هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ (٢٢١)
{ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi?” (221)
{هَلْ أُنَبّئُكُمْ} أي هل أخبركم أيها المشركون على مَن تَنَزَّلُ الشياطين ثم نبأ فقال
{ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } “Size haber vereyim mi”; yani ey müşrikler, şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi? Sonra haber vererek şöyle buyurdu:
تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ (٢٢٢)
{ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Onlar, günaha düşkün her yalancının üzerine inerler.” (222)
{تَنَزَّلُ على كُلّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} مرتكب للآثام وهم الكهنة والمتنبئة كسطيح وطليحة ومسيلمة ومحمد ﷺ يشتم الأفاكين ويذمهم فكيف تنزل الشياطين عليه
{ تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Onlar, günaha düşkün her yalancının üzerine inerler”; günahları irtikâp edenlerin. Bunlar Sâtîh, Tuleyha ve Müseylime gibi kâhinler ve sahte peygamberlerdir. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise yalancıları yermekte ve kınamaktadır; öyleyse şeytanlar ona nasıl inebilir?
يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ (٢٢٣)
{ يُلْقُونَ السَّمْعَ وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ } “Onlar kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır.” (223)
{يُلْقُونَ السمع} هم الشياطين كانوا قبل أن يحجبوا بالرجم يستمعون إلى الملأ الأعلى فيحفظون بعض ما يتكلمون به مما اطلعوا عليه من الغيوب ثم يوحون به إلى أوليائهم ويلقون حال أي تنزل ملقين السمع أو صفة لكل أفاك لأنه في معنى الجمع فيكون في محل الجزاء
{ يُلْقُونَ السَّمْعَ } “Onlar kulak verirler”; onlar şeytanlardır. Taşlanarak menedilmeden önce Mele-i A‘lâ'ya kulak kabartır, onların gayba dair konuştukları şeylerden öğrendiklerinin bir kısmını ezberler, sonra da onu dostlarına fısıldarlardı. “Yulkûne” hâl olup “kulak vererek inerler” manasındadır veya çoğul anlamı taşıdığı için “külli effâk” kelimesinin sıfatıdır; bu durumda ceza (haber) makamında olur.
أو استئناف فلا يكون له محل كأنه قيل لم تنزل على الااكين فقيل يفعلون كيت وكيت {وَأَكْثَرُهُمْ كاذبون} فيما يوحون به إليهم لأنهم يسمعونهم ما لم يسمعوا وقيل يلقون إلى أوليائهم السمع أي المسموع من الملائكة وقيل الأفاكون يلقون السمع إلى الشياطين ويتلقون وحيهم إليهم أو يلقون المسموع من الشياطين إلى الناس وأكثر الافاكين كاذبون يفترون على الشياطين ما لم يوحوا إليهم والأفاك الذي يكثر الإفك ولا يدل ذلك على أنهم لا ينطقون إلا بالإفك فأراد أن هؤلاء الأفاكين قل من يصدق منهم فيما يحكي عن الجني وأكثرهم مفتر عليه وعن الحسن وكلهم وإنما فرق بين وإنه لتنزيل رب العالمين وما تنزلت به الشياطين هل أنبئكم على من تنزل الشياطين وهن أخوات لأنه إذا فرق بينهن بآيات ليست منهن ثم رجع إليهن مرة بعد مرة دل ذلك على شدة العناية بهن كما إذا حدثت حديثاً وفي صدرك اهتمام بشيء فتعيد ذكره ولا تنفك عن الرجوع إليه ونزل فيمن كان يقول الشعر ويقول نحن نقول كما يقول محمد ﷺ واتبعهم غواة من قومهم يستمعون أشعارهم
Yahut istînâf (başlangıç) cümlesidir ve [irabdan] mahalli yoktur; sanki “Yalancılara niçin inerler?” denilmiş, buna karşılık “Şöyle şöyle yaparlar” denilmiştir. { وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ } “Ve onların çoğu yalancıdır”; onlara fısıldadıkları şeylerde. Çünkü onlara duymadıkları şeyleri duyururlar. Dostlarına “sem‘i” yani meleklerden işitileni aktarırlar da denilmiştir. Yalancıların şeytanlara kulak verdikleri ve onların kendilerine fısıldadıklarını aldıkları veya şeytanlardan işittiklerini insanlara aktardıkları da söylenmiştir. Yalancıların çoğu ise yalancıdır; şeytanların kendilerine fısıldamadığı şeyleri onlara isnat ederek iftira ederler. “Effâk”, iftirası ve yalanı çok olan kimsedir. Bu durum, onların sadece yalan söyleyecekleri anlamına gelmez; maksat, bu yalancıların cinden aktardığı şeylerde doğru söyleyeninin pek az olduğu, çoğunun ise ona iftira ettiğidir. Hasan[-ı Basrî]'den “onların hepsi [yalancıdır]” rivayeti de vardır. “Şüphesiz o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir”, “Onu şeytanlar indirmedi” ve “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi?” ayetlerinin arası —ki bunlar birbiriyle kardeştir— başka ayetlerle ayrılmıştır; zira bu ayetler arasına kendilerinden olmayan ayetler girip sonra tekrar tekrar bunlara dönülmesi, bunlara verilen büyük önemi gösterir. Tıpkı bir söz söylerken gönlünde bir şeye önem vermen, onu tekrar zikretmen ve ona dönmekten vazgeçmemen gibi. [Bu ayet], şiir söyleyip “Biz de Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) söylediği gibi söyleriz” diyenler ve onların şiirlerini dinleyen kendi kavimlerinden sapkın kimseler hakkında inmiştir.
وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ (٢٢٤)
{ وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ } “Şairlere ise sapkınlar uyar.” (224)
{والشعراء} مبتدأ خبره {يَتَّبِعُهُمُ الغاوون} أي لا يتبعهم على باطلهم وكذبهم وتمزيق الأعراض والقدح في الانسان ومدح من لا يستحق المدح ولا يستحسن ذلك منهم إلا
{ وَالشُّعَرَاءُ } “Şairlere ise” mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise { يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ } “sapkınlar uyar” ifadesidir. Yani onların batıllarına, yalanlarına, haysiyetleri zedelemelerine, insanları yermelerine ve övgüye layık olmayanları övmelerine ancak
الشعراء (٢٢٧ - ٢٢٥)
eş-Şuarâ (225-227)
الغاوون أي السفهاء أو الراوون أو الشياطين أو المشركون قال الزجاج إذا مدح أو هجا شاعر بما لا يكون وأحب ذلك قوم وتابعوه فهم الغاوون يتبعهم نافع
sapkınlar uyar; yani sefihler, yahut [o şiirleri] rivayet edenler, yahut şeytanlar veya müşrikler uyar ve bunu onlardan ancak onlar güzel bulurlar. Zeccâc şöyle demiştir: “Bir şair gerçekte olmayan bir şeyle övdüğünde veya yerdiğinde, bir topluluk da bunu beğenip ona uyarsa, işte onlar sapkınların ta kendileridir.” Nâfi‘ “yettebi‘uhum” şeklinde okumuştur.
أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ (٢٢٥)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ } “Görmedin mi onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar.” (225)
{أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلّ وَادٍ} من الكلام {يَهِيمُونَ} خبر أن أي في كل فن من الكذب يتحدثون أو في كل لغو وباطل يخوضون والهائم الذاهب على وجه لا مقصد له وهو تمثيل لذهابهم في كل شعب من القول واعتسافهم حتى يفضلوا أجبن الناس على عنترة وأبخلهم على حاتم عن الفرزدق أن سليمان بن عبد الملك سمع قوله ...
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ } “Görmedin mi onlar her vadide”; söz vadisinde, { يَهِيمُونَ } “şaşkınca dolaşırlar”; “enne”nin haberidir. Yani yalanın her türünden söz ederler yahut her türlü boş ve batıl söze dalarlar. “Hâim”, hiçbir hedefi olmaksızın rastgele çekip giden kimsedir. Bu, insanların en korkağını Antere'den daha üstün, en cimrisini ise Hâtim'den daha cömert sayacak kadar sözün her yoluna girmeleri ve haddi aşmaları için getirilmiş bir temsildir. Ferazdak'tan rivayet edildiğine göre Süleyman b. Abdilmelik onun şu sözünü işitmiştir: “...
فبتن بجانبيّ مصرعات ... وبت أفض أغلاق الختام ...
İki yanımda serilmiş olarak gevelediler... ve ben de mühürlerin kilitlerini açarak geceledim...
