{قل سيروا فى الأرض فانظروا كيف كان عاقبة المجرمين} أي آخر أمر الكافرين في ذكر الإجرام لطف بالمسلمين في ترك الجرائم كقوله تعالى
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “De ki: 'Yeryüzünde gezin dolaşın da günahkârların sonu nasıl oldu bir bakın!'” Yani kâfirlerin akıbetinin ne olduğuna. [Kâfirler yerine] cürüm işleyenlerin (el-mücrimîn) zikredilmesinde, Müslümanların günahlardan uzak durması için bir lütuf ve incelik vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فدمدم عليهم ربهم بذنبهم وقوله مما خطيآتهم أغرقوا
{ فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ } “Rableri günahları sebebiyle onları yerle bir etti” ve { مِمَّا خَطِيئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا } “Günahları yüzünden suda boğuldular”.
وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠)
{ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ } “Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı da bir sıkıntı içinde olma.”
{وَلاَ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} لأجل أنهم لم يتبعوك ولو يسلموا فيسلموا {وَلاَ تَكُن فِى ضَيْقٍ} في حرج صدر {مّمَّا يَمْكُرُونَ} من مكرهم وكيدهم لك فإن الله يعصمك من الناس يقال ضاق الشيء ضيقاً بالفتح وهو قراءة غير ابن كثير وبالكسر وهو قراءته
{ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı üzülme” sana tabi olmadıkları ve teslim olup kurtuluşa ermedikleri için. { وَلَا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ } “bir sıkıntı içinde olma” göğsünde bir darlık hissetme { مِمَّا يَمْكُرُونَ } “kurdukları tuzaklardan dolayı” onların sana kurduğu tuzak ve hilelerden ötürü; zira Allah seni insanlardan koruyacaktır. Bir şey daraldığında [Arapçada] üstün ile 'daykan' (ضَيْقاً) denir ki İbn Kesîr dışındakilerin kıraatidir; esre ile 'dıykan' (ضِيقاً) ise İbn Kesîr'in kıraatidir.
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٧١)
{ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Ve derler ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaad ne zaman?'”
{وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} أي وعد العذاب {إِن كُنتُمْ صادقين} أن العذاب نازل بالمكذب
{ وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: 'Bu vaad ne zaman?'” yani azap vaadi { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz” azabın yalanlayana ineceğine dair.
قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢)
{ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “De ki: 'Acele istediğinizin bir kısmının peşinize takılmış (yaklaşmış) olması umulur.'”
{قُلْ عسى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ الذي تستعجلون} استعجلوا العذاب الموعود وقيل لهم عسى أن يكون ردفكم بعضه وهو عذاب يوم بدر فزيدت اللام للتأكيد كالباء في ولا تلقوا بأيديكم الى التهلكة أو ضمن معنى فعل يتعدى باللام نحو دنالكم وأزف لكم ومعناه تبعكم ولحقكم وعسى ولعل وسوف في وعد الملوك ووعيدهم يدل على صدق الأمر وجده فعلى ذلك جرى وعد الله ووعيده
{ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ } “De ki: 'Acele istediğinizin bir kısmının peşinize takılmış olması umulur.'” Vaat edilen azabın çabucak gelmesini istediler; onlara 'onun bir kısmının hemen arkanızdan gelmiş olması umulur' denildi ki bu da Bedir günü azabıdır. 'Lâm' (لَكُمْ) harfi, { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” ayetindeki 'bâ' gibi tekit için ziyade kılınmıştır; yahut 'denâ leküm' (size yaklaştı) ve 'ezife leküm' (size yaklaştı) gibi 'lâm' ile geçişli kılınan bir fiilin manasını tazammun etmiştir; manası ise 'peşinize takıldı ve size ulaştı' demektir. Hükümdarların vaat ve tehditlerinde geçen 'asâ' (عَسَى), 'lealle' (لَعَلَّ) ve 'sevfe' (سَوْفَ) kelimeleri işin kesinliğine ve ciddiyetine delalet eder; Allah'ın vaadi ve tehdidi de bu üslup üzere cereyan etmiştir.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } “Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük bir lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ} أي إفضال {عَلَى الناس} بترك المعاجلة بالعذاب {ولكن أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ} أي أكثرهم لا يعرفون حق النعمة فيه ولا يشكرونه فيستعجلون العذاب بجهلهم
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ } “Şüphesiz Rabbin, büyük bir lütuf sahibidir” yani ihsan sahibidir { عَلَى النَّاسِ } “insanlara karşı” azabı çarçabuk vermeyip ertelemek suretiyle. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ } “fakat onların çoğu şükretmezler” yani onların çoğu bundaki nimetin kadrini bilmez ve O'na şükretmezler de cehaletleri yüzünden azabın çarçabuk gelmesini isterler.
وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٤)
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ } “Ve şüphesiz Rabbin, onların sinelerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir.”
