{فلما جاء السحرة قالوا لفرعون أئن لَنَا لأَجْراً إِن كُنَّا نَحْنُ الغالبين قَالَ نَعَمْ} وبكسر العين علي وهما لغتان {وَإِنَّكُمْ إِذاً لَّمِنَ المقربين} أي قال فرعون نعم لكم أجر عندي وتكونون مع ذلك من المقربين عندي في المرتبة والجاه فتكونون أول من يدخل علي وآخر من يخرج ولما كان قولهم أئن لنا لأجراً في معنى جزاء الشرط لدلالته عليه وكان قوله وإنكم إذا لمن المقربين معطوفاً عليه دخلت إذا قارة فى مكانها الذى تقتضيه من الجواب والجزاء
{ فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ } Ali [kıraatinde] ayın harfinin kesresiyle [ni'im] okunmuştur; ikisi de birer lehçedir. { وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } Yani Firavun: 'Evet, benim katımda size bir mükâfat vardır; üstelik bununla beraber mertebe ve makam bakımından yanımda en yakın kimselerden olacaksınız, yanıma ilk giren ve son çıkan siz olacaksınız' dedi. Onların 'Eğer üstün gelenler biz olursak bize bir mükâfat var mı?' sözü, şartın cevabı anlamına delalet ettiği ve onun { وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } sözü de buna atfedildiği için 'izen' (إِذًا), cevap ve karşılık bildirmesinin gerektirdiği yerinde sabit olarak dahil olmuştur.
قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٤٣)
{ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Mûsâ onlara: 'Atacağınız şeyi atın!' dedi.” (43)
{قَالَ لَهُمْ موسى أَلْقُواْ مَا أَنتُمْ مُّلْقُونَ} من السحر فسوف ترون عاقبته
{ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ } Büyüden [ne atacaksanız atın], yakında onun akıbetini göreceksiniz.
فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ (٤٤)
{ فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ } “Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve: 'Firavun'un izzetine andolsun ki, galip gelenler mutlaka biz olacağız' dediler.” (44)
{فَأَلْقَوْاْ حبالهم} سبعين ألف حبل {وَعِصِيَّهُمْ} سبعين ألف عصا وقيل كانت الحبال اثنين وسبعين ألفاً وكذا العصي {وَقَالُواْ بِعِزَّةِ فِرْعَونَ إِنَّا لَنَحْنُ الغالبون} أقسموا بعزته وقوته وهو من أيمان الجاهلية
{ فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ } Yetmiş bin ip [attılar], { وَعِصِيَّهُمْ } yetmiş bin değnek [attılar]. İplerin ve aynı şekilde değneklerin yetmiş iki bin olduğu da söylenmiştir. { وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ } Onun izzetine ve kudretine yemin ettiler; bu ise Câhiliye yeminlerindendir.
فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (٤٥)
{ فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Mûsâ da asâsını attı; bir de ne görsünler, o onların uydurdukları şeyleri yutuyor!” (45)
{فألقى موسى عصاه فَإِذَا هِىَ تَلْقَفُ} تبتلع {مَا يَأْفِكُونَ} ما يقلبونه عن وجهه وحقيقته بسحرهم ويزوّرونه ويخيلون في حبالهم وعصيهم أنها حيات تسعى
{ فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ } Yutuyor, { مَا يَأْفِكُونَ } büyüleriyle aslından ve hakikatinden saptırdıkları, tahrif ettikleri ve ipleri ile değneklerinde koşan yılanlar olduğu vehmini verdikleri şeyleri [yutuyor].
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ (٤٦)
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ } “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar.” (46)
{فَأُلْقِىَ السحرة ساجدين} عبر عن الخرور بالإلقاء بطريق المشاكلة لأنه
{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ } Yere kapanma (hurûr), müşâkele yoluyla 'atılma' (ilkā) lafzıyla ifade edilmiştir; çünkü
ذكر مع الالقاآت ولأنهم لسرعة ما سجدوا صاروا كأنهم ألقوا
[önceki] atma fiilleriyle birlikte anılmıştır ve secdeye varmadaki süratleri sebebiyle sanki fırlatılıp atılmış gibi olmuşlardır.
قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٤٧)
{ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler.” (47)
{قالوا آمنا برب العالمين} عن عكرمة رضى الله عنه أصبحوا سحرة وأمسوا شهداء
{ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ } İkrime radıyallâhu anh'tan: 'Sabaha büyücü olarak eriştiler, akşama ise şehit olarak kavuştular.'
رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ (٤٨)
{ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ } “'Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine.'” (48)
{رب موسى وهارون} عطف بيان لرب العالمين لأن فرعون كان يدعي الربوبية فأرادوا أن يعزلوه وقيل إن فرعون لما سمع منهم آمنا برب العالمين قال إياي عنيتم قالوا رب موسى وهرون
{ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ } 'Âlemlerin Rabbi' ifadesinden atf-ı beyândır; çünkü Firavun ilahlık iddia ediyordu, bu sebeple onu saf dışı bırakmak istediler. Şöyle de denilmiştir: Firavun onların 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediklerini duyunca 'Beni mi kastettiniz?' dedi; onlar da: 'Mûsâ ve Hârûn'un Rabbini' dediler.
قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (٤٩)
{ قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “[Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi asacağım!'” (49)
{قال آمنتم له قبل أن آذن لَكُمْ} بذلك {إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الذى عَلَّمَكُمُ السحر} وقد تواطأتم على أمر ومكر {فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} وبال ما فعلتم ثم صرح فقال {لأقَطّعَنَّ أيديكم وأرجلكم من خلاف}
{ قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } Buna [dair ben size izin vermeden önce], { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } siz bir iş ve tuzak üzerinde anlaşmışsınız, { فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } yaptığınızın vebalini [yakında bileceksiniz]! Sonra açıkça belirterek şöyle dedi: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ }
الشعراء (٥٦ - ٤٩)
Şuarâ (49-56)
من أجل خلاف ظهر منكم {وَلأصَلّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ} كأنه أراد به ترهيب العامة لئلا يتبعوهم فى الإيمان
Sizden ortaya çıkan muhalefetten dolayı [çaprazlama keseceğim], { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } bununla halkı, imanda onlara uymasınlar diye korkutmayı amaçlamış gibidir.
قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ (٥٠)
{ قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ } “Dediler ki: 'Zararı yok! Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz.'” (50)
{قَالُواْ لاَ ضَيْرَ} لا ضرر وخبر لا محذوف أي في ذلك أو علينا {إِنَّا إلى رَبّنَا مُنقَلِبُونَ}
{ قَالُوا لَا ضَيْرَ } Zarar yoktur; 'lâ'nın haberi mahzuftur, yani bunda veya bizim için [zarar yoktur]. { إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ }
إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ (٥١)
{ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } “'İlk inananlar olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız.'” (51)
{إِنَّا نَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خطايانا أَن كُنَّا} لأن كنا {أَوَّلُ المؤمنين} من أهل المشهد أو من رعية فرعون أرادوا لا ضرر علينا في ذلك بل لنا أعظم النفع لما يحصل لنا في الصبر عليه لوجه الله من تكفير الخطايا أو لا ضير علينا فيما تتوعدنا به إنه لا بد لنا من الانقلاب إلى ربنا بسبب من أسباب الموت والقتل أهون أسبابه وأرجاها أو لا ضير علينا في قتلك إنك إن قتلتنا انقلبنا إلى ربنا إنقلاب من يطمع في مغفرته ويرجو رحمته لما رزقنا من السبق إلى الإيمان
{ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا } Olduğumuz için, { أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } o topluluktan veya Firavun'un tebaasından [ilk inananlar]. Şunu kastettiler: Bunda bize bir zarar yoktur, bilakis Allah rızası için buna sabretmekle günahların kefareti hususunda elde edeceğimiz şey sebebiyle bizim için en büyük menfaat vardır. Ya da: Bizi tehdit ettiğin şeyde bize bir zarar yoktur; zira ölüm sebeplerinden bir sebeple Rabbimize dönmemiz kaçınılmazdır, öldürülmek ise bu sebeplerin en kolayı ve en umut vericisidir. Veyahut: Bizi öldürmende bizim için bir zarar yoktur; zira sen bizi öldürürsen, imanda öne geçme nimeti bize nasip edildiği için O'nun mağfiretini uman ve rahmetini bekleyen kimselerin dönüşü gibi Rabbimize döneriz.
وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ (٥٢)
{ وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yola çıkar; şüphesiz siz takip edileceksiniz' diye vahyettik.” (52)
{وَأَوْحَيْنَا إلى موسى أَنْ أَسْرِ} وبوصل الهمزة حجازي {بِعِبَادِى} بني إسرائيل سماهم عباده لإيمانهم بنبيه أى سربهم ليلاً وهذا بعد سنين من
{ وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ } Hemzenin vaslı ile [esri] Hicâzî kıraatidir. { بِعِبَادِي } İsrâiloğulları'nı; peygamberine iman etmeleri sebebiyle onları 'kulları' olarak isimlendirmiştir; yani onları geceleyin yürüt. Bu, büyücülerin imanından
إيمان السحرة {إنكم متبعون} يتبعكم فرعون وقوله علل الأمر بالإسراء باتباع فرعون وجنوده آثارهم يعني إني بنيت تدبير أمركم وأمرهم على أن تتقدموا ويتبعوكم حتى يدخلوا مدخلكم من طريق البحر فأهلكهم وروي أنه مات في تلك الليلة في كل بيت من بيوتهم ولد فاشتغلوا بموتاهم حتى خرج موسى بقومه وروي أن الله تعالى أوحى إلى موسى أن اجمع بني إسرائيل كل أربعة أبيات في بيت ثم اذبح الجداء واضربوا بدمائها على أبوابكم فإني سآمر الملائكة أن لا يدخلوا بيتاً على بابه دم وسآمرهم بقتل أبكار القبط واخبزوا خبزاً فطيراً فإنه أسرع لكم ثم أسر بعبادي حتى تنتهي إلى البحر فيأتيك أمري
yıllar sonradır. { إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } Firavun sizi takip edecektir. Gece yürütme emrini Firavun ve ordusunun onların izini sürmesiyle gerekçelendirmesi şu manaya gelir: Sizin ve onların durumunun idaresini, siz önden gidip onların da sizi takip etmesi ve nihayet deniz yolundaki giriş yerinize girmeleri üzerine kurdum ki böylece onları helak edeyim. Rivayet edildiğine göre o gece Firavun kavminin evlerinin her birinde bir çocuk öldü; Mûsâ kavmiyle birlikte çıkıncaya kadar ölüleriyle meşgul oldular. Yine rivayet edildiğine göre Yüce Allah Mûsâ'ya şöyle vahyetmiştir: İsrâiloğulları'nı her dört haneyi bir evde topla, sonra oğlakları boğazlayıp kanlarını kapılarınıza sürün; çünkü ben meleklere kapısında kan olan bir eve girmemelerini emredeceğim ve Kıptîlerin ilk doğanlarını öldürmelerini emredeceğim. Mayasız ekmek pişirin, çünkü bu sizin için daha hızlıdır; sonra kullarımı geceleyin yürüt, tâ denize ulaşıncaya kadar; o zaman emrim sana gelecektir.
فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ (٥٣)
{ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ } “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi.” (53)
{فَأَرْسَلَ فِرْعَونُ فِى المدائن حاشرين} أي جامعين للناس بعنف فلما اجتمعوا قال
{ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ } Yani insanları zorla toplayan görevliler [gönderdi]. Toplandıklarında dedi ki:
إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ (٥٤)
{ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } “'Şüphesiz bunlar az bir topluluktur.'” (54)
{إِنَّ هَؤُلاء لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ} والشرذمة الطائفة القليلة ذكرهم بالاسم الدال على القلة ثم جعلها قليلا بالوصف ثم جمع القليل فجمع كل حزب منهم قليلاً واختار جمع السلامة الذى هو للقلة وأراد بالقلة الذلة لا قلة العدد أي أنهم لقلتهم لا يبالي بهم ولا تتوقع غلبتهم وإنما استقل قوم موسى وكانوا ستمائة ألف وسبعين ألفاً لكثرة من معه فعن الضحاك كانوا سبعة الآف ألف
{ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } Şirzime, az topluluk demektir. Onları azlığa delalet eden bir isimle zikretti, sonra sıfatla da az yaptı, ardından azı çoğul yaptı; böylece onlardan her bir grubu az kıldı ve azlık bildiren kurallı çoğul kalıbını (cemi selâme) tercih etti. Azlık ile sayıca azlığı değil, önemsizliği ve zilleti kastetti; yani onlar azlıkları sebebiyle önemsenmezler ve galip gelmeleri beklenmez. Mûsâ'nın kavmi altı yüz yetmiş bin kişi olduğu halde Firavun'un onları az görmesi, yanındakilerin çokluğundan ötürüdür. Nitekim Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre onlar yedi milyon kişiydiler.
وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ (٥٥)
{ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ } “'Ve şüphesiz onlar bizi öfkelendirmektedirler.'” (55)
{وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ} أي أنهم يفعلون أفعالاً تغيظنا وتضيق صدورنا وهي خروجهم من مصرنا وحملهم علينا وقتلهم أبكارنا
{ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ } Yani bizi öfkelendiren ve canımızı sıkan işler yapıyorlar; bu da Mısır'ımızdan çıkmaları, bize karşı gelmeleri ve ilk doğanlarımızı öldürmeleridir.
وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ (٥٦)
{ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ } “'Ve şüphesiz biz teyakkuzda bulunan bir topluluğuz.'” (56)
{وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذرون} شامي وكوفي وغيرهم حذرون فالحذر المتيقظ والحاذر الذي يجدد حذره وقيل المؤدي في السلاح وإنما يفعل ذلك حذراً واحتياطاً لنفسه يعني ونحن قوم من عادتنا التيقظ والحذر
{ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ } Şâmî, Kûfî ve diğerleri [kıraatlerinde] 'hazirûn' (حَذِرُونَ) şeklindedir. 'Hazir', uyanık/tetikte olan kimsedir; 'hâzir' ise tedbirini sürekli yenileyen kimsedir. Silahını kuşanmış kimse olduğu da söylenmiştir ki bunu ancak sakınmak ve nefsini korumak için yapar; yani bizler âdeti uyanıklık, tedbir
واستعمال الحزم في الأمور فإذا خرج علينا خارج سارعنا إلى حسم فساده وهذه معاذير اعتذر بها إلى أهل المدائن لئلا يظن به العجز
ve işlerde kararlılık göstermek olan bir topluluğuz; bize karşı çıkan biri olduğunda onun fesadını ortadan kaldırmaya koşarız. Bunlar, kendisinde acziyet
الشعراء (٦٦ - ٥٧)
Şuarâ (57-66)
والفتور
ve gevşeklik zannedilmesin diye şehir halkına sunduğu mazeretlerdir.
فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٧)
{ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Böylece onları bahçelerden ve pınarlardan çıkardık.” (57)
{فأخرجناهم مّن جنات} بساتين {وَعُيُونٍ} وأنهار جارية
{ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ } Bahçelerden, { وَعُيُونٍ } ve akan nehirlerden [çıkardık].
وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ (٥٨)
{ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ } “Hazinelerden ve değerli makamlardan da.” (58)
{وَكُنُوزٍ} وأموال ظاهرة من الذهب والفضة وسماها كنوزاً لأنهم لا ينفقون منها في طاعة الله تعالى {وَمَقَامٍ} ومنزل {كَرِيمٌ} بهي بهيج وعن ابن عباس رضى الله عنهما المنابر
{ وَكُنُوزٍ } Altın ve gümüşten görünen mallardan; Yüce Allah'a itaat yolunda harcamadıkları için onları hazineler (künûz) olarak adlandırdı. { وَمَقَامٍ } Ve konuttan, { كَرِيمٍ } görkemli ve güzel [konuttan çıkardık]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan minberler olduğu nakledilmiştir.
كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ (٥٩)
{ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İşte böylece, onları İsrâiloğulları'na miras bıraktık.” (59)
{كذلك} يحتمل النصب على أخرجناهم مثل ذلك الآخراج الذي وصفنا والرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي الأمر كذلك {وأورثناها بَنِى إسرائيل} عن الحسن لما عبروا النهر رجعوا وأخذوا ديارهم وأموالهم
{ كَذَلِكَ } 'Onları nitelediğimiz böylesi bir çıkarışla çıkardık' takdiriyle nasbı muhtemel olduğu gibi, mahzuf mübtedanın haberi olarak 'durum böyledir' takdiriyle ref'i de muhtemeldir. { وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } Hasan[-ı Basrî]'den: Nehri geçtiklerinde geri dönüp onların yurtlarını ve mallarını aldılar.
فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ (٦٠)
{ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } “Güneş doğarken onların ardına düştüler.” (60)
{فَأَتْبَعُوهُم} فلحقوهم فاتبعوهم يزيد {مُشْرِقِينَ} حال أي داخلين في وقت شروق الشمس وهو طلوعها أدرك قوم فرعون موسى وقومه وقت طلوع الشمس
{ فَأَتْبَعُوهُمْ } Onlara yetiştiler; 'fe-etbe'ûhüm' daha ziyade [anlam taşır]. { مُشْرِقِينَ } Hâl olup güneşin şurûk vaktine yani doğuş vaktine girenler olarak demektir. Firavun'un kavmi Mûsâ ve kavmine güneşin doğuş vaktinde yetişti.
فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ (٦١)
{ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın arkadaşları: 'Kesinlikle yakalandık!' dediler.” (61)
{فلما تراءى الجمعان} أي تقابلا بحيث يرى كل فريق صاحبه والمراد بنو إسرائيل والقبط {قَالَ أصحاب موسى إنا لمدركون} أى قرب أن يلحقنا عدونا وأمامنا البحر
{ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ } Yani her iki taraf birbirini görecek şekilde karşı karşıya geldiğinde; kastedilen İsrâiloğulları ile Kıptîlerdir. { قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } Yani düşmanımızın bize yetişmesi yaklaştı, önümüzde ise deniz var.
قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ (٦٢)
{ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir.'” (62)
{قَالَ} موسى ﵇ ثقة بوعد الله إياه {كَلاَّ} ارتدعوا عن سوء الظن بالله فلن يدركوكم {إِنَّ مَعِىَ} مَعِىَ حفص {رَبّى سَيَهْدِينِ} أي سيهديني طريق النجاة من إدراكهم وإضرارهم سيهديني بالياء يعقوب
{ قَالَ } Mûsâ aleyhisselâm Allah'ın kendisine olan vaadine güvenerek [dedi ki]: { كَلَّا } Allah hakkında kötü zanda bulunmaktan vazgeçin; onlar size asla yetişemeyeceklerdir. { إِنَّ مَعِيَ } Hafs [kıraatinde] 'ma'iye' (مَعِيَ) şeklindedir. { رَبِّي سَيَهْدِينِ } Yani onların yetişmesinden ve zarar vermesinden kurtuluş yolunu bana gösterecektir. Ya'kûb [kıraatinde] yâ ile 'seyehdînî' (سَيَهْدِينِي) şeklindedir.
فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ (٦٣)
{ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asânla denize vur!' diye vahyettik; [deniz] hemen yarıldı, her bir parçası koca bir dağ gibi oldu.” (63)
{فَأَوْحَيْنَا إلى مُوسَى أَنِ اضرب بّعَصَاكَ البحر} أي القلزم أو النيل {فانفلق} أي فضرب فانفلق وانشتى فصار اثني عشر فرقاً على عدد الأسباط {فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ} أي جزء تفرق منه {كالطود العظيم} كالجبل المنطاد في السماء
{ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ } Yani Kulzüm [Denizi] veya Nil'e [vur]. { فَانْفَلَقَ } Yani vurdu ve yarıldı, bölündü; kabilelerin sayısınca on iki parçaya ayrıldı. { فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ } Yani ondan ayrılan her bir parça, { كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } göğe yükselen ulu bir dağ gibi oldu.
وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ (٦٤)
{ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ } “Ötekileri de oraya yaklaştırdık.” (64)
{وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ} حيث انفلق البحر {الآخرين} قوم فرعون أي قربناهم من بني إسرائيل أو من البحر
{ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ } “Ötekileri de oraya yaklaştırdık”; denizin yarıldığı yere. { الْآخَرِينَ } “ötekileri”; Firavun'un kavmini. Yani onları İsrâiloğullarına veya denize yaklaştırdık.
وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ (٦٥)
{ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ } “Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık.” (65)
{وَأَنجَيْنَا موسى وَمَن مَّعَهُ أَجْمَعِينَ} من الغرق
{ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ } “Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık”; boğulmaktan.
ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٦٦)
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra da ötekileri suda boğduk.” (66)
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا الآخرين} فرعون وقومه وفيه إبطال القول بتأثير الكواكب في الآجال وغيرها من الحوادث فإنهم اجتمعوا في الهلاك مع اختلاف طوالعهم روي أن جبريل ﵇ كان بين بني إسرائيل وبين آل فرعون فكان يقول لبني إسرائيل ليلحق آخركم بأولكم ويستقبل القبط فيقول رويدكم يلحق آخركم بأولكم فلما انتهى موسى إلى البحر قال يوشع لموسى أين أمرت فهذا البحر أمامك وغشيك آل فرعون قال موسى ههنا فخاض يوشع الماء وضرب موسى بعصاه البحر فدخلوا وروي أن موسى ﵊ قال عند ذلك يا من كان قبل كل شئ والمكون لكل شئ والكائن بعد كل شئ
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra da ötekileri suda boğduk”; Firavun ve kavmini. Bunda, yıldızların eceller ve diğer olaylar üzerinde etkisi olduğunu söyleyenlerin görüşünü iptal etme [delili] vardır. Zira onlar, tâli'leri (yıldız konumları) farklı olduğu halde aynı helakte bir araya gelmişlerdir. Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm İsrâiloğulları ile Firavun hanedanı arasındaydı. İsrâiloğullarına: 'Sonuncunuz ilkinize yetişsin' diyor, Kıptîleri karşılayıp: 'Yavaş olun, sonuncunuz ilkinize yetişsin' diyordu. Mûsâ denize vardığında Yûşa, Mûsâ'ya: 'Nereye emrolundun? İşte deniz önünde, Firavun hanedanı da seni kuşattı' dedi. Mûsâ: 'Buraya' dedi. Yûşa suya daldı, Mûsâ da asasıyla denize vurdu ve girdiler. Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm o sırada şöyle demiştir: 'Ey her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra da baki kalan!'
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (٦٧)
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” (67)
{إن في ذلك} أى فيما فعلنا
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ } “Şüphesiz bunda”; yani yaptıklarımızda,
الشعراء (٧٩ - ٦٧)
Şuarâ (67-79)
بموسى وفرعون {لآيَةً} لعبرة عجيبة لا توصف {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ} أي المغرقين {مُّؤْمِنِينَ} قالوا لم يؤمن منهم إلا آسية وحزقيل مؤمن آل فرعون ومريم التي دلت موسى على قبر يوسف
Mûsâ ve Firavun'a [dair yaptıklarımızda] { لَآيَةً } “apaçık bir ibret”; tarif edilemez derecede şaşırtıcı bir ibret [vardır]. { وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ } “Onların çoğu”; yani boğulanların çoğu { مُؤْمِنِينَ } “iman etmiş değildi”. Dediler ki: İçlerinden Âsiye, Firavun hanedanının iman eden ferdi Hizkîl ve Mûsâ'ya Yûsuf'un kabrini gösteren Meryem dışında kimse iman etmedi.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (٦٨)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (68)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز} بالانتقام من أعدائه {الرحيم} بالإنعام على أوليائه
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir”; düşmanlarından intikam almasıyla, { الرَّحِيمُ } “çok merhametlidir”; dostlarına nimet vermesiyle.
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ (٦٩)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ } “Onlara İbrâhim'in haberini de oku.” (69)
{واتل عَلَيْهِمْ} على مشركي قريش {نَبَأَ إبراهيم} خبره
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku”; Kureyş müşriklerine, { نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ } “İbrâhim'in haberini”; kıssasını.
