Binûn

Furkān — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢)

{ وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا (٧٢) } “Ve onlar, yalana şahitlik etmezler; boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında vakar ve şerefle [oradan] geçip giderler.”

{والذين لا يشهدون الزّور} أي الكذب يعني ينفرون عن محاضر الكذابين ومجالس الخطائين فلا

{وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ} “Ve onlar, yalana şahitlik etmezler” Yani yalanı [kasteder]. Yalancıların meclislerinden ve günahkârların toplantılarından nefretle uzaklaşırlar,

الفرقان (٧٥ - ٧٢)

Furkan (72-75)

يقربونها تنزهاً عن مخالطة الشر وأهله

şerre ve ehline karışmaktan sakınarak oraya yaklaşmazlar.

إذ مشاهدة الباطل شركة فيه وكذلك النظارة إلى ما لم تسوغه الشريعة هم شركاء فاعليه فى الآثام لأن حضورهم ونظرهم دليل الرضا وسبب وجود الزيادة فيه وفي مواعظ عيسى ﵇ إياكم ومجالسة الخاطئين أو لا يشهدون شهادة الزور على حذف المضاف وعن قتادة المراد مجالس الباطل وعن ابن الحنفية لا يشهدون اللهو والغناء {وإذا مرّوا باللّغو} بالفحش وكل ما ينبغي أن يلغى ويطرح والمعنى وإذا مروا بأهل اللغو والمشتغلين به {مروا كراما} معرضين مكرمين أنفسهم عن التلوث به كقوله وإذا سمعوا اللغو عرضوا عنه وعن الباقر رضى الله عنه إذا ذكروا الفروج كنوا عنها

Zira bâtıla şahit olmak ona ortak olmaktır. Aynı şekilde şeriatın cevaz vermediği şeyleri seyredenler de o günahları işleyenlerin günahına ortaktırlar; çünkü orada bulunmaları ve bakmaları razı olmanın göstergesi ve kötülüğün artmasının sebebidir. Îsâ aleyhisselâm'ın öğütlerinde: "Günahkârlarla birlikte oturmaktan sakının!" buyrulmuştur. Yahut [ayet] muzafın hazfiyle, yalan şahitlikte bulunmazlar [manasındadır]. Katâde'den [rivayetle] murat edilenin bâtıl meclisler olduğu; İbnü'l-Hanefiyye'den de lehviyyât (boş eğlence) ve çalgıya şahit olmazlar/katılmazlar [şeklinde olduğu nakledilmiştir]. {وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ} “boş ve faydasız bir şeye rastladıklarında” çirkin söz ve iptal edilip atılması gereken her şeye [rastladıklarında]. Mana: Boş işlerle uğraşanların ve ona dalanların yanından geçtiklerinde {مَرُّوا كِرَامًا} “vakar ve şerefle [oradan] geçip giderler” yüz çevirerek ve nefislerini ona bulaşmaktan tenzih edip koruyarak [geçerler]. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ} “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler” buyruğu gibi. Bâkır radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: "Cinsel organları andıklarında kinayeli konuşurlar" [demiştir].

وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣)

{ وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا (٧٣) } “Ve onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı kör ve sağır davranıp [yere] kapanmazlar.”

{والذين إذا ذكروا بآيات ربهم} أى قرئ عليهم القرآن أووعظوا بالقرآن {لم يخرّوا عليها صمًّا وعمياناً} هذا ليس بنفى الخرور بل هو إثبات له ونفى الصم والعمى ونحوه لا يلقاني زيد مسلماً هو نفي للسلام لا للقاء يعني أنهم إذا ذكروا بها خروا سجداً وبكياً سامعين بآذان واعية مبصرين بعيون راعية لما أمروا به ونهوا عنه لا كالمنافقين وأشباههم دليله قوله تعالى وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمن خروا سجداً وبكياً

{وَالَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} “Ve onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman” yani onlara Kur'an okunduğunda veya Kur'an ile kendilerine öğüt verildiğinde {لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا} “onlara karşı kör ve sağır davranıp [yere] kapanmazlar”. Bu, yere kapanmanın (secdenin) nefyi değil, bilakis onun ispatı ve sağırlık ile körlüğün nefyidir. Tıpkı "Zeyd beni selâm vererek karşılamadı" [sözünün], karşılamayı değil selâmı nefyetmesi gibidir. Yani onlara [ayetler] hatırlatıldığında, münafıklar ve benzerleri gibi değil; emrolundukları ve yasaklandıkları şeyleri kavrayan kulaklarla işiterek ve gözeten gözlerle görerek secdeye ve ağlamaya kapanırlar. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} “...hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerden idiler. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.”

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤)

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا (٧٤) } “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl' derler.”

