتفاوتة من وابل وطل وجود ورذاذ وديمة فأبوا إلا الكفور وأن يقولوا مطر نابنوء كذا ولا يذكروا صنع الله تعالى ورحمته وعن ابن عباس رضى الله عنهما ما من عام أقل مطراً من عام ولكن الله يصرفه حيث يشاء وقرأ الآية وروي أن الملائكة يعرفون عدد المطر ومقداره في كل عام لأنه لا يختلف ولكن يختلف فيه البلاد وينتزع من هنا جواب في تنكير البلدة والأنعام والأناسي ومن نسب الأمطار إلى الأنواء وجحد أن تكون هي والانواء من خلق الله تعالى كفروان رأى أن الله تعالى خالقها وقد نصب الأنواء أمارات ودلالات عليها لم يكفر

bilip şükretsinler diye bulutların yaratılışını ve yağmurun indirilişini zikretmektir. {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا} “Fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı” İnsanların çoğu nimete nankörlük etmekten, onu inkar etmekten ve ona ehemmiyet vermemekten başka bir şey yapmadı. Yahut yağmuru aralarında farklı beldelere, değişik vakitlerde ve sağanak, çisenti, bol yağmur, serpinti ve aralıksız yağmur gibi türlü şekillerde paylaştırdık da onlar nankörlük etmekten ve 'Falan yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle yağmura kavuştuk' demekten başka bir şeye yanaşmadılar; Allah Teâlâ'nın sanatını ve rahmetini anmadılar. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Hiçbir yıl diğer yıldan daha az yağmurlu değildir; ancak Allah onu dilediği yere paylaştırır.' Sonra bu ayeti okudu. Rivayet edildiğine göre melekler her yılki yağmurun sayısını ve miktarını bilirler; çünkü o miktar değişmez, ancak yağdığı beldeler değişir. Buradan, belde, en'âm ve enâsiyy kelimelerinin nekra kılınışına bir cevap çıkarılır. Yağmurları yıldızlara nispet eden ve gerek yağmurların gerekse yıldızların Allah Teâlâ'nın mahluku olduğunu inkar eden kimse kâfir olur; fakat Allah Teâlâ'nın onların yaratıcısı olduğunu ve yıldızları bunlara birer alamet ve işaret kıldığını kabul ederse kâfir olmaz.

وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢)

{ وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا (٥١) فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا (٥٢) } “Eğer dileseydik her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. O halde kâfirlere uyma ve bununla onlara karşı büyük bir cihatla cihat et!”

{ولو شئنا لبعثنا فى كل قرية نذيرا فَلاَ تُطِعِ الكافرين} أي لو شئنا لخففنا عنك أعباء نذارة جميع القرى ولبعثنا في كل قرية نبيا ينذؤها ولكن شئنا أن نجمع لك فضائل جميع المرسلين بالرسالة إلى كافة العالمين فقصرنا الأمر عليك وعظمناك به فتكون وحدك ككلهم ولذا خوطب بالجمع يا أيها الرسل فقابل ذلك بالشكر والصبر والتشدد ولا تطع الكافرين فيما يدعونك إليه من موافقتهم ومداهنتهم وكما آثرتك على

{وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ} “Eğer dileseydik her beldeye bir uyarıcı gönderirdik. O halde kâfirlere uyma” Yani dileseydik bütün beldeleri uyarma yükünü senden hafifletir ve her beldeye onu uyaracak bir peygamber gönderirdik. Fakat bütün alemlere gönderilme risaletiyle bütün peygamberlerin faziletlerini sende toplamayı diledik; bu işi yalnızca sana tahsis ettik ve bununla senin şanını yücelttik. Böylece sen tek başına onların hepsinin yerini tutarsın; bu sebeple kendisine: 'Ey peygamberler!' diye çoğul olarak hitap edilmiştir. O halde buna şükürle, sabırla ve sebatla karşılık ver; kâfirlerin seni davet ettikleri uzlaşma ve müdâhane (taviz verme) tekliflerinde onlara itaat etme! Seni

الفرقان (٥٧ - ٥٢)

el-Furkân (52 - 57)

جميع الأنبياء فآثر رضائي على جميع الأهواء وأريد بهذا تهييجه وتهييج المؤمنين وتحريكهم {وجاهدهم بِهِ} أي بالله يعني بعونه وتوفيقه أو بالقرآن أي جادلهم به وقرعهم بالعجز عنه {جِهَاداً كَبيراً} عظيماً موقعه عند الله لما يحتمل فيه من المشاق ويجوز أن يرجع الضمير في به إلى ما دل عليه ولو شئنا لبعثنا فى كل قرية نذيرا من كونه نذير كافة القرى لأنه لو بعث فى كل قرية نذير لوجب على كل نذير مجاهدة قريته فاجتمعت على رسول الله تلك المجاهدات فكبر جهاده من أجل ذلك وعظم فقال له وجاهدهم بسبب كونك نذير كافة القرى جهاداً كبيراً جامعاً لكل مجاهدة

bütün peygamberlere üstün kıldığım gibi sen de benim rızamı bütün arzulara üstün tut! Bununla onu ve müminleri harekete geçirmek ve gayrete getirmek murat edilmiştir. {وَجَاهِدْهُمْ بِهِ} “ve onlara karşı bununla cihat et” Yani Allah ile; yani O'nun yardımı ve tevfiki ile [cihat et]; yahut Kur'an ile; yani onunla onlara karşı delil getir ve onun benzerini getirmekten aciz olduklarını yüzlerine vur! {جِهَادًا كَبِيرًا} “büyük bir cihatla” Katlanılan meşakkatler sebebiyle Allah katında mevkii pek yüce olan [bir cihatla]. {بِهِ} ifadesindeki zamirin, {وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيرًا} kavlinin delalet ettiği 'bütün beldelerin uyarıcısı olma' manasına raci olması da caizdir. Çünkü her beldeye bir uyarıcı gönderilseydi, her uyarıcıya kendi beldesiyle cihat etmek vacip olurdu; böylece bütün bu cihatlar Resûlullah'ın üzerinde toplandı ve bu sebeple onun cihadı büyüdü ve azamet kazandı. Dolayısıyla ona: 'Bütün beldelerin uyarıcısı olman hasebiyle onlara karşı her cihadı kendisinde toplayan büyük bir cihatla cihat et!' buyurmuştur.

وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣)

{ وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا وَحِجْرًا مَحْجُورًا (٥٣) } “İki denizi birbirine salıveren O'dur; şu tatlı ve susuzluğu giderici, bu ise tuzlu ve acıdır. Aralarına bir engel ve aşılmaz bir sınır koymuştur.”

{وَهُوَ الذى مَرَجَ البحرين} خلاّهما متجاورين متلاصقين تقول مرجت الدابة إذا خليتها ترعى وسمى الماءين الكثيرين الواسعين بحرين {هذا} أي أحدهما {عذب فرات} صفة لعذب أي شديد العذوبة حتى يقرب إلى الحلاوة {وهذا ملح أجاج} صفة لملح أي شديد الملوحة {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخاً} حائلاً من قدرته يفصل بينهما ويمنعهما التمازج فهما فى الظاهر مختلفان وفي الحقيقة منفصلان {وَحِجْراً مَّحْجُوراً} وستراً ممنوعاً عن الأعين كقوله حجابا مستورا

{وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizi salıveren O'dur” İkisini yan yana, birbirine bitişik olarak serbest bırakmıştır. Hayvanı otlaması için serbest bıraktığında 'merectü'd-dâbbete' (مرجت الدابة) dersin. Çok ve geniş olan iki suya 'iki deniz' demiştir. {هَذَا} “Şu” yani ikisinden biri {عَذْبٌ فُرَاتٌ} “tatlı ve susuzluğu gidericidir” [Furât], 'tatlı' kelimesinin sıfatıdır; yani tatlılığı neredeyse lezzete varacak derecede son derece tatlı demektir. {وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ} “bu ise tuzlu ve acıdır” [Ücâc], 'tuzlu' kelimesinin sıfatıdır; yani son derece tuzlu demektir. {وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًا} “ve aralarına bir engel koymuştur” Kudretinden bir engel koymuştur ki ikisini birbirinden ayırır ve birbirine karışmalarını önler; böylece zahirde bitişik, hakikatte ise ayrıdırlar. {وَحِجْرًا مَحْجُورًا} “ve aşılmaz bir sınır [koymuştur]” {حِجَابًا مَسْتُورًا} “örtülmüş bir perde” kavlinde olduğu gibi gözlerden gizlenmiş bir örtü [koymuştur].

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤)

{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (٥٤) } “Sudan bir insan yaratıp onu soy sop ve evlilik bağıyla akraba kılan O'dur. Rabbinin gücü her şeye yeter.”

{وَهُوَ الذى خَلَقَ مِنَ الماء} أي النطفة {بَشَرًا} إنساناً {فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً} أراد تقسيم البشر قسمين ذوي نسب أي ذكوراً ينسب إليهم فيقال فلان بن فلان وفلانة بنت فلان وذوات صهر أي إناثاً يصاهر بهن كقوله تعالى فَجَعَلَ مِنْهُ الزوجين الذكر والأنثى {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيراً} حيث خلق من النطفة الواحدة بشراً نوعين ذكراً وأنثى وقيل فجعله نسباً أي قرابة وصهراً مصاهرة يعني الوصلة بالنكاح من باب الأنساب لأن التواصل يقع بها وبالمصاهرة لأن التوالد يكون بهما

{وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ} “Sudan yaratan O'dur” yani nutfeden {بَشَرًا} “bir insan” {فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا} “onu soy sop ve evlilik bağıyla akraba kıldı” İnsanları iki kısma ayırmayı murat etmiştir: Kendilerine nispet edilen erkekler ki ‘falan oğlu falan’, ‘falan kızı falan’ denir; ve kendileriyle hısımlık kurulan kadınlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى} “Ondan iki cinsi; erkeği ve dişiyi var etti.” {وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا} “Rabbinin gücü her şeye yeter” Zira tek bir nutfeden erkek ve dişi olmak üzere iki tür insan yaratmıştır. {فَجَعَلَهُ نَسَبًا} “onu soy sop kıldı” yani [kan bağıyla] akrabalık, {وَصِهْرًا} “ve evlilik bağı kıldı” yani sıhriyet bağı kıldı şeklinde de açıklanmıştır. Yani evlilik yoluyla kurulan bağdır. Bu bağ nesep babındandır; çünkü yakınlık onunla gerçekleşir. Sıhriyet bağı olması da üremenin ikisiyle meydana gelmesindendir.

وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥)

{ وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا (٥٥) } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne fayda ne de zarar verebilen şeylere tapıyorlar. İnkârcı da Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır.”

{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله مَا لاَ يَنفَعُهُمْ} إن عبدوه {وَلاَ يَضُرُّهُمْ} إن تركوه {وَكَانَ الكافر على رَبّهِ} على معصية ربه {ظَهِيرًا} معيناً ومظاهراً وفعيل بمعنى مفاعل غير عزيز والظهير والمظاهر كالعوين والمعاون والمظاهرة المعاونة والمعنى أن الكافر بعبادة الصنم يتابع الشيطان ويعاونه على معصية الرحمن

{وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ} “Allah'ı bırakıp kendilerine fayda vermeyen şeylere tapıyorlar” şayet ona ibadet etseler [fayda vermez]; {وَلَا يَضُرُّهُمْ} “ve kendilerine zarar vermeyen” şayet onu terk etseler [zarar veremez]. {وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ} “İnkârcı da Rabbine karşı...” Rabbine isyan hususunda {ظَهِيرًا} “arka çıkandır” yardımcı ve destekçidir. Fa‘îl (فَعِيل) vezninin mufâ‘il (مُفَاعِل) anlamında gelmesi az rastlanan bir durum değildir. ‘Zahîr’ (ظهير) ve ‘muzâhir’ (مظاهر), ‘avîn’ (عوين) ve ‘muâvin’ (معاون) [yani yardımcı] gibidir; ‘müzâhere’ (مظاهرة) ise yardımlaşma demektir. Mana şudur: Kâfir, puta tapmak suretiyle şeytana uyar ve Rahmân'a isyan hususunda ona yardım eder.

وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦)

{ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٥٦) } “Biz seni sadece bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.”

