{واتقوا الذى أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ} من النعم ثم عددها عليهم فقال
{ وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden sakının.”; yani nimetlerden. Sonra bu nimetleri onlar için sayıp şöyle buyurdu:
أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ (١٣٣)
{ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ } “Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti.” (133)
{أمدكم بأنعام وبنين} قرن البنين الأنعام لأنهم يعينونهم على حفظها والقيام عليها
{ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ } “Size davarlar ve oğullar vererek yardım etti.” Oğulları davarlarla birlikte zikretti; çünkü onlar hayvanları koruma ve bakımlarını üstlenme konusunda kendilerine yardımcı olurlar.
وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٣٤)
{ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçeler ve pınarlar [verdi].” (134)
{وجنات وعيون}
{ وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçeler ve pınarlar [verdi].”
إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٣٥)
{ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum.” (135)
{إِنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} إن عصيتمونى
{ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin hakkınızda büyük bir günün azabından korkuyorum”; bana isyan ederseniz.
قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ (١٣٦)
{ قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ } “Dediler ki: 'Öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.'” (136)
{قَالُواْ سَوَآءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ من الواعظين} أى لا يقبل كلامك ودعوتك وعظت أم سكت ولم يقل أم لم تعظ لرءوس الآى
{ قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ } “Dediler ki: 'Öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir'”; yani öğüt versen de sussan da sözün ve davetin kabul edilmez. Ayet sonlarındaki uyum (fâsıla) sebebiyle “أم لم تعظ” (yoksa öğüt vermedin mi) dememiştir.
إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ (١٣٧)
{ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir.” (137)
{إِنْ هذا إِلاَّ خُلُقُ الأولين} ما هذا الذى نحن عليه من الحياة والموت واتخاذا لا بتناء إلا عادة الأولين أو ما نحن عليه دين الأولين إلا خلق الأولين مكي وبصري ويزيد وعلى أى ما جئت به اختلاف الأولين وكذب المتنبئين قبلك كقولهم أساطير الأولين أو خلقنا كخلق الأولين نموت ونحيا كما حيوا
{ إِنْ هَذَا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir.” Bizim içinde bulunduğumuz bu hayat, ölüm ve binalar dikme durumu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir. Yahut üzerinde bulunduğumuz şey öncekilerin dinidir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Yezîd ve Ali kıraatinde { خَلْقُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin uydurmasıdır” şeklinde okunmuştur; yani senin getirdiğin şey, öncekilerin uydurması ve senden önceki peygamberlik taslayanların yalanıdır, tıpkı onların “öncekilerin masalları” demeleri gibi. Yahut bizim yaratılışımız öncekilerin yaratılışı gibidir; onlar nasıl yaşayıp öldülerse biz de öyle yaşar ve ölürüz.
وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (١٣٨)
{ وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve biz azap görecek de değiliz.” (138)
{وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} في الدنيا ولا بعث ولا حساب
{ وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve biz azap görecek de değiliz”; ne dünyada ne de yeniden dirilme ve hesap vardır.
فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Böylece onu yalanladılar, biz de onları helâk ettik. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi.” (139)
{فَكَذَّبُوهُ} أي هوداً {فأهلكناهم} بريح صرصر عاتية {إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{ فَكَذَّبُوهُ } “Böylece onu yalanladılar”; yani Hûd'u. { فَأَهْلَكْنَاهُمْ } “Biz de onları helâk ettik”; şiddetle esen dondurucu ve kasıp kavuran bir rüzgârla. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdi.”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٤٠)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (140)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم}
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ (١٤١)
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ } “Semûd [kavmi] de elçileri yalanladı.” (141)
{كَذَّبَتْ ثَمُودُ المرسلين}
{ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ } “Semûd [kavmi] de elçileri yalanladı.”
إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٤٢)
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Salih onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız?'” (142)
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالح أَلا تَتَّقُونَ}
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صَالِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Salih onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız?'”
إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٤٣)
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.” (143)
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٤٤)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (144)
{فاتقوا الله وأطيعون}
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.”
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٤٥)
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.” (145)
{وما أسألكم عليه من أجر إن أجري إلا على رب العالمين}
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.”
أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ (١٤٦)
{ أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ } “Siz burada güven içinde [kendi halinize] bırakılacak mısınız?” (146)
{أَتُتْرَكُونَ} إنكار لأن يتركوا خالدين في نعيمهم لا يزالون عنه {في ما ها هنا} فى الذى استقر
{ أَتُتْرَكُونَ } “Siz bırakılacak mısınız?”; onların nimetleri içinde ebedî olarak bırakılmalarını ve bundan asla ayrılmayacaklarını inkâr [ve kınama]dır. { فِي مَا هَاهُنَا } “buradaki şeyler içinde”; yerleşik olan,
الشعراء (١٥٧ - ١٤٧)
Şuarâ (147 - 157)
فى هذا المكان من النعيم {آمنين} من العذاب والزوال والموت ثم فسره بقوله
bu mekândaki nimetler içinde; { آمِنِينَ } “güven içinde”; azaptan, yok olmaktan ve ölümden güvende olarak. Sonra bunu şu sözüyle açıklamıştır:
فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (١٤٧)
{ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçelerde ve pınarlarda,” (147)
{فِى جنات وَعُيُونٍ} وهذا أيضاً إجمال ثم تفصيل
{ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “Bahçelerde ve pınarlarda”; bu da yine önce mücmel (özet) bırakıp sonra tafsil etmektir.
وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ (١٤٨)
{ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ } “Ekinler ve meyvesi olgunlaşmış hurmalıklar arasında?” (148)
{وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ} وعطف نخل على جنات مع أن الجنة تتناول النخل أول شيء تفضيلاً للنخل على سائر الشجر {طَلْعِهَا} هو ما يخرج من النخل كنصل السيف {هَضِيمٌ} لين خضيج كأنه قال ونخل قد أرطب ثمره
{ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ } “Ekinler ve hurmalıklar”; “cennet” (bahçe) kelimesi ilk olarak hurmayı kapsadığı halde hurmanın bahçeler üzerine atfedilmesi, hurmayı diğer ağaçlara üstün kılmak içindir. { طَلْعُهَا } “meyvesi/tomurcuğu”; hurmadan kılıç namlusu gibi çıkan şeydir. { هَضِيمٌ } “olgunlaşmış”; yumuşak ve olgun demektir, sanki 'meyvesi olgunlaşıp yumuşamış hurma' demiştir.
وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ (١٤٩)
{ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ } “Ve dağlardan ustalıkla evler yontuyorsunuz.” (149)
{وَتَنْحِتُونَ} تنقبون {مِنَ الجبال بُيُوتاً فارهين} شامي وكوفي حاذقين حال وغيرهم فرهين أشرين والفراهة الكيس والنشاط
{ وَتَنْحِتُونَ } “Yontuyorsunuz”; oyuyorsunuz, { مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ } “dağlardan ustalıkla evler.” Şam ve Kûfe kıraatinde hal (durum bildiren zarf) olarak { فَارِهِينَ } “ustalıkla/mahirce” şeklinde okunmuştur. Diğerleri ise { فَرِهِينَ } “şımarıkça/azgınca” şeklinde okumuştur. Ferâhe (فراهة); maharet, zekâ ve canlılık/hareketlilik demektir.
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٥٠)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (150)
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ}
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.”
وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ (١٥١)
{ وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “Ve haddi aşanların emrine uymayın.” (151)
{وَلاَ تُطِيعُواْ أَمْرَ المسرفين} الكافرين أو التسعة الذين عقروا الناقة جعل الأمر مطاعاً على المجاز الحكمي والمراد الامر وهو كل جملة أخرجت الحكم المفاد بها عن موضوعه في العقل لضرب من التأول كقولهم أنبت الربيع البقل
{ وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “Ve haddi aşanların emrine uymayın.”; kâfirlerin yahut dişi deveyi boğazlayan dokuz kişinin. Bir tür teville, ifade ettiği hükmü akıldaki asıl konusundan çıkaran her cümlede olduğu gibi -nitekim 'ilkbahar otları bitirdi' denilmesi gibi- hükmî mecaz yoluyla 'emir' (buyruk) itaat edilen yapılmıştır, asıl kastedilen ise emredendir.
الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ (١٥٢)
{ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ } “Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar ve düzeltmezler.” (152)
{الذين يُفْسِدُونَ فِى الأرض} بالظلم والكفر {وَلاَ يُصْلِحُونَ} بالإيمان والعدل والمعنى أن فسادهم مصمت ليس معه شيء من الصلاح كما تكون حال بعض المفسدين مخلوطة ببعض الصلاح
{ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar”; zulüm ve küfürle, { وَلَا يُصْلِحُونَ } “ve düzeltmezler”; iman ve adaletle. Anlam şudur: Bazı bozguncuların durumunun biraz ıslah ile karışık olması gibi değil, onların bozgunculuğu katıksızdır, içinde hiçbir ıslah yoktur.
قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٥٣)
{ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin.'” (153)
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين} المسحر الذي سحر كثيراً حتى غلب على عقله وقيل هو من السحر الرئة وأنه بشر
{ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin.'” Müsehhar (مُسَحَّر); aklına galebe çalınacak kadar kendisine defalarca büyü yapılmış kimsedir. Bunun seher (سَحْر) yani akciğerden geldiği, dolayısıyla 'akciğeri olan bir beşer' [anlamında olduğu] da söylenmiştir.
مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٥٤)
{ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir.” (154)
{ما أنت إلا بشر مثلنا فأت بآية إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} في دعوى الرسالة
{ مَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا فَأْتِ بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin. Eğer doğrulardan isen haydi bir mucize getir”; peygamberlik iddiasında.
قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ (١٥٥)
{ قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “[Salih] dedi ki: 'İşte bu dişi bir devedir. Su içme hakkı bir gün onun, belirli bir günün su içme hakkı da sizindir.'” (155)
{قَالَ هذه نَاقَةٌ لَّهَا شِرْبٌ} نصيب من الماء فلا تزاحموها فيه {وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَّعْلُومٍ} لا تزاحمكم هي فيه روي أنهم قالوا نريد ناقة عشراء تخرج
{ قَالَ هَذِهِ نَاقَةٌ لَهَا شِرْبٌ } “[Salih] dedi ki: 'İşte bu dişi bir devedir. Su içme hakkı onundur'”; sudan bir paydır, dolayısıyla onda onunla çekişmeyin, { وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “belirli bir günün su içme hakkı da sizindir”; o da o günde sizinle çekişmez. Rivayet edildiğine göre onlar: 'Şu kayadan çıkacak ve bir erkek sıpa doğuracak on aylık gebe bir dişi deve istiyoruz' dediler.
من هذه الصخرة فتلد سقباً فجعل صالح يتفكر فقال له جبريل صل ركعتين واسأل ربك الناقة ففعل فخرجت الناقة ونتجت سقباً مثلها في العظم وصدرها ستون ذراعاً وإذا كان يوم شربها شربت ماءهم كله وإذا كان يوم شربهم لا تشرب فيه الماء وهذا دليل على جواز المهايأة لأن قوله لها شرب ولكم شرب يوم معلوم من المهايأة
Salih düşünmeye başladı. Bunun üzerine Cebrail ona: 'İki rekât namaz kıl ve Rabbinden deveyi iste' dedi. O da öyle yaptı; deve çıktı ve irilikte kendisi gibi olan bir erkek yavru doğurdu. Devenin göğsü altmış arşındı. Onun su içme günü olduğunda onların bütün suyunu içerdi; onların su içme günü olduğunda ise deve sudan içmezdi. Bu durum 'mühâyee'nin (nöbetleşe yararlanmanın) caiz olduğuna delildir; çünkü { لَهَا شِرْبٌ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “Su içme hakkı bir gün onun, belirli bir günün su içme hakkı da sizindir” buyruğu mühâyee kabilindendir.
وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥٦)
{ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Ona bir kötülükle dokunmayın; yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.” (156)
{وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوء} بضرب أو عقر أو غير ذلك {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} عظم اليوم لحلول العذاب فيه ووصف اليوم به أبلغ من وصف العذاب لأن الوقت إذا عظم بسببه كان موقعه من العظم أشد
{ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ } “Ona bir kötülükle dokunmayın”; vurarak, boğazlayarak veya başka bir şekilde. { فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar”. Günün büyüklüğü, azabın o günde inmesindendir. Günün bu nitelikle nitelenmesi, azabın nitelenmesinden daha beliğdir; çünkü zaman azap sebebiyle büyüdüğünde, onun büyüklükteki yeri daha şiddetli olur.
فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ (١٥٧)
{ فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ } “Sonunda onu boğazladılar da pişman oldular.” (157)
{فَعَقَرُوهَا} عقرها قدار ولكنهم راضون به فأضيف إليهم روي أن عاقرها قال لا أعقرها حتى ترضوا أجمعين فكانوا يدخلون على المرأة في خدرها فيقولون أترضين فتقول نعم وكذلك صبيانهم {فَأَصْبَحُواْ نادمين} على عقرها خوفاً من نزول العذاب بهم لاندم توبة أو ندموا حين لا ينفع الندم وذلك
{ فَعَقَرُوهَا } “Sonunda onu boğazladılar”. Onu Kıdâr boğazladı; fakat hepsi buna razı oldukları için fiil onlara isnat edildi. Rivayet edildiğine göre onu boğazlayan kimse: 'Hepiniz razı olmadıkça onu boğazlamam' dedi. Bunun üzerine kadının odasına varıp: 'Razı mısın?' diye sorarlar, o da 'Evet' derdi; çocukları da aynı şekildeydi. { فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ } “Da pişman oldular”; tevbe pişmanlığı olarak değil, azabın üzerlerine inmesinden korktukları için onu boğazladıklarına pişman oldular veya pişmanlığın fayda vermediği anda pişman oldular; bu da,
الشعراء (١٧١ - ١٥٨)
Şuarâ (158-171)
عند معاينة العذاب أو على ترك الولد
azabı bizzat gördükleri zamandır veya [devenin] yavrusunu bırakmış olduklarına [pişman oldular].
فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٥٨)
{ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” (158)
{فَأَخَذَهُمُ العذاب} المقدم ذكره {إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُّؤْمِنِينَ}
{ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ } “Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi”; önceden zikredilen azap. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٥٩)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (159)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم}
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ (١٦٠)
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı.” (160)
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ المرسلين}
{ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ } “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı.”
إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٦١)
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Lût onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.” (161)
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ}
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani kardeşleri Lût onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.”
إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٦٢)
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “'Ben sizin için güvenilir bir peygamberim.'” (162)
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “'Ben sizin için güvenilir bir peygamberim.'”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٦٣)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” (163)
{فاتقوا الله وأطيعون}
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'”
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٦٤)
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” (164)
{وما أسألكم عليه من أجر إن أجري إلا على رب العالمين}
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'”
أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ (١٦٥)
{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ } “'İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?'” (165)
{أَتَأْتُونَ الذكران مِنَ العالمين} أراد بالعالمين الناس
{ أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ } “'İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?'”. Âlemler ile insanları kastetmiştir;
أتطئون الذكور من الناس مع كثرة الإناث أو أتطئون أنتم من بين عداكم من العالمين الذكر ان أي أنتم مختصون بهذه الفاحشة والعالمين على هذا كل ما ينكح من الحيوان
Kadınların çokluğuna rağmen insanlardan erkeklerle mi cinsel ilişkide bulunuyorsunuz? Yahut: Âlemlerden sizden başkaları dururken erkeklerle mi cinsel ilişkide bulunuyorsunuz, yani bu çirkin hayasızlığa yalnızca siz mi mahsussunuz? Bu takdirde âlemler, çiftleşen hayvan cinsinin tamamıdır.
وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ (١٦٦)
{ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ } “'Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz? Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz.'” (166)
{وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مّنْ أزواجكم} من تبيين لما خلق أو تبعيض والمراد بما خلق العضو المباح منهن وكانوا يفعلون مثل ذلك بنسائهم وفيه دليل على تحريم أدبار الزوجات والمملوكات ومن أجازه فقد أخطأ خطأ عظيماً {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} العادي المتعدي في ظلمه المتجاوز فيه الحد أي بل أنتم قوم أحق بأن توصوا بالعدوان حيث ارتكبتم مثل هذه العظيمة
{ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ } “'Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz?'”. [Ayetin başındaki] { مِنْ } (min), { مَا خَلَقَ } “yarattığı” ifadesini açıklamak veya bir kısmını belirtmek içindir. { مَا خَلَقَ } “yarattığı” ile kastedilen, onlardan mubah olan organdır; nitekim onlar kadınlarına da benzeri şeyi yapıyorlardı. Bunda eşlerin ve cariyelerin arka uzuvlarının [ilişki için] haram kılındığına delil vardır; bunu caiz gören kimse büyük bir hataya düşmüştür. { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ } “'Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz'”. Âdî (عَادِي); zulmünde haddi aşan, onda sınırı geçendir. Yani: Bilakis siz bu büyük günahı işlediğinizden ötürü haddi aşmakla nitelenmeye daha layık bir kavimsiniz.
قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ (١٦٧)
{ قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka sürülenlerden olacaksın!'” (167)
{قالوا لئن لم تنته يا لوط} عن إنكارك علينا وتقبيح أمرنا {لَتَكُونَنَّ مِنَ المخرجين} من جملة من أخرجناه من بين أظهرنا وطردناه من بلدنا ولعلهم كانوا يخرجون من أخرجوه على أسوأ حال
{ قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَا لُوطُ } “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen”; bizi kınamaktan ve işimizi çirkin görmekten, { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “mutlaka sürülenlerden olacaksın!'”; aramızdan çıkardığımız ve beldemizden kovduğumuz kimselerden olursun. Muhtemelen onlar çıkardıkları kimseyi en kötü halde çıkarırlardı.
قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ (١٦٨)
{ قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ } “[Lût] dedi ki: 'Şüphesiz ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim.'” (168)
{قَالَ إِنّى لِعَمَلِكُمْ مّنَ القالين} هو أبلغ من أن يقول قال فقولك فلان من العلماء أبلغ من قولك فلان عالم لأنك تشهد بأنه مساهم لهم في العلم والقلى البغض يقلي الفؤاد والكبد وفيه دليل على عظم المعصية لأن قلاه من حيث الدين
{ قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ } “[Lût] dedi ki: 'Şüphesiz ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim.'” Bu ifade, onun “ben buğzediyorum” demesinden daha beliğdir; nitekim 'falan kimse âlimlerdendir' demen, 'falan kimse âlimdir' demenden daha beliğdir, çünkü onun ilimde onlarla ortak olduğuna şahitlik etmektesin. Kıla (قِلَى); kalbi ve ciğeri dağlayan şiddetli buğuzdur. Bunda günahın büyüklüğüne delil vardır; çünkü onun buğzu din sebebiyledir.
رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ (١٦٩)
{ رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ } “'Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar.'” (169)
{رَبّ نَّجِنِى وَأَهْلِى مِمَّا يَعْمَلُونَ} من عقوبة عملهم
{ رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ } “'Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar'”; yaptıkları işin cezasından.
فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٧٠)
{ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık.” (170)
{فنجيناه وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} يعني بناته ومن آمن معه
{ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve bütün ailesini kurtardık”; yani kızlarını ve onunla birlikte iman edenleri.
إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٧١)
{ إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki bir kocakarı müstesna.” (171)
{إِلاَّ عَجُوزاً} هي امرأة لوط وكانت راضية بذلك والرضى بالمعصية في حكم العاصي واستثناء الكافرة من الأهل وهم مؤمنون للاشتراك فى هذا الاثم وإن لم تشاركهم في الإيمان {فِى الغابرين} صفة لها أى في الباقين في العذاب فلم تنج منه والغابر في اللغة الباقي كأنه قيل
{ إِلَّا عَجُوزًا } “Bir kocakarı müstesna”. O, Lût'un karısıdır; yapılan o işten razı idi, günaha rıza göstermek ise günahkâr hükmündedir. Mümin olan ehlinden kâfir olanın istisna edilmesi, imanda onlarla ortak olmasa da bu isimde ortak olmasındandır. { فِي الْغَابِرِينَ } “Geride kalanlar arasındaki” ifadesi onun sıfatıdır; yani azapta kalanlar arasında [kalarak] ondan kurtulamamıştır. Gâbir (غَابِر) lügatte geride kalan demektir. Sanki şöyle denilmiştir:
إلا عجوزا غابرة أى مقدارا غبورها إذ الغبور لم يكن
“Geride kalan bir kocakarı hariç”; yani geride kalması takdir edilmiş olan [kocakarı]; zira geride kalmak,
الشعراء (١٨٤ - ١٧٢)
Şuarâ (172-184)
صفتها وقت تنجيهم
kurtarılmaları anında onun sıfatı değildi.
ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٧٢)
{ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini helak ettik.” (172)
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخرين} والمراد بتدميرهم الائتفاك بهم
{ ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini helak ettik”. Onların helak edilmesiyle kastedilen, altlarının üstlerine getirilmesidir.
وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٣)
{ وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَسَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık. Uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” (173)
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَّطَرًا} عن قتادة أمطر الله على شذاذ القوم حجارة من السماء فأهلكهم الله وقيل لم يرض بالائتفاك حتى أتبعه مطراً من حجارة {فَسَاء} فاعله {مَطَرُ المنذرين} والمخصوص بالذم وهو مطرهم محذوف ولم يرد بالمنذرين قوماً بأعيانهم بل المراد جنس الكافرين
{ وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا } “Üzerlerine bir yağmur yağdırdık”. Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: Allah kavmin sağda solda kalanlarının üzerine gökten taş yağdırdı ve Allah onları helak etti. Şöyle de denilmiştir: [Allah] altlarının üstüne getirilmesiyle yetinmeyip peşinden taş yağmuru yağdırdı. { فَسَاءَ } “ne de kötü oldu!”; faili { مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “uyarılanların yağmuru” ifadesidir. Yergiye tahsis edilen öge (onların yağmuru) ise hazfedilmiştir. Uyarılanlar ile bizzat muayyen bir kavim kastedilmemiş, bilakis kâfirler cinsi kastedilmiştir.
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٤)
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” (174)
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٧٥)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (175)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم}
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.”
كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ (١٧٦)
{ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı.” (176)
{كذب أصحاب الأيكة} بالهمزة والجر هي غيضة تنبت ناعم الشجر عن الخليل ليكة حجازي وشامي وكذا في ص علم لبلد قيل أصحاب الأيكة هم أهل مدين التجئوا إلى غيضة إذ ألح عليهم الوهج والأصح أنها غيرهم نزلوا غيضة بعينها بالبادية وأكثر شجرهم المقل بدليل أنه لم يقل هنا أخوهم شعيب لأنه لم يكن من نسبهم بل ك كان من نسب أهل مدين فغي الحديث أن شعيباً أخا مدين أرسل إليهم وإلى أصحاب الأيكة {المرسلين}
{ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ } “Eyke halkı yalanladı”; hemze ve cer iledir. Eyke; Halîl'den [nakledildiğine göre] yumuşak/sık ağaçlar bitiren bir koruluktur. Hicaz ve Şam kıraatinde { لَيْكَةَ } (Leyke) şeklindedir; Sâd suresinde de böyledir ve bir belde özel ismidir. Eyke halkının, kavurucu sıcak kendilerini bunalttığında koruluğa sığınan Medyen halkı olduğu söylenmiştir. Sahih olan ise onların Medyenlilerden başkası olduğudur; çölde bizzat koruluğa yerleşmişlerdi ve ağaçlarının çoğu mukl ağacıydı. Nitekim burada { أَخُوهُمْ شُعَيْبٌ } “kardeşleri Şuayb” dememesi buna delildir; çünkü o onların soyundan değildi, aksine Medyen halkının soyundandı. Hadiste [şöyle] geçmektedir: Medyen'in kardeşi Şuayb hem onlara hem de Eyke halkına gönderilmiştir. { الْمُرْسَلِينَ } “Peygamberleri”.
إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ (١٧٧)
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.” (177)
{إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلاَ تَتَّقُونَ}
{ إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ } “Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.”