{وإن ربك ليعلم ما تكن} تخفي
{ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ } “Ve şüphesiz Rabbin gizlediğini bilir” sakladığını,
النمل (٨١ - ٧٤)
en-Neml (74-81)
{صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ} يظهرون من القول فليس تأخير العذاب عنهم لخفاء حالهم ولكن له وقت مقدر أو أنه يعلم ما يخفون وما يعلنون من عداوة رسول الله ﷺ ومكايدهم وهو معاقبهم على ذلك بما يستحقونه وقريء تكنّ يقال كننت الشيء وأكننته إذا
{ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ } “sinelerinin ve açığa vurduklarını” söz olarak belirttiklerini [bilir]. Azabın onlardan tehir edilmesi durumlarının gizli kalmasından ötürü değildir; bilakis onun belirlenmiş bir vakti vardır. Yahut O, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan düşmanlıklarından ve tuzaklarından neyi gizleyip neyi açığa vurduklarını bilir ve hak ettikleri şeyle onları cezalandıracaktır. 'Tukinnü' (تَكُنُّ) şeklinde de okunmuştur; bir şeyi örttüğünde ve gizlediğinde
سترته وأخفيته
'kenentü'ş-şey'e ve eknentühû' (onu örttüm ve gizledim) denir.
وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٧٥)
{ وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.”
{وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِى السماء والأرض إِلاَّ فِى كتاب مُّبِينٍ} سمى الشيء الذي يغيب ويخفي غائبة وخافية والتاء فيمها كالتاء في العاقبة ونظائرهما الرمية والذبيحة والنطيحة في أنها أسماء غير صفات ويجوز أن يكونا صفتين وتاؤهما للمبالغة كالرواية كأنه قال وما من شيء شديد الغيبوبة إلا وقد علمه الله وأحاط به وأثبته في اللوح المحفوظ والمبين الظاهر البيّن لمن ينظر فيه من الملائكة
{ وَمَا مِنْ غَائِبَةٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gökte ve yerde gizli hiçbir şey yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.” Gayb olan ve gizlenen şeye 'gâibe' (غَائِبَة) ve 'hâfiye' (خَافِيَة) denilmiştir. Buradaki 'tâ' (ة), 'âkıbe' (عَاقِبَة) kelimesindeki 'tâ' gibidir; benzerleri de sıfat değil isim olmaları bakımından 'ramiyye' (atılan şey), 'zebîha' (kesilen hayvan) ve 'natîha'dır (tos vurulup ölen hayvan). Her ikisinin sıfat olması ve 'tâ'larının da 'râviye' (çok rivayet eden) kelimesindeki gibi mübalağa için olması da caizdir; sanki şöyle demiştir: Gaybiyeti son derece gizli hiçbir şey yoktur ki Allah onu bilmiş, kuşatmış ve Levh-i Mahfûz'da tespit etmiş olmasın. 'el-Mübîn' (apaçık) ise, ona bakan melekler için aşikâr ve apaçık olan demektir.
إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)
{ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır.”
{إن هذا القرآن يقص على بني إسرائيل} أي يبين لهم {أَكْثَرَ الذى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} فإنهم اختلفوا في المسيح فتحزبوا فيه أحزاباً ووقع بينهم التناكر في أشياء كثيرة حتى لعن بعضهم بعضاً وقد نزل القرآن ببيان ما اختلفوا فيه لو أنصفوا وأخذوا به وأسلموا يريد اليهود والنصارى
{ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına anlatmaktadır” yani onlara beyan etmektedir { أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu”. Zira onlar Mesih hakkında ihtilafa düşüp fırkalara bölündüler ve aralarında birçok hususta inkâr ve uyuşmazlık baş gösterdi, hatta birbirlerine lanet ettiler. Şayet insaflı davranıp ona sarılsalar ve teslim olsalardı diye, Kur'an ihtilaf ettikleri hususları açıklamak üzere inmiştir; [burada] Yahudiler ve Hristiyanlar kastedilmektedir.
وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)
{ وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir.”
{وَإِنَّهُ} وإن القرآن {لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لّلْمُؤمِنِينَ} لمن أنصف منهم وآمن أي من بني إسرائيل أو منهم ومن غيرهم
{ وَإِنَّهُ } “Ve şüphesiz o” Kur'an { لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “müminler için bir hidayet ve bir rahmettir” onlardan insaflı davranıp iman edenler için; yani İsrailoğullarından veya hem onlardan hem de başkalarından [iman edenler için].
إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨)
{ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Rabbin, onların arasında hükmünü verecektir. O, Azîz'dir, Alîm'dir.”
{إِن رَبَّكَ يَقْضِى بَيْنَهُم} بين من آمن بالقرآن ومن كفر به {بِحُكْمِهِ} بعدله لأنه لا يقضي إلا بالعدل فسمى المحكوم به حكماً أو بحكمته ويدل عليه قراءة من قرأ بحكمه جمع حكمة {وَهُوَ العزيز} فلا يرد قضاؤه {العليم} بمن يقضي له وبمن يقضي عليه أو العزيز في انتقامه من المبطلين العليم بالفضل بينهم وبين المحقين
{ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ } “Şüphesiz Rabbin, onların arasında hükmünü verecektir” Kur'an'a iman edenlerle onu inkâr edenler arasında { بِحُكْمِهِ } “hükmüyle” adaletiyle; çünkü O ancak adaletle hükmeder; bu yüzden hüküm konusu olan şeye 'hüküm' adı verilmiştir; yahut hikmetiyle. 'Hikmet' kelimesinin çoğulu olarak 'bi-hikamihî' (بِحِكَمِهِ) şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder. { وَهُوَ الْعَزِيزُ } “O, Azîz'dir” O'nun hükmü geri çevrilemez, { الْعَلِيمُ } “Alîm'dir” lehine hüküm vereceği kimseyi de aleyhine hüküm vereceği kimseyi de bilendir. Yahut bâtıl ehli olanlardan intikam almasında 'Azîz', hak ehli ile onlar arasındaki fazileti ve farkı hakkıyla bilendir.
فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩)
{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et. Şüphesiz sen apaçık hak üzerindesin.”
{فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} أمره بالتوكل على الله وقلة المبالاة بأعداء الدين {إِنَّكَ عَلَى الحق المبين} وعلل التوكل بأنه على الحق الأبلج وهو الدين الواضح الذي لا يتعلق به شك وفيه بيان أن صاحب الحق حقيق بالوثوق بالله وبنصرته
{ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Öyleyse Allah'a tevekkül et” ona Allah'a tevekkül etmesini ve din düşmanlarına aldırış etmemesini emretmiştir. { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzerindesin” ve tevekkülü, onun apaçık hak -ki o, içine hiçbir şüphenin bulaşmadığı berrak dindir- üzere olmasıyla gerekçelendirmiştir. Bunda, hak sahibinin Allah'a güvenmeye ve O'nun yardımına lâyık olduğuna dair bir açıklama vardır.
إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)
{ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.” { وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] hidayete erdirecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp teslim olanlara işittirebilirsin.”
{إِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الموتى وَلاَ تُسْمِعُ الصم الدعاء إِذَا وَلَّوْاْ مُدْبِرِينَ وَمَا أَنتَ بِهَادِى العمى عَن ضلالتهم} لما كانوا لا يعون ما يسمعون ولا به ينتفعون شبهوا بالموتى وهم أحياء صحاح الحواس وبالصم الذين ينعق بهم فلا يسمعون وبالعمي حيث يضلون الطريق ولا يقدر أحدا أن ينزع ذلك عنهم ويجعلهم هداة بصراء الى الله تعالى ثم أكد حال الصم بقوله إذا ولوا مدبرين لأنه إذا تباعد عن الداعي بأن تولى عنه مدبراً كان أبعد عن إدراك صوته ولا يسمع الصُّمُّ مكي وكذا في الروم وَمَا أَنتَ تَهْدِى العمى وكذا في الروم حمزة {إِنْ تُسْمعُ إِلاَّ من يؤمن بآياتنا} أي ما يجدي
{ إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı duyuramazsın. Körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] hidayete erdirecek değilsin.” İşittiklerini kavramadıkları ve ondan faydalanmadıkları için, duyuları sağlam ve diri oldukları halde ölülere; kendilerine bağırılıp çağrıldığı halde işitmeyen sağırlara; yoldan sapan ve hiç kimsenin bunu üzerlerinden çekip alamayacağı ve kendilerini Allah Teâlâ'ya götüren basiretli rehberler kılamayacağı körlere benzetilmişlerdir. Sonra { إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “arkalarını dönüp gittikleri zaman” buyurarak sağırların durumunu pekiştirmiştir; çünkü çağıran kişiden arkasını dönüp uzaklaştığında, sesini idrak etmekten daha da uzak olur. Mekkî'nin [İbn Kesîr] kıraatinde 've lâ yesmeu's-summu' (وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ) şeklindedir, Rûm Suresi'nde de böyledir. Hamza'nın kıraatinde ise 've mâ ente tehdî'l-umye' (وَمَا أَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ) şeklindedir, Rûm Suresi'nde de böyledir. { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا } “Sen ancak ayetlerimize inananlara işittirebilirsin” yani işittirmen ancak fayda verir
النمل (٨٦ - ٨١)
en-Neml (81-86)
إسماعك إلا على الذين علم الله أنهم يؤمنون بآياته أي يصدقون بها {فَهُم مُّسْلِمُونَ} مخلصون من قوله بلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله يعني جعله سالماً لله خالصاً له
Allah'ın ayetlerine iman edeceklerini, yani onları tasdik edeceklerini bildiği kimselere fayda verir. { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “onlar Müslümanlardır” ihlaslı kimselerdir; bu, { بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Hayır! Kim yüzünü Allah'a teslim ederse” ayetinden mülhemdir, yani nefsini bütünüyle Allah'a teslim edip O'na ihlasla yönelen kimse demektir.
وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ (٨٢)
{ وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ } “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını kendilerine söyler.”
