Binûn

Kasas — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وأخي هارون هُوَ أَفْصَحُ مِنّى لِسَاناً فَأَرْسِلْهِ مَعِىَ} حفص ردا حال أي عونا يقال ردأته أعنته وبلا همز مدني {يُصَدّقُنِى} عاصم وحمزة صفة أي ردا مصدقا لي وغيرهما بالجزم جواب لأرسله ومعنى تصديقه موسى إعانته إياه بزيادة البيان في مظان الجدال إن احتاج إليه ليثبت دعواه لا أن يقول له صدقت ألا ترى إلى قوله هو أفصح مني لساناً فأرسله وفضل الفصاحة إنما يحتاج إليه لتقرير البرهان لا لقوله صدقت فسبحان وباقل فيه يستويان {إِنّى أَخَافُ أَنْ يُكَذّبُونِ} يكذبوني في الحالتين يعقوب

{ وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ } “Kardeşim Harun'un dili benden daha açıktır/düzgündür. Onu da benimle birlikte gönder” Hafs'a göre { رِدْءًا } “yardımcı olarak” hâldir; yani yardımcı olarak demektir. [Arapçada] "Ona yardım ettim" anlamında "رَدَأْتُهُ" denir. Medine kıraatinde ise hemzesizdir. { يُصَدِّقُنِي } “beni doğrulasın” Âsım ve Hamza'ya göre sıfattır; yani "beni doğrulayıcı bir yardımcı olarak" demektir. Bu ikisinin dışındakilere göre ise meczumdur ve "er-silhü"nün cevabıdır. Onun Musa'yı doğrulaması, davasını ispatlaması için ihtiyaç duyduğunda tartışma yerlerinde daha fazla açıklama yaparak ona yardım etmesidir; yoksa ona [sadece] "Doğru söyledin" demesi değildir. Görmez misin ki [Musa]: "Dili benden daha açıktır/düzgündür, onu gönder" demiştir. Üstün bir belagate [sadece] "Doğru söyledin" demek için değil, delili ortaya koyup perçinlemek için ihtiyaç duyulur; zira [sadece tasdik etmekte] Sübhân ile Bâkıl eşittir. { إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Zira beni yalanlamalarından korkuyorum”; Ya'kûb her iki durumda da [yâ ile] "yükezzibûnî" okumuştur.

قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ (٣٥)

{ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ } “[Allah] buyurdu: 'Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz ve size öyle bir kudret/üstünlük vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz.'” (35)

{قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ} سنقويك به إذ اليد تشد بشدة العضد

{ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “[Allah] buyurdu: Pazunu kardeşinle güçlendireceğiz”, onunla seni kuvvetlendireceğiz; zira el, pazunun kuvvetlenmesiyle güç kazanır.

لأنه قوام اليد والجملة تقوى بشدة اليد على مزاولة الأمور {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سلطانا} غلبة وتسلطاً وهيبة في قلوب الأعداء {فَلاَ يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا باياتنا} الباء تتعلق بيصلون أي لا يصلون إليكما بسبب آياتنا وتم الكلام او فنجعل لكما سلطاناً أي نسلطكما بآياتنا أو بمحذوف أي اذهبا بآياتنا أو هو بيان للغالبون لا صلة أو قسم جوابه لا يصلون مقدما عليه {أنتما ومن اتبعكما الغالبون}

Çünkü pazu elin dayanağıdır ve beden, işleri yapmada elin kuvvetlenmesiyle güçlenir. { وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا } “Ve size bir kudret/üstünlük vereceğiz”, düşmanların kalbinde bir üstünlük, hâkimiyet ve heybet [kılacağız]. { فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا } “Mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler”; bâ harf-i cerri "yesılûne" fiiline bağlıdır; yani "ayetlerimiz (mucizelerimiz) sebebiyle size erişemeyecekler" demektir ve kelâm tamamlanmıştır. Yahut "Ve size bir saltanat kılacağız" yani "ayetlerimizle sizi üstün kılacağız" manasındadır; ya da mahzuf bir fiile bağlıdır, yani "ayetlerimizle gidin" demektir. Veya "el-gâlibûn" ifadesinin beyanıdır, sıla değildir; yahut cevabı öne geçmiş "lâ yesılûne" olan bir yemindir. { أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz”.

فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦)

{ فَلَمَّا جَاءَهُمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Musa onlara apaçık delillerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik' dediler.” (36)

{فلما جاءهم موسى بآياتنا بينات} واضحات {قَالُواْ مَا هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُّفْتَرًى} أي سحر تعمله

{ فَلَمَّا جَاءَهُم مُّوسَى بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ } “Musa onlara apaçık delillerimizle gelince”, apaçık mucizelerle [gelince]. { قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرًى } “Dediler ki: Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir”, yani senin yaptığın bir sihirdir,

القصص (٣٨ - ٣٦)

Kasas (36 - 38)

أنت ثم تفتريه على الله أو سحر موصوف بالافتراء كسائر أنواع السحر وليس بمعجزة من عند الله {وَمَا سَمِعْنَا بهذا فِى آبائنا الأولين} حال منصوبة عن هذا أي كائناً في زمانهم يعني ما حدثنا بكونه فيهم

onu sen yapıyorsun, sonra da Allah'a iftira ediyorsun; yahut diğer sihir türleri gibi iftira ile nitelenmiş bir sihirdir, Allah katından bir mucize değildir. { وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik”; "hâzâ"dan mansub bir hâldir; yani onların zamanında vuku bulmuş olarak işitmedik, onların arasında böyle bir şeyin olduğuna dair bize bir şey anlatılmadı demektir.

وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)

{ وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Musa dedi ki: 'Rabbim, kendi katından hidayet getireni ve bu yurdun [dünyanın/ahiretin] güzel sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.'” (37)

{وَقَالَ موسى رَبّى أَعْلَمُ بِمَن جَاء بالهدى مِنْ عِندِهِ وَمَن تَكُونُ لَهُ عاقبة الدار إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظالمون} أي ربي أعلم منكم بحال من أهله الله الفلاح الأعظم حيث جعله نبياً وبعثه بالهدى ووعده حسن العقبى يعني نفسه ولو كان كما تزعمون ساحراً مفترياً لما أهله لذلك لأنه غني حكيم لا يرسل الكاذبين ولا ينبيء الساحرين ولا يفلح عنده الظالمون وعاقبة الدار هي العاقبة المحمودة لقوله أولئك تعالى لهم عقبى الدار جنات عدن والمراد بالدار الدنيا وعاقبتها أن يختم للعبد بالرحمة والرضوان وتلقي الملائكة بالبشرى والغفران قال موسى بغير واو مكي وهو حسن لأن الموضع موضع سؤال وبحث عما أجابهم به موسى عند تسميتهم مثل تلك الآيات العظام سحراً مفترى ووجه الأخرى أنهم قالوا ذلك وقال موسى هذا ليوازن الناظر بين القول والمقول ويتبصر فساد أحدهما وصحة الآخر

{ وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Musa dedi ki: Rabbim, kendi katından hidayet getireni ve bu yurdun sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler”; yani Rabbim, kendisini peygamber kılıp hidayetle gönderdiği ve güzel bir akıbet vadettiği için Allah'ın en büyük kurtuluşa ehil kıldığı kimsenin -yani bizzat kendisinin- durumunu sizden daha iyi bilir. Eğer sizin iddia ettiğiniz gibi bir sihirbaz ve müfteri olsaydı, [Allah] onu buna ehil kılmazdı; çünkü O Ganî'dir, Hakîm'dir, yalancıları elçi göndermez, sihirbazları peygamber yapmaz ve O'nun katında zalimler asla iflah olmaz. "Âkıbetü'd-dâr" övgüye değer akıbettir; zira Yüce Allah: “İşte dünya yurdunun güzel sonu onlarındır; Adn cennetleridir” buyurmuştur. Yurt ile kastedilen dünyadır; onun sonu ise kulun rahmet ve rıza ile son bulması, meleklerin onu müjde ve bağışlanma ile karşılamasıdır. Mekkî kıraatinde vâv harfi olmaksızın [Kâle Mûsâ] şeklindedir ve bu güzeldir; zira bu makam, onların böylesine büyük ayetleri "uydurulmuş bir sihir" olarak nitelemeleri karşısında Musa'nın ne cevap verdiğine dair bir soru ve araştırma makamıdır. Diğer [vâvlı] kıraatin gerekçesi ise şudur: Onlar öyle dediler, Musa da böyle dedi ki, bakan kimse iki sözü karşılaştırsın ve birinin bozukluğunu, diğerinin doğruluğunu basiretle kavrasın.

ربي اعلم حجازى وأبو عمرو ومن يكون حمزة وعلي

Hicazlılar ve Ebû Amr { رَبِّيَ أَعْلَمُ }, Hamza ve Ali ise { وَمَنْ يَكُونُ } okumuştur.