{وما أرسلناك إلا مبشرا} للمؤمنين {ونذيرا} للكافرين

{وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا} “Biz seni ancak müjdeleyici olarak gönderdik” müminlere, {وَنَذِيرًا} “ve uyarıcı olarak” kâfirlere.

قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٥٧)

{ قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا (٥٧) } “De ki: 'Rabbine giden bir yol tutmak isteyen kimse(nin durumu) müstesna, buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum.'”

{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} على التبليغ {مِنْ أَجْرٍ} جعل {إِلاَّ مَن شَاء أَن يَتَّخِذَ إلى ربه سبيلا} والمراد الافعل من شاء واستثناؤه من الأجر قول ذي شفقه

{قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “De ki: 'Ona karşılık sizden istemiyorum'” tebliğ karşılığında {مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret” [bir karşılık], {إِلاَّ مَن شَاء أَن يَتَّخِذَ إلى ربه سبيلا} “ancak Rabbine giden bir yol tutmak isteyen kimse müstesna.” Kastedilen; "ancak dileyen kimse [bunu] yapsın" demektir. Bunun ücretten istisna edilmesi ise şefkat sahibi bir kimsenin sözüdür.

الفرقان (٥٩ - ٥٨)

el-Furkân (58 - 59)

عليك قد سعى لك في تحصيل مال ما أطلب منك ثواباً على ما سعيت إلا أن تحفظ هذا المال ولا تضيعه فليس حفظك المال لنفسك من جنس الثواب ولكن صورة بصورة الثواب كأنه يقول إن حفظت مالك اعتدّ حفظك بمنزلة الثواب لي ورضائي به كرضا المثاب بالثواب ولعمري إنه ﵊ مع أمته بهذا الصدد ومعنى اتخاذهم إلى الله سبيلاً تقربهم إليه بالإيمان والطاعة أو بالصدقة والنفقة وقيل المراد ولكن من شاء أن يتخذ بالإنفاق إلى رضاء ربه سبيلاً فليفعل وقيل تقديره لا أسألكم على ما أدعوكم إليه أجراً إلا اتخاذ المدعو سبيلا إلى ربه بطاعته فذلك أجزى لأن الله يأجرني عليه

[Bu durum] sana bir mal kazandırmak için çabalayan bir kimsenin; 'Bu çabama karşılık senden bir mükâfat istemiyorum; ancak bu malı koruman ve zayi etmemen müstesna' demesi gibidir. Senin malı kendin için koruman bir mükâfat cinsinden değildir; fakat mükâfat sûretinde tasvir edilmiştir. Sanki şöyle demektedir: 'Şayet malını korursan, senin bu koruman benim için bir mükâfat menzilesinde sayılır ve bundan duyacağım hoşnutluk, mükâfat alan birinin memnuniyeti gibi olur.' Ömrüme yemin olsun ki o aleyhisselâm ümmetine karşı işte bu konumdadır. Onların Allah'a bir yol tutmalarının anlamı; iman ve itaatle veya sadaka ve infakla O'na yakınlaşmalarıdır. Bir görüşe göre mana şudur: Lakin infak etmek suretiyle Rabbinin rızasına bir yol tutmak isteyen kimse bunu yapsın! Bir görüşe göre de cümlenin takdiri şöyledir: 'Sizi davet ettiğim şeye karşılık davet edilenin Rabbine itaatiyle bir yol tutması dışında sizden bir ücret istemiyorum; zira Allah'ın beni bununla mükâfatlandırması sebebiyle bu benim ecrimdir.'

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨)

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا (٥٨) } “Ölmeyen, dâimâ diri olana güvenip dayan ve O'nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter.”

{وَتَوَكَّلْ عَلَى الحى الذى لاَ يَمُوتُ} اتخذ من لا يموت وكيلاً لا يكلك إلى من يموت ذليلاً يعني ثق به وأسند أمرك إليه في استكفاء شرورهم ولا تتكل على حي يموت وقرأها بعض الصالحين فقال لا يصح لذي عقل أن يثق بعدها بمخلوق والتوكل والاعتماد عليه فى كل أمر {وسبح} عن أن يكل إلى غيره من توكل عليه {بِحَمْدِهِ} بتوفيقه الذي يوجب الحمد أو قل سبحان الله وبحمده أو نزهه عن كل العيوب بالثناء عليه {وكفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيراً} أي كفى الله خبيراً بذنوب عباده يعني أنه خبير بأحوالهم كافً في جزاء أعمالهم

{وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ} “Ölmeyen, dâimâ diri olana güvenip dayan” Ölmeyecek olanı vekil edin; seni ölümlü birine zelil bir şekilde havale etmez. Yani onların şerlerini savuşturmada O'na güven ve işini O'na havale et; ölecek olan bir canlıya dayanıp güvenme. Salihlerden biri bu ayeti okuyunca şöyle demiştir: 'Bundan sonra akıl sahibi birinin yaratılmış birine güvenip bel bağlaması doğru olmaz.' Tevekkül, her işte O'na güvenip dayanmaktır. {وَسَبِّحْ} “ve tesbih et” Kendisine tevekkül edeni başkasına havale etmekten O'nu tenzih et, {بِحَمْدِهِ} “hamd ile” hamdi gerektiren muvaffakiyetiyle [tesbih et] yahut 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' de yahut O'nu överek bütün kusurlardan tenzih et! {وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} “Kullarının günahlarından O'nun hakkıyla haberdar olması yeter” Yani kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olarak Allah yeter. Yani O, onların durumlarını pek iyi bilir ve amellerinin cezasını vermede kâfidir.

الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩)

{ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا (٥٩) } “O, gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra Arş'a istivâ eden Rahmân'dır. O'nu bir bilene sor!”