{وَإِذَا وَقَعَ القول عَلَيْهِم} سمى معنى القول مؤداه بالقول وهو ما وعدوا من قيام الساعة والعذاب وقوعه حصوله والمراد مشارفة الساعة وظهور أشراطها وحين لا تنفع التوبة {أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مّنَ الأرض تُكَلّمُهُمْ} هي الجساسة في الحديث طولها ستون ذراعاً لا يدركها طالب ولا يفوتها هارب ولها أربع قوائم وزغب وريش وجناحان وقيل لها رأس ثور وعين خنزير وأذن فيل وقرن إبل وعنق نعامة وصدر أسد ولون نمر وخاصرة هرة وذنب كبش وخف بعير وما بين المفصلين اثنا عشر ذراعاً تخرج من الصفا فتكلمهم بالعربية فتقول {أن الناس كانوا بآياتنا لا يوقنون} أي لا يوقنون بخروجي لأن خروجها من الآيات وتقول ألا لعنة
{ وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ } “O söz başlarına geldiği zaman” sözün ifade ettiği anlam olan kıyametin kopması ve azap vaadi 'kavl' (söz) olarak isimlendirilmiştir; vuku bulması ise meydana gelmesidir. Kastedilen, kıyametin yaklaşması, alametlerinin belirmesi ve artık tövbenin fayda vermeyeceği vakittir. { أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ } “onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da kendilerine söyler” hadiste geçen Cessâse'dir. Boyu altmış arşındır; onu kovalayan yetişemez, ondan kaçan da kurtulamaz. Dört ayağı, tüyleri, telekleri ve iki kanadı vardır. Denildi ki: Başı öküz başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu deve boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi kaplan rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, tırnağı deve tırnağı gibidir ve iki eklem yeri arası on iki arşındır. Safa'dan çıkar ve onlara Arapça konuşup şöyle der: { أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ } “insanlar ayetlerimize kesin olarak inanmıyorlardı” yani benim çıkışıma kesin inanmıyorlardı; zira onun çıkışı da ayetlerdendir. Ve şöyle der: 'Bilin ki Allah'ın laneti
الله على الظالمين أو تكلمهم ببطلان الأديان كلها سوى دين الإسلام أو بأن هذا مؤمن وأن هذا كافر وفتح أن كوفي وسهل على حذف الجار أي تكلمهم بأن وغيرهم كسروا لأن الكلام بمعنى القول أو بإضمار القول أي تقول الدابة ذلك ويكون المعنى بآيات ربنا أو حكاية لقول الله تعالى عند ذلك ثم ذكر قيام الساعة فقال
zalimlerin üzerinedir!' Yahut onlara İslâm dini dışındaki bütün dinlerin bâtıl olduğunu söyler veya 'Şu mümindir, şu kâfirdir' der. 'Enne'nin (أَنَّ) fetha ile okunması Kûfelilerin ve Sehl'in kıraatidir; cer harfinin hazfedilmesine göredir, yani 'bi-enne' (بِأَنَّ) manasındadır. Diğerleri ise esre ile ['inne'] okumuşlardır; çünkü 'kelâm' (تُكَلِّمُهُمْ), 'kavl' manasındadır yahut 'kavl' fiilinin takdir edilmesiyledir; yani dâbbe bunu söyler ve bu durumda mana 'Rabbimizin ayetlerine' şeklinde olur yahut o esnada Allah Teâlâ'nın sözünün bir aktarımıdır. Sonra kıyametin kopuşunu zikrederek şöyle buyurdu:
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ } “Ve o gün, her ümmetten ayetlerimizi yalanlayanlardan bir grubu toplarız da onlar bir arada tutulurlar.”
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِن كُلّ أُمَّةٍ فَوْجاً} من للتبعيض أي واذكر يوم نجمع من كل أمة من الأمم زمرة {مّمَّن يُكَذّبُ} من للتبيين {بآياتنا} المنزلة على أنبيائنا {فَهُمْ يُوزَعُونَ} يحبس أولهم في آخرهم حتى يجتمعوا ثم يساقون إلى موضع الحساب وهذه عبارة عن كثرة العدد وكذا الفوج عبارة عن الجماعة الكثيرة
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا } “Ve o gün, her ümmetten bir grubu toplarız” 'min' (مِنْ) teb'îz (kısmilik) içindir; yani ümmetlerin her birinden bir zümre topladığımız günü hatırla. { مِمَّنْ يُكَذِّبُ } “yalanlayanlardan” 'min' tebyîn (açıklama) içindir, { بِآيَاتِنَا } “ayetlerimizi” peygamberlerimize indirilen. { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “onlar bir arada tutulurlar” toplanıncaya kadar öndekiler arkadakilerin yanında durdurulup bekletilir, sonra hesap yerine sevk edilirler. Bu, sayının çokluğunu anlatan bir ifadedir; nitekim 'fevc' (فَوْج) kelimesi de kalabalık cemaat anlamına gelir.
حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمَّاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤)
{ حَتَّى إِذَا جَاءُوا قَالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا أَمَّاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Nihayet geldikleri zaman [Allah] der ki: 'Ayetlerimi, onları ilmen kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?'”