فقال وجب عليك الحد فقال قد درأ الله عني الحد بقوله
Bunun üzerine [halife]: “Sana had cezası vacip oldu” dedi. O da: “Allah şu sözüyle benden had cezasını savmıştır” dedi:
وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ (٢٢٦)
{ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler.” (226)
{وأنهم يقولون ما لا يَفْعَلُونَ} حيث وصفهم بالكذب والخلف في الوعد ثم استثنى الشعراء المؤمنين الصالحين بقوله
{ وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler”; nitekim onları yalanla ve sözden dönmekle nitelemiştir. Sonra şu sözüyle mümin ve salih şairleri istisna etmiştir:
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ (٢٢٧)
{ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra kendilerini savunanlar müstesnadır. Zulmedenler ise nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir.” (227)
{إلا الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات} كعبد الله بن رواحة وحسان بن ثابت وكعب بن زهير وكعب بن مالك ﵃ {وَذَكَرُواْ الله كَثِيراً} أي كان ذكر الله وتلاوة القرآن أغلب عليهم من الشعر وإذا قالوا شعراً قالوه في توحيد الله تعالى والثناء عليه والحكمة والموعظة والزهد والأدب ومدح رسول الله والصحابة وصلحاء الأمة ونحو ذلك مما ليس فيه ذنب وقال أبو يزيد الذكر الكثير ليس بالعدد والغفلة لكنه بالحضور {وانتصروا} وهجوا من بعد ما ظَلَمُواْ هجوا أي ردوا هجاء من هجا رسول الله ﷺ والمسلمين وأحق الخلق بالهجاء من كذب رسول الله ﷺ وهجاه وعن كعب بن مالك أن رسول الله ﷺ قال له اهجهم فوالذي نفسي بيده لهو أشد عليهم من النبل وكان يقول لحسان وقل وروح القدس معك ختم السورة بما يقطع أكباد المتدبرين وهو قوله {وَسَيَعْلَمْ} وما فيه من الوعيد البليغ وقوله {الذين ظلموا} واطلافه وقوله {أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ} وإبهامه وقد تلاها أبو بكر لعمر رضي الله تعالى عنه حين عهد إليه وكان السلف يتواعظو بها قال ابن عطاء سيعلم المعرض عنا ما الذي فاته منا وأي منصوب ينقلبون على المصدر لا بيعلم لأن أسماء الاستفهام لا يعمل فيها ما قبلها أي يتقلبون أي الانقلاب
{ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır”; Abdullah b. Revâha, Hassân b. Sâbit, Kâ‘b b. Züheyr ve Kâ‘b b. Mâlik (radıyallâhu anhum) gibi. { وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا } “Allah'ı çokça zikredenler”; yani Allah'ı zikir ve Kur'an tilaveti onlarda şiirden daha baskındı. Şiir söylediklerinde ise bunu Allah Teâlâ'nın tevhidi, O'na övgü, hikmet, vaaz, zühd, edep, Resûlullah'ı, sahâbeyi, ümmetin salihlerini övme ve içinde günah bulunmayan benzeri konularda söylerlerdi. Ebû Yezîd şöyle demiştir: “Çok zikir sayıca çoklukla ve gafletle değil, kalp huzuruyladır.” { وَانْتَصَرُوا } “Ve kendilerini savunanlar”; hicvettiler, { مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا } “haksızlığa uğradıktan sonra”; hicvettiler, yani Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları hicvedenlerin hicvine karşılık verdiler. Yaratılmışlar içinde hicvedilmeye en layık olan kimse, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayan ve onu hicvedendir. Kâ‘b b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Onları hicvet! Nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki bu, onlara oktan daha tesirlidir” demiştir. Hassân'a da şöyle buyururdu: “Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninledir.” [Cenâb-ı Hak] sureyi, tefekkür edenlerin yüreklerini parçalayan şu sözüyle bitirmiştir: { وَسَيَعْلَمُ } “Ve yakında bileceklerdir”; bu ifadedeki şiddetli tehdit, { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler” ifadesi ve bunun mutlaklığı, { أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “nasıl bir inkılapla devrileceklerini” ifadesi ve bunun kapalılığıyla. Ebû Bekir, Ömer'e (radıyallâhu anh) hilafeti ahdettiğinde bu ayeti ona okumuştur. Selef de bununla birbirine vaaz ederdi. İbn Atâ şöyle demiştir: “Bizden yüz çeviren kimse, bizden neleri kaçırdığını yakında bilecektir.” “Eyyâ” lafzı, mef‘ûl-i mutlak olarak “yenkalibûn” ile mansubdur, “ya‘lemu” ile değil; zira istifham isimlerinde kendilerinden önceki lafızlar amel etmez. Yani: Nasıl bir dönüşle döneceklerdir.