قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ (٧٢)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmüyor musunuz?'” (72)
{قل أرأيتم إِن جَعَلَ الله عَلَيْكُمُ النهار سَرْمَداً إلى يَوْمِ القيامة مَنْ إله غَيْرُ الله يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلاَ تُبْصِرُونَ} ولم يقل بنهار تتصرفون فيه كما قال بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ بل ذكر الضياء وهو ضوء الشمس لأن المنافع التي تتعلق به متكاثرة ليس التصرف في المعاش وحده والظلام ليس بتلك المنزلة ومن ثم قرن بالضياء أفلا تسمعون لأن السمع يدرك ما لا يدركه البصر من ذكر منافعه ووصف فوائده وقرن بالليل أفلا تبصرون لأن غيرك يبصر من منفعة الظلام ما تبصره من السكون ونحوه
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهَارَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلَا تُبْصِرُونَ } “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah gündüzü üzerinizde kıyamet gününe kadar sürekli kılsaydı, Allah'tan başka içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmüyor musunuz?'” { بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ } “içinde sükûnet bulacağınız bir geceyi” buyurduğu gibi “içinde maişet peşinde koşacağınız bir gündüzü” demeyip, aksine ziya (aydınlık) kavramını zikretti ki o da güneş ışığıdır; çünkü ona bağlı faydalar yalnızca maişet peşinde koşmaktan ibaret olmayıp pek çoktur. Karanlık ise o mertebede değildir. Bundan dolayı aydınlık ile { أَفَلَا تَسْمَعُونَ } “Hâlâ işitmiyor musunuz?” ifadesi eşleştirilmiştir; zira işitme duyusu, aydınlığın faydalarının anılması ve yararlarının nitelenmesi konusunda görme duyusunun idrak edemediği şeyleri idrak eder. Gece ile de { أَفَلَا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” ifadesi eşleştirilmiştir; zira başkası da senin sükûnet ve benzeri durumlarda gördüğün karanlığın faydasını görür.
وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)
{ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Rahmetinden dolayı O, geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki, onda dinlenesiniz, O'nun lütfundan [rızık] arayasınız ve şükredesiniz.” (73)
{ومن رحمته جعل لكم الليل والنهار لِتَسْكُنُواْ فِيهِ وَلِتَبتَغُواْ مِن فَضْلِهِ} أي لتسكنوا بالليل ولتبتغوا من فضل الله في النهار فيكون من باب اللف والنشر {وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} الله على نعمه وقال الزجاج يجوز أن يكون معناه لتسكنوا فيهما ولتبتغوا من فضل من الله فيهما ويكون المعنى جعل لكم الزمان ليلاً ونهاراً لتسكنوا فيه ولتبتغوا من فضله فيه
{ وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “Rahmetinden dolayı O, geceyi ve gündüzü sizin için var etti ki, onda dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız”; yani gecesinde sükûnet bulasınız ve gündüzünde de Allah'ın lütfundan [rızık] arayasınız diyedir. Böylece bu ifade leff ü neşr kabilinden olur. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve şükredesiniz”; nimetlerinden ötürü Allah'a [şükredesiniz]. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Mananın “o ikisinde sükûnet bulasınız ve yine o ikisinde Allah'ın lütfundan arayasınız” şeklinde olması da caizdir. Bu durumda mana: “Onda sükûnet bulasınız ve yine onda O'nun lütfundan arayasınız diye zamanı sizin için gece ve gündüz kıldı” şeklinde olur.
وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤)
{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün [Allah] onlara seslenip şöyle diyecektir: 'Hani nerede o kendilerini [bana ortak] iddia edip durduğunuz ortaklarım?'” (74)
{وَيَوْمَ يناديهم فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِىَ الذين كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} كرر التوبيخ لاتخاذ الشركاء ليؤذن أن لا شيء أجلب لغضب الله من الإشراك به كما لاشيء أدخل في مرضاته من توحيده
{ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “O gün [Allah] onlara seslenip şöyle diyecektir: 'Hani nerede o kendilerini [bana ortak] iddia edip durduğunuz ortaklarım?'”; ortaklar edinmelerinden ötürü azarlama tekrar edilmiştir ki, Allah'a ortak koşmaktan daha çok O'nun gazabını çeken hiçbir şeyin bulunmadığı, aynı şekilde O'nu birlemekten daha çok O'nun rızasına yaklaştıran hiçbir şeyin olmadığı bildirilsin.
وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)
{ وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Her ümmetten bir şahit çıkarıp, 'Kesin delilinizi getirin!' dedik. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bildiler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitti.” (75)
{وَنَزَعْنَا} وأخرجنا {مِن كُلّ أُمَّةٍ شَهِيدًا} يعني نبيهم لأن الأنبياء للأمم شهداء عليهم يشهدون بما كانوا عليه {فَقُلْنَا} للأمم {هَاتُواْ برهانكم} فيما كنتم عليه من الشرك ومخالفة الرسل {فَعَلِمُواْ} حينئذ {أَنَّ الحق لِلَّهِ} التوحيد {وَضَلَّ عَنْهُم} وغاب عنهم غيبة الشيء الضائع {مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} من ألوهية غير الله والشفاعة لهم
{ وَنَزَعْنَا } “Çıkarıp [aldık]”; ve çekip çıkardık, { مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا } “her ümmetten bir şahit”; yani peygamberlerini. Çünkü peygamberler, ümmetlerinin ne üzere olduklarına şahitlik eden kimselerdir. { فَقُلْنَا } “Dedik”; ümmetlere: { هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ } “Kesin delilinizi getirin!”; üzerinde bulunduğunuz şirk ve peygamberlere muhalefet hususunda [delilinizi getirin]. { فَعَلِمُوا } “Bildiler”; işte o vakit, { أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ } “hakkın Allah'a ait olduğunu”; [yani hakkın] tevhid olduğunu [anladılar]. { وَضَلَّ عَنْهُمْ } “Ve kendilerinden kaybolup gitti”; kaybolan bir şeyin yok olup gitmesi gibi onlardan uzaklaşıp yok oldu, { مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “uydurageldikleri şeyler”; Allah'tan başka varlıkların ilahlığı ve kendilerine şefaatçi olacakları yönündeki [uydurmaları].
إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦)
{ إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi; onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını taşımak bile güçlü kuvvetli bir topluluğa ağır geliyordu. Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Çünkü Allah böbürlenenleri sevmez.'” (76)
{إِنَّ قارون} لا ينصرف للعجمة والتعريف ولو كان فاعولامن قرنت الشيء لانصرف {كَانَ مِن قَوْمِ موسى} كان إسرائيلياً ابن عم لموسى فهو قارون بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب وموسى بن
{ إِنَّ قَارُونَ } “Şüphesiz Kârûn”; [kelimesi] acemilik (yabancı kökenlilik) ve marifelik sebebiyle gayrimunsarıftır. Şayet bir şeyi birbirine bağlamak manasındaki “karente’ş-şey’e”den türemiş “fâ'ûl” vezninde olsaydı munsarif olurdu. { كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى } “Mûsâ'nın kavmindendi”; o bir İsrâiloğluydu ve Mûsâ'nın amcasının oğluydu. Zira o, Kârûn b. Yishar b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kûb'dur. Mûsâ ise b.
القصص (٧٨ - ٧٦)
el-Kasas (76-78)
عمران بن قاهث وكان يسمى المنور لحسن صورته وكان أقرأ بني إسرائيل للتوراة ولكنه نافق كما نافق السامري {فبغى عَلَيْهِمْ} من البغي وهو الظلم قيل ملكه فرعون على بني إسرائيل فظلمهم أو من البغي الكبر تكبر عليهم بكثرة ماله وولده أو زاد عليهم في الثياب شبرا {وآتيناه من الكنوز ما إِنْ مَفَاتِحَهُ} ما بمعنى الذي في موضع نصب بآيتنا وأن واسمها وخبرها صلة الذي ولهذا كسرت إن والمفاتح جمع مفتح بالكسر وهو ما يفتح به أو مفتح بالفتح وهو الخزانة والأصوب أنها المقاليد {لتنوء بالعصبة} لتثقل العصبة فالباء للتعدية يقال ناء به الحمل إذا أثقله حتى أماله والعصبة الجماعة الكثيرة وكانت تحمل مفاتيح خزائنه ستون بغلاً لكل خزانة مفتاح ولا يزيد المفتاح على أصبع وكانت من جلود {أُوْلِى القوة} الشدة {إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ} أي المؤمنون وقيل القائل موسى عليه السلام