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٣٨)

{ وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Haman! Benim için çamur üzerinde ateş yak [tuğla pişir] de bana yüksek bir kule yap; belki Musa'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.'” (38)

{وقال فرعون يا أيها الملأ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مّنْ إله غَيْرِى} قصد بنفي علمه بإله غيره نفي وجوده أي مالكم من إله غيري أو هو على ظاهره وأن إلهاً غيره غير معلوم عنده {فَأَوْقِدْ لي يا هامان عَلَى الطين} أي اطبخ لي الآجر واتخذه وإنما لم يقل مكان الطين هذا لأنه أول من عمل الآجر فهو يعلمه الصنعة بهذه العبارة ولأنه أفصح وأشبه بكلام الجبابرة إذ أمر هامان وهو وزيره بالإيقاد على الطين منادي باسمه بيافي وسط الكلام دليل التعظم والتجبر {فاجعل لّى صَرْحاً} قصراً عالياً {لَّعَلّي أَطَّلِعُ} أي أصعد والاطلاع الصعود {إلى إله موسى} حسب أنه تعالى في مكان كما كان هو في مكان {وَإِنّى لأظُنُّهُ} أي موسى {مِنَ الكاذبين} في دعواه أن له إلهاً وأنه أرسله إلينا رسولاً وقد تناقض المخذول فإنه قال مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مّنْ إله غَيْرِى ثم أظهر حاجته إلى هامان وأثبت لموسى إلهاً وأخبر أنه غير متيقن بكذبه وكأنه تحصن من عصا موسى ﵇ فليس وقال لعلى أطلع إلى إله موسى روي أن هامان جمع خمسين ألف بناء وبنى صرحاً لم يبلغه بناء أحد من الخلق فضرب الصرح جبريل ﵇ بجناحه فقطعه ثلاث قطع وقعت على عسكر فرعون فقتلت ألف ألف رجل وقطعة في البحر وقطعة في المغرب

{ وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي } “Firavun dedi ki: Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum/bilmiyorum”; kendisinden başka bir ilah bildiğini nefyetmekle onun varlığını nefyetmeyi kastetmiştir; yani "Sizin benden başka hiçbir ilahınız yoktur" demektir. Yahut zahiri üzeredir ve kendisinden başka bir ilah onun katında bilinmemektedir. { فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Haman! Benim için çamurun üzerinde ateş yak”, yani benim için tuğla pişir ve [ondan bir kule] yap. Çamur yerine [tuğla] dememesi, tuğlayı ilk yapanın kendisi olmasından dolayıdır; nitekim bu ifadeyle ona bu sanatı öğretmektedir. Ayrıca bu ifade daha fasih olup zorbaların sözüne daha uygundur; zira veziri olan Haman'a sözün ortasında "yâ" ile ismiyle seslenerek çamur üzerinde ateş yakmasını emretmesi, büyüklük taslama ve zorbalığın bir delilidir. { فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا } “Bana yüksek bir kule yap”, yüksek bir köşk [yap]. { لَعَلِّي أَطَّلِعُ } “Belki çıkarım”, yani tırmanırım; ıttılâ', yukarı çıkmak demektir. { إِلَى إِلَهِ مُوسَى } “Musa'nın ilahına”; kendisi bir mekânda olduğu gibi Yüce Allah'ın da bir mekânda olduğunu zannetti. { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ } “Ve doğrusu ben onu sanıyorum”, yani Musa'yı [sanıyorum], { مِنَ الْكَاذِبِينَ } “yalancılardan”, bir ilahının olduğu ve O'nun kendisini bize elçi olarak gönderdiği iddiasında [yalancılardan sanıyorum]. Bu rezil adam çelişkiye düşmüştür; zira önce { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي } demiştir, ardından Haman'a olan ihtiyacını ortaya koymuş, Musa için bir ilahın varlığını kabul etmiş ve onun yalan söylediğinden kesin emin olmadığını bildirmiştir. Sanki Musa [aleyhisselâm]'ın asâsından korunmak için [böyle söylemiştir] ve "Belki Musa'nın ilahına çıkarım" demiştir. Rivayet edildiğine göre Haman elli bin usta toplamış ve mahlûkattan hiçbirinin ulaşamadığı bir kule inşa etmiştir. Cebrail [aleyhisselâm] kuleye kanadıyla vurmuş ve onu üç parçaya bölmüştür; bir parçası Firavun'un ordusunun üzerine düşmüş ve bir milyon adamı öldürmüştür; bir parçası denize, bir parçası da batıya düşmüştür.

القصص (٤٤ - ٣٩)

Kasas (39 - 44)

ولم يبق أحد من عماله إلا هلك

Ve onun işçilerinden helak olmayan hiç kimse kalmamıştır.

وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩)

{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ } “O ve askerleri, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar.” (39)

{واستكبر هُوَ وَجُنُودُهُ} تعظم {فِى الأرض} أرض مصر {بغير الحق} أي بالباطل فالاستكبار بالله تعالى وهو المتكبر على الحقيقة أي المتبالغ في كبرياء الشأن كما حكى رسولنا عن ربه الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعني واحداً منهما ألقيته في النار وكل مستكبر

{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ } “O ve askerleri büyüklük tasladılar”, kibirlendiler, { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde”, Mısır toprağında, { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere”, yani batıl bir şekilde. Zira büyüklük ancak Yüce Allah'a aittir; hakiki mütekebbir/büyük O'dur; yani şanının yüceliğinde nihayete erendir. Nitekim Peygamberimiz Rabbinden şöyle rivayet etmiştir: "Kibriyâ benim ridâm, azamet ise izârımdır; kim bu ikisinden birinde benimle çekişirse onu ateşe atarım." O'ndan başka her büyüklük taslayan kimse,

سواه فاستكباره بغير الحق {وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لاَ يُرْجَعُونَ} يَرجعون نافع وحمزة وعلي وخلف ويعقوب

onun büyüklük taslaması haksız yerdir. { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ } “Ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar”; Nâfi', Hamza, Ali, Halef ve Ya'kûb { لَا يَرْجِعُونَ } şeklinde okumuşlardır.

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)

{ فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize atıverdik. Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu!” (40)

{فأخذناه وَجُنُودَهُ فنبذناهم فِى اليم} من الكلام المفحم الذي دل به على عظمة شأنه شبههم استقلالاً لعددهم وإن كانوا الجم الغفير بحصيات أخذنهن آخذ بكفه فطرحهن في البحر {فانظر} يا محمد {كَيْفَ كَانَ عاقبة الظالمين} وحذر قومك فإنك منصور عليهم

{ فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ } “Bunun üzerine biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize atıverdik”; O'nun şanının azametini gösteren susturucu kelâmlardandır. Sayıca çok kalabalık bir topluluk olmalarına rağmen, sayılarını azımsayarak onları, bir kimsenin avucuyla alıp denize fırlattığı küçük çakıl taşlarına benzetmiştir. { فَانْظُرْ } “Bak”, ey Muhammed! { كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin sonu nasıl oldu!” ve kavmini uyar; zira sen onlara karşı muzaffer kılınacaksın.

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١)

{ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Biz onları, ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet günü de yardım görmeyeceklerdir.” (41)

{وجعلناهم أَئِمَّةً} قادة {يَدْعُونَ إِلَى النار} أي عمل أهل النار قال ابن عطاء نزع عن أسرارهم التوفيق وأنوار التحقيق فهم في ظلمات نفوسهم لا يدلون على سبيل الرشاد وفيه دلالة خلق أفعال العباد {وَيَوْمَ القيامة لاَ يُنصَرُونَ} من العذاب

{ وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً } “Biz onları önderler kıldık”, liderler [kıldık], { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “ateşe çağıran”, yani cehennem ehlinin ameline [çağıran]. İbn Atâ şöyle demiştir: "Onların kalplerinden tevfik ve tahkik nurlarını çekip aldı; onlar nefislerinin karanlıkları içindedirler, asla doğru yola iletmezler." Bunda kulların fiillerinin yaratılmış olduğuna dair delil vardır. { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Kıyamet günü de yardım görmeyeceklerdir”, azaptan [kurtarılmayacaklardır].

وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)

{ وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Bu dünyada arkalarına lanet taktık; kıyamet gününde de onlar nefretle kovulanlardan olacaklardır.” (42)

{وأتبعناهم في هذه الدنيا لَعْنَةٍ} ألزمناهم طرداً وإبعاداً عن الرحمة وقيل هو ما يلحقهم من لعن الناس إياهم بعدهم {وَيَوْمَ القيامة هُمْ مّنَ المقبوحين} المطرودين المبعدين أو المهلكين المشوهين بسواد الوجوه وزرقة العيون ويوم ظرف للمقبوحين

{ وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً } “Bu dünyada arkalarına lanet taktık”, onları kovulmaya ve rahmetten uzaklaştırılmaya mahkûm ettik. Denildi ki: Bu, kendilerinden sonra insanların onlara lanet etmesidir. { وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Kıyamet gününde de onlar nefretle kovulanlardan/çirkinleştirilenlerden olacaklardır”, kovulmuşlardan, uzaklaştırılmışlardan yahut yüzlerinin siyahlığı ve gözlerinin göğermesiyle çirkinleştirilip helak edilenlerdendir. "Yevme" kelimesi "el-makbûhîn" için zarftır.