{حتى إذا جاؤوا} حضروا موقف الحساب والسؤال {قَالَ} لهم تعالى تهديداً {أكذبتم بآياتي} المنزلة على رسلي {وَلَمْ تُحِيطُواْ بِهَا عِلْماً} الواو للحال كأنه قال أكذبتم بآياتي بادىء الرأي من غير فكر ولا نظر يؤدي إلى إحاطة العلم بكنهها وأنها حقيقة بالتصديق أو بالتكذيب {أم ماذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} حيث لم تتفكروا فيها فإنكم لم تخلقوا عبثاً
{ حَتَّى إِذَا جَاءُوا } “Nihayet geldikleri zaman” hesap ve sorgu yerine vardıklarında { قَالَ } “der ki” Allah Teâlâ onlara bir tehdit olarak şöyle buyurur: { أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي } “Ayetlerimi yalanladınız mı” peygamberlerime indirilen [ayetlerimi], { وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا } “onları ilmen kavramadığınız halde” 'vâv' (و) hal bildirir; sanki şöyle demiştir: Ayetlerimi, künhünü ilmen kuşatmayı ve tasdike mi yoksa tekzibe mi lâyık olduğunu anlamayı sağlayacak bir tefekkür ve inceleme olmaksızın, ilk bakışta peşin hükümle mi yalanladınız? { أَمَّاذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yoksa ne yapıyordunuz?” Mademki onlar üzerinde düşünmediniz, oysa siz boş yere yaratılmadınız.
وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥)
{ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelir de artık konuşamazlar.”
{وَوَقَعَ القول عَلَيْهِم بِمَا ظَلَمُواْ فَهُمْ لاَ ينطقون} أي يغشاهم العذاب الموعد بسبب ظلمهم وهو التكذيب بآيات الله فيشغلهم عن النطق والاعتذار كقوله هذا يَوْمُ لاَ ينطقون
{ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmeleri sebebiyle o söz başlarına gelir de artık konuşamazlar.” Yani zulümleri -ki o da Allah'ın ayetlerini yalanlamalarıdır- sebebiyle vaat edilen azap onları kuşatır ve bu da { هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ } “Bu, konuşamayacakları gündür” ayetinde olduğu gibi onları konuşmaktan ve mazeret beyan etmekten alıkoyar.
أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦)
{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi [karanlık], [çalışıp görsünler diye] gündüzü de aydınlık kıldık. Şüphesiz bunda inanan bir toplum için elbette ayetler vardır.”
{ألم يروا أنا جعلنا الليل لِيَسْكُنُواْ فِيهِ والنهار مُبْصِراً} حال جعل الإبصار للنهار وهو لأهله والتقابل مراعى من حيث المعنى لأن معنى مبصراً
{ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا } “Görmediler mi ki, dinlensinler diye geceyi, gündüzü de aydınlık kıldık.” 'Mübsiran' haldir; görme fiili gündüzde yaşayanlara ait olduğu halde gündüze nispet edilmiştir; tezat (karşıtlık) mana bakımından gözetilmiştir, çünkü 'mübsiran'ın manası:
ليبصروا فيه طرق التقلب في المكاسب {إِنَّ فِى ذلك لآيات لقوم يؤمنون}
kazanç sağlama yollarını gündüz vakti görsünler diyedir. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir toplum için ayetler vardır”
النمل (٩٠ - ٨٧)
en-Neml (87-90)
يصدقون فيعتبرون وفيه دليل على صحة البعث لأن معناه ألم يعلموا أنا جعلنا الليل والنهار قواماً لمعاشهم في الدنيا ليعلموا أن ذلك لم يجعل عبثاً بل محنة وابتلاء ولابد عند ذلك من ثواب وعقاب فإذا لم يكونا في هذه الدار فلابد من دار أخرى للثواب والعقاب
tasdik edenler için; böylece ibret alırlar. Bunda yeniden dirilmenin doğruluğuna delil vardır; zira manası şudur: Bunun boş yere değil de bir imtihan ve sınama olarak kılındığını bilsinler diye dünyadaki maişetlerinin düzeni için geceyi ve gündüzü var ettiğimizi bilmediler mi? Bu durumda ise muhakkak bir sevap ve cezanın bulunması gerekir; şayet bu dünyada yoksa, sevap ve ceza için başka bir yurdun olması kaçınılmazdır.
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ (٨٧)
{ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ } “Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa dehşete kapılır. Hepsi de boyun eğmiş olarak O'na gelirler.”