İmrân b. Kâhis'tir. Yüzünün güzelliğinden dolayı kendisine “el-Münevver” denilirdi. İsrâiloğulları içinde Tevrat'ı en iyi okuyandı; fakat Sâmirî'nin münafıklık yaptığı gibi o da münafıklık etti. { فَبَغَى عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı azgınlık etti”; zulüm manasındaki bağy kökündendir. Denildi ki: Firavun onu İsrâiloğulları üzerine yönetici yaptı, o da onlara zulmetti. Yahut kibir manasındaki bağydir; malının ve çocuklarının çokluğuyla onlara karşı kibirlendi ya da elbiselerinin boyunu onlarınkinden bir karış daha fazla uzattı. { وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ } “Ve Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarlarını...”; { مَا } kelimesi “ellezî” manasında olup { آتَيْنَاهُ } fiilinin mef'ûlü olarak nasb konumundadır. { إِنَّ } ise ismi ve haberiyle birlikte “ellezî”nin sılasıdır; bu yüzden { إِنَّ } kesreli okunmuştur. Mefâtih (مَفَاتِح), esre ile “mifteh”in çoğuludur ki kendisiyle kilit açılan alettir (anahtar); yahut üstün ile “mefteh”in çoğuludur ki hazine demektir. En doğru olanı bunların anahtarlar olmasıdır. { لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ } “bir topluluğa ağır geliyordu”; yani topluluğu ağırlaştırıp eziyordu; bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Yük bir kimseyi ağırlaştırıp yana eğdiğinde “nâe bihî el-haml” denir. Usbe (عُصْبَة) ise kalabalık topluluk demektir. Onun hazinelerinin anahtarlarını altmış katır taşırdı; her hazinenin bir anahtarı vardı ve bir anahtar bir parmaktan daha büyük değildi; bunlar deridendi. { أُولِي الْقُوَّةِ } “güçlü kuvvetli”; yani şiddet ve takat sahibi [bir topluluğa]. { إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ } “Hani kavmi ona şöyle demişti”; yani [kavminin] müminleri. Söyleyenin Mûsâ aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir.
ومحل إذ نصب بتنوء {لاَ تَفْرَحْ} لا تبطر بكثرة المال كقوله ولا تفرحوا بما آتاكم ولا يفرح بالدنيا إلا من رضي بها واطمأن وأما من قلبه إلى الآخرة ويعلم أنه يتركها عن قريب فلا يفرح بها {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ الفرحين} البطرين بالمال
{ إِذْ } kelimesinin mahalli { تَنُوءُ } fiili ile mensubdur. { لَا تَفْرَحْ } “Böbürlenme!”; malın çokluğuyla şımarıp azma; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ } “Size verdiğiyle şımarmayasınız” buyruğu da böyledir. Dünyaya ancak ondan razı olan ve ona güvenip bel bağlayan kimse [şımarırcasına] sevinir. Kalbi ahirete dönük olan ve pek yakında dünyayı terk edeceğini bilen kimseye gelince, o dünyaya [şımarırcasına] sevinmez. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ } “Çünkü Allah böbürlenenleri sevmez”; mal ile şımarıp azanları [sevmez].
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)
{ وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah'ın sana verdiğinde ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma! Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun ve yeryüzünde fesat arama. Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.” (77)
{وابتغ فيما آتاك الله} من الغنى والثروة {الدار الأخرة} بأن تتصدق على الفقراء وتصل الرحم ونصرف إلى أبواب الخير {وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدنيا} وهو أن تأخذ ما يكفيك ويصلحك وقيل معناه وأطاب بدنياك آخرتك فإن ذلك حظ المؤمن منها {وَأَحْسَنُ} إلى عباد الله {كَمَا أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ} أو أحسن بشكرك وطاعتك لخالق الأنام كما أحسن إليك بالإنعام {وَلاَ تَبْغِ الفساد فِى الأرض} بالظلم والبغي {إِنَّ الله لاَ يحب المفسدين}
{ وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana verdiğinde... ara”; sana verdiği zenginlik ve servet içinde, { الدَّارَ الْآخِرَةَ } “ahiret yurdunu”; fakirlere sadaka vererek, sıla-i rahim yaparak ve hayır yollarına sarf ederek [ara]. { وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا } “Dünyadan da nasibini unutma”; o da sana yetecek ve durumunu düzeltecek kadarını almandır. Denildi ki bunun manası: “Dünyanla ahiretini güzelleştir; zira müminin dünyadan asıl payı budur.” { وَأَحْسِنْ } “İhsanda bulun”; Allah'ın kullarına [ihsanda bulun], { كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “Allah'ın sana ihsan ettiği gibi”; yahut mahlûkatın Yaratıcısına şükür ve itaatinle ihsanda bulun; tıpkı O'nun sana nimet vermekle ihsanda bulunduğu gibi. { وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat arama”; zulüm ve azgınlıkla [fesat çıkarma]. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.”
قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)
{ قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “[Kârûn] dedi ki: 'O bana ancak bende bulunan bir bilgi sayesinde verildi.' O bilmez mi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü ve daha çok servet toplamış kimseleri helak etmiştir? Mücrimlerden günahları sorulmaz.” (78)
{قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ} أي المال {على عِلْمٍ عِندِى} أي على استحقاق لما فيّ من العلم الذي فضلت به الناس وهو علم التوراة أو علم الكيمياء وكان يأخذ الرصاص والنحاس فيجعلهما ذهباً أو العلم بوجوه المكاسب من التجارة والزراعة وعندي صفة لعلم قال سهل ما نظر أحد إلى نفسه فأفلح والسعيد من صرف بصره عن أفعاله وأقواله وفتح له سبيل رؤية منة الله تعالى عليه في جميع الأفعال والأقوال والشقي من زين في عينه أفعاله وأقواله وأحواله ولا فتح له سبيل رؤية منة الله فافتخر بها وادعاها لنفسه فشؤمه يهلكه يوماً كما خسف بقارون لما ادّعى لنفسه فضلاً {أَوَ لَمْ يَعْلَمْ} قارون {أَنَّ الله قَدْ أَهْلَكَ مِن قَبْلِهِ مِنَ القرون مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً} هو إثبات لعلمه بأن الله قد أهلك من القرون قبله من هو أقوى منه وأغنى لأنه قد قرأه في التوراة كأنه قيل أو لم يعلم في جملة
{ قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ } “[Kârûn] dedi ki: 'O bana ancak... verildi'”; yani bu mal, { عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي } “bende bulunan bir bilgi sayesinde”; yani insanlara üstün kılındığım ve bende bulunan bir ilim sebebiyle bunu hak ettiğim için [verildi]. Bu da Tevrat ilmidir; ya da simya ilmidir; zira o, kurşun ve bakırı alıp altına dönüştürürdü; yahut ticaret ve ziraat gibi kazanç yollarını bilme ilmidir. { عِنْدِي } ifadesi “ilm” kelimesinin sıfatıdır. Sehl dedi ki: “Nefsine bakıp da felaha eren hiç kimse olmamıştır. Bahtiyar kimse; bakışını kendi fiil ve sözlerinden çeviren ve bütün fiil ve sözlerde Allah Teâlâ'nın üzerindeki lütfunu görme yolu kendisine açılan kimsedir. Şaki kimse ise; fiilleri, sözleri ve halleri kendi gözünde süslenen, Allah'ın lütfunu görme yolu kendisine açılmayan, bunlarla övünüp bunları kendi nefsine nispet eden kimsedir. Onun bu uğursuzluğu, Kârûn kendisine üstünlük vehmettiğinde yerin dibine geçirildiği gibi, bir gün onu da helak eder.” { أَوَلَمْ يَعْلَمْ } “O bilmez mi ki?”; Kârûn [bilmez mi ki], { أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً } “Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü kimseleri helak etmiştir”; bu, Allah'ın kendisinden önceki asırlarda yaşamış, ondan daha kuvvetli ve daha zengin kimseleri helak ettiğini onun bildiğini ispat etmektedir; çünkü o bunu Tevrat'ta okumuştu. Sanki şöyle denilmiştir: Kendisindeki bunca
القصص (٨١ - ٧٨)
el-Kasas (78-81)
ما عنده من العلم هذا حتى لا يغتر بكثرة ماله
ilim cümlesinden olarak bunu da bilmedi mi ki, malının ve gücünün çokluğuyla aldanmasın?
وقوته أو نفي لعلمه بذلك لأنه لما قال أوتيته على علم عندي قيل عنده مثل ذلك العلم الذي ادعاه ورأى نفسه به مستوجبة لكل نعمة ولم يعلم هذا العلم النافع حتى قي به نفسه مصارع الهالكين {وَأَكْثَرُ جَمْعاً} للمال أو أكثر جماعة وعددا {ولا يسأل عَن ذُنُوبِهِمُ المجرمون} لعلمه تعالى بهم بل يدخلون النار بغير حساب أو يعترفون بها بغير سؤال أو يعرفون بسيماهم فلا يسألون أو لا يسألون لتعلم من جهتهم بل يسألون سؤال توبيخ أو لا يسأل عن ذنوب الماضين المجرمون من هذه الأمة
Yahut bu, onun bunu bilmediğini nefyetmektir; zira o: “Bu bana bende bulunan bir ilim sayesinde verildi” deyince, iddia ettiği ve kendisini her türlü nimete müstahak gördüğü o ilmin bir benzerinin kendisinde bulunduğu, fakat kendisini helak olanların düştüğü helak yerlerinden koruyacak olan bu faydalı ilmi bilmediği söylenmiş oldu. { وَأَكْثَرُ جَمْعًا } “ve daha çok toplamış”; mal toplayan yahut cemaat ve sayıca daha çok olan [kimseleri helak etmiştir]. { وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } “Mücrimlerden günahları sorulmaz”; Allah Teâlâ onları bildiği için [sorulmaz]; bilakis hesapsız olarak cehenneme girerler. Yahut soru sorulmaksızın günahlarını itiraf ederler; veya simalarından tanınırlar da bu yüzden kendilerine sorulmaz; yahut da onlardan bir şey öğrenmek amacıyla sorulmaz, bilakis azarlama kabilinden bir soru olarak sorulur. Ya da bu ümmetin günahkârlarına geçmiş ümmetlerin günahları sorulmaz.
فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)
{ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Bunun üzerine [Kârûn] gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar dediler ki: 'Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Şüphesiz o, çok büyük bir pay sahibidir.'” (79)
{فَخَرَجَ على قَوْمِهِ فِى زِينَتِهِ} في الحمرة والصفرة وقيل خرج يوم السبت على بغلة شهباء عليها الأرجوان وعليها سرج من ذهب ومعه أربعة الاف على زيه وقيل عليهم وعلى خيولهم الديباج الأحمر وعن يمينه ثلثمائة غلام وعن يساره ثلثمائة جارية بيض عليهن الحلي والديباج وفي زِينَتِهِ حال من فاعل خرج أي متزيناً {قَالَ الذين يُرِيدُونَ الحياة الدنيا} قيل كانوا مسلمين وغنما تمنوا على سبيل الرغبة في اليسار كعادة البشر وقيل كانوا كفارا {يا ليت لنا مثل ما أوتى قارون} قالوه غبطة والغابط هو الذي يتمنى مثل نعمة صاحبه من غير أن تزول عنه كهذه الآية والحاسد هو الذي يتمنى أن تكون نعمة صاحبه له دونه وهو كقوله تعالى ولا تتمنو اما فضل الله به بعضكم على بعض وقيل لرسول الله ﷺ هل تضر الغبطة قال لا إلا كما يضر العضاه الخبط {إِنَّهُ لَذُو حَظّ عَظِيمٍ} الحظ الجد وهو البخت والدولة
{ فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ } “Bunun üzerine [Kârûn] gösterişli zineti içinde kavminin karşısına çıktı”; kırmızılar ve sarılar içinde [çıktı]. Cumartesi günü üzerinde erguvan rengi [örtü] ve altından bir eyer bulunan boz bir katır üzerinde, yanında kendi kılığında dört bin kişiyle çıktığı da söylenmiştir. Kendilerinin ve atlarının üzerinde kırmızı ipek bulunduğu, sağında üç yüz beyaz köle, solunda da üzerlerinde takılar ve ipekler bulunan üç yüz beyaz cariye olduğu da rivayet edilmiştir. { فِي زِينَتِهِ } ifadesi, “harace” fiilinin failinden hâldir; yani süslenmiş olarak [çıktı]. { قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } “Dünya hayatını arzulayanlar dediler ki”; bunların Müslüman kimseler olduğu ve sadece beşer tabiatı gereği zenginliğe meyletme kabilinden bunu temenni ettikleri söylenmiştir; kâfir kimseler oldukları da söylenmiştir. { يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ } “'Keşke Kârûn'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı!'”; bunu gıpta ederek söylediler. Gıpta eden kimse; bu ayette olduğu gibi, o nimet başkasından zail olmaksızın benzerinin kendisinde de olmasını temenni eden kimsedir. Hasetçi ise; o nimetin başkasında olmayıp sadece kendisinde bulunmasını temenni eden kişidir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Allah'ın birinize diğerinden fazla verdiği şeyleri temenni etmeyin” ayeti gibidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Gıpta zarar verir mi?” diye sorulduğunda: “Dikenli ağacın yapraklarını sopayla çırpmanın [ağaca] verdiği zarardan fazlasını vermez” buyurmuştur. { إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } “Şüphesiz o, çok büyük bir pay sahibidir”; “haz” kelimesi nasip demektir ki o da talih ve devlettir.
وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ (٨٠)
{ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dedi: 'Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur.'” (80)
{وَقَالَ الذين أُوتُواْ العلم} بالثواب والعقاب وفناء الدنيا وبقاء
{ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise şöyle dedi”; sevap ve azabı, dünyanın faniliğini ve kalıcılığını
العقبى لغابطي قارون {وَيْلَكُمْ} أصل ويلك الدعاء بالهلاك ثم استعمل في الزجر والردع والبعث على ترك ما لا يرضى وفي التبيان في الحرب القرآن هو مفعول فعل محذوف أي ألزمكم الله ويلكم {ثواب الله خير لمن آمن وَعَمِلَ صالحا وَلاَ يُلَقَّاهَا} أي لا يلقن هذه الكلمة وهي ثواب الله خير {إِلاَّ الصابرون} على الطاعات وعن الشهوات وزينة الدنيا وعلى ما قسم الله من القليل عن الكثير
ahiretin [ebediliğini bilenler], Kârûn'a gıpta edenlere [şöyle dediler]: { وَيْلَكُمْ } “Yazıklar olsun size!”; “Veyleke” ifadesinin aslı helak için bedduadır; sonradan azarlama, menetme ve razı olunmayan şeyi terk etmeye teşvik için kullanılmıştır. et-Tibyân fî İ'râbi'l-Kur'ân'da bu ifadenin mahzuf bir fiilin mef'ûlü olduğu belirtilmiştir; yani “Allah veylinizi (helakinizi) üzerinize kılsın/bağlasın” demektir. { ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا } “İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da... kavuşturulur”; yani bu söze -ki o da “Allah'ın sevabı daha hayırlıdır” sözüdür- kavuşturulmaz/öğretilmez, { إِلَّا الصَّابِرُونَ } “ancak sabredenler”; taatlere, şehvetlerden ve dünya zinetinden sakınmaya, Allah'ın taksim ettiği aza sabredip çoğa tamah etmemeye [sabredenler kavuşturulur].
فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ (٨١)
{ فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ } “Nihayet Biz onu da evini de yerin dibine geçirdik. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu da olmadı; kendisini kurtarabilecek kimselerden de değildi.” (81)
{فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الأرض} كان قارون يؤذي موسى ﵇ كل وقت وهو يداريه للقرابة التي بينهما حتى نزلت الزكاة فصالحه عن كل ألف دينار على دينار وعن كل ألف درهم على درهم فحسبه فاستكثره فشحت به نفسه فجمع بني إسرائيل وقال إن موسى يريد أن يأخذ أومالكم فقالوا أنت كبيرنا فمر بما شئت قال نبرطل فلانة البغي حتى ترميه بنفسها فترفضه بنو اسرائيل فجعل لها الف دينار أو طستا من ذهب أو حكمها فلما كان يوم عيد قام موسى فقال يا بني إسرائيل من سرق قطعناه ومن افترى جلدناه ومن زنى وهو غير محصن جلدناه وإن أحصن رجمناه فقال قارون وإن كنت أنت قال وإن كنت أنا قال فإن بني إسرائيل يزعمون أنك فجرت بفلانة فأحضرت
{ فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ } “Nihayet Biz onu da evini de yerin dibine geçirdik”; Kârûn, aralarındaki akrabalık bağı sebebiyle Mûsâ aleyhisselâm kendisini idare ettiği halde her vakit ona eziyet ederdi. Nihayet zekât emri indiğinde, her bin dinara karşılık bir dinar ve her bin dirheme karşılık bir dirhem üzerinden onunla anlaştı. Ancak bunu hesaplayınca çok buldu ve nefsi buna cimrilik etti. İsrâiloğullarını toplayıp: “Mûsâ mallarınızı almak istiyor” dedi. Onlar: “Sen bizim büyüğümüzsün, dilediğini emret” dediler. O da: “Falan fahişe kadına rüşvet verelim de Mûsâ'ya bizzat iftira atsın, böylece İsrâiloğulları onu terk etsin” dedi. Kadına bin dinar veya altından bir leğen vermeyi vadetti yahut hükmü kadına bıraktı. Bir bayram günü olduğunda Mûsâ ayağa kalkıp: “Ey İsrâiloğulları! Kim hırsızlık yaparsa elini keseriz; kim iftira ederse ona celde vururuz; kim evli değilken zina ederse ona celde vururuz; şayet evliyse onu recmederiz” dedi. Kârûn: “Sen olsan da mı?” diye sordu. Mûsâ: “Ben olsam da” dedi. Kârûn: “İsrâiloğulları senin falan kadınla zina ettiğini iddia ediyor” dedi. Bunun üzerine kadın getirtildi.