{والذين يقولون ربّنا هب لنا من أزواجنا} من البيان كأنه قيل هب لنا قرة أعين ثم بينت القرة وفسرت بقوله من أزواجنا {وذرّيّاتنا} ومعناه أن يجعلهم الله لهم قرة أعين وهو من قولهم رأيت منك أسداً أي أنت أسد أو للابتداء على معنى هب لنا من جهنم ما تقربه عيوننا من طاعة وصلاح وذريتنا أبو عمرو وكوفي غير حفص لإرادة الجنس وغيرهم ذرياتنا {قرّة أعينٍ} وإنما نكر لأجل تنكير القرة لأن المضاف لا سبيل إلى تنكيره إلا بتنكير المضاف إليه كأنه قال هب لنا منهم

{وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا} “Ve onlar: 'Rabbimiz! Bize eşlerimizden bağışla' derler” [ifadesindeki] 'min' (مِنْ) beyan içindir. Sanki 'bize göz aydınlığı bağışla' denilmiş, sonra bu göz aydınlığı {مِنْ أَزْوَاجِنَا} “eşlerimizden” sözüyle beyan edilip açıklanmıştır {وَذُرِّيَّاتِنَا} “ve çocuklarımızdan”. Bunun anlamı: Allah'ın onları kendileri için bir göz aydınlığı kılmasıdır. Bu da Arapların 'Senden bir aslan gördüm' yani 'Sen bir aslansın' sözü gibidir. Yahut iptida (başlangıç) manasındadır; 'bize onların tarafından itaat ve ıslah ile gözlerimizin aydınlanacağı şeyler bağışla' anlamındadır. Cinsi kastetmek maksadıyla Ebû Amr ile Hafs dışındaki Kûfe kıraat imamları 'zürriyyetinâ' (ذُرِّيَّتِنَا) şeklinde [tekil], diğerleri ise 'zürriyyâtinâ' (ذُرِّيَّاتِنَا) şeklinde [çoğul] okumuşlardır. {قُرَّةَ أَعْيُنٍ} “göz aydınlığı” ifadesi, 'kurrate' (قُرَّةَ) kelimesinin nekreliliği sebebiyle nekre kılınmıştır; çünkü muzafı nekre yapmanın yolu ancak muzafun ileyhi nekre kılmaktır. Sanki şöyle demiştir: Bize onlardan

سروراً وفرحاً وإنما قيل أعين على القلة دون عيون لأن المراد أعين المتقين وهي قليلة بالإضافة إلى عيون غيرهم قال الله تعالى وقليل من عبادى الشكور ويجوز أن يقال في تنكير أعين إنها أعين خاصة وهي أعين المتقين والمعنى أنهم سألوا ربهم أن يرزقهم أزواجاً وأعقاباً عمالاً لله تعالى بسرون بمكانهم وتقربهم عيونهم وقيل ليس شئ أقر لعين المؤمن من أن يرى زوجته وأولاده مطيعين لله تعالى وعن ابن عباس رضى الله تعالى عنهما هو الولد إذا رآه يكتب الفقه {واجعلنا للمتّقين إماماً} أي أئمة يقتدون بنا في الدين فاكتفى بالواحد لدلالته على الجنس ولعدم اللبس أو واجعل كل واحد منا إماماً قيل في الآية ما يدل على أن الرياسة في الدين يجب أن تطلب ويرغب فيها

sevinç ve neşe [bağışla]. 'Uyûn' (عُيُون) yerine kıllet (azlık) çoğulu olan 'a'yün' (أَعْيُن) denilmesi, muttakilerin gözlerinin kastedilmiş olması ve bunların başkalarının gözlerine oranla az olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ} “Kullarımdan şükredenler pek azdır” buyurmuştur. 'A'yün' kelimesinin nekre oluşu hakkında; bunların özel gözler, yani muttakilerin gözleri olduğu da söylenebilir. Mana: Onlar Rablerinden kendilerine Allah Teâlâ için amel eden, halleriyle sevinecekleri ve gözlerini aydınlatacak eşler ve nesiller ihsan etmesini istemişlerdir. Denildi ki: Mümin için, eşini ve çocuklarını Allah Teâlâ'ya itaat eder vaziyette görmekten daha fazla göz aydınlatıcı hiçbir şey yoktur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [nakledildiğine göre] bu, fıkıh yazarken/öğrenirken gördüğü evlattır. {وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” yani dinde bize uyacakları önderler [kıl]. Cinse delalet etmesi ve karışıklık bulunmaması sebebiyle tekil lafızla yetinilmiştir; yahut 'her birimizi bir imam kıl' demektir. Ayette, dinde riyasetin (önderliğin) talep edilip arzulanması gerektiğine delalet eden bir husus olduğu söylenmiştir.

أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا (٧٥)

{ أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا (٧٥) } “İşte onlar, sabretmelerine karşılık cennetin en yüksek makamlarıyla mükâfatlandırılırlar ve orada sağlık ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar.”

