إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ (١٧٨)
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir peygamberim.” (178)
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ}
{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir peygamberim.”
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (١٧٩)
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.” (179)
{فاتقوا الله وأطيعون}
{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.”
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٠)
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.” (180)
{وما أسألكم عليه من أجر إن أجري إلا على رب العالمين}
{ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.”
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ (١٨١)
{ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } “Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın.” (181)
{أَوْفُواْ الكيل} أتموه {وَلاَ تَكُونُواْ مِنَ المخسرين} ولا تنقصوا الناس حقوقهم فالكيل وافٍ وهو مأمور به وطفيف وهو منهي عنه وزائد وهو مسكوت عنه فتركه دليل على أنه ان فعل فقد أحسن وإن لم يفعل فلا شيء عليه
{ أَوْفُوا الْكَيْلَ } “Ölçüyü tam yapın”; onu tastamam yerine getirin. { وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } “ve eksiltenlerden olmayın”; insanların haklarını eksiltmeyin. Zira ölçü; tam olandır ki emredilmiştir; eksik olandır ki yasaklanmıştır; ve fazla olandır ki hakkında bir şey söylenmemiştir. Dolayısıyla [fazla vermenin] terkedilmesi, [kişinin] bunu yapması hâlinde iyilik yapmış olacağına, yapmaması hâlinde ise kendisine bir sorumluluk düşmeyeceğine delildir.
وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ (١٨٢)
{ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “Ve doğru terazi ile tartın.” (182)
{وَزِنُواْ بالقسطاس المستقيم} وبكسر القاف كوفي غير أبي بكر وهو الميزان أو القبان فإن كان من القسط وهو العدل وجعلت العين مكررة فوزنه فعلاس وإلا فهو رباعي
{ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “Ve doğru terazi ile tartın”; Ebû Bekr hariç Kûfeliler kāf harfinin kesresiyle (el-Kıstâs) okumuşlardır. O, terazi veya kantardır. Eğer adalet anlamına gelen kıst (قِسْط) kökünden olup aynul-fiil tekrarlanmış kabul edilirse vezni fi‘lâs (فِعْلَاس) olur, aksi takdirde rubâî (dört harfli kök) bir kelimedir.
وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (١٨٣)
{ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “İnsanların hakkı olan şeyleri kısmayın ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.” (183)
{وَلاَ تَبْخَسُواْ الناس} يقال بخسته حقه إذا نقصته إياه {أشياءهم} دراهمهم ودنانيرهم بقطع أطرافها {وَلاَ تَعْثَوْاْ فِى الأرض مُفْسِدِينَ} ولا تبالغوا فيهم في الإفساد نحو قطع الطريق والغارة وإهلاك الزروع وكانوا يفعلون ذلك فنهوا عنه يقال عنا فى الارض إذا أفسد وعن في الأرض لغة في عثا
{ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ } “İnsanların hakkı olan şeyleri kısmayın”; bir kimsenin hakkını eksilttiğinde “onun hakkını bahese (بَخَسَهُ حَقَّهُ)” denir. { أَشْيَاءَهُمْ } “şeylerini”; kenarlarından kırparak dirhemlerini ve dinarlarını [kısmayın]. { وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın”; yol kesmek, baskın yapmak ve ekinleri yok etmek gibi fesat çıkarma hususunda aşırıya kaçmayın. Onlar bunu yapıyorlardı da bundan nehyolundular. Fesat çıkardığında “asâ fi'l-ard (عَثَا فِي الْأَرْضِ)” denir; “asâ fi'l-ard (عَثَا)” kelimesinde “anâ (عَنَا)” da bir lehçedir.
وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ (١٨٤)
{ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkun.” (184)
{واتقوا الذى خَلَقَكُمْ والجبلة} الجبلة عطف على كم أى اتقوا الذى
{ وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ } “Sizi ve nesilleri yaratan [Allah]'tan korkun”; el-Cibille (الْجِبِلَّةَ), “küm” zamirine matuftur. Yani: Şundan korkun ki
الشعراء (١٩٥ - ١٨٥)
Şuarâ (185 - 195)
خلقكم وخلق الجبلة {الأولين} الماضين
sizi yaratmış ve { الْأَوَّلِينَ } “önceki” geçmiş nesilleri yaratmıştır.
قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ (١٨٥)
{ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin.'” (185)
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين}
{ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmişlerdensin.'”
وَمَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ (١٨٦)
{ وَمَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ } “'Sen de sadece bizim gibi bir insansın ve biz senin kesinlikle yalancılardan olduğunu düşünüyoruz.'” (186)
{وَمَا أَنتَ إِلاَّ بَشَرٌ مّثْلُنَا} إدخال الواو هنا ليفيد معنيين كلاهما مناف للرسالة عندهم التسحير والبشرية وتركها في قصة ثمود ليفيد معنى واحداً وهو كونه مسحراً ثم قرر بكونه بشراً مثلهم {وَإِن نَّظُنُّكَ لَمِنَ الكاذبين} إن مخففة من الثقيلة واللام دخلت الفرق بينهما وبين النافية وإنما تفرقنا على فعل الظن وثاني مفعوليه لأن أصلهما أن يتفرقا على المبتدأ والخبر كقولك إن زيد المنطلق فلما كان بابا كان وظننت من جنس باب المبتدأ والخبر فعل ذلك فى البابين فقيل ان فإن زيد لمنطلقا وان ظننته لمنطلقنا
{ وَمَا أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا } “Sen de sadece bizim gibi bir insansın”; buraya vâv harfinin dâhil edilmesi, onlara göre her ikisi de peygamberliğe aykırı olan büyülenmişlik ve beşer olma şeklindeki iki anlamı ifade etmesi içindir. Semûd kıssasında ise vâv'ın terkedilmesi tek bir anlamı ifade etmek içindir; o da büyülenmiş olmasıdır, sonra da bizim gibi bir insan olduğu pekiştirilmiştir. { وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ } “ve biz senin kesinlikle yalancılardan olduğunu düşünüyoruz”; buradaki { إِنْ }, şeddeli olan (inneden) hafifletilmiş (muhaffefe)tir. Lâm harfi ise bununla nâfiye (olumsuzluk eki olan in) arasını ayırmak için gelmiştir. [İn ve lâm'ın] zan fiili ile onun ikinci mef'ûlü arasına girmesi, asıllarının mübteda ve haber arasına girmek olmasındandır; nitekim “İn Zeydün le-muntalikun (إِنْ زَيْدٌ لَمُنْطَلِقٌ)” denir. Kâne ve zannetü babları mübteda ve haber babı cinsinden olunca her iki babda da böyle yapılmış ve “İn zannetühû le-muntalikan (إِنْ ظَنَنْتُهُ لَمُنْطَلِقًا)” denilmiştir.
فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٨٧)
{ فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “'Eğer doğru söyleyenlerdensen, gökten üzerimize parçalar düşür.'” (187)
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفاً} كِسُفا حفص وهما جمعا كسفة وهي
{ فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا } “Üzerimize parçalar düşür”; Hafs'ta { كِسَفًا } şeklindedir ve her ikisi de kıt'a (parça) anlamına gelen kisfe (كِسْفَة) kelimesinin çoğuludur. Kisfe ise
القطعة وكسفه قطعه {مّنَ السماء} أي السحاب أو الظلة {إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} أي إن كنت صادقاً أنك نبي فادع الله أن يسقط علينا كسفاً من السماء أي قطعاً من السماء عقوبة
parçadır; kesefehû (كَسَفَهُ) onu parçaladı demektir. { مِنَ السَّمَاءِ } “gökten”; yani buluttan veya gölgelikten. { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerdensen”; yani bir peygamber olduğun iddiasında doğru sözlü isen, Allah'a dua et de ceza olarak gökten üzerimize parçalar düşürsün.
قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨٨)
{ قَالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “[Şuayb] dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.'” (188)
{قال ربي} بفتح الياء حجازى وأبو عمروا وبسكونها غيرهم {أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} أي إن الله أعلم بأعمالكم وبما تستحقون عليها من العذاب فإن أراد أن يعاقبكم بإسقاط كسف من السماء فعل وإن أراد عقاباً آخر فإليه الحكم والمشيئة
{ قَالَ رَبِّي } “[Şuayb] dedi ki: 'Rabbim”; Hicazî ve Ebû Amr yâ harfinin fethasıyla (Rabbiye), diğerleri ise sükûnuyla (Rabbî) okumuştur. { أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınızı en iyi bilendir.'”; yani şüphesiz Allah yaptıklarınızı ve bunlara karşılık hak ettiğiniz azabı en iyi bilendir. Şayet sizi gökten parçalar düşürerek cezalandırmak isterse bunu yapar; şayet başka bir ceza dilerse hüküm ve irade O'na aittir.
فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٨٩)
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; derken gölgelik gününün azabı onları yakalayıverdi. Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi.” (189)
{فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظلة} هي سحابة أظلتهم بعد ما حبست عنهم الريح وعذبوا بالحر سبعة أيام فاجتمعوا تحتها مستجيرين بها مما نالهم من الحر فأمطرت عليهم ناراً فاحترقوا {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; derken gölgelik gününün azabı onları yakalayıverdi”; o, kendilerinden rüzgâr kesildikten ve yedi gün boyunca sıcakla azap edildikten sonra üzerlerini gölgeleyen bir buluttur. Kendilerine isabet eden sıcaktan sığınmak üzere onun altında toplandılar da bulut üzerlerine ateş yağdırdı ve yandılar. { إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Şüphesiz o, büyük bir günün azabı idi.”
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (١٩٠)
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” (190)
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين}
{ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.”
وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (١٩١)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” (191)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} وقد كرر في هذه السورة في أول كل قصة وآخرها ما كرر تقرير المعانيها في الصدور ليكون أبلغ في الوعظ والزجر ولأن كل قصة منها كتنزيل برأسه وفيها من الاعتبار مثل ما في غيرها فكانت جديرة بأن تفتتح بما افتتحت به صاحبتها وأن تحتم بما اختتمت به
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bu surede her kıssanın başında ve sonunda tekrar edilenler; öğüt ve sakındırmada daha tesirli olması, anlamlarının kalplere yerleşmesi ve her kıssanın müstakil bir vahiy gibi olup diğerlerinde olduğu gibi onda da ibretler bulunması sebebiyle tekrar edilmiştir. Dolayısıyla her kıssanın, diğer kıssanın başladığı gibi başlamaya ve bittiği gibi bitmeye lâyık olması bundandır.
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٩٢)
{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Şüphesiz o [Kur'an], âlemlerin Rabbinin indirmesidir.” (192)
{وَإِنَّهُ} أي القرآن {لَتَنزِيلُ رَبّ العالمين} منزل منه
{ وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o”; yani Kur'an { لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “âlemlerin Rabbinin indirmesidir”; O'nun tarafından indirilmiştir.