{وَيَوْمَ} واذكر يوم {يُنفَخُ فِى الصور} وهو قرن أو جمع سورة والنافخ إسرافيل ﵇ {فَفَزِعَ مَن فِى السماوات وَمَن فِى الأرض} اختير فزع على يفزع للإشعار بتحقق الفزع وثبوته وأنه كائن لا محالة والمراد فزعهم عند النفخة الأولى حين يصعقون {إِلاَّ مَن شَاء الله} إلا من ثبت الله قلبه من الملائكة قالوا لهم جبريل وميكائيل وإسرافيل وملك الموت ﵈ وقيل الشهداء وقيل الحور وخزنة النار وحملة العرش وعن جابر ﵁ منهم موسى ﵇ لأنه صعق مرة ومثله وَنُفِخَ فِى الصور فصعق من في السموات ومن فى الأرض إلا من شاء الله {وَكُلٌّ أَتَوْهُ} حمزة وحفص وخلف اتوه غيرهم وأصله آتيوه {داخرين} حال أي صاغرين ومعنى الإتيان حضورهم الموقف ورجوعهم إلى أمره تعالى وانقيادهم له
{ وَيَوْمَ } “Ve o gün” o günü hatırla { يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği” sûrun bir boynuz veya sûretin çoğulu olduğu söylenmiştir; üfleyen ise İsrâfîl'dir (aleyhisselâm). { فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “göklerde ve yerde kim varsa dehşete kapılır” dehşetin kesin olarak gerçekleşeceğini, sübutunu ve kaçınılmaz bir vaka olduğunu hissettirmek için 'yefze'u' yerine [mazi sigasıyla] 'fezia' lafzı tercih edilmiştir. Kastedilen, çarpılıp bayıldıkları (sa'k) ilk üflemedeki dehşetleridir. { إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna” meleklerden Allah'ın kalbini sabit kıldığı kimseler hariç. Dediler ki: Bunlar Cebrail, Mikail, İsrafil ve Ölüm Meleği'dir (aleyhimüsselâm). Şehitler olduğu da söylenmiştir; huriler, cehennem bekçileri ve Arş'ı taşıyanlar olduğu da söylenmiştir. Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayetle bunların arasında Mûsâ (aleyhisselâm) da vardır; zira o bir defa bayılmıştı. Benzeri: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ } “Sûra üflenir de Allah'ın diledikleri dışında göklerde ve yerde kim varsa hepsi düşüp bayılır”. { وَكُلٌّ أَتَوْهُ } Hamza, Hafs ve Halef 'etevhü' (أَتَوْهُ), diğerleri ise 'âtûhü' (آتُوهُ) şeklinde okumuşlardır; aslı 'âtiyûhu'dur. { دَاخِرِينَ } “boyun eğmiş olarak” haldir, yani küçülmüş ve zelil olmuş olarak. Gelmenin manası ise hesap yerinde hazır bulunmaları, O'nun emrine dönmeleri ve boyun eğmeleridir.
وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ (٨٨)
{ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ } “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçer giderler. [Bu,] her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
{وَتَرَى الجبال تَحْسَبُهَا} بفتح السين شامي وحمزة ويزيد وعاصم وبكسرها غيرهم حال من المخاطب {جَامِدَةً} واقفة ممسكة عن الحركة من جمد في مكانه إذا لم يبرح وَهِىَ تَمُرُّ حال من الضمير المنصوب في تحسبها {مَرَّ السحاب} أي مثل مر السحاب زالمعنى أنك إذا رأيت الجبال وقت النفخة ظننتها ثابتة في مكان واحد لعظمها وهي تسير سيراً سريعاً كالسحاب إذا ضربته الريح وهكذا الأجرام العظام المتكاثرة العدد إذا تحركت لا تكاد تبين حركتها كما قال النابغة في صفة جيش ...
{ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا } “Dağları görürsün de onları sanırsın” Şâmî, Hamza, Yezîd ve Âsım 'sîn' harfinin üstünüyle [tahsebühâ], diğerleri ise esresiyle [tahsibühâ] okumuştur; muhataptan haldir. { جَامِدَةً } “hareketsiz” yerinde duran, hareketten kesilmiş; bir şey yerinden kımıldamadığında 'cemedefi mekânihî' denir. { وَهِيَ تَمُرُّ } “oysa onlar geçer giderler” 'tahsebühâ'daki mansûb zamirden haldir. { مَرَّ السَّحَابِ } “bulutların geçişi gibi” yani bulutların geçişi gibi geçerler. Mana şudur: Üfleme anında dağları gördüğünde, büyüklüklerinden dolayı onları tek bir mekânda sabit sanırsın; oysa onlar, rüzgâr çarptığında bulutun sürüklendiği gibi süratli bir yürüyüşle giderler. İşte pek çok sayıdaki devasa cisimler de hareket ettiklerinde hareketleri neredeyse belli olmaz; Nâbiğa'nın bir orduyu vasfederken söylediği gibi: ...
بأرعن مثل الطود يحسب أنهم ... وقوف لحاج والركاب تهملج ...
«Kocaman dağ gibi devasa bir orduyla ki; binekler hızlıca tırıs gittiği halde onları bir ihtiyaç için duruyor sanırsın...»
صُنْعَ الله مصدر عمل فيه مادل عليه ممر لأن مرورها كمر السحاب من صنع الله فكأنه قيل صنع الله ذلك صنعاً وذكر اسم الله لأنه لم يذكر قبل {الذى أَتْقَنَ كُلَّ شَىْء} أي أحكم خلقه {إِنَّهُ خبير بما تفعلون} مكي بصرى غير سهل وأبو بكر غير يحيى وغيرهم بالتاء أي أنه عالم بما يفعل العباد فيكافئهم على حسب ذلك ثم لخص ذلك بقوله
{ صُنْعَ اللَّهِ } mastardır; 'merr' (geçiş) lafzının delalet ettiği mana onda amel etmiştir. Çünkü onların bulutların geçişi gibi geçmesi Allah'ın sanatındandır; sanki 'Allah bunu bir sanatla varetti' denilmiştir. Önceden geçmediği için Allah'ın ismi açıkça zikredilmiştir. { الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ } “her şeyi sapasağlam yapan” yani yaratılışını muhkem kılan. { إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” Mekkî, Basrî (Sehl hariç) ve Ebû Bekr (Yahyâ hariç) 'ya' ile [yef'alûn], diğerleri ise 'tâ' ile [tef'alûn] okumuştur; yani O, kulların yaptıklarını bilendir ve onlara buna göre karşılık verecektir. Sonra bunu şu sözüyle özetlemiştir:
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩)
{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Ve onlar o günün korkusundan güvendedirler.”