{الّذي خلق السّماوات والأرض وما بينهما في سِتَّةِ أَيَّامٍ} أي في مدة مقدار هذه المدة لأنه لم يكن حينئذ ليل ونهار روى عن مجاهد أولها يوم الأحد وآخرها يوم الجمعة وإنما خلقها في ستة أيام وهو يقدر على أن يخلقها في لحظة تعليماً لخلقه الرفق والتثبت {ثُمَّ استوى عَلَى العرش الرحمن} أي هو الرحمن فالرحمن خبر مبتدأ محذوف أو بدل من الضمير فى استوى

{الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ} “Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan” yani bu sürenin miktarı kadar bir müddette; zira o vakit henüz gece ve gündüz yoktu. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre bu günlerin ilki pazar, sonuncusu ise cuma günüdür. Bir anda yaratmaya kadir olduğu halde onları altı günde yaratması, kullarına teenniyi ve acele etmemeyi öğretmek içindir. {ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ} “Sonra Arş'a istivâ etti; Rahmân'dır” yani 'O, Rahmân'dır.' Buna göre {الرَّحْمَنُ} lafzı, mahzuf bir mübtedanın haberidir yahut {اسْتَوَى} fiilindeki zamirden bedeldir.

أو الذى خلق مبتدأ والرحمن خبره {فاسأل} بلا همزة مكي وعلي {بِهِ} صلة سل كقوله سأل سائل بعذاب واقع كما تكون صلة في قوله تعالى ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النعيم فسأل به كقوله اهتم به واشتغل به وسأل عنه كقولك بحث عنه وفتش عنه أو صلة {خَبِيراً} ويكون خبيراً مفعول سل أي فاسأل عنه رجلاً عارفاً يخبرك برحمته أو فاسأل رجلاً خبيرا به وبرحمته أوالرحمن اسم من أسماء الله تعالى مذكور في الكتب المتقدمة ولم يكونوا يعرفونه فقيل فاسأل بهذا الاسم من يخبرك من أهل الكتب حتى تعرف من ينكره ومن ثم كانوا يقولون ما نعرف الرحمن إلا الذي باليمامة يعنون مسيلمة وكان يقال له رحمان اليمامة

Yahut {الَّذِي خَلَقَ} mübteda, {الرَّحْمَنُ} ise onun haberidir. {فَاسْأَلْ} “artık sor” Mekkî ve Ali hemzesiz okumuştur. {بِهِ} “O'nu” ifadesi 'sel' (سَلْ) lafzının sılasıdır; {سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ} “Bir isteyen gerçekleşecek azabı istedi” kavlinde olduğu gibi. Nitekim Yüce Allah'ın: {ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ} “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” kavlinde de sıla olarak gelmiştir. Dolayısıyla 'fe-s'el bihî' (فاسأل به), 'ihtemme bihî' (اهتم به - onunla ilgilendi) ve 'iştagafe bihî' (اشتغل به - onunla meşgul oldu) demek gibidir. 'Ve se'ele 'anhu' (وسأل عنه) ise 'bahese 'anhu' (بحث عنه - onu araştırdı) ve 'fetteşe 'anhu' (فتش عنه - onu inceledi) demek gibidir. Yahut bu lafız {خَبِيرًا} kelimesinin sılasıdır ve {خَبِيرًا} lafzı 'sel' (سَلْ) fiilinin mef'ûlü olur. Yani: O'nu, sana O'nun rahmetini haber verecek iyi bilen bir adama sor! Yahut: O'nu ve rahmetini iyi bilen bir zata sor! Yahut er-Rahmân, Yüce Allah'ın önceki kitaplarda zikredilen isimlerinden biridir ve müşrikler bu ismi bilmiyorlardı. Bunun üzerine: Bu ismi ehl-i kitaptan sana haber verecek birine sor ki onu inkâr edeni bilesin denilmiştir. Bu sebepledir ki onlar: 'Biz Yemâme'deki dışında Rahmân tanımayız' diyorlardı; bununla Müseylime'yi kastediyorlardı ve ona 'Rahmânu'l-Yemâme' deniliyordu.

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠)

{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا (٦٠) } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin!' denildiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu [davet] onların nefretini artırdı.”

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} أي إذا قال محمد ﵊ للمشركين {اسجدوا للرحمن} صلوا لله واخضعوا له {قَالُواْ وَمَا الرحمن} أي لا نعرف الرحمن فنسجد له فهذا سؤال عن

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} “Onlara denildiği zaman” yani Muhammed aleyhisselâm müşriklere: {اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'a secde edin” yani Allah için namaz kılın ve O'na boyun eğin [dediği zaman], {قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ} “Rahmân da neymiş? dediler” yani 'Biz Rahmân'ı tanımıyoruz ki O'na secde edelim' dediler. Bu,

الفرقان (٦٣ - ٦٠)

el-Furkân (60 - 63)

المسمى به لأنهم ما كانوا يعرفونه بهذا الاسم والسؤال عن المجهول بما أو عن معناه لأنه لم يكن مستعملاً في كلامهم كما استعمل الرحيم والراحم والرحوم {أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} للذي تأمرنا بالسجود له أو لأمرك بالسجود يا محمد من غير علم منا به يأمرنا علي وحمزة كأن بعضهم قال لبعض أنسجد لما يأمرنا محمد أو يأمرنا المسمى بالرحمن ولا نعرف ما هو فقد عاندوا لأن معناه عند أهل اللغة ذو الرحمة التي لا غاية بعدها في الرحمة لأن فعلان من أبنية المبالغة تقول رجل عطشان إذا كان في نهاية العطش {وَزَادَهُمْ} قوله اسجدوا للرحمن {نُفُورًا} تباعداً عن الإيمان

bu isimle isimlendirilen zât hakkında bir sorudur; zira onlar O'nu bu isimle tanımıyorlardı. Bilinmeyen bir şey hakkında 'mâ' (ما) ile soru sorulur; yahut onun manası hakkındaki bir sorudur, çünkü 'er-Rahîm', 'er-Râhim' ve 'er-Rahûm' gibi onların kelamında kullanılmıyordu. {أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا} “Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?” yani kendisine secde etmemizi emrettiğin zâta mı, yahut ey Muhammed bizim bilmediğimiz bir şey hakkında secde etmemiz yönündeki emrine mi [secde edeceğiz]? Ali ve Hamza 'ye'murunâ' (يأمرنا) şeklinde [üçüncü şahısla] okumuşlardır; sanki birbirlerine şöyle demişlerdir: 'Muhammed'in bize emrettiğine mi, yoksa ne olduğunu bilmediğimiz Rahmân diye adlandırılanın bize emrettiğine mi secde edeceğiz?' İnatlaşmışlardır; zira dil ehli katında bu ismin anlamı, merhamette kendisinden öte bir derece bulunmayan rahmet sahibidir. Çünkü fa'lân (فَعْلَان) mübalağa kalıplarındandır; nitekim susuzluğun son derecesinde olan kimseye 'atşân' (عَطْشَان) dersin. {وَزَادَهُمْ} “ve onları artırdı” [Muhammed'in] 'Rahmân'a secde edin' sözü, {نُفُورًا} “nefretini [artırdı]” imandan uzaklaşmalarını [artırdı].

تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١)

{ تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا (٦١) } “Gökte burçlar var eden, orada bir kandil ve nurlu bir ay kılan [Allah] ne yücedir!”

{تَبَارَكَ الذى جَعَلَ فِى السماء بُرُوجاً} هي منازل الكواكب السيارة لكل كوكب بيتان يقوي حاله فيهما وللشمس بيت وللقمر بيت فالحمل والعقرب بيتا المريخ والثور والميزان بيتا الزهرة والجوزاء والسنبلة بيتا

{تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا} “Gökte burçlar var eden [Allah] pek yücedir” Bunlar seyyar gezegenlerin menzilleridir; her gezegenin, içinde durumunun güçlendiği iki evi vardır. Güneş'in bir evi, Ay'ın bir evi vardır. Koç ve Akrep Merih'in (Mars) iki evi; Boğa ve Terazi Zühre'nin (Venüs) iki evi; İkizler ve Başak

عطارد والسرطان بيت القمر والأسد بيت الشمس والقوس والحوت بيتا المشتري والجدي والدلو بيتا زحل وهذه البروج مقسومة على الطبائع الأربع فيصيب كل واحد منها ثلاثة بروج فالحمل والأسد والقوس مثلثة نارية والثور والسنبلة والجدي مثلثة أرضية والجوازء والميزان والدلو مثلثة هوائية والسرطان والعقرب والحوت مثلثة مائية سميت المنازل بالبروج التي هي القصور العالية لأنها لهذه الكواكب كالمنازل لسكانها وانشقاق البروج من التبرج لظهوره وقال الحسن وقتادة ومجاهد البروج هي النجوم الكبار لظهورها {وَجَعَلَ فِيهَا} في السماء {سِرَاجاً} يعني الشمس لتوقدها سرجا حمزة وعلى أي نجوماً {وَقَمَراً مُّنِيراً} مضيئا بالليل

Utârid'in (Merkür) iki evi; Yengeç Ay'ın evi; Aslan Güneş'in evi; Yay ve Balık Müşteri'nin (Jüpiter) iki evi; Oğlak ve Kova Zuhal'in (Satürn) iki evidir. Bu burçlar dört tabiata taksim edilmiştir; her bir tabiata üç burç düşer: Koç, Aslan ve Yay ateş üçlüsü; Boğa, Başak ve Oğlak toprak üçlüsü; İkizler, Terazi ve Kova hava üçlüsü; Yengeç, Akrep ve Balık ise su üçlüsüdür. Bu menzillere, yüksek köşkler anlamına gelen burçlar adı verilmiştir; zira bunlar bu gezegenler için sakinlerinin menzilleri gibidir. 'Burûc' kelimesinin türeyişi, açığa çıkması sebebiyle 'teberrüc'dendir. Hasan, Katâde ve Mücâhid: 'Burçlar, görünür olmaları sebebiyle büyük yıldızlardır' demişlerdir. {وَجَعَلَ فِيهَا} “ve orada kıldı” yani gökte, {سِرَاجًا} “bir kandil” yani aydınlatması sebebiyle Güneş'i kıldı. Hamza ve Ali 'sürücen' (سُرُجًا) şeklinde [çoğul] okumuşlardır; yani yıldızlar demektir. {وَقَمَرًا مُنِيرًا} “ve nurlu bir ay” geceyi aydınlatan [bir ay].

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢)

{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًا (٦٢) } “O, ibret almak veya şükretmek isteyen kimseler için gece ile gündüzü birbiri ardınca getirendir.”

{وهو الذي جعل الليل والنهار خِلْفَةً} فعلة من خلف كالركبة من ركب وهي الحالة التي يخلف عليها الليل والنهار كل واحد منهما الآخر والمعنى جعلهما ذوي خلفة يخلف أحدهما الآخر عند مضيه أو يخلفه في قضاء ما فاته من الورد {لّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ} يتدبر في تسخيرهما واختلافهما فيعرف مدبرهما يذكر حمزة وخلف أي يذكر الله أو المنسي فيقضي {أَوْ أَرَادَ شُكُوراً} أي يشكر نعمة ربه عليه فيهما

{وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً} “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren O'dur” [Hılfe], 'rekibe'den (ركب) türeyen 'rikbe' (رِكبة) gibi, 'haleve'den (خلف) fi'le (فِعْلَة) kalıbındadır; gece ile gündüzün her birinin diğerinin yerine geçtiği durumdur. Mana şudur: İkisini birbiri ardınca gelen kılmıştır; biri geçip gidince diğeri onun yerini alır yahut virdinden kaçırdığı şeyi kaza etmede biri diğerinin yerine geçer. {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ} “öğüt almak isteyen kimse için” ikisinin boyun eğdirilişi ve birbiri ardınca gelişi üzerinde tefekkür edip böylece onları düzenleyeni tanıması için. Hamza ve Halef 'yezkura' (يَذْكُرَ) şeklinde okumuştur; yani Allah'ı veya unuttuğu şeyi hatırlayıp kaza etmesi için. {أَوْ أَرَادَ شُكُورًا} “veya şükretmek isteyen kimse için” yani ikisinde Rabbinin üzerindeki nimetine şükretmek isteyen için.

وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا (٦٣)

{ وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا (٦٣) } “Rahmân'ın kulları, yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen ve cahiller kendilerine laf attığı zaman: 'Selâm!' diyen kimselerdir.”