{أولئك يجزون الغرفة} أي الغرفات وهي العلالي في الجنة فوحد اقتصاراً على الواحد الدال على الجنس دليله وهم فى الغرفات آمنون {بما صبروا} أي بصبرهم على الطاعات وعن الشهوات وعلى أذى الكفار

{أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ} “İşte onlar, o yüksek makam ile mükâfatlandırılırlar” yani cennetteki yüksek dereceler olan 'gurefât' (odalar/köşkler) ile. Cinse delalet eden tekil ile yetinilerek müfret getirilmiştir. Bunun delili: {وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Onlar yüksek makamlarda güven içindedirler” ayetidir. {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık” yani taatler üzerine, şehvetlerden uzak durmaya, kâfirlerin eziyetlerine,

الفرقان (٧٧ - ٧٥)

Furkan (75-77)

ومجاهدتهم وعلى الفقر وغير ذلك {ويلقّون فيها} ويلقون كوفي غير حفص {تحيّةً} دعاء بالتعمير {وسلاماً} ودعاء بالسلامة يعني أن الملائكة يحيونهم ويسلمون عليهم أو يحيي بعضهم بعضاً ويسلم عليه

onlarla cihat etmeye, fakirliğe ve benzeri hususlara sabretmelerine karşılık. {وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا} “ve orada karşılanırlar”. Hafs dışındaki Kûfe kıraat imamları 've-yelkavne' (وَيَلْقَوْنَ) şeklinde okumuştur. {تَحِيَّةً} “sağlık [dileği]” uzun ömür duası, {وَسَلَامًا} “ve esenlik [dilekleriyle]” selamet duası. Yani melekler onları tebrik eder ve kendilerine selâm verirler; yahut birbirlerini tebrik eder ve birbirlerine selâm verirler.

خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦)

{ خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا (٧٦) } “Orada ebedî kalıcıdırlar. Orası ne güzel bir durak, ne güzel bir konaktır!”

{خالدين فيها} حال {حسنت} أي الغرفة {مستقرّا ومقاماً} موضع قرار وإقامة وهي في مقابلة ساءت مستقرا ومقاما

{خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcıdırlar” hâldir. {حَسُنَتْ} “ne güzeldir” yani o yüksek köşk/makam {مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “durak ve konak olarak” kalınacak ve ikamet edilecek yer olarak; bu da {سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا} “orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaktır” ayetinin mukabilidir.

قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧)

{ قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًا (٧٧) } “De ki: 'Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin? Siz kesinlikle yalanladınız; artık [bu azap] kaçınılmaz olacaktır!'”

{قل ما يعبأ بكم ربّي لولا دعاؤكم} ما متضمنة لمعنى الاستفهام وهي في محل النصب ومعناه ما يصنع بكم ربي لولا دعاؤه إياكم إلى الإسلام أو لولا عبادتكم له أي أنه خلقكم لعبادته كقوله وما خلقت الجن والإنس الا ليعبدون أي الاعتبار عند ربكم لعبادتكم أو ما يصنع

{قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ} “De ki: 'Kulluğunuz/duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?'” 'Mâ' (مَا) istifham anlamı içermektedir ve nasb mahallindedir. Manası şudur: O'nun sizi İslâm'a davet etmesi olmasaydı Rabbim sizi ne yapsın? Yahut sizin O'na ibadetiniz olmasaydı; yani O sizi kendisine ibadet etmeniz için yaratmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” buyurmuştur. Yani Rabbiniz katındaki değeriniz O'na olan ibadetinizledir. Yahut:

بعذابكم لولا دعاؤكم معه آلهة وهو كقوله تعالى ما يفعل الله بعذابكم إن شكرتم {فقد كذّبتم} رسولي يا أهل مكة {فسوف يكون} العذاب {لزاماً} أي ذا لزام أو ملازماً وضع مصدر لازم موضع اسم الفاعل وقال الضحاك ما يعبأ ما يبالي بمغفرتكم لولا دعاؤكم معه الها آخر

O'nunla birlikte ilahlara yalvarıp yakarmanız (şirk koşmanız) olmasaydı sizi azap etmekle ne yapsın? Bu, Allah Teâlâ'nın: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ} “Eğer şükrederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” buyruğu gibidir. {فَقَدْ كَذَّبْتُمْ} “Siz kesinlikle yalanladınız” Ey Mekkeliler, elçimi [yalanladınız], {فَسَوْفَ يَكُونُ} “artık [bu azap] olacaktır” o azap {لِزَامًا} “kaçınılmaz” yani yakayı bırakmaz veya ayrılmaz bir azap olacaktır; masdar olan 'lizâm' (لِزَامًا), ism-i fâil makamına konulmuştur. Dahhâk şöyle demiştir: {مَا يَعْبَأُ} O'nunla birlikte başka bir ilaha yalvarmanız (dua etmeniz) olmasaydı, sizi bağışlamayı önemsemezlik etmezdi (yani muhakkak bağışlardı).