{من جاء بالحسنة} أي بقوله لا إله إلا الله عند الجمهور {فَلَهُ خَيْرٌ مّنْهَا} أي فله خير حاصل من جهتها وهو الجنة وعلى هذا لا يكون خير بمعنى أفضل ويكون منها في موضع رفع صفة الخبر أي بسببها وهم من فزع كوفي من فزع شديد مفرط الشدة هو خفو النار أو من فزع ما وإن قل وبغير تنوين غيرهم {يَوْمَئِذٍ} كوفي ومدني وبكسر الميم غيرهم والمراد يوم القيامة آمنون أمن يعدي بالجار وبنفسه كقوله فأمنوا مكر الله
{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ } “Kim bir iyilikle gelirse” cumhura göre «Lâ ilâhe illallâh» sözüyle [gelirse]. { فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا } “ona bundan daha hayırlısı vardır” yani onun tarafından/sebebiyle elde edilen bir hayır vardır ki o da cennettir. Bu durumda 'hayr' (خَيْرٌ) kelimesi 'daha üstün' (efdal) anlamında olmaz ve 'minhâ' (مِنْهَا) ifadesi ref konumunda haberin sıfatı olur; yani onun sebebiyle [olan bir hayır]. { وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ } “ve onlar bir korkudan” Kûfîler tenvinle 'min feze'in' (مِنْ فَزَعٍ) okumuşlardır; yani cehennemin çöküşü olan son derece şiddetli, aşırı bir korkudan veya ne kadar az olursa olsun herhangi bir korkudan [güvendedirler]. Diğerleri ise tenvinsiz [min feza'i] okumuşlardır. { يَوْمَئِذٍ } “o gün” Kûfî ve Medenî kıraatlerinde [fetha ile], diğerlerinde ise mîm harfinin kesresi ile okunmuştur; kastedilen kıyamet günüdür. { آمِنُونَ } “güvendedirler” 'Emine' (أمن) fiili harf-i cer ile de geçişli olur, { فَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” ayetinde olduğu gibi bizzat kendisiyle de geçişli olur.
وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠)
{ وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Kimler de kötülükle gelirse, yüzleri ateşe sürtülerek yüzüstü atılırlar. 'Ancak yaptıklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?' [denir].”
{وَمَن جَاء بالسيئة} بالشرك {فَكُبَّتْ} ألقيت {وُجُوهُهْم في النار}
{ وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kimler de kötülükle gelirse” şirk ile [gelirse], { فَكُبَّتْ } “yüzüstü atılırlar” fırlatılırlar { وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “yüzleri ateşe”.
يقال كببت الرجل ألقيته على وجهه أي ألقوا على رؤوسهم في النار أو عبر عن الجملة بالوجه كما بعبر بالرأس والرقبة عنها أي ألقوا في النار ويقال لهم تبكيتاً عند الكب {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} في الدنيا من الشرك والمعاصي
«Kebbetü'r-racüle» (كَبَبْتُ الرَّجُلَ) denir ki 'adamı yüzüstü attım' demektir; yani ateşe baş aşağı atılırlar. Veya baş ve boyun ile bütün beden kastedildiği gibi, yüz ile de bütün beden ifade edilmiştir; yani ateşe atılırlar. Ve yüzüstü atıldıkları sırada onları azarlamak amacıyla şöyle denilir: { هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ancak yaptıklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?” yani dünyada şirk ve günahlardan işlediklerinizin [karşılığını].
إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١)
{ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “[De ki:] 'Ben ancak, bu beldenin —ki onu hürmetli kılmıştır ve her şey O'nundur— Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.'”
{إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبّ هَذِهِ البلدة} مكة {الذى حَرَّمَهَا} جعلها حرماً آمناً يأمن فيها اللاجيء إليها ولا يختلي خلاها ولا يعضد شوكها ولا ينفر صيدها {وَلَهُ كُلُّ شَىء} مع هذه البلدة فهو مالك الدنيا والآخرة {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ المسلمين} المنقادين له
{ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ } “Ben ancak, bu beldenin... Rabbine kulluk etmekle emrolundum” yani Mekke'nin [Rabbine]. { الَّذِي حَرَّمَهَا } “ki onu hürmetli kılmıştır” orayı güvenli bir harem kılmıştır; oraya sığınan güvende olur, yeşil otu biçilmez, dikeni koparılmaz ve avı ürkütülmez. { وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ } “ve her şey O'nundur” bu beldeyle birlikte; zira O, dünyanın da ahiretin de malikidir. { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi” O'na boyun eğenlerden.
وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢)
{ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “'Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]. Artık kim doğru yola gelirse, ancak kendisi için doğru yola gelmiş olur. Kim de saparsa, de ki: Ben ancak uyarıcılardanım.'”