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)

{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى بَصَائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra insanlara kalp gözlerini açacak deliller, bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Musa'ya Kitab'ı verdik; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.” (43)

{ولقد آتينا موسى الكتاب} والتوراة {من بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا القرون الأولى} قوم نوح وهود وصالح ولوط ﵈ {بَصَائِرَ لِلنَّاسِ} حال من الكتاب والبصيرة نور القلب الذي يبصر به الرشد والسعادة كما أبصر نور العين الذي يبصر به الأجساد يريد آتيناه التوراة أنوارا للقلوب لأنها كانت عميا لا تستبصر ولا تعرف حقاً من باطل {وهدى} وإرشاداً لأنهم كانوا يخبطون في ضلال {ورحمة} أن اتبعها لأنهم إذا عملوا بها وصلوا إلى نيل الرحمة {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} يتعظون

{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ } “Andolsun biz Musa'ya Kitab'ı verdik”, Tevrat'ı, { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولَى } “ilk nesilleri helak ettikten sonra”, Nuh, Hûd, Salih ve Lût kavimlerini [aleyhimüsselâm] [helak ettikten sonra]. { بَصَائِرَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara kalp gözlerini açacak deliller olarak”; "el-Kitâb"dan hâldir. Basiret, gözün cisimleri görmesini sağlayan nuru gibi, kendisiyle doğruluk ve saadetin görüldüğü kalp nurudur. [Cenâb-ı Hak] Tevrat'ı kalpler için nurlar olarak verdiğini kastetmektedir; çünkü kalpler kördü, görmüyor, hakkı batıldan ayırt edemiyordu. { وَهُدًى } “Ve bir hidayet”, bir rehberlik [olarak verdik]; çünkü onlar sapıklık içinde bocalıyorlardı. { وَرَحْمَةً } “Ve bir rahmet”, ona uyulması halinde [rahmet olarak]; çünkü ona göre amel ettiklerinde rahmete ulaşırlar. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”, ibret alırlar.

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٤٤)

{ وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Musa'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve [olayı] bizzat görenlerden de değildin.” (44)

{وَمَا كُنْتَ} يا محمد {بِجَانِبِ} الجبل {الغربى} وهو المكان الواقع في شق الغرب وهو الذي وقع فيه ميقات موسى {إِذْ قَضَيْنَا إلى مُوسَى الأمر} أي كلمناه وقربناه نجياً {وَمَا كنتَ مِنَ الشاهدين} من جملة الشاهدين للوحي إليه حتى تقف من جهة المشاهدة على ما جرى من أمر موسى في ميقاته

{ وَمَا كُنْتَ } “Sen değildin”, ey Muhammed! { بِجَانِبِ } “tarafında”, dağın, { الْغَرْبِيِّ } “batı” [tarafında]; o, batı cihetinde bulunan ve Musa'nın mikâtının gerçekleştiği yerdir. { إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ } “Musa'ya emri vahyettiğimiz zaman”, yani onunla konuştuğumuz ve fısıldaşan bir sırdaş olarak onu yakınlaştırdığımız zaman. { وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ve bizzat görenlerden de değildin”, ona gelen vahye bizzat şahit olanlar arasında değildin ki, Musa'nın mikâtında geçen olayları bizzat görerek bilesin.

القصص (٤٧ - ٤٥)

Kasas (45 - 47)

وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ (٤٥)

{ وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “Fakat biz birçok nesiller var ettik de onların üzerinden uzun zamanlar geçti. Sen Medyen halkı arasında oturup da onlara ayetlerimizi okuyor değildin; fakat [onları haber veren] elçiler gönderen bizdik.” (45)

{وَلَكِنَّا أَنشَأْنَا} بعد موسى {قُرُوناً فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ العمر} أي طالت أعمارهم وفترت النبوة وكادت الأخبار تخفى واندرست العلوم ووقع التحريف في كثير منها فأرسلناك مجدداً لتلك الأخبار مبيناً ما وقع فيه من تحريف وأعطيناك العلم بقصص الأنبياء وقصة موسى كأنه قال ما كنت شاهداً لموسى وما جرى عليه ولكنا أوحيناه إليك فذكر سبب الوجي الذي هو إطالة الفترة ودل به على المسبب اختصاراً فإذا هذا الاستدراك شبيه الاستدراكين بعده {وَمَا كُنتَ ثَاوِياً} مقيماً {فِى أَهْلِ مَدْيَنَ} وهو شعيب والمؤمنين به {تتلو عليهم آياتنا} تقرؤها عليهم تعلماً منهم يريد الآيات التي فيها قصة شعيب وقومه وتتلوا في موضع نصب خبرثان أو حال من الضمير في ثاويا {وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ} ولكنا أرسلناك وأخبرناك بها وعلمناكها

{ وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا } “Fakat biz var ettik”, Musa'dan sonra, { قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “nesiller [var ettik] de onların üzerinden uzun zamanlar geçti”; yani ömürleri uzadı, peygamberlik kesintiye uğradı, haberler neredeyse gizlendi, ilimler silinip gitti ve birçoğuna tahrif girdi. Bu yüzden seni o haberleri yenileyen ve meydana gelen tahrifleri açıklayan biri olarak gönderdik; sana peygamberlerin kıssalarının ve Musa'nın kıssasının ilmini verdik. Sanki şöyle demiştir: "Sen Musa'ya ve onun başına gelenlere şahit değildin; fakat biz onu sana vahyettik." Böylece vahyin sebebi olan fetret süresinin uzamasını zikretmiş ve bununla müsebbibe muhtasar bir şekilde delalet etmiştir. Dolayısıyla bu istidrak, kendisinden sonraki iki istidrake benzer. { وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا } “Sen ikamet ediyor değildin”, oturuyor [değildin], { فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında”; onlar Şuayb ve ona inananlardır. { تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Onlara ayetlerimizi okuyor [değildin]”, onlardan öğrenmek maksadıyla onlara okuyor [değildin]; Şuayb ve kavminin kıssasının yer aldığı ayetleri kastetmektedir. "Tetlû" mansub konumda olup ikinci haberdir yahut "sâviyen"deki zamirden hâldir. { وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ } “Fakat [elçiler] gönderen bizdik”; fakat biz seni elçi olarak gönderdik, bunları sana haber verdik ve sana öğrettik.

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٦)

{ وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Biz [Musa'ya] seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarasın diye Rabbinden bir rahmet olarak [seni gönderdik]; umulur ki düşünüp öğüt alırlar.” (46)

{وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطور إِذْ نَادَيْنَا} موسى أن خذ الكتاب بقوة {ولكن} أعلمناك وأرسلناك {رَحْمَةً} للرحمة {مّن رَّبِكَ لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أتاهم مّن نَّذِيرٍ مّن قَبْلِكَ} في زمان الفترة بينك وبين عيسى وهو خمسمائة وخمسون سنة {لعلهم يتذكرون}

{ وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا } “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin”, Musa'ya: "Kitab'a sımsıkı sarıl" diye [seslendiğimizde]. { وَلَكِنْ } “Fakat”, sana bildirdik ve seni gönderdik, { رَحْمَةً } “bir rahmet olarak”, bir rahmet kılmak üzere, { مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarasın diye Rabbinden [bir rahmet olarak gönderdik]”, seninle İsa arasındaki fetret döneminde; o da beş yüz elli yıldır. { لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar”.

وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{ وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Kendi elleriyle işledikleri [günahlar] yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık ya!' demeyecek olsalardı [seni elçi olarak göndermezdik].” (47)

{ولولا أن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةٌ} عقوبة {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} من الكفر والظلم ولما كانت أكثر الأعمال تزاول بالأيدي نسبت الأعمال إلى الأيدي وإن كانت من أعمال القلوب تغليباً للأكثر على الأقل {فيقولوا} عند العذاب {رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً فنتبع آياتك وَنَكُونَ مِنَ المؤمنين} لولا الأولى امتناعية وجوابها محذوف والثانية تحضيضية والفاء الأولى للعطف والثانية جواب لولا لكونها في حكم الأمر إذ الأمر باعث على الفعل والباعث والمحضض من وادٍ واحد والفاء تدخل في جواب الأمر والمعنى لولا أنهم قائلون إذا عوقبوا بما قدموا من الشرك والمعاصي هلا أرسلت إلينا رسولاً محتجين علينا بذلك لما أرسلنا إليهم يعني أن ارسال الرسول إليهم إنما هو ليلزموا الحجة ولا يلزموها كقوله لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى الله حُجَّةٌ بَعْدَ الرسل فإن قلت كيف استقام هذا المعنى وقد جعلت العقوبة هي السبب في الإرسال لا للقول لدخول لولا الامتناعية عليها دونه قلت القول هوالمقصود بأن يكون سبباً للإرسال ولكن العقوبة لما كانت سبباً للقول وكان وجوده بوجودها جعلت العقوبة كأنها سبب الارسال

{ وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ } “Başlarına bir musibet gelip de”, bir ceza [gelip de], { بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi elleriyle işledikleri yüzünden”, küfür ve zulümden [işledikleri]. Çoğu amel ellerle işlendiği için, çoğunluğun azınlığa galebe çalması kuralıyla, kalbin amellerinden olsa bile ameller ellere nispet edilmiştir. { فَيَقُولُوا } “demeyecek olsalardı”, azap anında [şöyle]: { رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de senin ayetlerine uysaydık ve müminlerden olsaydık ya!” Birinci "levlâ" imtinâiyyedir ve cevabı mahzuftur; ikincisi ise tahdîziyyedir. Birinci fâ atıf içindir, ikinci fâ ise emir hükmünde olduğu için "levlâ"nın cevabıdır; zira emir fiile sevk edicidir; sevk edici ile teşvik edici ise aynı kabildendir ve fâ harfi emrin cevabına dahil olur. Anlamı şudur: İşledikleri şirk ve günahlar sebebiyle cezalandırıldıklarında bize karşı delil getirerek: "Bize bir elçi gönderseydin ya!" diyecek olmasalardı, onlara elçi göndermezdik. Yani onlara elçi gönderilmesi, aleyhlerine hüccetin kesinleşmesi ve onların bir hüccet öne sürememeleri içindir; nitekim: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın diye” buyurmuştur. Eğer: "Bu mana nasıl doğru olur? Zira imtinâiyye olan levlâ, söze değil de cezaya dahil olduğu için elçi göndermenin sebebi söz değil, ceza kılınmıştır" dersen; şöyle derim: Gönderilmenin sebebi olması kastedilen asıl şey o sözdür; lâkin ceza, o sözün sebebi olduğu ve sözün varlığı da cezanın varlığıyla gerçekleştiği için ceza sanki elçi göndermenin sebebi kılınmıştır.