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ (٧٠)
{ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ } “Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti.” (70)
{إِذْ قَالَ لأَبِيهِ وَقَوْمِهِ} قوم إبراهيم أو قوم الأب {مَا تَعْبُدُونَ} أي أي شيء تعبدون وإبراهيم ﵇ يعلم أنهم عبدة الأصنام ولكنه سألهم ليريهم أن ما يعبدونه ليس بمستحق للعبادة
{ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ } “Hani o, babasına ve kavmine demişti”; İbrâhim'in kavmine veya babasının kavmine. { مَا تَعْبُدُونَ } “Neye tapıyorsunuz?”; yani hangi şeye tapıyorsunuz? İbrâhim aleyhisselâm onların putperest olduğunu biliyordu; ancak taptıkları şeyin ibadete layık olmadığını onlara göstermek için sordu.
قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ (٧١)
{ قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ } “Dediler ki: 'Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz.'” (71)
{قَالُواْ نَعْبُدُ أَصْنَاماً} وجواب مَا تَعْبُدُونَ أَصْنَاماً كيسئلونك ماذا ينفقون قل العفو ماذا قال ربكم قالوا الحق
{ قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا } “Dediler ki: 'Putlara tapıyoruz'”. { مَا تَعْبُدُونَ } “Neye tapıyorsunuz?” [sorusunun asıl] cevabı [sadece] 'putlar'dır. Nitekim: { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar; de ki: İhtiyaç fazlasını” ve { مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالُوا الْحَقَّ } “Rabbiniz ne buyurdu? dediler; Hak olanı dediler” [ayetlerinde böyledir].
لأنه سؤال عن المعبود لا عن العبادة وإنما زادوا نعبد في الجواب افتخاراً ومباهاة بعبادتها ولذا عطفوا على نعبد {فَنَظَلُّ لَهَا عاكفين} فقيم على عبادتها طول النهار وإنما قالوا فنظل لأنهم كانوا يعبدونها بالنهار دون الليل أو معناه الدوام
Çünkü bu, ibadetin kendisine değil tapılan varlığa dair bir sorudur. Cevapta { نَعْبُدُ } “tapıyoruz” ifadesini eklemeleri, onlara tapmaktan ötürü gururlanmak ve övünmek içindir. Bu yüzden { نَعْبُدُ } “tapıyoruz” fiiline atfederek { فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ } “ve onlara tapmaya devam edeceğiz” dediler. Yani gün boyu onlara ibadet etmeyi sürdürürüz [anlamındadır]. { فَنَظَلُّ } “devam edeceğiz” demeleri, geceleyin değil sadece gündüzleri ibadet ettiklerinden dolayıdır; yahut bu ifade devamlılık manasındadır.
قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ (٧٢)
{ قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı?'” (72)
{قَالَ} أي إبراهيم {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ} هل يسمعون دعاءكم على حذف المضاف لدلالة {إِذْ تَدْعُونَ} عليه
{ قَالَ } “[İbrâhim] dedi ki”; yani İbrâhim. { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ } “Sizi işitiyorlar mı?”; { إِذْ تَدْعُونَ } “dua ettiğiniz zaman” ifadesinin delaletinden ötürü muzâfın hazfiyle 'duanızı işitiyorlar mı?' demektir.
أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (٧٣)
{ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ } “'Yahut size fayda veya zarar verebiliyorlar mı?'” (73)
{أَوْ يَنفَعُونَكُمْ} إن عبدتموها {أَوْ يَضُرُّونَ} إن تركتم عبادتها
{ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ } “Yahut size fayda verebiliyorlar mı?”; şayet onlara taparsanız, { أَوْ يَضُرُّونَ } “veya zarar verebiliyorlar mı?”; eğer onlara tapmayı terk ederseniz.
قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ (٧٤)
{ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ } “Dediler ki: 'Hayır, biz babalarımızı böyle yapar bulduk.'” (74)
{قَالُواْ بَلْ} إضراب أي لا تسمع ولا تنفع ولا تضر ولا نعبدها لشئ من ذلك ولكن {وجدنا آباءنا كذلك يفعلون} فقلدناهم
{ قَالُوا بَلْ } “Dediler ki: 'Hayır'”; ızrâb (önceki sözden vazgeçme) bildirir. Yani ne işitirler ne fayda ne de zarar verirler, biz de bunlardan ötürü onlara tapmıyoruz. Fakat { وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ } “biz babalarımızı böyle yapar bulduk” da onları taklit ettik.
قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٧٥)
{ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Gördünüz mü taptığınız şeyleri?'” (75)
{قال أفرأيتم ما كنتم تعبدون}
{ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Gördünüz mü taptığınız şeyleri?'”
أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ (٧٦)
{ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ } “'Siz ve önceki atalarınızın?'” (76)
{أنتم وآباؤكم الأقدمون} الأولون
{ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ } “Siz ve önceki atalarınızın”; öncekilerin.
فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ (٧٧)
{ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ } “'İşte onlar kesinlikle benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna.'” (77)
{فإنهم} أى الأصنام {عدو لي} والعدو والصديق يجيئان في معنى الوحدة والجماعة يعني لو عبدتهم لكانوا أعداء لي في يوم القيامة كقوله سَيَكْفُرُونَ بعبادتهم وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً وقال الفراء هو من المقلوب أي فإني عدوهم وفي قوله عدو لي دون لكم زيادة نصح ليكون أدعى لهم إلى القبول ولو قال فإنهم عدو لكم لم يكون بتلك المثابة {إِلاَّ رَبَّ العالمين} استثناء منقطع لأنه لم يدخل تحت الأعداء كأنه قال لكن رب العالمين
{ فَإِنَّهُمْ } “İşte onlar”; yani putlar { عَدُوٌّ لِي } “kesinlikle benim düşmanımdır”. 'Düşman' (عدو) ve 'dost' (صديق) kelimeleri tekil ve çoğul anlamda kullanılabilir. Yani şayet ben onlara tapsaydım, kıyamet gününde bana düşman olurlardı; nitekim: { سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدّاً } “Onların ibadetini inkâr edecekler ve aleyhlerine hasım kesileceklerdir” buyrulmuştur. Ferrâ dedi ki: Bu ifade maklûbdur (tersyüz edilmiştir); yani 'Ben onların düşmanıyım' demektir. 'Size düşmandır' yerine { عَدُوٌّ لِي } “benim düşmanımdır” buyurmasında ilave bir nasihat vardır ki bu, onların kabul etmesine daha çok sevk edicidir. Eğer 'onlar sizin düşmanınızdır' deseydi bu derecede tesirli olmazdı. { إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi müstesna”; munkatı' istisnadır. Çünkü [O], düşmanlar kapsamına girmemiştir; sanki 'Lakin Âlemlerin Rabbi [dostumdur]' demiş gibidir.
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (٧٨)
{ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “O ki beni yarattı, bana doğru yolu gösteren de O'dur.” (78)
{الذى خَلَقَنِى} بالتكوين في القرار المكين {فَهُوَ يَهْدِينِ} لمناهج الدنيا ولمصالح الدين والاستقبال في يهديني مع سبق العناية لأنه يحتمل يهديني للأهم الأفضل والأتم الأكمل أو الذي خلقني لأسباب خدمته فهو يهديني إلى آداب خلته
{ الَّذِي خَلَقَنِي } “O ki beni yarattı”; sağlam bir karargahta var ederek. { فَهُوَ يَهْدِينِ } “Bana doğru yolu gösteren de O'dur”; dünya yollarına ve dinin maslahatlarına. Önceden geçmiş olan inayetle birlikte { يَهْدِينِ } fiilinin istikbal (geniş/gelecek zaman) sıygasında gelmesi; beni en mühim, en faziletli ve en mükemmel olana hidayet edeceği ihtimalinden dolayıdır. Yahut 'Beni O'na hizmet vesileleri için yarattı, O da beni dostluğunun edeplerine eriştirir' demektir.
وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ (٧٩)
{ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } “Beni yediren ve içiren de O'dur.” (79)
{والذى هُوَ يُطْعِمُنِى} أضاف الإطعام إلى ولي الإنعام لأن لركون إلى الأسباب عادة الأنعام {وَيَسْقِينِ} قال ابن عطاء هو الذي يحييني بطعامه ويرويني بشرابه
{ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي } “Beni yediren de O'dur”; yedirmeyi nimetin asıl sahibine isnat etti; zira sebeplere dayanmak hayvanların adetidir. { وَيَسْقِينِ } “ve içiren”. İbn Atâ dedi ki: 'O, taamıyla beni dirilten, içeceğiyle suya kandırandır.'
الشعراء (٨٩ - ٨٠)
Şuarâ (80-89)
وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (٨٠)
{ وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren de O'dur.” (80)
{وَإِذَا مَرِضْتُ} وإنما لم يقل أمرضني لأنه قصد الذكر بلسان الشكر فلم يضف إليه ما يقتضي الضر قال ابن عطاء وإذا مرضت برؤية الخلق {فَهُوَ يَشْفِينِ} بمشاهدة الحق قال الصادق إذا مرضت برؤية الأفعال فهو يشفين بكشف منة الإفضال
{ وَإِذَا مَرِضْتُ } “Hastalandığım zaman”. 'Beni hasta ettiğinde' dememesi, şükür diliyle anmayı kastettiği ve O'na zarar gerektiren bir şeyi nispet etmediği içindir. İbn Atâ dedi ki: 'Halkı görmekle hastalandığımda, { فَهُوَ يَشْفِينِ } “bana şifa veren de O'dur”; Hakk'ı müşahede etmekle.' [Ca'fer] es-Sâdık dedi ki: 'Fiilleri görmekle hastalandığımda, ihsan nimetini açığa çıkarmakla bana şifa verir.'
وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (٨١)
{ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } “Beni öldürecek, sonra da diriltecek olan O'dur.” (81)
{والذى يُمِيتُنِى ثُمَّ يُحْيِينِ} ولم يقل إذا مت لأنه الخروج من حبس البلاء ودار الفناء إلى روض البقاء لوعد اللقاء وأدخل ثم في الإحياء لتراخيه عن الإفناء وأدخل الفاء في الهداية والشفاء لأنهما يعقبان الخلق والمرض لامعاً معاً
{ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } “Beni öldürecek, sonra da diriltecek olan O'dur”. 'Öldüğüm zaman' demedi; zira bu, kavuşma vaadi sebebiyle bela zindanından ve fena yurdundan beka bahçesine çıkıştır. Yok etmeden sonra gecikmeli olacağı için diriltmeye { ثُمَّ } [edatını] dahil etti; yaratma ve hastalanmanın hemen peşinden geldikleri için de hidayet ve şifaya { فَـ } [edatını] dahil etti.
وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (٨٢)
{ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Hesap günü hatalarımı bağışlayacağını umduğum da O'dur.” (82)
{والذى أَطْمَعُ} طمع العبيد في الموالي بالإفضال لا على الاستحقاق بالسؤال {أَن يَغْفِرَ لِى خطيئتي} قيل هو قوله انى سقيم بل فعله كبيرهم هذا ربى للبازغ هي أختي لسارة وما هي إلا معاريض جائزة وليست بخطايا يطلب لها الاستغفار واستغفار الأنبياء تواضع منهم لربهم وهضم لأنفسهم وتعليم للأمم في طلب المغفرة {يَوْمَ الدين} يوم الجزاء
{ وَالَّذِي أَطْمَعُ } “Umduğum da O'dur”; istemekle hak edişe göre değil, efendilerinin lütfuna karşı kölelerin beslediği umut gibi. { أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي } “Hatalarımı bağışlayacağını”. Denildi ki bu; 'Ben hastayım', 'Belki de bunu onların büyüğü yapmıştır', [doğan yıldıza] 'Bu benim Rabbimdir' ve Sâre için 'O benim kız kardeşimdir' sözleridir. Bunlar caiz olan kinayeli sözlerden (ta'riz/te'vil) ibarettir; istiğfar gerektiren günahlar değildir. Peygamberlerin istiğfarı, Rablerine karşı bir tevazu, nefislerini tezellül (alçaltma) ve ümmetlere mağfiret dilemeyi öğretmektir. { يَوْمَ الدِّينِ } “Hesap günü”; ceza günü.
رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (٨٣)
{ رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihler arasına kat.” (83)
{رَبّ هَبْ لِى حُكْماً} حكمة أو حكماً بين الناس بالحق أو نبوة لأن النبي ﵇ ذو حكمة وذو حكم بين عباد الله {وَأَلْحِقْنِى بالصالحين} أي الأنبياء ولقد أجابه حيث قال وَإِنَّهُ فِى الآخرة لَمِنَ الصالحين
{ رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا } “Rabbim! Bana bir hüküm bahşet”; hikmet yahut insanlar arasında hak ile hükmetme kudreti ya da peygamberlik; zira peygamber aleyhisselâm hikmet sahibidir ve Allah'ın kulları arasında hükmedendir. { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “ve beni salihler arasına kat”; yani peygamberler [arasına]. Nitekim [Allah]: { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyurarak onun bu duasını kabul etmiştir.
وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (٨٤)
{ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Benden sonra gelecekler arasında benim için güzel bir nam bırak.” (84)
{واجعل لّى لِسَانَ صِدْقٍ فِى الآخرين} أي ثناء حسناً وذكراً جميلاً في الأمم التي تجئ بعدي فأعطي ذلك فكل أهل دين يتولونه ويثنون عليه ووضع اللسان موضع القول لأن القول يكون به
{ وَاجْعَلْ لِي لِسَانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Benden sonra gelecekler arasında benim için güzel bir nam bırak”; yani benden sonra gelecek ümmetler arasında güzel bir övgü ve hayırla anılma [bırak]. Bu ona verildi; nitekim her din ehli onu dost edinir ve onu över. Dil ile ifade edildiği için söz (övgü) yerine 'lisan' konulmuştur.
وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (٨٥)
{ وَاجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ } “Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle.” (85)
{واجعلنى مِن} يتعلق بمحذوف أي وارثاً من {وَرَثَةِ جَنَّةِ النعيم} أي من الباقين فيها
{ وَاجْعَلْنِي مِنْ } “Beni ... eyle”; mahzuf bir kelimeye müteallıktır, yani 'vâris kıl' demektir. { وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ } “Naîm cennetinin vârislerinden”; yani orada ebedî kalacaklardan.
وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ (٨٦)
{ وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Babamı da bağışla; çünkü o sapıklardandı.” (86)
{واغفر لأبِى} اجعله أهل المغفرة بإعطاء الإسلام وكان وعده الإسلام يوم فارقه {إِنَّهُ كَانَ من الضالين} الكافرين
{ وَاغْفِرْ لِأَبِي } “Babamı da bağışla”; ona İslam'ı nasip ederek bağışlanma ehlinden kıl. Ondan ayrıldığı gün ona [bağışlanma dileyeceğine dair] söz vermişti. { إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Çünkü o sapıklardandı”; kâfirlerdendi.