{وأن أتلو القرآن} من التلاوة أو من التلو كقوله واتبع ما يوحى إليك من ربك أمر رسوله بأن يقول أمرت أن أخص الله وحده بالعبادة ولا اتخذ له شريكاً كما فعلت قريش وأن أكون من الحنفاء الثابتين علة ملة الإسلام وأن أتلو القرآن لأعرف الحلال والحرام وما يقتضيه الإسلام وخص مكة من بين سائر البلاد بإضافة اسمه إليها لأنها أحب بلاده إليه وأعظمها عنده وأشار إليها بقوله هذه إشارة تعظيم لها وتقريب دالاً على أنها موطن نبيه ومهبط وحيه ووصف ذاته بالتحريم الذي هو خاص وصفها وجعل دخول كل شيء تحت ربوبيته وملكوته كالتابع لدخولها تحتهما {فَمَنُ اهتدى} باتباعه إياي فيما أنا بصدده من توحيد الله ونفي الشركاء عنه والدخول في الملة الحنيفية واتباع ما أنزل عليّ من الوحي {فَإِنَّمَا يَهْتَدِى لِنَفْسِهِ} فمنفعة اهتدائه راجعا إليه لا إلى {ومن ضل فقل إنما أَنَاْ مِنَ المنذرين} أي ومن ضل ولم يتبعني فلا عليّ وما أنا إلا رسول منذر وَمَا عَلَى الرسول إِلاَّ البلاغ المبين
{ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ } “Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]” [Bu ifade] tilavetten (okumaktan) veya { وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” ayetinde olduğu gibi 'tülüvv'den (uymaktan) gelir. Resulüne şöyle demesini emretmiştir: 'Ben ibadeti yalnızca Allah'a tahsis etmekle, Kureyş'in yaptığı gibi O'na ortak koşmamakla, İslam milleti üzerinde sabit duran hanîflerden olmakla ve helali, haramı ve İslam'ın gereklerini öğrenmek için Kur'an'ı okumakla emrolundum.' Mekke'yi diğer beldeler arasından kendi ismini ona izafe ederek tahsis etmiştir; çünkü orası O'nun en sevdiği ve katında en yüce olan beldedir. { هَذِهِ } “bu” sözüyle ona işaret etmesi, onu yüceltmek, yaklaştırmak ve onun Peygamberinin vatanı ile vahyin iniş yeri olduğunu göstermek içindir. Zatını, o beldenin özel bir vasfı olan 'hürmetli kılma' ile nitelemiş ve her şeyin O'nun rububiyeti ve mülkiyeti altına girişini, Mekke'nin bu ikisi altına girişine tâbi gibi kılmıştır. { فَمَنِ اهْتَدَى } “Artık kim doğru yola gelirse” Allah'ı birleme, ortakları O'ndan nefyetme, hanîf milletine girme ve bana indirilen vahye uyma konusunda üzerime düşen şeyde bana uymak suretiyle [doğru yolu bulursa], { فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ } “ancak kendisi için doğru yola gelmiş olur” hidayetinin faydası bana değil bizzat kendisine döner. { وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Kim de saparsa, de ki: Ben ancak uyarıcılardanım” yani kim de sapar ve bana uymazsa bunun bana bir vebali yoktur; ben ancak uyarıcı bir peygamberim. { وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ } “Peygamberin üzerine düşen ancak apaçık bir tebliğdir.”
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız. Ve Rabbin, yaptıklarınızdan gafil değildir.'”
{وقل الحمد لله سيريكم آياته فَتَعْرِفُونَهَا} ثم أمره أن يحمد الله على ما خوّله من نعمة النبوة التي لا توازيها نعمة وأن يهدد أعداءه بما سيريهم الله من آياته في الآخرة فسيستيقنون بها وقيل هو انشقاق القمر والدخان وما حل بهم
{ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا } “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, ayetlerini size gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız.'” Sonra ona, hiçbir nimetin dengi olamayacağı peygamberlik nimetini kendisine bahşettiği için Allah'a hamdetmesini ve ahirette Allah'ın onlara göstereceği ayetlerle düşmanlarını tehdit etmesini emretmiştir; böylece onlar bu ayetleri kesin olarak bileceklerdir. Bunun ayın yarılması, duman ve dünyada başlarına gelen
من نقمات الله في الدنيا {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} بالتاء مدني وشامي وحفص ويعقوب خطاب لأهل مكة وبالياء غيرهم أي كل عمل يعملونه فإن الله عالم به غير غافل عنه فالغفة والسهو لا يجوزان عليه
Allah'ın intikam cezaları olduğu da söylenmiştir. { وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Ve Rabbin, yaptıklarınızdan gafil değildir” 'Tâ' ile [ta'melûn], Medenî, Şâmî, Hafs ve Ya'kûb kıraatlerinde Mekke ehline hitap olarak okunmuştur; diğerleri ise 'yâ' ile [ya'melûn] okumuştur; yani onların yaptıkları her ameli muhakkak Allah bilmektedir ve ondan gafil değildir. Zira gaflet ve unutma O'nun hakkında caiz olamaz.