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ (١٩٣)
{ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Onu güvenilir Rûh (Cebrail) indirdi.” (193)
{نَزَلَ بِهِ} مخفف والفاعل {الروح الأمين} أي جبريل لأنه أمين على الوحي الذي فيه الحياة حجازي وأبو عمرو وزيد وحفص وغيرهم بالتشديد ونصب الروح والفاعل هو الله تعالى أي جعل الله الروح نازلاً به والباء على القراءتين للتعدية
{ نَزَلَ بِهِ } “Onu indirdi”; şeddesizdir (nezele), faili ise { الرُّوحُ الْأَمِينُ } “güvenilir Rûh” ifadesidir; yani Cebrail'dir. Çünkü o, içinde hayat bulunan vahye karşı emindir. Hicazî, Ebû Amr, Zeyd, Hafs [dışındakiler] ve diğerleri şeddeyle (nezzele) ve er-Rûha'nın nasbıyla (er-Rûha'l-Emîne) okumuşlardır; [bu kıraatte] fail Yüce Allah'tır. Yani Allah, Rûh'u onu indiren kıldı demektir. Her iki kıraatte de bâ harfi geçişlilik (te'diye) içindir.
عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ (١٩٤)
{ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Uyarıcılardan olasın diye senin kalbine.” (194)
{على قَلْبِكَ} أي حفظك وفهمك إياه وأثبته فى قلبك إثبات مالا ينسى كقوله سنقرئك فلا تنسى {لتكون من المنذرين}
{ عَلَى قَلْبِكَ } “senin kalbine”; yani onu ezberlemeni ve anlamanı sağladı, unutulmayacak şekilde kalbine yerleştirdi; tıpkı { سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى } “Sana okutacağız da asla unutmayacaksın” buyruğunda olduğu gibi. { لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “uyarıcılardan olasın diye”.
بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ (١٩٥)
{ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Apaçık Arapça bir dille.” (195)
{بلسان عربي} بلغة
{ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ } “Arapça bir dille”; lehçesiyle
الشعراء (١٩٩ - ١٩٥)
Şuarâ (195 - 199)
قريش وجرهم {مبين} فصيح ومصحح عما صفحته العامة والباء إما أن يتعلق بالمنذرين أي لتكون من الذين أنذروا بهذا اللسان وهم هود وصالح وشعيب وإسماعيل ﵈ أو بنزل أي نزله بلسان عربي لتنذر به لأنه لو نزله بلسان أعجمي لتجافوا عنه أصلاً ولقالوا ما نصنع بما لا نفهمه فيتعذر الإنذار به وفي هذا الوجه أن تنزيله بالعربية التي هي لسانك ولسان قومك تنزيل له على قلبك لأنك تفهمه وتفهّمه قومك ولو كان أعجمياً لكان نازلاً على سمعك دون لبك لأنك تسمع أجراس حروف لا تفهم معانيها ولا تعيها وقد يكون الرجل عارفاً بعدة لغات فإذا كلم بلغته التي نشأ عليها لم يكن قلبه ناظراً إلا إلى معاني الكلام وإن كلم بغيرها كان نظره أولاً في ألفاظها ثم في معانيها وإن كان ماهرا بمعرفتها فهذا تقريرا أنه نزل على قلبه لنزوله بلسان عربي مبين
Kureyş ve Cürhüm [lehçesiyle]. { مُبِينٍ } “apaçık”; fasih ve avamın tahriflerinden arındırılmış [bir dille]. Bâ harfi ya “el-münzirîn” kelimesine müteallıktır; yani bu lisanla uyaran kimselerden olasın diye —ki onlar Hûd, Sâlih, Şuayb ve İsmâil'dir (aleyhimüsselâm)— ya da “nezele” fiiline müteallıktır; yani onunla uyarman için apaçık Arapça bir dille indirdi. Çünkü onu yabancı bir dille indirseydi ondan tamamen yüz çevirirler ve: “Anlamadığımız bir şeyle ne yapacağız?” derlerdi ve böylece onunla uyarıda bulunmak imkânsızlaşırdı. Bu veche göre, onun senin lisanın ve kavminin lisanı olan Arapça ile indirilmesi, senin kalbine indirilmesidir; çünkü sen onu anlarsın ve kavmine de anlatırsın. Eğer yabancı bir dille olsaydı, kalbine değil sadece kulağına inmiş olurdu; zira anlamlarını kavrayamadığın ve idrak edemediğin harf sesleri işitirdin. Nitekim insan birçok dil biliyor olsa bile, yetiştiği ana diliyle konuşulduğunda kalbi doğrudan sözün manalarına bakar. Başka bir dille konuşulduğunda ise —o dili bilmede mahir olsa bile— bakışı öncelikle lafızlara, sonra manalara yönelir. İşte bu, apaçık Arapça bir dille indiği için kalbine indirildiğinin bir teyididir.
وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ (١٩٦)
{ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” (196)
{وَإِنَّهُ} وإن القرآن {لَفِى زُبُرِ الأولين} يعني ذكره مثبت في سائر الكتب السماوية وقيل إن معانيه فيها دليل أالقرآن قرآن إذا ترجم بغير العربية فيكون دليلاً على جواز قراءة القرآن بالفارسية في الصلاة
{ وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o”; yani şüphesiz Kur'an { لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin kitaplarında da vardır”; yani onun zikri diğer semavî kitaplarda sabittir. Denildi ki: Kur'an'ın manalarının o kitaplarda yer alması, Arapçadan başka bir dile tercüme edildiğinde de onun Kur'an olduğuna bir delildir; bu da namazda Farsça Kur'an okumanın caiz olduğuna bir delil teşkil eder.
أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ (١٩٧)
{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi onlar için bir delil değil miydi?” (197)
{أو لم يكن لهم آيةٌ} شامي جعلت آية اسم كان وخبره {أَن يَعْلَمَهُ} أي القرآن لوجود ذكره في التوراة وقيل في تكن ضمير القصة وآية خبر مقدم والمبتدأ أن يعلمه والجملة خبر كان وقيل كان تامة والفاعل آية
{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةٌ } “onlar için bir delil değil miydi?”; Şâmî kıraatinde [âyetün merfû olarak okunup] “âye”, kâne'nin ismi yapılmış, haberi ise { أَنْ يَعْلَمَهُ } “onu bilmesi” ifadesi olmuştur; yani Tevrat'ta zikri bulunması sebebiyle Kur'an'ı [bilmeleri]. Şöyle de denilmiştir: “Tekün” fiilinde kıssa zamiri vardır, “âyeten” öne geçmiş haberdir, mübteda “en ya‘lemehû”dur ve cümle kâne'nin haberidir. Kâne'nin tâmme, failinin de “âye” olduğu da söylenmiştir.
وأن يعلمه هو الاسم وتقديره أو لم يكن لهم علم علماه بنى إسرائيل آية {علماء بني إسرائيل} كعبد الله بن سلام وغيره قال الله تعالى وإذا يتلى عليهم قالوا آمنا بِهِ إِنَّهُ الحق مِن رَّبّنَا إنَّا كُنَّا من قبله مسلمين وخط فى المصحف علمؤا بواو قبل الألف
[Diğer bir görüşe göre] “en ya‘lemehû” isimdir ve takdiri: “İsrailoğullarının bildiği bir ilim onlar için bir ayet olmadı mı?” şeklindedir. { عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğulları bilginlerinin”; Abdullah b. Selâm ve diğerleri gibi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Onlara okunduğu zaman: 'Ona iman ettik, şüphesiz o Rabbimizden gelen haktır. Esasen biz ondan önce de Müslüman idik' dediler.” Mushaf'ta “Ulemâu (عُلَمَؤُا)” kelimesi eliften önce bir vâv ile yazılmıştır.
وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ (١٩٨)
{ وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } “Biz onu Arap olmayanlardan birine indirseydik de,” (198)
{وَلَوْ نزلناه على بَعْضِ الأعجمين} جمع أعجم وهو الذي لا يفصح وكذلك الأعجمي إلا أن فيه لزيادة ياء النسبة زيادة تأكيد ولما كان من يتكلم بلسان غير لسانهم لا يفقهون كلامه قالوا له أعجم وأعجمي شبهوه بمن لا يفصح ولا يبين والعجمي الذي من جنس العجم أفصح أو لم يفصح وقرأ الحسن الأعجمين وقيل الأعجمين تخفيف الأعجميين كما قالوا الأشعرون أي الأشعريون بحذف ياء النسبة ولولا هذا التقدير لم يجوز أن يجمع جمع السلامة لأن مؤنثه عجماء
{ وَلَوْ نَزَّلْنَاهُ عَلَى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } “Biz onu Arap olmayanlardan birine indirseydik de”; fasih konuşamayan kimse anlamına gelen a‘cem (أَعْجَم) kelimesinin çoğuludur. A‘cemî (أَعْجَمِيّ) kelimesi de böyledir; ancak onda nisbet yâ'sının ziyade olmasından dolayı fazladan bir pekiştirme vardır. Kendi dillerinden başka bir dille konuşan birinin sözünü anlamadıkları için ona fasih konuşamayan ve meramını anlatamayan kimseye benzeterek a‘cem ve a‘cemî demişlerdir. Acemî (عَجَمِيّ) ise ister fasih konuşsun ister konuşmasın Acem ırkından olan kimsedir. Hasan [el-Basrî] { الْأَعْجَمِينَ } okumuştur. el-A‘cemîn kelimesinin, nisbet yâ'sı hazfedilerek el-Eş‘ariyyûn yerine el-Eş‘arûn dedikleri gibi, el-A‘cemiyyîn kelimesinin hafifletilmiş hâli olduğu söylenmiştir. Bu takdir olmasaydı müzekker sâlim çoğul olarak cem edilmesi caiz olmazdı; çünkü onun müennesi acmâ (عَجْمَاء) kelimesidir.
فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ (١٩٩)
{ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } “O da bunu kendilerine okusaydı, yine ona iman etmezlerdi.” (199)
{فَقَرَأَهُ عَلَيْهِم مَّا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} والمعنى أنا أنزلناه القرآن على رجل عربي مبين ففهموه وعرفوا فصاحته وأنه معجزوا انضم إلى ذلك اتفاق علماء أهل الكتعاب قبله على أن البشارة بإنزاله وصفته في كتبهم وقد تضمنت معانيه وقصصه وصح بذلك أنها من عند الله وليست بأساطير كما زعموا فلم يؤمنوا به وسموه شعراً تارة وسحراً أخرى وقالوا هذا من افتراء محمد عليه الصلاة السلام ولو نزلناه على بعض الأعاجم الذي لا يحسن العربية فضلاً أن يقدر على نظم مثله فقرأ عليهم هكذا معجزاً لكفروا به كما كفروا ولتحملوا لجحودهم عذرا وسموه سحراً ثم قال
{ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ مَا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } “O da bunu kendilerine okusaydı, yine ona iman etmezlerdi”; manası şudur: Biz Kur'an'ı apaçık Arapça konuşan bir adama indirdik; onlar onu anladılar, fesahatini ve bir mucize olduğunu bildiler. Buna ek olarak, kendisinden önceki Ehl-i Kitap âlimleri de onun indirileceğine dair müjdenin ve vasfının kendi kitaplarında yer aldığı, kitaplarının onun manalarını ve kıssalarını ihtiva ettiği ve iddia ettikleri gibi efsaneler olmayıp Allah katından olduğunun bu yolla doğrulandığı hususunda ittifak etmişlerdi. Buna rağmen ona iman etmediler; bazen şiir, bazen büyü dediler ve: “Bu, Muhammed'in (aleyhisselâm) uydurmasıdır” dediler. Biz onu, benzerini nazmetmeye gücü yetmek şöyle dursun Arapçayı bile iyi bilmeyen yabancılardan birine indirseydik ve o da bunu kendilerine böylesine mucizevî bir şekilde okusaydı, yine inkâr ettikleri gibi inkâr ederler, inkârlarına bir mazeret uydurur ve ona sihir derlerdi. Sonra şöyle buyurdu:
كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ (٢٠٠)
{ كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece biz onu suçluların kalplerine soktuk.” (200)
{كذلك سلكناه}
{ كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ } “İşte böylece biz onu soktuk”
أي أدخلنا التكذيب أو الكفر وهو مدلول قوله ما كانوا به مؤمنين {فِى قُلُوبِ المجرمين} الكافرين الذين علمنا منهم اختيار الكفر والإصرار عليه يعني مثل هذا السلك سلكناه في قلوبهم
Yani yalanlamayı yahut küfrü soktuk ki bu da “ona iman etmezlerdi” ifadesinin delalet ettiği anlamdır. { فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “suçluların kalplerine”; yani küfrü tercih edip onda ısrar edeceklerini bildiğimiz inkârcıların kalplerine. Yani işte bu şekilde bir sokma ile onu onların kalplerine soktuk
وقررناه فيها فكيفما فعل بهم وعلى أي وجه دبر أمرهم فلا سبيل إلى أن يتغيروا عما هم عليه من الكفر به والتكذيب له كما قال وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كتابا فِى قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الذين كَفَرُواْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مبين وهو حجتنا على المغتزلة في خلق أفعال العباد خيرها وشرها وموقع قوله
ve onu oralarda yerleştirdik. Dolayısıyla onlara ne yapılırsa yapılsın ve işleri ne şekilde düzenlenirse düzenlensin, onu inkâr etmekten ve onu yalanlamaktan ibaret olan hâllerinden dönmelerine imkân yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıt üzerine yazılmış bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine de: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' derlerdi.” Bu ayet, hayır ve şer olarak kulların fiillerinin yaratılması konusunda Mutezile'ye karşı bizim delilimizdir. Ve şu buyruğunun konumu:
لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ (٢٠١)
{ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “Onlar, o can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar.” (201)
{لاَ يُؤْمِنُونَ بِهِ} بالقرآن من قوله سلكناه في قلوب المجرمين موقع الموضح والملخص لأنه مسوق لثبات كونه مكذباً مجحوداً في قلوبهم فاتبع ما يقرر هذا المعنى من أنهم لا يزالون على التكذيب به وجحوده حتى يعاينوا الوعيد ويجوز أن يكون حالاً أي سلكناه فيها غير مؤمن به {حتى يَرَوُاْ العذاب الأليم} المراد معاينة العذاب عند الموت ويكون ذلك إيمان يأس فلا ينفعهم
{ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ona iman etmezler”; yani Kur'an'a iman etmezler. Bu cümlenin “onu suçluların kalplerine soktuk” ifadesi karşısındaki konumu açıklayıcı ve özetleyici bir konumdur; zira bu ifade Kur'an'ın onların kalplerinde yalanlanan ve inkâr edilen bir şey olarak sabit olduğunu pekiştirmek için getirilmiştir. Bu yüzden onların, azabı gözleriyle görünceye kadar onu yalanlamaya ve inkâr etmeye devam edeceklerine dair bu anlamı pekiştiren ifade hemen peşinden getirilmiştir. Bu cümlenin hâl olması da caizdir; yani “biz onu o kalplere ona inanılmamış bir hâlde soktuk” demektir. { حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } “o can yakıcı azabı görünceye kadar”; kastedilen, ölüm anında azabı gözle görmektir. Bu da bir yeis imanı olur ki kendilerine hiçbir fayda vermez.
فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٢٠٢)
{ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “O azap onlara, kendileri hiç farkında değillerken ansızın geliverir.” (202)
{فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً} فجأة {وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ} بإتيانه
{ فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً } “Ansızın geliverir”; aniden, { وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ } “kendileri hiç farkında değillerken”; onun geldiğini hissetmezlerken.
فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ (٢٠٣)
{ فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “Ve: 'Acaba bize mühlet verilir mi?' derler.” (203)
{فَيَقُولُواْ} وفيأتيهم معطوفان على يروا {هَلْ نَحْنُ مُنظَرُونَ} يسألون النظرة والإمهال طرفة عين فلا يجابون إليها
{ فَيَقُولُواْ } “Ve derler” ve “feye'tiyehum (فَيَأْتِيَهُمْ)” fiilleri “yerav (يَرَوُا)” fiiline matuftur. { هَلْ نَحْنُ مُنظَرُونَ } “Acaba bize mühlet verilir mi?”; göz açıp kapayıncaya kadar bir erteleme ve mühlet isterler de bu isteklerine olumlu cevap verilmez.
أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (٢٠٤)
{ أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ } “Onlar yine de azabımızı acele mi istiyorlar?” (204)
{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} توبيخ لهم وإنكار عليهم قولهم فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مّنَ السماء أَوِ ائتنا بعذاب أليم ونحو ذلك
{ أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ } “Onlar yine de azabımızı acele mi istiyorlar?”; bu, onları azarlamak ve: { فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Üzerimize gökten taş yağdır veya bize can yakıcı bir azap getir!” ve benzeri sözlerini reddetmek içindir.
أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ (٢٠٥)
{ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ } “Gördün ya; onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak,” (205)
{أَفَرَأَيْتَ إِن متعناهم سِنِينَ} قيل هي سنو مدة الدنيا
{ أَفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ } “Gördün ya; onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak”; bunun dünya süresinin yılları olduğu söylenmiştir.
ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ (٢٠٦)
{ ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ } “Sonra kendilerine vaad olunan şey gelse,” (206)
{ثم جاءهم ما كَانُواْ يُوعَدُونَ} من العذاب
{ ثُمَّ جَاءَهُمْ مَا كَانُوا يُوعَدُونَ } “Sonra kendilerine vaad olunan şey gelse”; yani azap gelse,
مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ (٢٠٧)
{ مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ } “Faydalandırıldıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamaz.” (207)
{مَا أغنى عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يُمَتَّعُونَ} به في تلك السنين والمعنى أن استعجالهم بالعذاب إنما كان لاعتقادهم أنه غير كائن ولا لاحق بهم وأنهم ممتعون بأعمار طوال في سلامة وأمن فقال الله تعالى أفبعذابنا يستعجلون أشراً وبطراً واستهزاء واتكالاً على الأمل الطويل ثم قال هب أن الأمر كما
{ مَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يُمَتَّعُونَ } “Faydalandırıldıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamaz”; yani o senelerde faydalandıkları şeyler. Anlam şudur: Onların azabın çabuk gelmesini istemeleri, ancak onun gerçekleşmeyeceğine ve kendilerine ulaşmayacağına, esenlik ve güvenlik içinde uzun ömürlerle yaşatılacaklarına olan inançlarından kaynaklanıyordu. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Şımarıklık, azgınlık, alay ve uzun emele güvenerek mi azabımızı acele istiyorlar? Sonra buyurdu ki: Farz et ki durum onların
يعتقدون من تمتيعهم وتعميرهم فإذا لحقهم الوعيد بعد ذلك ما ينفعهم حينئذ ما مضى من طول أعمارهم وطيب معايشهم وعن ميمون بن مهران أنه لقي الحسن في الطواف وكان يتمنى لقاءه فقال عظني فلم يزده على تلاوة هذه الآية فقال ميمون قد وعظت فأبلغت وعن عمر بن عبد العزيز إنه كان يقرؤها عند جلوسه للحكم
faydalandırılacakları ve uzun ömürlü kılınacakları yönündeki inançları gibidir; bundan sonra tehdit edildikleri azap kendilerine ulaştığında, geçmişteki uzun ömürleri ve hoş yaşantıları o zaman onlara ne fayda sağlayacaktır? Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edildiğine göre, kendisi tavafta Hasan [el-Basrî] ile karşılaşmıştı ve onunla buluşmayı çok arzu ediyordu. Ona: “Bana öğüt ver” dedi. O da bu ayeti okumaktan başka bir şey yapmadı. Bunun üzerine Meymûn: “Bana öyle bir öğüt verdin ki maksada ulaştırdın!” dedi. Ömer b. Abdilazîz'den de onun hüküm vermek için oturduğunda bu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir.
وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ (٢٠٨)
{ وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ } “Biz hiçbir şehri, uyarıcıları olmaksızın helak etmedik.” (208)
{وَمَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلاَّ لَهَا مُنذِرُونَ} رسل ينذرونهم ولم تدخل الواو على الجملة بعد إلا كما في وَمَآ أَهْلَكْنَا مِن قرية إلا ولها كتاب معلوم لأن الأصل عدم الواو إذ الجملة صفة لقرية وإذا زيدت فلتأكيد وصل الصفة
{ وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنْذِرُونَ } “Biz hiçbir şehri, uyarıcıları olmaksızın helak etmedik”; yani kendilerini uyaran peygamberleri olmadan. { وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَعْلُومٌ } “Biz hiçbir şehri, onun için belirlenmiş bir yazı olmaksızın helak etmedik” ayetinde olduğu gibi burada “illâ” edatından sonraki cümlenin başına vâv harfi girmemiştir. Çünkü asıl olan vâv harfinin bulunmamasıdır; zira cümle “karye” kelimesinin sıfatıdır. Vâv ziyade kılındığında ise sıfatın
الشعراء (٢١٨ - ٢٠٩)
eş-Şuarâ (209-218)
بالموصوف
mevsufa bağlanmasını pekiştirmek içindir.
ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ (٢٠٩)
{ ذِكْرَى وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ } “Bir öğüttür bu. Biz asla zalimler olmadık.” (209)
{ذِكْرِى} منصوبة بمعنى تذكرة لأن أنذر وأذكر متقاربان فكأنه قيل مذكرون تذكرة أو حال من الضمير فى منذرون أي ينذرونهم ذوي تذكرة أو مفعول له أي ينذرون لأجل التذكرة والموعظة أو المرفوعة على أنها خبر مبتدأ محذوف بمعنى هذه ذكرى والجملة اعتراضية أو صفة بمعنى منذرون ذوو ذكرى أو تكون ذكرى متعلقة بأهلكنا مفعولاً له والمعنى وما أهلكنا من أهل قرية ظالمين إلا بعد ما ألزمناهم الحجة بإرسال المنذرين إليهم ليكون إهلاكهم تذكرة وعبرة لغيرهم فلا يعصوا مثل عصيانهم {وَمَا كُنَّا ظالمين} فنهلك قوماً غير ظالمين
{ ذِكْرَى } “Öğüt”; tezkire (hatırlatma) anlamında mansubdur; çünkü “enzere (uyardı)” ile “ezkere (hatırlattı)” birbirine yakın anlamlıdır; dolayısıyla sanki “hatırlatma ile hatırlatırlar” denilmiş gibidir. Yahut “munzirûn”daki zamirden hâldir; yani “onları öğüt verenler olarak uyarırlar” demektir. Yahut mef‘ûlün leh (için yapılan iş)'tir; yani “öğüt ve nasihat için uyarırlar” demektir. Veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak merfûdur, “bu bir öğüttür” anlamındadır ve cümle itiraziyyedir (ara cümledir). Yahut “öğüt sahibi uyarıcılar” anlamında sıfattır. Veya “zikrâ” kelimesi mef‘ûlün leh olarak “ehleknâ” fiiline bağlıdır. Anlam şudur: Biz hiçbir zalim şehir halkını, onlara uyarıcılar göndererek aleyhlerine hücceti ikame etmeden helak etmedik; ta ki onların helaki başkalarına bir hatırlatma ve ibret olsun da onlar gibi isyan etmesinler. { وَمَا كُنَّا ظَالِمِينَ } “Biz asla zalimler olmadık”; dolayısıyla zalim olmayan bir kavmi helak etmiş değiliz.
وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ (٢١٠)
{ وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّيَاطِينُ } “Onu şeytanlar indirmedi.” (210)
ولما قال المشركون إن الشياطين تلقى القرآن على محمد أنزل {وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ} أي القرآن {الشياطين}
Müşrikler “Şeytanlar Kur'an'ı Muhammed'e telkin ediyor” deyince şu ayet indirildi: { وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ } “Onu indirmedi”; yani Kur'an'ı, { الشَّيَاطِينُ } “şeytanlar”.
وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ (٢١١)
{ وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ } “Bu onlara hem yakışmaz hem de buna güçleri yetmez.” (211)
{وَمَا يَنبَغِى لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} وما يتسهل لهم ولا يقدرون عليه
{ وَمَا يَنْبَغِي لَهُمْ وَمَا يَسْتَطِيعُونَ } “Bu onlara hem yakışmaz hem de buna güçleri yetmez”; bu onlar için ne kolaylaşır ne de buna güç yetirebilirler.
إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ (٢١٢)
{ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzak tutulmuşlardır.” (212)
{إِنَّهُمْ عَنِ السمع لَمَعْزُولُونَ} لممنوعون بالشهب
{ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzak tutulmuşlardır”; kayan yıldızlarla engellenmişlerdir.
فَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ (٢١٣)
{ فَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma, sonra azap edilenlerden olursun.” (213)
{فَلاَ تدع مع الله إلها آخر فَتَكُونَ مِنَ المعذبين} مورد النهي لغيره على التعريض والتحريك له على زيادة الاخلاص
{ فَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma, sonra azap edilenlerden olursun”; nehyin muhatabı, üstü kapalı bir anlatımla başkasıdır ve onu ihlası artırmaya teşvik etmek içindir.
وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ (٢١٤)
{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar.” (214)
{وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الاقربين} خصهم لنفي التهمة إذ الإنسان يساهل قرابته أو ليعلموا أنه لا يغني عنهم من الله شيئاً وأن النجاة في اتباعه دون قربة ولما نزلت صعد الصفا ونادى فالاقرب فالقرب وقال يا بني عبد المطلب يا بني هاشم يا بني عبد مناف يا عباس عم النبي يا صفية عمة رسول الله إني لا أملك لكم من الله شيئاً
{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabanı uyar”; töhmeti ortadan kaldırmak için özellikle onları zikretti, çünkü insan akrabasına müsamaha gösterir; yahut onun Allah'tan gelecek hiçbir şeyi onlardan savamayacağını ve kurtuluşun akrabalıkta değil yalnızca ona uymakta olduğunu bilsinler diye böyle buyurmuştur. Bu ayet inince Safâ tepesine çıktı ve en yakından başlayarak seslendi ve şöyle dedi: “Ey Abdülmuttaliboğulları! Ey Hâşimoğulları! Ey Abdümenâfoğulları! Ey Peygamber'in amcası Abbâs! Ey Resûlullah'ın halası Safiyye! Şüphesiz ben Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savmaya güç yetiremem!”
وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٢١٥)
{ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana tabi olanlara kanadını indir.” (215)
{واخفض جَنَاحَكَ} وألن جانبك وتواضع وأصله أن الطائر إذا أراد أن ينحط للوقوع كسر جناحه وخفضه وإذا أراد أن ينهض للطيران رفع جناحه فجعل خفض جناحه عند الانحطاط مثلاً في التواضع ولين الجانب {لِمَنِ اتبعك مِنَ المؤمنين} من عشيرتك وغيرهم
{ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ } “Kanadını indir”; yumuşak davran ve mütevazı ol. Bunun aslı şudur: Kuş yere inmek istediğinde kanadını kırar ve indirir; uçmak için kalkmak istediğinde ise kanadını kaldırır. İşte iniş sırasındaki kanat indirmesi, tevazu ve yumuşak huyluluk için mecaz kılınmıştır. { لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana tabi olanlara”; gerek akrabandan gerekse başkalarından olsun.
فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢١٦)
{ فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Şayet sana karşı gelirlerse de ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.'” (216)
{فإن عصوك} يعني أنذر قومك فإن اتبعوك وأطاعوك فاخفض جناحك لهم وإن عصوك ولم يتبعوك فتبرأ منهم ومن أعمالهم من الشرك بالله وغيره
{ فَإِنْ عَصَوْكَ } “Şayet sana karşı gelirlerse”; yani kavmini uyar; sana uyup itaat ederlerse onlara kanadını indir; şayet sana karşı gelip sana uymazlarsa onlardan ve Allah'a ortak koşmak gibi yaptıkları amellerden beri olduğunu bildir.
وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ (٢١٧)
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak güç sahibine, çok merhametli olana tevekkül et.” (217)
{وتوكل على العزيز الرحيم} على الذى يقهر أعداءك بعزته وينصرك عليهم برحمته يكفك شر من يعصيك منهم ومن غيرهم والتوكل تفويض الرجل أمره إلى من يملك أمره ويقدر على نفعه وضره وقالوا المتوكل من إذا دهمه أمر لم يحاول دفعه عن نفسه بما هو معصية لله وقال الجنيدر رضى الله عنه التوكل أن تقبل بالكلية على ربك وتعرض بالكلية عما دونه فإن حاجتك إليه في الدارين فتوكل مدني وشامي عطف على فقل أو فلا تدع
{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak güç sahibine, çok merhametli olana tevekkül et”; izzetiyle düşmanlarını kahreden ve rahmetiyle sana onlara karşı yardım eden zata güven; O, onlardan ve başkalarından sana isyan edenlerin şerrini senden savmaya yeter. Tevekkül, kişinin işini, işine malik olan ve kendisine fayda ile zarar vermeye gücü yeten zata havale etmesidir. Dediler ki: Mütevekkil (tevekkül eden), başına bir iş geldiğinde Allah'a isyan sayılan bir yolla onu kendisinden savmaya kalkışmayan kimsedir. Cüneyd (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Tevekkül, bütünüyle Rabbine yönelmen ve O'nun dışındakilerden bütünüyle yüz çevirmendir; zira senin her iki yurtta da O'na ihtiyacın vardır. Medine ve Şam kıraatlerinde “fe-tevekkel (فَتَوَكَّلْ)” şeklindedir; “fekul (فَقُلْ)” veya “felâ ted‘u (فَلَا تَدْعُ)” üzerine matuftur.
الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ (٢١٨)
{ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, kalktığın zaman seni görür.” (218)
{الذى يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ} متهجداً
{ الَّذِي يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, kalktığın zaman seni görür”; teheccüde kalktığında.
وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ (٢١٩)
{ وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da.” (219)
{وتقلبك} أى ويرى
{ وَتَقَلُّبَكَ } “Ve dolaşmanı da”; yani görür,
الشعراء (٢٢٤ - ٢١٩)
eş-Şuarâ (219-224)
فقلبك {في الساجدين} فى المصلين أتبع كونه رحيماً على رسوله ما هو من أسباب الرحمة وهو ذكر ما كان يفعله في جوف الليل من قيامه للتهجد وتقلبه في تصفح أحوال المتهجدين من أصحابه ليطلع عليهم من حيث لا يشعرون وليعلم كيف يعبدون الله ويعملون لآخرتهم وقيل معناه يراك حين تقوم للصلاة بالناس جماعة وتقلبه في الساجدين تصرفه فيما بينهم بقيامه وركوعه وسجوده وقعوده إذا أمهم وعن مقاتل أنه سأل أبا حنيفة هل تجد الصلاة بالجماعة فى القرآن فقال لا يحضرنى فتلاله هذه الآية
dolaşmanı { فِي السَّاجِدِينَ } “secde edenler arasındaki”; yani namaz kılanlar arasındaki. Resûlüne çok merhametli oluşunun peşinden rahmetin sebeplerinden olan şeyi getirdi ki o da gecenin karanlığında teheccüde kalkması ve ashabından teheccüde kalkanların hâllerini incelemek, kendileri farkında olmadan durumlarını görmek ve Allah'a nasıl ibadet edip ahiretleri için nasıl amel ettiklerini bilmek amacıyla onlar arasında dolaşması şeklinde yaptığı şeyi zikretmesidir. Bunun anlamının, insanlara cemaatle namaz kıldırmak için kalktığında seni görür ve secde edenler arasındaki dolaşmasından maksadın da onlara imamlık yaptığında kıyamı, rükûu, secdesi ve oturuşuyla aralarındaki hâlden hâle geçişi olduğu da söylenmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre, kendisi Ebû Hanîfe'ye: “Cemaatle namaz kılmayı Kur'an'da buluyor musun?” diye sormuş, o da: “Şu an aklıma gelmiyor” demiştir. Bunun üzerine Mukâtil ona bu ayeti okumuştur.
إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٢٢٠)
{ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (220)
{إِنَّهُ هُوَ السميع} لما تقوله {العليم} بما تنويه وتعمله هوّن عليه معاناة مشاق العبادات حيث أخبر برؤيته له إذ لا مشقة على من يعلم أنه يعمل بمرأى مولاه وهو كقوله ... بعينى ما يتحمل المتحملون من أجلى ...
{ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”; söylediğin şeyleri, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; niyet ettiğin ve yaptığın şeyleri. Onu gördüğünü bildirmekle ibadetlerin meşakkatlerine katlanmayı ona kolaylaştırmıştır; zira amelini Efendisinin gördüğünü bilen kimseye hiçbir meşakkat zor gelmez. Bu durum şu söz gibidir: “...Katlananların benim rızam için katlandıkları şeyler gözümün önündedir...”
ونزل جواباً لقول المشركين إن الشياطين تلقى السمع على محمد صلى الله عليه وسلم
Bu ayetler, müşriklerin “Şeytanlar Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) işittiklerini ulaştırıyor” sözlerine bir cevap olarak indi.