{وعباد الرّحمن} مبتدأ خبره {الذين يمشون} أو أولئك يجزون والذين يمشون وما بعدهما صفة والإضافة إلى الرحمن للتخصيص والتفضيل وصف أولياءه بعدما وصف أعداءه {على الأرض هوناً} حال أو صفة للمشي أي هينين أو مشياً هيناً والهون الرفق واللين أي يمشون بسكينة ووقار وتواضع دون

{وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ} “Rahmân'ın kulları” mübtedadır; haberi {الَّذِينَ يَمْشُونَ} “yürüyenlerdir” kavlidir yahut {أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ} “İşte onlara verilecektir” kavlidir; {الَّذِينَ يَمْشُونَ} ve sonrasındaki ifadeler ise sıfattır. er-Rahmân ismine izâfet tahsis ve üstün kılma içindir. Düşmanlarını vasfettikten sonra dostlarını vasfetmiştir. {عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} “yeryüzünde vakar ve tevazu ile” hâl veya yürüyüşün sıfatıdır; yani 'mütevazı kimseler olarak' veya 'sakin bir yürüyüşle' [yürürler]. el-Hevn (الهَوْن), yumuşaklık ve nezaket demektir; yani şımarıklık,

الفرقان (٦٧ - ٦٣)

el-Furkân (63 - 67)

مرح واختيال وتكبر فلا يضربون بأقدامهم ولا يخفقون بنعالهم أشراً وبطراً ولذا كره بعض العلماء الركوب في الأسواق ولقوله ويمشون في الأسواق {وإذا خاطبهم الجاهلون} أي السفهاء بما يكرهون {قالوا سلاماً} سداداً من القول

çalımlı yürüyüş ve kibir olmaksızın, sükûnet, vakar ve tevazu ile yürürler. Şımarıklık ve azgınlıkla ayaklarını yere vurmaz, ayakkabılarını şakırdatmazlar. Bu sebeple bazı âlimler çarşılarda hayvana binmeyi hoş görmemişlerdir; nitekim: {وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ} “Çarşılarda dolaşırlar” buyrulmuştur. {وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ} “Cahiller kendilerine hitap ettiği zaman” yani beyinsizler hoşlanmadıkları şeylerle kendilerine laf attıklarında, {قَالُوا سَلَامًا} “'Selâm!' derler” doğru ve yerinde söz [söylerler],

يسلمون فيه من الإيذاء والإفك أو تسلماً منكم نتارككم ولا تجاهلكم فأقيم السلام مقام التسلم وقيل نسختها آية القتال ولا حاجة إلى ذلك فالإغضاء عن السفهاء مستحسن شرعاً ومروءة هذا وصف نهارهم ثم وصف ليلهم بقوله

bununla eziyetten ve iftiradan esenlikte kalırlar; yahut 'Sizden esenlik dileriz, birbirimizi bırakalım, size cahillik yapmayız' derler; böylece selâm kelimesi esenlik istemek (tesellüm) yerine konulmuştur. Bu ayetin savaş ayetiyle neshedildiği söylenmişse de buna gerek yoktur; zira beyinsizleri görmezden gelmek dinen ve mürüvvet bakımından güzel görülmüştür. Bu, onların gündüzlerinin vasfıdır; sonra gecelerini şu sözüyle vasfetmiştir:

وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤)

{ وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا (٦٤) } “Ve onlar ki Rableri için secde edenler ve kıyamda duranlar olarak gecelerler.”

{والذين يبيتون لربّهم سجّداً} جمع ساجد {وقياماً} جمع قائم والبيتوتة خلاف الظلول وهي أن يدركك الليل نمت أو لم تنم وقالوا من قرأ شيئاً من القرآن في صلاة وإن قل فقد بات ساجداً وقائماً وقيل هما الركعتان بعد المغرب والركعتان بعد العشاء والظاهر أنه وصف لهم بإحياء الليل أو أكثره

{وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا} “Ve onlar ki Rableri için secde edenler olarak gecelerler” [sücced], sâcid (secde eden) kelimesinin çoğuludur, {وَقِيَامًا} “ve kıyamda duranlar olarak” [kıyâm], kâim (ayakta duran) kelimesinin çoğuludur. Beytûtet (gecelemek), gündüzü geçirme durumunun (zulûl) zıddıdır; uyusan da uyumasan da gecenin sana erişmesidir. Demişlerdir ki: Namazda Kur'an'dan az da olsa bir şey okuyan kimse secde ve kıyam halinde geceyi geçirmiş olur. Akşamdan sonraki iki rekât ile yatsıdan sonraki iki rekât olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise bunun, geceyi veya gecenin çoğunu ihya etmekle onları vasfetmesidir.

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥)

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا (٦٥) } “Ve onlar ki şöyle derler: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı sürekli bir helâktir.'”

{والذين يقولون ربّنا اصرف عنّا عذاب جهنّمّ إنّ عذابها كان غراماً} هلاكاً لازماً ومنه الغريم لملازمته وصفهم بإحياء الليل ساجدين قائمين ثم عقبه بذكر دعوتهم هذه إيذاناً بأنهم مع اجتهادهم خائفون مبتهلون متضرعون إلى الله في صرف العذاب عنهم

{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا} “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı sürekli bir helâktir' derler” yani yakayı bırakmayan sürekli bir helaktir. Borçluya (el-Garîm) yakasını bırakmadığı için bu ad verilmiştir. Onları geceyi secde ve kıyam halinde ihya etmekle vasfetmiş, ardından gayretlerine rağmen azabın kendilerinden savuşturulması hususunda korku içinde, tazarru ve niyazla Allah'a yalvardıklarını bildirmek üzere bu dualarını zikretmiştir.

إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦)

{ إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٦٦) } “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!”

{إنّها ساءت مستقرًّا ومقاماً} أي إن جهنم وساءت في حكم بئست وفيها ضمير مبهم يفسره مستقراً والمخصوص بالذم محذوف معناه ساءت مستقراً ومقاماً هي وهذا الضمير هو الذي ربط الجملة باسم إن وجعلها خبراً لها أو بمعنى أحزنت وفيها ضمير اسم ان ومستقرا حال أو تمييز ويصح أن يكون التعليلان متداخلين ومترادفين وأن يكونا من كلام الله تعالى وحكاية لقولهم

{إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “Şüphesiz orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir konaktır!” Yani şüphesiz cehennem böyledir. {سَاءَتْ} fiili 'bi'se' (بِئْسَ) hükmündedir; içinde {مُسْتَقَرًّا} lafzının tefsir ettiği müphem bir zamir barındırır. Zemm edilen husus (mahsûs bi'z-zem) mahzuftur; manası: 'O, karargâh ve konak olarak ne kötüdür!' demektir. Bu zamir, cümleyi inne'nin ismine bağlayan ve onu onun haberi kılan zamirdir. Yahut [sâet] 'keder verdi' (ahzenet) anlamındadır; içinde inne'nin ismine ait bir zamir vardır ve {مُسْتَقَرًّا} hâl veya temyizdir. Bu iki gerekçelendirmenin iç içe geçmiş ve birbirini teyit eden gerekçeler olması da Yüce Allah'ın kelamı olup onların sözünün nakledilmesi olması da caizdir.