القصص (٥٣ - ٤٨)

Kasas (48 - 53)

فأدخلت عليها لولا وجيء بالقول معطوفاً عليها بالفاء المعطية معنى السببية ويؤل معناه إلى قولك ولولا فولهم هذا إذا أصابتهم مصيبة لما أرسلنا

Bu yüzden "levlâ" cezaya dahil edilmiş ve sebep anlamı veren fâ harfiyle söz ona atfedilmiştir. Sözün anlamı neticede şuna varır: "Başlarına bir musibet geldiğinde onların bu sözü söyleyecek olmaları bulunmasaydı, [elçi] göndermezdik."

فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ (٤٨)

{ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا لَوْلَا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى أَوَلَمْ يَكْفُرُوا بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ كَافِرُونَ } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince: 'Musa'ya verilenlerin bir benzeri ona da verilseydi ya!' dediler. Daha önce Musa'ya verileni inkâr etmemişler miydi? 'Birbirini destekleyen iki sihir!' dediler ve: 'Doğrusu biz hepsini inkâr ediyoruz' dediler.” (48)

{فَلَمَّا جَاءهُمُ الحق مِنْ عِندِنَا} أي القرآن أو الرسول المصدق بالكتاب المعجز {قَالُواْ} أي كفار مكة {لَوْلا أُوتِىَ} هلا أعطي {مِثْلَ مَا أُوتِىَ موسى} من الكتاب المنزل جملة واحدة {أَوَ لَمْ يَكْفُرُواْ} يعني أبناء جنسهم ومن مذهبهم مذهبهم وعنادهم عنادهم وهم الكفرة في زمن موسى ﵇ {بِمَا أُوتِىَ موسى مِن قَبْلُ} من قبل القرآن {قَالُواْ} في موسى وهارون

{ فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا } “Fakat katımızdan kendilerine hak gelince”, yani Kur'an yahut mucize kitapla doğrulanan elçi [gelince], { قَالُوا } “dediler”, yani Mekke kâfirleri [dediler]: { لَوْلَا أُوتِيَ } “Verilseydi ya!”, ona verilseydi ya! { مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسَى } “Musa'ya verilenlerin bir benzeri”, bir defada toptan indirilen kitap gibi. { أَوَلَمْ يَكْفُرُوا } “İnkâr etmemişler miydi?”, yani onların soydaşları, mezhepleri mezhepleri ve inatları inatları olan Musa [aleyhisselâm] zamanındaki kâfirler [inkâr etmemişler miydi?], { بِمَا أُوتِيَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ } “daha önce Musa'ya verileni”, Kur'an'dan önce [verileni]. { قَالُوا } “Dediler”, Musa ve Harun hakkında:

{سحران تظاهرا} تعاونا سِحْرَانِ كوفي أي ذوا سحر أو جعلوهما سحرين مبالغة في وصفهما بالسحر {وَقَالُواْ إِنَّا بِكُلّ} بكل واحد منهما {كافرون} وقيل إن أهل مكة كما كفروا بمحمد ﵇ وبالقرآن فقد كفروا بموسى والتوراة وقالوا في موسى ومحمد ساحران تظاهرا أو في التوراة والقرآن سحران تظاهرا وذلك حين بعثوا الرهط إلى رؤساء اليهود بالمدينة يسألونهم عن محمد فأخبرهم أنه في كتابهم فرجع الرهط إلى قريش فأخبرهم بقول اليهود فقالوا عند ذلك ساحران تظاهرا

{ سِحْرَانِ تَظَاهَرَا } “Birbirini destekleyen iki sihir”, yardımlaşan [iki sihir]. Kûfe kıraatinde { سِحْرَانِ } şeklindedir; yani büyü sahibi iki kişi yahut onları büyücülükle nitelemede mübalağa olsun diye bizzat iki sihir kılmışlardır. { وَقَالُوا إِنَّا بِكُلٍّ } “Ve dediler ki: Doğrusu biz hepsini”, bu ikisinin her birini, { كَافِرُونَ } “inkâr ediyoruz”. Denildi ki: Mekke ehli, Muhammed [aleyhisselâm]'ı ve Kur'an'ı inkâr ettikleri gibi Musa'yı ve Tevrat'ı da inkâr ettiler ve Musa ile Muhammed hakkında: "Birbirini destekleyen iki büyücü" yahut Tevrat ile Kur'an hakkında: "Birbirini destekleyen iki sihir" dediler. Bu da bir grubu Medine'deki Yahudi reislerine Muhammed hakkında soru sormak üzere gönderdikleri zaman vuku bulmuştur. Yahudiler onun kendi kitaplarında bulunduğunu haber verince, o grup Kureyş'e dönüp Yahudilerin sözünü aktardı. Bunun üzerine onlar: "Birbirini destekleyen iki büyücü/sihir!" dediler.

قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٩)

{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin de ben ona uyayım!'” (49)

{قُلْ فَأْتُواْ بكتاب مّنْ عِندِ الله هُوَ أهدى مِنْهُمَا} مما أنزل على موسى ومما أنزل على {أَتَّبِعْهُ} جواب فأتوا {إِن كُنتُمْ صادقين} في أنهما سحران

{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا } “De ki: Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin”, Musa'ya indirilenden ve bana indirilenden [daha hidayet verici bir kitap]. { أَتَّبِعْهُ } “Ona uyayım”; "fe'tû" emrinin cevabıdır. { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz”, bu ikisinin sihir olduğu iddianızda.

فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥٠)

{ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar. Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir? Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez.” (50)

{فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُواْ لَكَ فاعلم أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءهُمْ} فإن لم يستجيبوا دعاءك إلى الإتيان بالكتاب الأهدى فاعلم أنهم قد ألزموا ولم يبق لهم حجة إلا اتباع الهوى {وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ اتبع هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مّنَ الله} أي لا أحد أضل ممن اتبع في الدين هواه وبغير هدى حال أي مخذولا لا يخلى بينه وبين هواه {إِنَّ الله لاَ يَهْدِى القوم الظالمين}

{ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ } “Eğer sana cevap veremezlerse, bil ki onlar sırf heveslerine uymaktadırlar”; daha doğru yol gösteren bir kitap getirme çağrına icabet etmezlerse bil ki delil altında ezilmişlerdir ve hevalarına uymaktan başka tutunacakları bir şey kalmamıştır. { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim olabilir?”; yani dinde hevasına uyandan daha sapık hiç kimse yoktur. "Bi-gayri hüden" hâldir; yani hevasıyla baş başa bırakılmayıp yardımsız/hüsrana uğramış olarak demektir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah, zalimler topluluğunu doğru yola iletmez”.

وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥١)

{ وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü [vahyi] birbiri ardınca ulaştırdık.” (51)

{ولقد وصّلنا لهم القول لعلّهم يتذكّرون} التوصيل تكثير الوصل وتكريره يعني أن القرآن أتاهم متتابعاً متواصلاً وعدا ووعيدا وقصصا وعبرا ومواعظ ليذكروا فيفلحوا

{ وَلَقَدْ وَصَّلْنَا لَهُمُ الْقَوْلَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye sözü birbiri ardınca ulaştırdık”; tavsîl, vaslı çoğaltmak ve tekrarlamaktır. Yani düşünüp kurtuluşa ersinler diye Kur'an onlara vaat, tehdit, kıssalar, ibretler ve öğütler hâlinde birbiri ardınca ve kesintisiz olarak gelmiştir.

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ (٥٢)

{ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Ondan [Kur'an'dan] önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da inanırlar.” (52)

{الذين آتيناهم الكتاب مِن قَبْلِهِ} من قبل القرآن وخبر الذين {هُم بِهِ} بالقرآن {يُؤْمِنُونَ} نزلت في مؤمن أهل الكتاب

{ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِهِ } “Ondan önce kendilerine kitap verdiklerimiz”, Kur'an'dan önce [verdiklerimiz]; "ellezîne"nin haberi şudur: { هُمْ بِهِ } “onlar ona”, Kur'an'a, { يُؤْمِنُونَ } “inanırlar”. Ehl-i Kitap'tan iman edenler hakkında inmiştir.

وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ (٥٣)

{ وَإِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ مُسْلِمِينَ } “Kendilerine [Kur'an] okunduğu zaman: 'Ona iman ettik; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de Müslüman idik' derler.” (53)

{وإذا يتلى} القرآن {عليهم قالوا آمنا بِهِ إِنَّهُ الحق مِن رَّبّنَا إنَّا كُنَّا من قبله}

{ وَإِذَا يُتْلَى } “Okunduğu zaman”, Kur'an, { عَلَيْهِمْ قَالُوا آمَنَّا بِهِ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّنَا إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِهِ } “kendilerine [okunduğu zaman]: Ona iman ettik; şüphesiz o, Rabbimizden gelen haktır. Doğrusu biz ondan önce de [Müslüman idik] derler”.

