وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (٨٧)
{ وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “İnsanların diriltilecekleri gün beni utandırma.” (87)
{ولا تحزني} الإخزاء من الخزي وهو الهوان أو من الخزاية وهو الحياء وهذا نحو الاستغفار كما بينا {يَوْمِ يُبْعَثُونَ} الضمير فيه للعباد لأنه معلوم أو للضالين وأن يجعل من جملة الاستغفار لأبيه أي ولا تخزني في يوم يبعث الضالون وأبي فيهم
{ وَلَا تُخْزِنِي } “Beni utandırma”; ihzâ (إِخْزَاء), hızy (خِزْي) kökünden olup alçalmak/rezil olmak manasındadır ya da hazâye (خَزَايَة) kökünden olup utanmak demektir. Bu da açıkladığımız üzere istiğfar türündendir. { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “Diriltilecekleri gün”; buradaki zamir malum olduğu için kullara ya da sapıklara aittir. Bu cümlenin babası için yaptığı istiğfarın bir parçası kılınması da mümkündür; yani 'sapıkların ve aralarında babamın da diriltileceği gün beni utandırma' [demektir].
يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ (٨٨)
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ } “O gün ne mal fayda verir ne de evlatlar.” (88)
{يَوْمَ لاَ يَنفَعُ مَالٌ} هو بدل من يوم الأول {وَلاَ بَنُونَ} أحداً
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ } “Ne malın fayda vereceği gün”; birinci 'gün' kelimesinden bedeldir. { وَلَا بَنُونَ } “ne de evlatların”; hiçbir kimseye [fayda veremeyeceği].
إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٩)
{ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna.” (89)
{إِلاَّ مَنْ أَتَى الله بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} عن الكفر والنفاق فقلب الكافر والمنافق مريض لقوله تعالى فِى قُلُوبِهِمْ مرض أي إن المال إذا صرف في وجوه البر وبنوه صالحون فإنه ينتفع به وبهم سليم القلب أو جعل المال والبنون في معنى الغني كأنه قيل يوم لا ينفع غنى إلا غنى من أتى الله بقلب سليم لأن غنى الرجل في دينه بسلامة قلبه كما أن غناه في دنياه بماله وبينه وقد جعل من مفعولا لينفع أي لا ينفع مال ولا بنون إلا رجلا قلبه مع ماله حيث أنفقه في طاعة الله ومع بنيه
{ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna”; küfür ve nifaktan [uzak bir kalple]. Zira kâfir ve münafığın kalbi hastadır; nitekim Allah Teâlâ: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” buyurmuştur. Yani mal hayır yollarına harcanırsa ve oğulları da salih olursa, kalbi selim olan kimse o maldan ve onlardan faydalanır. Yahut mal ve evlatlar 'zenginlik' anlamında tutulmuştur; sanki 'Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin zenginliği müstesna hiçbir zenginliğin fayda vermeyeceği gün' denilmiş gibidir. Çünkü kişinin dinindeki zenginliği kalbinin selametiyledir; tıpkı dünyadaki zenginliğinin malı ve oğullarıyla olduğu gibi. { مَنْ } “kimse” kelimesi { يَنْفَعُ } “fayda verir” fiilinin mefulü de kılınmıştır; yani mal ve oğullar ancak, malını Allah'a itaatte harcayan ve oğullarıyla birlikte olan adama fayda verir,
الشعراء (١٠١ - ٩٠)
Şuarâ (90 - 101)
حيث أرشدهم إلى الدين وعلمهم الشرائع ويجوز على هذا إلا من أتى الله بقلب سليم من فتنة المال والبنين وقد صوب الجليل استثناء الخليل إكراماً له ثم جعله صفة له في قوله وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِ لإبراهيم إِذْ جاء ربه بقلب سليم وما أحسن ما رتب ﵇ من كلامه
onları dine yönlendirdiği ve şeriatları öğrettiği için [fayda verir]. Buna göre [mana], 'ancak mal ve evlat fitnesinden selim bir kalple Allah'a gelen kimse' şeklinde de caizdir. Celil [olan Allah], Halil'in [İbrahim'in] istisnasını ona ikram olarak doğrulamış, sonra da: { وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Şüphesiz İbrahim de onun yolundan gidenlerdendi. Hani o, Rabbine selim bir kalp ile gelmişti” buyurarak bunu onun bir vasfı kılmıştır. Aleyhisselâm sözlerini ne de güzel tertip etmiştir!