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧)

{ وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (٦٧) } “Ve onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar; [harcamaları] bu ikisinin arasında dengeli olur.”

{والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا} لم يجاوزوا الحد في النفقة أو لم يأكلوا للتنعم ولم يلبسوا للتصلف وعن ابن عباس رضى الله عنهما لم ينفقوا في المعاصي فالإسراف مجاوزة القدر وسمع رجل رجلاً

{وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا} “Ve onlar harcadıkları zaman israf etmezler” harcamada haddi aşmazlar yahut sefahat için yemez, gösteriş için giyinmezler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayetle]: Günahlarda harcama yapmazlar; zira israf haddi aşmaktır. Bir adam diğer bir adamın:

يقول لا خير في الإسراف فقال لا إسراف في الخير وقال ﵊ من منع حقاً فقد قتر ومن أعطى في غير حق فقد أسرف {ولم يقتروا} بضم التاء كوفي وبضم الياء وكسر التاء مدني وشامي وبفتح الياء وكسر التاء مكي وبصرى والفتر والإفتار والتقتير والتضييق الذي هو نقيض الإسراف {وكان} إنفاقهم {بين ذلك} أى الإصراف والإقتار {قواماً} أي عدلاً بينهما فالقوام العدل بين الشيئين والمنصوبان أي بين ذلك قواماً خبران وصفهم بالقصد الذي هو بين الغلو والتقصير وبمثله أمر ﵊ ولا تجعل يدك مغلولة إلى عنقك الآية وسأل عبد الملك بن مروان عمر عبد العزيز عن نفقته

'İsrafta hayır yoktur' dediğini işitince şöyle demiştir: 'Hayırlı işlerde israf olmaz.' O aleyhisselâm ise şöyle buyurmuştur: 'Kim bir hakkı engellerse cimrilik etmiş, kim de hak olmayan yere verirse israf etmiş olur.' {وَلَمْ يَقْتُرُوا} “ve cimrilik yapmazlar” Kûfeliler tâ harfinin zammıyla [lem yaktürû], Medineliler ve Şamlılar yâ harfinin zammı ve tâ harfinin kesriyle [lem yüktirû], Mekkî ve Basralılar ise yâ harfinin fethası ve tâ harfinin kesriyle [lem yaktirû] okumuşlardır. el-Fetr (الْفَتْر), el-iftâr (الْإِفْتَار), et-taktîr (التَّقْتِير); israfın zıddı olan kısmak ve daraltmaktır. {وَكَانَ} “ve [harcamaları] olur” infakları, {بَيْنَ ذَلِكَ} “bunun arasında” yani israf ile cimrilik arasında, {قَوَامًا} “dengeli” yani ikisi arasında adil [olur]. el-Kavâm (القَوَام), iki şey arasındaki adalet ve orta yoldur. Mensûb olan iki kelime; yani {بَيْنَ ذَلِكَ} ve {قَوَامًا} iki haberdir. Onları aşırılık ve noksanlık arasında olan iktisatla vasfetmiştir. Nitekim o aleyhisselâm da benzerini şu ayetle emretmiştir: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Elini boynuna asılmış kılma...” Abdülmelik b. Mervân, Ömer b. Abdilazîz'e kızını onunla evlendirdiğinde yapacağı harcamayı sormuş,

الفرقان (٧٢ - ٦٨)

el-Furkân (68 - 72)

حين زوجه ابنته فقال الحسنة بين السيئتين فعرف عبد الملك أنه أراد ما في هذه الآية وقيل أولئك أصحاب محمد ﵊ كانوا لا يأكلون طعاماً للتنعم واللذة ولا يلبسون ثيابهم للجمال والزينة ولكن لسد الجوعة وسترالعورة ودفع الحر والقر وقال عمر رضى الله عنه كفى سرفاً أن لا يشتهي الرجل شيئاً إلا أكله

o da: 'İki kötülük arasındaki iyilik' demiştir; bunun üzerine Abdülmelik onun bu ayetteki manayı kastettiğini anlamıştır. Bir görüşe göre bunlar Muhammed aleyhisselâm'ın ashâbıdır; onlar sefahat ve lezzet için yemek yemez, güzellik ve süs için giyinmezlerdi; ancak açlığı gidermek, avreti örtmek, sıcağı ve soğuğu savuşturmak için giyinirlerdi. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: 'Kişiye her canının çektiğini yemesi israf olarak yeter.'

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨)

{ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا (٦٨) } “Ve onlar, Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır.”

{والذين لا يدعون مع الله إلهاً آخر} أي لا يشركون {ولا يقتلون النّفس التي حرّم الله} أي حرمها يعني حرم قتلها {إلاّ بالحقّ} بقود أو رجم أو ردة أو شرك أو سعي في الأرض بالفساد وهو متعلق بالقتل المحذوف أو بلا يقتلون {ولا يزّنون} ونفى هذه الكبائر عن عباده الصالحين تعريض لما كان عليه أعداؤهم من قريش وغيرهم كانه قيل والذين طهرهم الله مما أنتم عليه {ومن يفعل ذلك} أي المذكور {يلق أثاماً} جزاء الإثم

{وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Ve onlar Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmazlar” yani şirk koşmazlar, {وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ} “ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmezler” yani hürmet kıldığı; yani öldürülmesini haram kıldığı [canı], {إِلَّا بِالْحَقِّ} “ancak hak ile müstesna” kısas, recm, irtidat, şirk veya yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışmak sebebiyle [hak ile öldürürler]. Bu ifade mahzuf olan öldürme fiiline yahut {لَا يَقْتُلُونَ} kavline müteallıktır. {وَلَا يَزْنُونَ} “ve zina etmezler” Bu büyük günahların O'nun salih kullarından nefyedilmesi, Kureyş ve diğerlerinden oluşan düşmanlarının üzerinde bulunduğu duruma üstü kapalı bir dokundurmadır; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah'ın sizin üzerinde bulunduğunuz şeylerden arındırdığı kimseler...' {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ} “Kim bunu yaparsa” yani zikredilenleri, {يَلْقَ أَثَامًا} “cezaya çarptırılır” günahın cezasını bulur.

يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩)

{ يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (٦٩) } “Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve onun içinde hor ve hakir olarak ebedî kalır.”

{يضاعف} بدل من يلق لأنهما في معنى واحد إذ مضاعفة العذاب هي لقاء الآثام كقوله ...

{يُضَاعَفْ} “kat kat artırılır” fiili, {يَلْقَ} fiilinden bedeldir; çünkü ikisi aynı manadadır, zira azabın kat kat artırılması cezanın ta kendisidir; nitekim şair şöyle demiştir: ...

متى تأتنا تلمم بنا في ديارنا ... تجد حطباً جزلاً وناراً تأججا ...

Yurdumuza bize ne zaman gelir ve uğrarsan ... bol odun ve alev alev yanan ateş bulursun ...

فجزم تلمم لأنه بمعنى تأتنا إذ الإتيان هو الإلمام يضعّف مكي ويزيد ويعقوب يضعّف شامي يضاعف أبو بكر على الاستئناف أو على الحال ومعنى يضاعف {له العذاب يوم القيامة} أي يعذب على مرور الأيام في الآخرة عذاباً على عذاب وقيل إذا ارتكب المشرك معاصي مع الشرك عذب على الشرك وعلى المعاصي جميعا فتضاعف العقوبة لمضاعفة العذاب المعاقب عليه {ويخلد} جزمه جازم يضاعف ورفعه رافعه لأنه معطوف عليه {فيه} في العذاب فيهي مكي وحفص بالإشباع وإنما خص حفص الإشباع بهذه الكلمة مبالغة في الوعيد والعرب تمد للمبالغة مع أن الأصل في هاء الكناية الإشباع {مهاناً} حال أي ذليلاً

Burada 'tülmim' (تُلْمِمْ) fiili mezmum kılınmıştır; çünkü 'te'tinâ' (تَأْتِنَا) manasındadır, zira gelmek uğramak demektir. Mekkî, Yezîd ve Ya'kûb 'yuda‘‘af' (يُضَعَّفْ) şeklinde; Şâmî 'yuda‘‘ef' (يُضَعِّفْ) şeklinde; Ebû Bekr ise istînâf veya hâl olarak 'yudâ‘afü' (يُضَاعَفُ) şeklinde merfû okumuştur. {لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “kıyamet günü ona azap kat kat artırılır” ifadesinin manası; ahirette günlerin geçmesiyle azap üstüne azapla azap edilir demektir. Bir görüşe göre de müşrik, şirk ile beraber başka günahlar da işlediğinde hem şirkten hem de bütün günahlardan ötürü azap edilir; böylece cezalandırıldığı azabın katlanmasıyla ceza kat kat artırılır. {وَيَخْلُدْ} “ve ebedî kalır” fiilinin meczûm olması {يُضَاعَفْ} lafzının meczûm oluşundan, merfû olması ise onun merfû oluşundandır; çünkü ona matuftur. {فِيهِ} “onun içinde” yani azabın içinde. Mekkî ve Hafs işbâ' ile 'fîhî' (فِيهِي) okumuşlardır. Hafs'ın işbâ'ı sadece bu kelimeye tahsis etmesi tehditte mübalağa içindir. Araplar zamir hâ'sında asıl olan işbâ' (uzatma) olmasına rağmen mübalağa için uzatırlar. {مُهَانًا} “hor ve hakir olarak” hâldir; yani zelil bir vaziyette.

إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠)

{ إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٠) } “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyen kimseler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{إلاّ من تاب} عن الشرك وهو استثناء من الجنس في موضع النصب {وآمن} بمحمد ﵊ {وعمل عملاً صالحاً} بعد توبته {فأولئك يبدّل الله سيّئاتهم حسناتٍ} أي يوفقهم للمحاسن بعد القبائح أو يمحوها بالتوبة ويثبت مكانها الحسنات الإيمان والطاعة ولم يرد به أن السيئة بعينها حسنة ولكن المراد ما ذكرنا يبدل مخففا البرجمى {وكان الله غفورا} يكفر السيآت {رّحيماً} يبدلها بالحسنات

{إِلَّا مَنْ تَابَ} “Tövbe eden kimse müstesna” şirkten [tövbe eden]; bu, nasb mahallinde cinsten yapılan bir istisnadır. {وَآمَنَ} “ve iman eden” Muhammed aleyhisselâm'a, {وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا} “ve salih amel işleyen” tövbesinden sonra. {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” Yani çirkin işlerden sonra onları güzel işlere muvaffak kılar yahut tövbe ile kötülükleri silip onların yerine iman ve itaat gibi iyilikleri sabit kılar. Bununla kötülüğün bizzat kendisinin iyilik olması kastedilmemiştir; bilakis zikrettiğimiz mana murat edilmiştir. el-Bürcümî 'yübeddilü' fiilini şeddesiz (yübdilü) okumuştur. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا} “Allah çok bağışlayandır” kötülükleri örter, {رَحِيمًا} “çok merhamet edendir” onları iyiliklerle değiştirir.

وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١)

{ وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا (٧١) } “Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.”

{ومن تاب وعمل صالحاً فإنّه يتوب إلى الله متاباً} أي ومن تاب وحقق التوبة بالعمل الصالح فإنه يتوب بذلك إلى الله تعالى متاباً مرضياً عنده مكفراً للخطايا محصلاً للثواب

{وَمَنْ تَابَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتَابًا} “Kim tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner” Yani her kim tövbe eder ve salih amelle tövbesini tahakkuk ettirirse, şüphesiz o, bununla Allah Teâlâ'ya katında razı olunan, günahları örten ve sevap kazandıran makbul bir tövbe ile dönmüş olur.