القصص (٥٧ - ٥٤)

el-Kasas (54-57)

من قبل نزول القرآن {مُسْلِمِينَ} كائنين على دين الإسلام مؤمنين بمحمد ﵇ وقوله إنه تعليل للإيمان به لأن كونه حقاً من الله حقيق بأن يؤمن به وقوله إنا بيان لقوله آمنا لأنه يحتمل أن يكون إيماناً قريب العهد وبعيده فأخبروا بأن إيمانهم به متقادم

Kur'an'ın inişinden önce { مُسْلِمِينَ } “Müslüman idik”; İslam dini üzere bulunuyor, Muhammed aleyhisselâm'a iman ediyorduk. O'nun “innehu” (şüphesiz o) sözü, ona imanın gerekçesidir; çünkü Allah'tan gelen hak olması, ona inanılmaya layık olmasını gerektirir. “İnnâ” (doğrusu biz) sözü ise “âmennâ” (iman ettik) sözünün açıklamasıdır; çünkü imanın yeni veya eski zamanlı olma ihtimali vardır. Böylece onlar, ona imanlarının kadim olduğunu haber vermişlerdir.

أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤)

{ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.” (54)

{أُوْلَئِكَ يُؤْتُونَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُواْ} بصبرهم على الإيمان بالتوراة والإيمان بالقرآن أو بصبرهم على الإيمان بالقرآن قبل نزوله وبعد نزوله أو بصبرهم على أذى المشركين وأهل الكتاب {ويدرؤون بالحسنة السيئة} يدفعون بالطاعة المعصية أو بالحلم الأذى {وَمِمَّا رزقناهم يُنفِقُونَ} يزكون

{ أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilecektir”; Tevrat'a ve Kur'an'a iman etmeye sabretmeleri sebebiyle yahut Kur'an'a inmeden önce ve indikten sonra iman etmeye sabretmeleri sebebiyle veya müşriklerin ve Ehl-i Kitap'ın eziyetlerine sabretmeleri sebebiyle [mükâfatları iki kat verilir]. { وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “Onlar kötülüğü iyilikle savarlar”; itaati [yerine getirerek] günahı yahut hilm ile eziyeti defederler. { وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ } “Ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler”; zekât verirler.

وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ (٥٥)

{ وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } “Boş ve faydasız sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Selam olsun size, biz cahilleri aramayız' derler.” (55)

{وَإِذَا سَمِعُواْ اللغو} الباطل أو الشتم من المشركين {أعرضوا عنه وقالوا} للاعنين {لَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم سلام عَلَيْكُمْ} أمان منا لكم بأن نقابل لغوكم بمثله {لاَ نَبْتَغِى الجاهلين} لا نريد مخالطتهم وصحبتهم

{ وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ } “Boş ve faydasız sözü işittikleri zaman”, müşriklerden batıl sözü veya sövgüyü [işittiklerinde], { أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا } “ondan yüz çevirirler ve derler”, söven kimselere: { لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz size. Selam olsun size”; sizin boş sözünüze benzeriyle karşılık vermeme hususunda bizden size bir güvencedir. { لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ } “Biz cahilleri aramayız”; onlarla içli dışlı olmayı ve arkadaşlık etmeyi istemeyiz.

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)

{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir.” (56)

{إِنَّكَ لاَ تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ} لا تقدر أن تدخل في الإسلام كل من أحببت أن يدخل فيه من قومك وغيرهم {ولكن الله يَهْدِى مَن يَشَاء} يخلق فعل الاهتداء فيمن يشاء {وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} بمن يختار الهداية ويقبلها ويتعظ بالدلائل والآيات قال الزجاج أجمع المفسرون لى أنها نزلت في أبي طالب وذلك أنه قال عند موته يا معشر بني هاشم صدقوا محمد تفلحوا فقال ﵇ يا عم تأمرهم بالنصيحة لأنفسهم وتدعها لنفسك قال فما

{ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin”; kavminden veya başkalarından İslam'a girmesini sevdiğin herkesi İslam'a sokmaya güç yetiremezsin. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “Fakat Allah dilediğini doğru yola iletir”; dilediği kimsede hidayete erme fiilini yaratır. { وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “O, hidayete erecek olanları en iyi bilendir”; hidayeti seçecek, onu kabul edecek, delillerden ve ayetlerden ibret alacak kimseleri [en iyi O bilir]. Zeccâc şöyle demiştir: Müfessirler bu ayetin Ebû Tâlib hakkında indiği hususunda icma etmişlerdir. Şöyle ki o, vefatı esnasında: “Ey Hâşimoğulları topluluğu! Muhammed'i tasdik edin ki kurtuluşa eresiniz” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: “Ey amca! Onlara kendileri için hayırlı olanı emrediyorsun da bunu kendi nefsine terk mi ediyorsun?” buyurdu. Ebû Tâlib: “Peki ne...

تريد يا بان أخي قال أريد منك أن تقول لا إله إلا الله أشهد لك بها عند الله قال يابن أخي أنا قد علمت أنك صادق ولكني أكره أن يقال جزع عند الموت وإن كانت الصيغة عامة والآية حجة على المعتزلة لأنهم يقولون الهدى هو البيان قد هدى الناس أجمع ولكنهم لم يهتدوا بسوء اختيارهم فدل أن رواء البيان ما يسمى هداية وهو خلق الاهتداء وإعطاء التوفيق والقدرة

...istiyorsun ey kardeşimin oğlu?” dedi. [Resûlullah]: “Senin 'Lâ ilâhe illallâh' demeni istiyorum ki Allah katında buna senin lehine şahitlik edeyim” buyurdu. Ebû Tâlib: “Ey kardeşimin oğlu! Ben senin doğru söylediğini kesinlikle bildim; fakat ölüm anında korkup sabırsızlık gösterdi denilmesinden hoşlanmıyorum” dedi. [Hitap] lafız olarak genel olsa da ayet Mutezile'ye karşı bir delildir. Zira onlar, hidayetin 'beyan' (açıklama) olduğunu, Allah'ın bütün insanları hidayete erdirdiğini, fakat insanların kendi kötü tercihleriyle hidayete ermediklerini söylerler. Bu ayet ise beyanın ötesinde 'hidayet' diye isimlendirilen bir şeyin bulunduğunu göstermiştir; o da hidayeti yaratmak, muvaffakiyet ve güç vermektir.

وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)

{ وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Dediler ki: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız.' Biz onları, tarafımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği güvenli bir Harem bölgesine yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.” (57)

{وَقَالُواْ إِن نَّتَّبِعِ الهدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أرضنا أو لم نمكن لهم حرما آمنا} قالت قريش نحن نعلم أنك على الحق ولكنا نخاف إن اتبعناك وخالفنا العرب بذلك أن يتخطفونا من أرضنا فألقمهم الله الحجر بأنه مكن لهم في الحرم الذي أمنه بحرمة البيت وأمن قطانه بحرمته والثمرات تجيء إليه من كل أوب وهم كفرة فأنّى يستقيم أن يعرضهم للتخطف ويسلبهم الأمن إذا ضموا إلى حرمة البيت حرمة الإسلام وإسناد الأمن إلى أهل الحرم حقيقة وإلى الحرم مجاز {يجبى إِلَيْهِ} وبالتاء مدني ويعقوب وسهل أي تجلب وتجمع {ثَمَرَاتُ كُلّ شَىْء} معنى الكلية الكثرة كقوله وَأُوتِيَتْ مِن كُلّ شَىْء

{ وَقَالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدَى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنَا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَمًا آمِنًا } “Dediler ki: 'Eğer seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız.' Biz onları, güvenli bir Harem bölgesine yerleştirmedik mi?”; Kureyş: “Biz senin hak üzere olduğunu biliyoruz; fakat sana uyup böylece Araplara muhalefet edersek bizi yurdumuzdan kapıp atmalarından korkuyoruz” dedi. Allah da Beytullah'ın hürmetiyle emniyetli kıldığı ve sakinlerini onun hürmetiyle güvenceye aldığı Harem'de onları yerleştirdiğini hatırlatarak ağızlarının payını verdi. Onlar kâfir oldukları hâlde meyveler oraya her taraftan gelmektedir; o hâlde Beytullah'ın hürmetine İslam'ın hürmetini de kattıkları takdirde onları kapılıp atılmaya maruz bırakması ve güvenliklerini ellerinden alması nasıl düşünülebilir? Emniyetin Harem ehline nispet edilmesi hakikat, Harem'e nispet edilmesi ise mecazdır. { يُجْبَى إِلَيْهِ } “Toplanıp getirildiği”; Medine kurrâsı, Ya'kûb ve Sehl bunu te ile (tücbâ) okumuştur; yani celbedilir ve toplanır demektir. { ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin ürünleri”; buradaki külliyet ifadesi çokluk anlamındadır; nitekim { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Ona her şeyden verilmiştir” ayetinde de böyledir.