مع المشركين حيث سألهم أولاً عما يعبدون سؤال مقرر لا مستفهم ثم أقبل على آلهتهم فأبطل أمرها بأنها لا تضر ولا تنفع ولا تسمع وعلى تقليدهم آباءهم الأقدمين فأخرجه من أن يكون شبهة فضلاً عن أن يكون حجة ثم صور المسألة في نفسه دونهم حتى تخلّص منها إلى ذكر الله تعالى فعظم شأنه وعدد نعمته من حين إنشائه إلى وقت وفاته مع ما يرجّي في الآخرة من رحمته ثم أتبع ذلك أن دعا بدعوات المخلصين وابتهل اليه ابتهال الأدب ثم وصله بذكر يوم القيامة وثواب الله وعقابه وما يدفع إليه المشركون يومئذ من الندم والحسرة على ما كانوا فيه من الضلال وتمني الكرة إلى الدنيا ليؤمنوا ويطيعوا
Müşriklere karşı önce onlara neye taptıklarını bilgi edinmek için değil, ikrar ettirmek amacıyla sordu. Sonra putlarına yönelip onların zarar veremeyeceğini, fayda sağlayamayacağını ve duyamayacağını söyleyerek durumlarını batıl kıldı; ardından eski atalarını taklit etmelerini ele alarak bunu bir hüccet (delil) olmak bir yana şüphe olmaktan bile çıkardı. Sonra meseleyi onlar üzerinden değil bizzat kendi nefsi üzerinden tasvir etti; ta ki oradan Allah Teâlâ'yı zikretmeye intikal edip O'nun şanını yüceltti ve yaratılışından vefat edeceği zamana kadarki nimetlerini ahirette O'nun rahmetinden umduğu şeylerle birlikte saydı. Ardından bunu ihlaslıların dualarıyla dua etmekle devam ettirdi ve O'na edepli bir kimsenin yalvarışıyla yalvardı. Sonra da bunu kıyamet gününün zikrine, Allah'ın mükâfat ve cezasına, o gün müşriklerin içinde bulundukları sapıklıktan dolayı düşecekleri pişmanlık ve hasrete ve iman edip itaat etmek için dünyaya geri dönüşü temenni etmelerine bağladı.
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (٩٠)
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet ise takva sahiplerine yaklaştırılır.” (90)
{وَأُزْلِفَتِ الجنة لِلْمُتَّقِينَ} أي قربت عطف جملة على جملة أي تزلف من موقف السعداء فينظرون اليها
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet ise takva sahiplerine yaklaştırılır”; yani yaklaştırılmıştır. Cümlenin cümleye atfıdır; yani cennet, mesut kimselerin durduğu yere yaklaştırılır da onlar cennete bakarlar.
وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ (٩١)
{ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ } “Ve cehennem de azgınlara apaçık gösterilir.” (91)
{وَبُرّزَتِ الجحيم} أي أظهرت حتى يكاد يأخذهم لهبها {لِلْغَاوِينَ} للكافرين
{ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ } “Ve cehennem apaçık gösterilir”; yani alevi onları neredeyse yakalayacak şekilde aşikâr kılınır. { لِلْغَاوِينَ } “azgınlara”; kâfirlere.
وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (٩٢) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (٩٣)
{ وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “Onlara şöyle denir: 'Nerede tapmakta olduklarınız? Allah'tan başka olanlar! Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?'” (92-93)
{وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله هَلْ يَنصُرُونَكُمْ أَوْ يَنتَصِرُونَ} يوبخون على إشراكهم فيقال لهم أين آلهتكم هل ينفعونكم بنصرتهم لكم أو هل ينفعون أنفسهم بانتصارهم لأنهم وآلهتهم وقود النار
{ وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “Onlara: 'Nerede Allah'tan başka tapmakta olduklarınız? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerini kurtarabiliyorlar mı?' denilir”; şirk koşmalarından dolayı azarlanırlar da onlara şöyle denilir: İlahlarınız nerede? Size yardım etmek suretiyle fayda veriyorlar mı yahut kendilerine yardım ederek nefislerine bir faydaları dokunuyor mu? Zira onlar ve ilahları cehennemin yakıtıdır.
فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ (٩٤)
{ فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ } “Artık onlar da o azgınlar da oraya tepe taklak atılırlar.” (94)
{فكبكبوا} انكسوا وطرح بعضهم بعض {فِيهَا} في الجحيم {هُمْ} أي الآلهة {والغاوون} وعبدتهم الذين برزت لهم والكبكبة تكرير الكب جعل التكرير في اللفظ دليلاً على التكرير في المعنى كأنه إذا ألقي في جهنم ينكب مرة إثر مرة حتى يستقر في قعرها نعوذ بالله منها
{ فَكُبْكِبُوا } “Tepe taklak atılırlar”; baş aşağı edilirler ve birbiri ardınca atılırlar. { فِيهَا } “oraya”; cehenneme. { هُمْ } “onlar”; yani putlar. { وَالْغَاوُونَ } “ve azgınlar”; kendilerine cehennem aşikâr edilen o putperestler. Kebkebe (كَبْكَبَة), keb (كَبّ) fiilinin tekrarıdır; lafızdaki tekrar manadaki tekrara delil kılınmıştır; sanki cehenneme atıldığında dibine yerleşinceye kadar tekrar tekrar yuvarlanır gibidir. Ondan Allah'a sığınırız.
وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (٩٥)
{ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ } “Ve İblis'in bütün orduları da.” (95)
{وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ} شياطينه أو متبعوه من عصاة الإنس والجن
{ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ } “Ve İblis'in bütün orduları da”; onun şeytanları yahut insan ve cinden olan asi takipçileri.
قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ (٩٦)
{ قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ } “Orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler:” (96)
{قَالُواْ وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ} يجوز أن ينطق الله الأصنام حتى يصح
{ قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ } “Orada birbirleriyle çekişerek şöyle derler”; Allah'ın putları konuşturması mümkündür, böylece karşılıklı konuşma
التقاول والتخاصم ويجوز أن يجري ذلك بين العصاة والشياطين
ve çekişme sahih olur; bu çekişmenin asiler ile şeytanlar arasında cereyan etmesi de caizdir.
تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٩٧)
{ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Allah'a andolsun ki biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz.” (97)
{تالله إِن كُنَّا لَفِى ضلال مُّبِينٍ}
{ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Allah'a andolsun ki biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz.”
إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٩٨)
{ إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Çünkü sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.” (98)
{إِذْ نُسَوّيكُمْ} نعدلكم أيها الأصنام {بِرَبّ العالمين} في العبادة
{ إِذْ نُسَوِّيكُمْ } “Sizi bir tutuyorduk”; ey putlar, sizi denk tutuyorduk { بِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “âlemlerin Rabbi ile”; ibadette.
وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ (٩٩)
{ وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Bizi ancak o günahkârlar saptırdı.” (99)
{وَمَا أَضَلَّنَا إِلاَّ المجرمون} أي رؤساؤهم الذين أضلوهم أو إبليس وجنوده ومن سن الشرك
{ وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Bizi ancak o günahkârlar saptırdı”; yani onları saptıran reisleri yahut İblis ve orduları ve şirki ilk çıkaran kimseler.
فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ (١٠٠)
{ فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ } “Şimdi bizim için hiçbir şefaatçi yoktur.” (100)
{فَمَا لَنَا مِن شافعين} كما للمؤمنين من الأنبياء والأولياء والملائكة
{ فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ } “Şimdi bizim için hiçbir şefaatçi yoktur”; müminlerin peygamberlerden, velilerden ve meleklerden şefaatçileri olduğu gibi.
وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (١٠١)
{ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Ne de sıcak bir dost.” (101)
{وَلاَ صَدِيقٍ حَمِيمٍ} كما نرى لهم أصدقاء إذ لا يتصادق في الآخرة إلا المؤمنون وأما أهل النار فبينهم التعادي الأخلاء يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إلا المتقين أو فما لنا من شافعين
{ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Ne de sıcak bir dost”; nitekim müminlerin dostları olduğunu görürüz. Çünkü ahirette sadece müminler dostluk kurarlar; cehennem ehline gelince aralarında düşmanlık vardır: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır”. Yahut 'bizim için hiçbir şefaatçi yoktur
الشعراء (١١١ - ١٠٢)
Şuarâ (102 - 111)
ولا صديق حميم من الذين كنا نعدهم شفعاء وأصدقاء لأنهم كانوا يعتقدون في أصنامهم أنهم شفعاؤهم عند الله وكان لهم الأصدقاء من شياطين الإنس والحميم من الاحتمام وهو الاهتمام الذي يهمه ما يهمك أو من الحامّة بمعنى الخاصة وهو الصديق الخاص وجمع الشافع ووحد الصديق لكثرة الشفعاء في العادة وأما الصديق وهو الصادق في ودادك الذي يهمه ما أهمك فقليل وسئل حكيم عن الصديق فقال اسم لا معنى له وجاز أن يراد بالصديق الجمع
ve şefaatçi ve dost sandıklarımızdan hiçbir sıcak dost da yoktur' [demektir]; çünkü onlar putlarının Allah katında kendilerine şefaatçi olduklarına inanıyorlardı ve insan şeytanlarından dostları vardı. Hamîm (حَمِيم); ihtimâm (احتمام) kökünden olup seni üzen şeyin kendisini de üzdüğü kimsedir yahut hâssa (حَامَّة) kökünden olup özel dost demektir. Şefaatçi çoğul getirilip dost tekil getirilmiştir; zira adeten şefaatçiler çok olur. Sevgi ve bağlılığında sadık olan ve senin derdinle dertlenen gerçek dosta gelince, o pek azdır. Bir hikmet ehline dost hakkında sorulduğunda: 'Anlamı olmayan bir isimdir' demiştir. Dost (sadîk) kelimesiyle çoğulun kastedilmesi de caizdir.
فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠٢)
{ فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Keşke bizim için bir dönüş daha olsaydı da müminlerden olsaydık!” (102)
{فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} رجعة إلى الدنيا {فَنَكُونَ مِنَ المؤمنين} وجواب لو محذوف وهو لفعلنا كيت وكيت أو لو في مثل هذا بمعنى التمني كأنه قيل فليت لنا كرة لما بين معنى لو وليت من التلاقى
{ فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً } “Keşke bizim için bir dönüş daha olsaydı”; dünyaya bir dönüş. { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “da müminlerden olsaydık!” Lev (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur ve 'şöyle şöyle yapardık' demektir. Yahut böylesi yerlerde lev (لَوْ) temenni manasındadır; lev ile leyte arasındaki anlam ortaklığından ötürü sanki 'keşke bizim için bir dönüş olsaydı' denilmiş gibidir.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٠٣)
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” (103)
{إِنَّ فِى ذَلِكَ} فيما ذكر من الأنباء {لآيَةً} أي لعبرة لمن اعتبر {وَمَا كَانَ أكثرهم مؤمنين} فيقال فريقاً منهم آمنوا
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ } “Şüphesiz bunda”; zikredilen bu haberlerde { لَآيَةً } “bir ibret vardır”; yani ibret alan kimse için bir ibret. { وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ama onların çoğu iman etmiş değildi”; öyle ki onlardan bir kısmının iman ettiği söylenebilsin.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٠٤)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (104)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز} المنتقم ممن كذب إبراهيم بنار الجحيم
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir”; İbrahim'i yalanlayanlardan cehennem ateşiyle intikam alandır,
{الرحيم} المسلم كل ذي قلب سليم إلى جنة النعيم
{ الرَّحِيمُ } “çok merhametlidir”; her selim kalp sahibini Naîm cennetine ulaştırandır.
كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ (١٠٥)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nuh kavmi de peygamberleri yalanladı.” (105)
{كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ المرسلين} القوم يذكر ويؤنث قيل ولد نوح في زمن آدم ﵇ ونظير قوله المرسلين والمراد نوح ﵇ قولك فلان يركب الدواب ويلبس البرود وماله إلا دابة أو برد أو كانوا ينكرون بعث الرسل أصلاً فلذا جمع أو لأن من كذب واحداً منهم فقد كذب الكل لأن كل رسول يدعو الناس إلى الإيمان بجميع الرسل وكذا جميع ما في هذه السورة
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nuh kavmi de peygamberleri yalanladı”; kavm (قَوْم) kelimesi müzekker de müennes de kullanılabilir. Nuh'un Âdem aleyhisselâm zamanında doğduğu söylenmiştir. Kastedilen Nuh aleyhisselâm olduğu halde { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” şeklinde çoğul gelmesinin bir benzeri; elinde sadece tek bir binek veya bürde varken kişinin 'Falanca bineklere biner ve bürdeler giyer' demesi gibidir. Yahut onlar peygamberlerin gönderilmesini kökten inkâr ediyorlardı, bu sebeple çoğul getirilmiştir. Veya bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış sayılacağı içindir; zira her bir peygamber insanları bütün peygamberlere iman etmeye çağırır. Bu surede geçen tüm benzer ifadeler de böyledir.
إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٠٦)
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Nuh onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız?'” (106)
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ} نسباً لا ديناً {نُوحٌ أَلاَ تَتَّقُونَ} خالق الأنام فتتركوا عبادة الأصنام
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ } “Hani kardeşleri onlara demişti”; dinde değil nesepten kardeşleri. { نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Nuh: Sakınmaz mısınız?”; mahlûkatın Yaratıcısından sakınıp da putlara tapmayı bırakmaz mısınız?
إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٠٧)
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.” (107)
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} كان مشهوراً بالأمانة فيهم كمحمد ﵊ فى قريش
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim”; tıpkı Kureyş içinde Muhammed aleyhisselâm gibi, o da aralarında güvenilirliğiyle meşhurdu.
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٠٨)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (108)
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} فيما آمركم به وأدعوكم إليه من الحق
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin”; size emrettiğim ve sizi çağırdığım hak hususunda.
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٠٩)
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” (109)
{وما أسألكم عَلَيْهِ} على هذا الأمر {مِنْ أَجْرٍ} جزاء {إن أجري} بالفتح مدني وشامي وأبو عمرو وحفص {إِلاَّ على رَبّ العالمين} فلذلك أريده
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ } “Buna karşılık sizden istemiyorum”; bu tebliğ işine karşılık, { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret”; bir mükâfat. { إِنْ أَجْرِيَ } “Benim mükâfatım [başkasına değil]” ifadesindeki [yâ harfini] Medine ve Şam ehli, Ebû Amr ve Hafs fetha ile (ecriye şeklinde) okumuştur. { إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “ancak âlemlerin Rabbine aittir”; bu yüzden [mükâfatı sadece] O'ndan isterim.
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١١٠)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (110)
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} كرره ليقرره في نفوسهم مع تعليق كل واحد منهما بعلة فعلة الأول كونه أمينا فبما بينهم وعلة الثاني حسم طمعه منهم كأنه قال إذا عرفتم رسالتي وأمانتي فاتقوا الله ثم إذا عرفتم احترازي من الأجر فاتقوا الله
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin”; her ikisini de birer gerekçeye bağlayarak zihinlerine iyice yerleştirmek için bu ifadeyi tekrarladı. Birincisinin gerekçesi, aralarında güvenilir bir kimse olmasıdır. İkincisinin gerekçesi ise onlardan [maddi] bir beklentisinin bulunmadığını kesinleştirmesidir. Sanki şöyle demiştir: 'Benim peygamberliğimi ve güvenilirliğimi bildiğinize göre Allah'tan korkun; sonra da ücretten kaçındığımı anladığınıza göre Allah'tan korkun.'
قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ (١١١)
{ قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Dediler ki: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?'” (111)
{قالوا أنؤمن لك واتبعك} الواو للحال وقد مضمرة بعدها دليله قراءة يعقوب وأتباعك جمع تابع كشاهد وأشهاد أو تبع كبطل وأبطال {الأرذلون} السفلة والرذلة الخسة والدناءة وإنما استرذلوهم
{ قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ } “Dediler ki: Sana uymuşken biz sana inanır mıyız?”; buradaki vâv harfi hâl bildirmektedir (vâv-ı hâliyedir) ve sonrasında gizli bir “kad” (قَدْ) edatı vardır. Yakub'un, şâhid-eşhâd veya teba'-etbâ' vezninde tâbi olanın çoğulu olarak “ve etbâuke” (وَأَتْبَاعُكَ) şeklindeki kıraati buna delildir. { الْأَرْذَلُونَ } “en aşağılık kimseler”; ayak takımı demektir. Rezâlet (رَذْلَة); bayağılık ve alçaklık anlamına gelir. Onları hakir görmeleri ise,
لا تضاع نسبهم وقلة نصيبهم من الدنيا وقيل كانوا من أهل الصناعات الدنيئة والصناعة لا تزري بالديانة فالغنى غنى الدين والنسب نسب التقوى ولا يجوز
soylarının düşüklüğü ve dünyadan nasiplerinin azlığı sebebiyledir. Onların basit meslek sahipleri olduğu da söylenmiştir; oysa meslek dindarlığa leke sürmez. Zira gerçek zenginlik din zenginliği, gerçek asalet de takva asaletidir. Dolayısıyla
الشعراء (١٢٧ - ١١٢)
Şuarâ (112-127)
أن يسمى المؤمن رذلاً وإن كان أفقر الناس وأوضعهم نسباً وما زالت أتباع الأنبياء كذلك
insanların en fakiri ve nesepçe en düşüğü bile olsa bir mümine 'aşağılık' denilmesi caiz değildir. Peygamberlerin tabileri de her devirde hep böyle olagelmiştir.
قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١١٢)
{ قَالَ وَمَا عِلْمِي بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “[Nuh] dedi ki: 'Onların yapmakta oldukları hakkında benim ne bilgim olabilir?'” (112)
{قال وما علمي} وأي شيء وأعلم {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} من الصناعات إنما أطلب منهم الايمان وقيل إنهم طعنوا مع استرذالهم في إيمانهم وقالوا إن الذين آمنوا بك ليس في قلوبهم ما يظهرونه فقال ما علي إلا اعتبار الظواهر دون التفتيش عن السرائر
{ قَالَ وَمَا عِلْمِي } “[Nuh] dedi ki: Benim ne bilgim olabilir?”; benim ne bilgim ve alakam olabilir ki? { بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yapmakta oldukları hakkında”; icra ettikleri meslekler hakkında. Ben onlardan sadece iman talep ederim. Onları hakir görmelerinin yanı sıra imanlarını da dillerine dolayarak 'Sana iman edenlerin kalplerinde açığa vurdukları şey yoktur' dedikleri, bunun üzerine [Nuh'un]: 'Benim vazifem gizli halleri araştırmak değil, sadece zahire göre hükmetmektir' dediği de söylenmiştir.
إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ (١١٣)
{ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Eğer düşünebilseniz, onların hesabı ancak Rabbime aittir.” (113)
{إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ على رَبّى لَوْ تَشْعُرُونَ} أن الله يحاسبهم على ما في قلوبهم
{ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلَّا عَلَى رَبِّي لَوْ تَشْعُرُونَ } “Eğer düşünebilseniz, onların hesabı ancak Rabbime aittir”; Allah'ın onların kalplerindekinden ötürü kendilerini hesaba çekeceğini [bir düşünebilseniz].
وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٤)
{ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim.” (114)
{وَمَا أَنَاْ بِطَارِدِ المؤمنين} أي ليس من شأني أن أتبع شهواتكم بطرد المؤمنين طمعاً في إيمانكم
{ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim”; yani sizin iman etmeniz umuduyla müminleri kovup heva ve heveslerinize uyacak değilim.
إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ (١١٥)
{ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.” (115)
{إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} ما علي إلا أن أنذركم إنذاراً بيناً بالبرهان الصحيح الذي يتميز به الحق من الباطل ثم أنتم أعلم بشأنكم
{ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım”; benim vazifem ancak hakkın batıldan ayırt edildiği sahih delillerle sizi apaçık uyarmaktan ibarettir; sonra durumunuzu siz daha iyi bilirsiniz.
قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ (١١٦)
{ قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “Dediler ki: 'Ey Nuh! Eğer [bu davandan] vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!'” (116)
{قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يا نُوحُ} عما تقول {لَتَكُونَنَّ مِنَ المرجومين} من المقتولين بالحجارة
{ قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا نُوحُ } “Dediler ki: Ey Nuh! Eğer vazgeçmezsen”; söylediklerinden. { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “mutlaka taşlananlardan olacaksın!”; taşlanarak öldürülenlerden.
قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ (١١٧)
{ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “[Nuh] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı.'” (117)
{قَالَ رَبّ إِنَّ قَوْمِى كَذَّبُونِ} ليس هذا إخباراً بالتكذيب لعلمه أن عالم الغيب والشهادة أعلم ولكنه أراد أنهم كذبوني في وحيك ورسالتك
{ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “[Nuh] dedi ki: Rabbim! Şüphesiz kavmim beni yalanladı”; bu, yalanlamayı haber vermek kabilinden değildir; zira gaybı ve şehadeti bilenin bunu çok iyi bildiğini bilmektedir. Bilakis o, onların vahyinde ve elçiliğinde kendisini yalanladıklarını kastetmiştir.
فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١١٨)
{ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “'Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır; beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar.'” (118)
{فافتح بيني وبينهم فتحا} أي فاحكم بيني وبينهم حكما والفتاحة الحكوم والفتاح الحاكم لأنه يفتح المستغلق كما سمي فيصلاً لأنه يفصل بين الخصومات {وَنَجّنِى وَمَن مَّعِى} معي حفص {مِنَ المؤمنين} من عذاب عملهم
{ فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحًا } “Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle ayır”; yani aramızda tam bir hükümle hükmet. Fetâha (فَتَاحَة) hüküm, fettâh (فَتَّاح) da kapalı olanı açtığı için hâkim demektir. Tıpkı çekişmeleri ayırıp çözdüğü için faysal (فَيْصَل) denilmesi gibi. { وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ } “Beni ve benimle beraber olanları kurtar”; [yâ harfini] Hafs fetha ile (ma'iye şeklinde) okumuştur. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminleri”; onların yaptıklarının azabından.
فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١١٩)
{ فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık.” (119)
{فأنجيناه وَمَن مَّعَهُ فِى الفلك} الفلك السفينة وجمعه فلك فالواحد بوزن قفل والجمع بوزن أسد {المشحون} المملوء ومنه شحنة البلد أي الذي يملؤه كفاية
{ فَأَنْجَيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ } “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri o gemide kurtardık”; Fülk (فُلْك) gemi demektir, çoğulu da fülktür; tekili kufl (قُفْل), çoğulu ise üsd (أُسْد) veznindedir. { الْمَشْحُونِ } “dolu”; tamamen doldurulmuş. Şıhnetü'l-beled (şehri korumaya yetecek kadar dolduran kuvvet) ifadesi de buradan gelir.
ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ (١٢٠)
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ الْبَاقِينَ } “Sonra da geride kalanları suda boğduk.” (120)
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ} أي بعد إنجاء نوح ومن آمن {الباقين} من قومه
{ ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ } “Sonra da boğduk”; yani Nuh'u ve iman edenleri kurtardıktan sonra, { الْبَاقِينَ } “geride kalanları”; kavminden geriye kalanları.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٢١)
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu yine de inanmamışlardı.” (121)
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu yine de inanmamışlardı.”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٢٢)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (122)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز} المنتقم بإهانة من جحد وأصر {الرحيم} المنعم بإعانة من وحد واقر
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir”; inkâr edip bunda ısrar edenleri alçaltarak intikam alandır. { الرَّحِيمُ } “çok merhametlidir”; tevhid edip ikrar edenlere yardım ederek nimet verendir.
كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣)
{ كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd kavmi de peygamberleri yalanladı.” (123)
{كَذَّبَتْ عَادٌ المرسلين} هي قبيلة وفي الأصل اسم رجل هو ابوالقبيلة
{ كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd kavmi de peygamberleri yalanladı”; Âd bir kabiledir, aslında ise kabilenin atası olan adamın ismidir.
إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٢٤)
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız?'” (124)
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلاَ تَتَّقُونَ}
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: Sakınmaz mısınız?”
إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٢٥)
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.” (125)
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٢٦)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (126)
{فاتقوا الله} في تكذيب الرسول الأمين {وَأَطِيعُونِ}
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah'tan korkun”; güvenilir elçiyi yalanlama konusunda, { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin.”
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٢٧)
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” (127)
{وما أسألكم عليه من أجر إن أجري إلا على رب العالمين}
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.”
أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ (١٢٨)
{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ } “Siz her yüksek tepeye eğlenmek için bir anıt mı dikiyorsunuz?” (128)
{أتبنون بكل ريع}
{ أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ } “Her yüksek tepeye mi bina ediyorsunuz?”
مكان مرتفع {آية} برج حمام أو بناء يكون لارتفاعه كالعلامة يسخرون بمن مر بهم {تَعْبَثُونَ} تلعبون
Yüksek bir yere. { آيَةً } “bir alâmet/anıt”; güvercin kulesi yahut yüksekliğinden ötürü bir işaret gibi olup yanlarından gelip geçenlerle alay ettikleri bir bina. { تَعْبَثُونَ } “eğleniyorsunuz”; boş şeylerle oyalanıyorsunuz.
وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ (١٢٩)
{ وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ve ebedî kalacağınızı umarak muhkem kaleler mi ediniyorsunuz?” (129)
{وتتخذون مصانع} مآخذ الماء أو قصور مشيدة أو حصوناً {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} ترجون الخلود فى الدنيا
{ وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ } “Muhkem yapılar mı ediniyorsunuz?”; su havuzları veya yüksek saraylar yahut kaleler. { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ebedî kalacağınızı umarak”; dünyada ebedî kalmayı umarak.
وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ (١٣٠)
{ وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi mi yakalıyorsunuz?” (130)
{وإذا بطشتم} أخذتم أخذ العقوبة {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} قتلاً بالسيف وضرباً بالسوط والجبار الذي يقتل ويضرب على الغضب
{ وَإِذَا بَطَشْتُمْ } “Yakaladığınız zaman”; cezalandırmak maksadıyla yakaladığınızda, { بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “zorbalar gibi yakalıyorsunuz”; kılıçla öldürerek ve kamçıyla döverek. Cebbâr (zorba); öfkelendiğinde öldüren ve döven kimsedir.
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٣١)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (131)
{فاتقوا الله} في البطش {وَأَطِيعُونِ} فيما أدعوكم إليه
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah'tan korkun”; zorbalık yapma hususunda, { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin”; sizi kendisine çağırdığım şeyde.
وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ (١٣٢)
{ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden sakının.” (132)