القصص (٦١ - ٥٧)

el-Kasas (57-61)

{رّزْقاً مّن لَّدُنَّا} هو مصدر لأن معنى يجيء إليه يرزق أو مفعول له أو حال من الثمرات إن كان بمعنى مرزوق لتخصصها بالإضافة كما تنصب عن النكرة المتخصصة بالصفة {ولكن أكثرهم لا يعلمون} متعلق بمن لدنا أي قليل منهم يقرون بأن ذلك رزق من عند الله وأكثرهم جهلة لا يعلمون ذلك ولو علموا أنه من عند الله لعلموا أن الخوف والأمن عنده ولما خافوا التخطف إذا آمنوا به

{ رِزْقًا مِنْ لَدُنَّا } “Tarafımızdan bir rızık olarak”; masdardır, çünkü oraya getirilmesinin anlamı rızıklandırılmaktır; ya mef'ûlün leh'tir ya da şayet merzûk (rızık verilen şey) anlamındaysa tamlama ile özelleştiği için "semerât"tan hâldir, nitekim sıfatla özelleşen belgisiz isimden de hâl mansub olarak gelir. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler”; "min ledünnâ" ifadesine bağlıdır. Yani pek azı bunun Allah katından bir rızık olduğunu ikrar eder, çoğu ise bunu bilmeyen cahillerdir. Şayet bunun Allah katından olduğunu bilselerdi, korkunun da emniyetin de O'nun katında olduğunu bilirlerdi ve O'na iman ettiklerinde kapılıp atılmaktan korkmazlardı.

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (٥٨)

{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ } “Biz, maişetiyle şımarmış nice memleketi helak ettik. İşte onların yerleri! Kendilerinden sonra pek azı müstesna oturulmamıştır. Ve [onlara] biz vâris olduk.” (58)

{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا} هذا تخويف لأهل مكة من سوء عاقبة قوم كانوا في مثل حالهم بإنعام الله عليهم فلم يشكروا النعمة وقابلوها بالبطر فأهلكوا وكم نصب أهلكنا ومعيشتها بحذف الجار وإيصال الفعل أي في معيشتها والبطر سوء احتمال الغني وهو أن لا يحفظ حق الله فيه {فَتِلْكَ مساكنهم} منازلهم باقية الآثار يشاهدونها في الأسفار كبلاد ثمود وقوم شعيب وغيرهم {لَمْ تُسْكَن} حال والعامل فيها الإشارة {مّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً} من السكنى أي لم يسكنها إلا المسافر ومار الطريق يوماً أو ساعة {وَكُنَّا نَحْنُ الوارثين} لتلك المساكن من ساكنيها أي لا يملك التصرف فيها غيرنا

{ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا } “Biz, maişetiyle şımarmış nice memleketi helak ettik”; bu, Allah'ın nimetleri içinde kendileri gibi bir durumda bulunup da nimete şükretmeyen, onu şımarıklıkla karşılayıp helak edilen bir kavmin kötü akıbetiyle Mekke ehlini korkutmaktır. "Kem", "ehleknâ" fiiliyle mansubdur. "Ma'îşetehâ" ise harf-i cerrin hazfedilip fiilin mef'ûle doğrudan ulaşmasıyla mansubdur; yani maişetinde demektir. Batar (şımarmak), zenginliği kötü taşımaktır ki o da onda Allah'ın hakkını gözetmemektir. { فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ } “İşte onların yerleri”; Semûd diyarı, Şuayb'ın kavmi ve diğerleri gibi yolculuklarında gördükleri, kalıntıları baki kalan yurtlarıdır. { لَمْ تُسْكَنْ } “Oturulmamıştır”; hâldir, âmili ise işaret ismidir. { مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Kendilerinden sonra pek azı müstesna”; oturma bakımından pek azı müstesnadır; yani oralarda sadece bir gün veya bir saat yolcu ve gelip geçen kimseler oturmuştur. { وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ } “Ve biz vâris olduk”; o meskenlerin sakinlerinden sonra vâris olan bizdik; yani bizden başka hiç kimse oralarda tasarruf sahibi olamamıştır.

وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (٥٩)

{ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } “Rabbin, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir elçiyi onların ana merkezine göndermedikçe memleketleri helak edici değildir. Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici de değiliz.” (59)

{وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ القرى} في كل وقت {حتى يَبْعَثَ فِى أُمّهَا} وبكسر الهمزة حمزة وعلي أي في القرية التي هي أمها أي أصلها ومعظمها {رَسُولاً} لإلزام الحجة وقطع المعذرة أو وما كان في حكم الله وسابق قضائه أن يهلك القرى في الأرض حتى يبعث في أم القرى يعني مكة لأن الأرض دحيت من تحتها رسولاً يعني محمدا ﵇ {يتلو عليهم آياتنا} أي القرآن {وَمَا كُنَّا مُهْلِكِى القرى إِلاَّ وَأَهْلُهَا ظالمون} أي وما أهلكناهم للانتقام إلا وأهلها مستحقون العذاب بظلمهم وهو إصرارهم على كفرهم وعنادهم ومكابرتهم بعد الاعذار إليهم

{ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى } “Rabbin memleketleri helak edici değildir”, hiçbir vakitte; { حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا } “onların ana merkezine gönderinceye kadar”; Hamza ve Ali hemzenin kesresiyle (fî immihâ) okumuşlardır; yani onların anası, aslı ve en büyüğü olan memlekette; { رَسُولًا } “bir elçi”, hücceti ikame etmek ve mazereti ortadan kaldırmak için. Yahut: Allah'ın hükmünde ve ezeli takdirinde, yeryüzü altından yayılıp döşendiği için Ümmü'l-Kurâ'ya yani Mekke'ye bir elçi yani Muhammed aleyhisselâm'ı göndermedikçe yeryüzündeki memleketleri helak etmek yoktu. { يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Kendilerine ayetlerimizi okuyan”, yani Kur'an'ı. { وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلَّا وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ } “Biz, halkı zalim olan memleketlerden başkasını helak edici de değiliz”; yani biz onları intikam amacıyla ancak halkı, kendilerine mazeret bırakılmayacak şekilde uyarı yapıldıktan sonra küfürlerinde, inatlarında ve büyüklenmelerinde ısrar etmeleri demek olan zulümleri sebebiyle azabı hak ettiklerinde helak ettik.

وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٠)

{ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” (60)

{وَمَا أُوتِيتُم مّن شَىْء فمتاع الحياة الدنيا وَزِينَتُهَا} وأي شيء أصبتموه من أسباب الدنيا فما هو إلا تمتع وزينة أياماً قلائل وهي مدة الحياة الفانية {وَمَا عِندَ الله} وهو ثوابه {خَيْرٌ} في نفسه من ذلك {وأبقى} لأنه دائم {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} أن الباقي خير من الفاني وخير أبو عمرو وبين الياء والتاء والباقون

{ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا } “Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının geçimliği ve süsüdür”; dünya sebeplerinden elde ettiğiniz her şey, fani hayat süresi olan birkaç günlük bir yararlanma ve süsten ibarettir. { وَمَا عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olan ise”, yani O'nun sevabı, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”, bizzat kendisinde ondan daha üstündür, { وَأَبْقَى } “ve daha kalıcıdır”, çünkü süreklidir. { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; baki olanın fani olandan daha hayırlı olduğunu [akletmiyor musunuz?] Ebû Amr, ye ve te arasında (ya'kılûne ve ta'kılûne) muhayyer kılmıştır; diğerleri ise...

بالتاء لا غير وعن ابن عباس ﵄ إن الله تعالى خلق الدنيا وجعل أهلها ثلاثة أصناف المؤمن والنافق والكافر فالمؤمن يتزود والمنافق يتزين والكافر يتمتع ثم قرر هذه الآية بقوله

...sadece te ile (ta'kılûne) okumuşlardır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Allah Teâlâ dünyayı yarattı ve ehlini üç sınıfa ayırdı: Mümin, münafık ve kâfir. Mümin azık edinir, münafık süslenir, kâfir ise zevkine bakar.” Sonra bu ayeti şu buyruğuyla pekiştirdi:

أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)

{ أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا فَهُوَ لَاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse; dünya hayatının geçimliğiyle yararlandırdığımız, sonra kıyamet gününde [azap için] hazır bulundurulanlardan olan kimse gibi midir?” (61)

{أَفَمَن وعدناه وَعْداً حَسَناً}

{ أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ وَعْدًا حَسَنًا } “Kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz kimse”

أي الجنة فلا شيء أحسن منها دائمة ولذا سميت الجنة بالحسنى {فَهُوَ لاَقِيهِ} أي رائيه ومدركه ومصيبه {كَمَن مَّتَّعْنَاهُ متاع الحياة الدنيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ القيامة مِنَ المحضرين} من الذين أحضروا النار ونحوه فكذبوه فإنهم لمحضرون نزلت في رسول الله ﷺ وأبي جهل لعنه الله أو في علي وحمزة وأبي جهل أو في المؤمن والكافر ومعنى الفاء الأولى أنه لما ذكر التفاوت بين متاع الحياة الدنيا وما عند الله عقبه بقوله أفمن وعدناه أي أبعد هذا التفاوت الجلي يسوي بين أبناء الدنيا وأبناء الآخرة والفاء الثانية للتسبيب لأن الفاء الموعود مسبب عن الوعد وثم لتراخي حال الإحضار عن حال التمتع ثم هو عليّ كما قيل عضدّ في عضد شبه المنفصل بالمتصل

Yani cenneti [vaat ettiğimiz kimse]; zira ebedi olan cennetten daha güzeli yoktur ve bundan dolayı cennete “el-hüsnâ” denilmiştir. { فَهُوَ لَاقِيهِ } “ve ona kavuşacak olan”; yani onu görecek, ona erişecek ve ona nail olacak [kimse]; { كَمَنْ مَتَّعْنَاهُ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } “dünya hayatının geçimliğiyle yararlandırdığımız, sonra kıyamet gününde hazır bulundurulanlardan olan kimse gibi midir?”; ateşe getirilenlerden olan kimse [gibi midir?]. { فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Onu yalanladılar, bu yüzden onlar mutlaka hazır bulundurulacaklardır” ayeti de böyledir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Allah'ın lanetine uğrayası Ebû Cehil hakkında yahut Ali, Hamza ve Ebû Cehil hakkında yahut genel olarak mümin ile kâfir hakkında inmiştir. İlk fa'nın anlamı şudur: Dünya hayatının geçimliği ile Allah katındakiler arasındaki farkı zikredince, hemen ardından { أَفَمَنْ وَعَدْنَاهُ } “Kendisine vaatte bulunduğumuz kimse mi?” buyurdu; yani bu apaçık farktan sonra dünya ehli ile ahiret ehli bir tutulur mu? İkinci fa ise sebebiyet içindir; çünkü vaat edilene kavuşmak vaatten kaynaklanır. “Sümme” ise hazır bulundurulma durumunun zevk sürme durumundan sonra gelmesini ifade eder. “Sümme hüve” ibaresi Ali [b. Ebî Tâlib kıraatinde] tıpkı “azud” yerine “adudd” denilmesi gibi munfasıl zamir muttasıla benzetilerek şeddeli okunmuştur.

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢)

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün [Allah] onlara seslenir ve: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der.” (62)

{وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ} ينادي الله الكفار نداء توبيخ وهو عطف على يَوْمُ القيامة أو منصوب باذكر {فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِىَ} بناء على زعمهم {الذين كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} ومفعولا تزعمون محذوفان تقديره كنتم تزعمونهم شركائي ويجوز حذف المفعولين في باب ظننت ولا يجوز الاقتصار على أحدهما

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ } “Onlara seslendiği gün”; Allah kâfirlere bir azarlama nidasıyla seslenir. Bu, “yevme'l-kıyâmeti” ifadesine ma'tûftur yahut [mahzuf] “üzkür” (hatırla) fiiliyle mansubdur. { فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ } “Der ki: 'Nerede ortaklarım?'”; onların iddialarına binaen [böyle buyurur]. { الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Hani iddia edip durduğunuz”; "tez'umûne"nin iki mef'ûlü mahzuftur, takdiri: “onları bana ortaklar iddia ediyordunuz” şeklindedir. Zannentu babında her iki mef'ûlün birden hazfedilmesi caizdir, ancak sadece birisiyle yetinmek caiz değildir.

قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ (٦٣)

{ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ } “Haklarında söz kesinleşenler derler ki: 'Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler şunlardır. Biz nasıl azmışsak onları da öyle azdırdık. Sana [sığındık ve onlardan] uzaklaştık; onlar aslında bize tapmıyorlardı.'” (63)

{قَالَ الذين حَقَّ عَلَيْهِمُ القول} أي الشياطين أو أئمة الكفر ومعنى حق عليهم القول وجب عليهم مقتضاه وثبت وهو قوله لأمْلاَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أجمعين {رَبَّنَا هَؤُلاء} مبتدأ {الذين أَغْوَيْنَا} أي دعوناهم إلى الشرك وسولنا لهم الغي صفة والراجع إلى الموصول محذوف والخبر {أغويناهم} والكاف في {كَمَا غَوَيْنَا} صفة مصدر

{ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “Haklarında söz kesinleşenler derler ki”; yani şeytanlar yahut küfrün önderleri. Sözün hak olmasının manası, onun gereğinin üzerlerine vacip ve sabit olmasıdır ki o da: { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Cehennemi tamamen cinler ve insanlarla dolduracağım” sözüdür. { رَبَّنَا هَؤُلَاءِ } “Rabbimiz! Şunlar”; mübtedadır. { الَّذِينَ أَغْوَيْنَا } “azdırdığımız kimseler”; yani şirke davet edip azgınlığı kendilerine süslü gösterdiğimiz kimseler [ifadesi] sıfattır, sıla cümlesinden mevsûle dönen zamir mahzuftur. Haber ise { أَغْوَيْنَاهُمْ } “onları azdırdık” cümlesidir. { كَمَا غَوَيْنَا } “nasıl azmışsak” ifadesindeki kâf, mahzuf bir masdarın sıfatıdır;

محذوف تقديره أغويناهم فغروا غيا مثل ما غوينا يعنون أنالم نغوا لا باختيارنا فهؤلاء كذلك غووا باختيارهم لأن إغواءنا لهم لم يكن إلا وسوسة وتسويلاً فلا فرق إذاً بين غينا وغيهم وإن كان تسويلنا داعياً لهم إلى الكفر فقد كان في مقابلته دعاء الله لهم إلى الإيمان بما وضع فيهم من أدلة العقل وما بعث إليهم من الرسل وأنزل عليهم من الكتب وهو كقوله وَقَالَ الشيطان لَمَّا قُضِىَ الامر إِنَّ الله وَعَدَكُمْ وَعْدَ الحق إلى قوله ولوموا أنفسكم {تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ} منهم ومما اختاروه من الكفر {مَا كَانُواْ إِيَّانَا يَعْبُدُونَ} بل يعبدون أهواءهم ويطيعون شهواتهم وإخلاء الجملتين من العاطف لكونهما مقررتين لمعنى الجملة الأولى

Takdiri: “Onları azdırdık da tıpkı bizim azdığımız gibi bir azışla saptılar” şeklindedir. Şunu demek isterler: Biz ancak kendi irademizle saptık, onlar da aynı şekilde kendi iradeleriyle saptılar; çünkü bizim onları azdırmamız vesvese ve süslü göstermekten başka bir şey değildi. O hâlde bizim azgınlığımız ile onların azgınlığı arasında bir fark yoktur. Bizim süslü göstermemiz onları küfre çağıran bir etken idiyse de bunun karşılığında Allah'ın, içlerine yerleştirdiği akıl delilleriyle, kendilerine gönderdiği peygamberlerle ve indirdiği kitaplarla onları imana daveti bulunmaktaydı. Nitekim bu, şu ayet gibidir: { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } “İş bitince şeytan der ki: Şüphesiz Allah size hak bir vaatte bulundu...” ayetinden { وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ } “...kendi kendinizi kınayın” kavline kadar. { تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ } “Sana [sığındık ve] uzaklaştık”; onlardan ve tercih ettikleri küfürden [uzaklaştık]. { مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ } “Onlar aslında bize tapmıyorlardı”; bilakis hevalarına tapıyor ve şehvetlerine itaat ediyorlardı. Bu iki cümlenin atıf harfinden soyutlanması, birinci cümlenin anlamını pekiştirmelerinden ötürüdür.

وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤)

{ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } “'Ortaklarınızı çağırın!' denir. Onlar da çağırırlar; fakat kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu doğru yolu tutmuş olsalardı!” (64)

{وَقِيلَ} للمشركين {ادعوا شُرَكَاءكُمْ} أي الأصنام لتخلصكم من العذاب {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُواْ لَهُمْ} فلم يجيبوهم {وَرَأَوُاْ العذاب لَوْ أَنَّهُمْ كَانُواْ يَهْتَدُونَ} وجواب لو محذوف أي لما

{ وَقِيلَ } “Denir”, müşriklere; { ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ } “Ortaklarınızı çağırın”; yani putlarınızı çağırın ki sizi azaptan kurtarsınlar. { فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Onlar da çağırırlar; fakat kendilerine cevap veremezler”, onlara karşılık vermezler. { وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } “Ve azabı görürler. Ne olurdu doğru yolu tutmuş olsalardı!”; "lev"in cevabı mahzuftur, takdiri: “...kesinlikle...

القصص (٧٠ - ٦٥)

el-Kasas (65-70)

رأوا العذاب

...azabı görmezlerdi” [şeklindedir].

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥)

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “O gün onlara seslenir ve: 'Elçilere ne cevap verdiniz?' der.” (65)

{وَيَوْمَ يناديهم فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ المرسلين} الذين أرسلوا إليكم حكى أولاً ما يوبخهم به من اتخاذهم له شركاء ثم ما يقوله الشياطين هم الذين استغو وهم ثم ما يشبه الشماتة بهم لاستغاثتم آلهتهم وعجزهم عن نصرتهم ثم ما يبكتون به من الاحتجاج عليهم بإرسال الرسل وإزاحة العلل

{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ مَاذَا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ } “O gün onlara seslenir ve: 'Elçilere ne cevap verdiniz?' der”; kendilerine gönderilmiş olan elçilere [ne cevap verdiklerini sorar]. Önce O'na ortak koşmaları sebebiyle onları nasıl azarlayacağını, ardından onları saptıran şeytanların ne diyeceğini, sonra ilahlarından yardım istemeleri ve onların yardımdan aciz kalmaları üzerine kendileriyle adeta alay edilmesini, en sonunda da elçiler gönderilip mazeretlerin ortadan kaldırılmasıyla kendilerine karşı delil getirilerek nasıl susturulacaklarını nakletmiştir.

فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ (٦٦)

{ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ } “İşte o gün haberler onlara karşı körleşmiştir; artık birbirlerine de soramazlar.” (66)

{فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الأنباء يَوْمَئِذٍ} خفيت عليهم الحجج أو الأخبار وقيل خفي عليهم الجواب فلم يدروا بماذا يجيبون إذ لم يكن عندهم جواب {فَهُمْ لاَ يَتَسَاءلُونَ} لا يسأل بعضهم بعضاً عن العذر والحجة رجاء أن يكون عنده عذر وحجة لأنهم يتساوون في العجز عن الجواب

{ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْبَاءُ يَوْمَئِذٍ } “İşte o gün haberler onlara karşı körleşmiştir”; deliller yahut haberler kendilerine gizli kalır. Denildi ki: Cevap onlara gizli kalır; yanlarında bir cevap bulunmadığı için ne cevap vereceklerini bilemezler. { فَهُمْ لَا يَتَسَاءَلُونَ } “Artık birbirlerine de soramazlar”; yanında bir mazeret ve delil bulunur ümidiyle birbirlerine mazeret ve delil soramazlar; çünkü hepsi cevap vermekten aciz olma hususunda eşittirler.

فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)

{ فَأَمَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “Fakat tövbe eden, iman edip salih amel işleyen kimseye gelince, onun kurtuluşa erenlerden olması umulur.” (67)

{فأما من تاب} من الشرك {وآمن} بربه وبما جاء من عنده

{ فَأَمَّا مَنْ تَابَ } “Fakat tövbe eden kimseye gelince”, şirkten; { وَآمَنَ } “ve iman edip”, Rabbine ve O'nun katından gelen şeylere;

{وَعَمِلَ صالحا فعسى أَن يَكُونَ مِنَ المفلحين} أي فعسى أن يفلح عند الله وعسى من الكرام تحقيق وفيه بشارة للمسلمين على الإسلام وترغيب الكافرين على الإيمان ونزل جواباً لقول الوليد بن المغيرة لولا أنزل هذا القرآن على رجل من القريتين عظيم يعني نفسه أو أبا مسعود

{ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ } “ve salih amel işleyen kimseye gelince, onun kurtuluşa erenlerden olması umulur”; yani Allah katında felaha ermesi umulur. Kerem sahiplerinden gelen “asâ” (umulur) kesinlik ifade eder. Bunda Müslümanlar için İslam üzere olmaya bir müjde, kâfirler için de imana bir teşvik vardır. Bu ayet, Velîd b. Mugîre'nin: “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözüne -ki kendisini yahut Ebû Mes'ûd'u kastetmiştir- bir cevap olarak inmiştir.

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onların ise seçim hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir.” (68)

{وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء} وفيه دلالة خلق الأفعال ويوقف على {وَيَخْتَارُ} أي وربك يخلق مايشاء وربك يختار ما يشاء {مَا كَانَ لَهُمُ الخيرة} أي ليس له من يختاروا على الله شيئاً ما وله الخيرة عليهم ولم يدخل العاطف فيما كان لهم الخيرة لأنه بيان لقوله ويختار إذ المعنى أن الخيرة لله وهو أعلم بوجود الحكمة في أفعاله فليس لأحد من خلقه أن يختار عليه ومن وصل على معنى ويختار الذي لهم فيه الخيرة فقد أبعد بل ما لنفي إختيار الخلق تقديرا لاختيار الحق ومن قال ومعناه ويختار للعباد ما هو خير لهم وأصلح فهو مائل إلى الاعتزال والخيرة من التخير يستعمل بمعنى المصدر وهو التخير وبمعنى التخير كقولهم محمد خيرة الله من خلقه {سبحان الله وتعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} أي الله بريء من إشراكهم وهو منزه عن أن يكون لأحد عليه اختيار

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ } “Rabbin dilediğini yaratır”; bunda fiillerin yaratıldığına dair delil vardır. { وَيَخْتَارُ } “ve seçer” kelimesi üzerinde durulur; yani Rabbin dilediğini yaratır ve Rabbin dilediğini seçer demektir. { مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } “Onların ise seçim hakkı yoktur”; yani onların Allah'a karşı herhangi bir şeyi seçme hakları yoktur, aksine onlar üzerinde seçim hakkı Allah'ındır. “Mâ kâne lehumü'l-hıyerah” cümlesine atıf harfi girmemiştir; çünkü bu, “ve yehtâr” sözünün açıklamasıdır. Zira anlam şudur: Seçim Allah'a aittir, fiillerindeki hikmetin varlığını en iyi O bilir; dolayısıyla yaratıklarından hiçbirinin O'na karşı bir tercihte bulunma hakkı yoktur. Kim “kendileri için hayırlı olanı seçer” anlamında vaslederse hakikatten uzaklaşmış olur. Bilakis buradaki “mâ”, Hakk'ın seçimini takdir etmek üzere mahlukatın seçimini nefyetmek içindir. Kim de: “Bunun anlamı, kullar için en hayırlı ve en uygun olanı seçer demektir” derse, Mutezile mezhebine meyletmiş olur. el-Hıyerah (seçme/seçilen şey), tahayyür kökünden olup hem masdar anlamında hem de seçilen şey anlamında kullanılır; nitekim “Muhammed, Allah'ın mahlukatı arasından seçtiğidir” denilir. { سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir”; yani Allah onların şirkinden uzaktır ve bir kimsenin O'na karşı seçim hakkına sahip olmasından münezzehtir.

وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ (٦٩)

{ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَمَا يُعْلِنُونَ } “Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da bilir.” (69)

{وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ} تضمر {صُدُورُهُمْ} من عداوة رسول الله ﷺ وحسده {وَمَا يُعْلِنُونَ} من مطاعنهم فيه وقولهم هلا اختيرا عليه غيره في النبوة

{ وَرَبُّكَ يَعْلَمُ مَا تُكِنُّ } “Rabbin gizlediğini bilir”, sakladığını; { صُدُورُهُمْ } “onların göğüslerinin”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı düşmanlık ve hasetten [sakladıklarını]; { وَمَا يُعْلِنُونَ } “ve açığa vurduklarını da [bilir]”, onun aleyhindeki yergilerinden ve “Peygamberlikte onun yerine başkası seçilseydi ya!” şeklindeki sözlerinden [açığa vurduklarını bilir].

وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)

{ وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O, Allah'tır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. İlkte de sonda da hamd O'na mahsustur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” (70)

{وَهُوَ الله} وهو المستأثر بالإلهية المختص بها {لا إله إلا هو} تقدير لذلك كقولك القبلة الكعبة لا قبلة إلا هي {لَهُ الحمد فِى الأولى} الدنيا والآخرة هو قولهم الحمد للَّهِ الذى أَذْهَبَ عَنَّا الحزن

{ وَهُوَ اللَّهُ } “O, Allah'tır”; ilahlığı tekeline alan ve yalnızca O'na mahsus olan O'dur. { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; bu, önceki ifadenin teyididir; tıpkı “Kıble Kâbe'dir, ondan başka kıble yoktur” demen gibi. { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى } “İlkte de hamd O'na mahsustur”, dünyada; ve ahirette [hamd O'na mahsustur] ki o da onların: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun” sözleridir.

الحمد لله الذي

[Ve yine]: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي } “...Allah'a hamdolsun”

القصص (٧٦ - ٧٠)

el-Kasas (70-76)

صدقنا وعده وقيل الحمد لله رب العالمين والتحميد ثمة على وجه اللذة لا الكلفة {وَلَهُ الحكم} القضاء بين عباده {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} بالبعث والنشور وبفتح التاء وكسر الجيم يعقوب

{ صَدَقَنَا وَعْدَهُ } “Bize vaadini doğru çıkaran [Allah'a hamdolsun]” sözleridir. “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” sözleridir de denildi. Oradaki hamd bir külfet değil, lezzet şeklindedir. { وَلَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm O'nundur”; kulları arasında hüküm verme [yetkisi O'nundur]. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz”; ba's ve mahşere sevk ile [O'na döndürüleceksiniz]. Ya'kûb te'nin fethası ve cîm'in kesresiyle (terci'ûne) okumuştur.

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ (٧١)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah geceyi üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmiyor musunuz?'” (71)

{قل أرأيتم} أريتم محذوف الهمزة علي {إِن جَعَلَ الله عليكم الليل سرمدا} هو مفعول ثان لجعل أي دائماً من السرد وهو المتابعة ومنه قولهم في الأشهر الحرم ثلاثة سرد وواحد فرد والميم مزيدة ووزنه فعمل {إلى يَوْمِ القيامة مَنْ إله غَيْرُ الله يَأْتِيكُمْ بِضِيَاء أَفَلاَ تَسْمَعُونَ} والمعنى أخبروني من يقدر على هذا

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: 'Gördünüz mü?'”; Ali [b. Ebî Tâlib kıraatinde] hemzenin hazfiyle (ereeytüm) okunmuştur. { إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا } “Eğer Allah geceyi üzerinizde sürekli kılsa”; "ce'ale" fiilinin ikinci mef'ûlüdür, yani daimi olarak demektir. Serd kökünden gelir; nitekim haram aylar hakkında “Üçü peş peşe (serd), biri ayrıdır (ferd)” denilmesi de bundandır. Mîm harfi zâiddir, vezni ise "fa'mel"dir. { إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ } “kıyamet gününe kadar, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmiyor musunuz?”; anlamı şudur: Bana haber verin, buna kim güç yetirebilir?