القصص (٨٣ - ٨١)
el-Kasas (81-83)
فناشدها بالذي فلق البحر وأنزل التوراة أن تصدق فقالت جعل لي قارون جعلاً على أن أقذفك بنفسي فخر موسى ساجداً يبكي وقال يا رب إن كنت رسولك فاغضب لي فأوحى اللع إليه أن مر الأرض بما شئت فإنها مطيعة لك فقال يا بني إسرائيل إن الله بعثني إلى قارون كما بعثني إلى فرعون فمن كان معه فليلزم مكانه ومن كان معي فليعتزل فاعتزلوا جميعاً غير رجلين ثم قال يا أرض خذوهم فأخذتهم إلى الركب ثم قال خذوهم فأخذتهم إلى الأوساط ثم قال خذيهم فأخذتهم إلى الأعناق وقارون وأصحابه يتضرعون إلى موسى ويناشدونه بالله والرحم وموسى لا يلتفت إليهم لشدة غضبه ثم قال
Mûsâ, denizi yaran ve Tevrat'ı indiren [Allah] adına doğruyu söylemesi için kadına yemin ettirdi. Kadın: “Kârûn, sana bizzat iftira atmam karşılığında bana bir mükâfat vadetti” dedi. Bunun üzerine Mûsâ ağlayarak secdeye kapandı ve: “Ey Rabbim! Eğer ben Senin elçinsen, benim için intikam al!” dedi. Allah ona: “Yere dilediğini emret, zira o sana itaat edecektir” diye vahyetti. Mûsâ: “Ey İsrâiloğulları! Firavun'a gönderdiği gibi Allah beni Kârûn'a da gönderdi. Kim onunla beraberse yerinde dursun; kim benimle beraberse ayrılsın!” dedi. İki adam hariç hepsi ayrıldılar. Sonra Mûsâ: “Ey yer, onları yakala!” dedi; yer onları dizlerine kadar yakaladı. Sonra: “Onları yakala!” dedi; bellerine kadar yakaladı. Sonra: “Onları yakala!” dedi; boyunlarına kadar yakaladı. Kârûn ve arkadaşları Mûsâ'ya yalvarıyor, Allah ve akrabalık hakkı için ona yalvarıp yakarıyorlardı; ancak Mûsâ öfkesinin şiddetinden onlara dönüp bakmıyordu. Sonra Mûsâ:
خذيهم فانطبقت عليهم فقال الله تعالى استغاث بك مرار فلم ترحمه فوعزتي لو استرحمني مرة لرحمته فقال بعض بني إسرائيل إنما أهلكه ليرث ماله فدعا الله حتى خسف بداره وكنوزه {فَمَا كَانَ لَهُ مِن فِئَةٍ} جماعة {يَنصُرُونَهُ مِن دُونِ الله} يمنعونه من عذاب الله {وَمَا كَانَ مِنَ المنتصرين} من المنتقمين من موسى أو من الممتنعين من عذاب الله يقال نصره من عدوه فانتصر أي منعه منه فامتنع
“Onları yakala!” dedi ve yer üzerlerine kapandı. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Senden defalarca yardım istedi de sen ona merhamet etmedin. İzzetime yemin olsun ki, şayet bir defacık Benden merhamet dileseydi ona merhamet ederdim.” İsrâiloğullarından bazıları: “Mûsâ onun malına mirasçı olmak için onu helak etti” dediler. Bunun üzerine Mûsâ, evi ve hazineleri de yerin dibine geçene kadar Allah'a dua etti. { فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ } “Ona hiçbir topluluk olmadı”; hiçbir cemaat bulunmadı, { يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'a karşı ona yardım edecek”; onu Allah'ın azabından koruyacak. { وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ } “Kendisini kurtarabilecek kimselerden de değildi”; Mûsâ'dan intikam alacak yahut Allah'ın azabından kendini koruyacak güçte değildi. Nitekim “Nasarahû min aduvvihî fe'ntasara” (Düşmanına karşı ona yardım etti, o da korundu) denir; yani onu düşmanından korudu, o da korunmuş oldu.
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ (٨٢)
{ وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Daha dün onun yerinde olmayı temenni edenler, sabahleyin şöyle diyorlardı: 'Vay! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol veriyor ve daraltıyor. Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay! Demek ki kâfirler iflah olmazmış!'” (82)
{وَأَصْبَحَ} وصار {الذين تَمَنَّوْاْ مَكَانَهُ} منزلته من الدنيا {بالأمس} ظرف لتمنوا ولم يرد به اليوم الذي قبل يومك ولكن الوقت القريب استعارة {يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ الله يَبْسُطُ الرزق لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ} وي منفصلة عن كأن عند البصريين قال سيبويه وي كلمة تنبه على الخطأ وتندم يستعملها النادم بإظهار ندامته يعني ان القوم تنبهوا على خطئهم في تمنيهم وقولهم يا ليت لنا مثل ما أوتى قارون وتندموا {لَوْلاَ أَن مَنَّ الله عَلَيْنَا} بصرف ما كنا نتمناه بالأمس {لخسف بنا} وبفتحتين حفص ويعقوب وسهل وفيه ضمير الله تعالى {وَيْكَأَنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الكافرون} أي تندموا ثم قالوا كأنه لا يفلح الكافرون
{ وَأَصْبَحَ } “Sabahleyin... [diyorlardı]”; ve oldular, { الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ } “onun yerinde olmayı temenni edenler”; dünyadaki makamını [temenni edenler], { بِالْأَمْسِ } “dün”; “temennev” fiilinin zarfıdır; bununla dünden önceki gün kastedilmemiş olup yakın zaman istiare yoluyla ifade edilmiştir. { يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ } “Şöyle diyorlardı: 'Vay! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol veriyor ve daraltıyor'”; Basralılara göre “vey” (وَيْ) kelimesi “keenne”den ayrıdır. Sîbeveyh şöyle demiştir: “Vey”, hataya dikkat çeken ve pişmanlığı bildiren bir kelimedir; pişman olan kimse pişmanlığını izhar etmek için bunu kullanır. Yani bu topluluk, dün Kârûn'a verilenin bir benzerini temenni edip “Keşke bizim de olsaydı” şeklindeki sözlerindeki hatayı fark edip pişman oldular. { لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا } “Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı”; dün temenni ettiğimiz şeyi bizden uzaklaştırmak suretiyle [lütufta bulunmasaydı], { لَخَسَفَ بِنَا } “bizi de yerin dibine geçirirdi”; Hafs, Ya'kûb ve Sehl iki fetha ile (hasefe binâ) okumuşlardır; bu kıraatte fail Allah Teâlâ'ya dönen zamirdir. { وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ } “Vay! Demek ki kâfirler iflah olmazmış!”; yani pişman oldular, sonra da “Demek ki kâfirler kurtuluşa eremezmiş” dediler.
تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣)
{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “İşte o ahiret yurdu; Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve fesat çıkarmayı istemeyenlere veririz. Güzel akıbet muttakilerindir.” (83)
{تِلْكَ الدار الآخرة} تلك تعظيم لها وتفخيم لشأنها يعني تلك التي سمعت بذكرها وبلغك وصفها وقوله {نجعلها} خبر تلك والدار نعتها {لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الأرض} بغيا ابن جبير أو ظلما
{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “İşte o ahiret yurdu”; “tilke” ifadesi o yurdu tazim etmek ve şanını yüceltmek içindir; yani zikrini işittiğin ve vasfı sana ulaşan o yurttur. { نَجْعَلُهَا } “Biz onu... veririz” ifadesi “tilke”nin haberi, “ed-dâr” ise onun sıfatıdır. { لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde böbürlenmeyi... istemeyenlere”; İbn Cübeyr'e göre azgınlık, ed-Dahhâk'a göre zulüm,
الضحاك أو كبراً {وَلاَ فَسَاداً} عملاً بالمعاصي أو قتل النفس أو دعاء إلى عبادة غير الله ولم يعلق الموعد بترك العلو والفساد ولكن بترك إرادتهما وميل القلوب إليهما كما قال وَلاَ تَرْكَنُواْ إِلَى الذين ظَلَمُواْ فعلق الوعيد بالركون وعن علي ﵁ إن الرجل ليعجبه أن يكون شراك نعله أجود من شراك نعله صاحبه فيدخل تحتها وعن الفضيل إنه قرأها ثم قال ذهبت الأماني ههنا وعن عمر بن عبد العزيز إنه كان يرددها حتى قبض وقال بعضهم حقيقته التنفير عن متابعة فرعون وقارون متشبثاً بقوله إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلاَ فِى الأرض وَلاَ تَبْغِ الفساد فِى الأرض {والعاقبة} المحمودة {لّلْمُتَّقِينَ}
yahut kibir [istemeyenlere veririz]. { وَلَا فَسَادًا } “ve fesat çıkarmayı [istemeyenlere]”; günahları işlemek yahut adam öldürmek veya Allah'tan başkasına ibadete çağırmak [istemeyenlere veririz]. Vaat, böbürlenme ve fesadı fiilen terk etmeye değil, bunları arzu etmeyi ve kalplerin bunlara meyletmesini terk etmeye bağlanmıştır; nitekim Allah Teâlâ: { وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenlere meyletmeyin” buyurarak tehdidi meyletmeye bağlamıştır. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Kişi, ayakkabısının bağının arkadaşınınkinden daha güzel olmasından hoşlansa bile bu ayetin kapsamına girer.” Fudayl'dan rivayet edildiğine göre o bu ayeti okumuş, sonra da “Bütün [dünyevi] kuruntular burada yok olup gitti” demiştir. Ömer b. Abdülazîz'in vefat edene kadar bu ayeti tekrarlayıp durduğu nakledilmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Ayetin asıl manası; { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı” ve { وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat arama” ayetlerine dayanarak, Firavun ve Kârûn'a uymaktan sakındırmaktır. { وَالْعَاقِبَةُ } “[Güzel] akıbet”; övülen son, { لِلْمُتَّقِينَ } “muttakilerindir”.
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤)
{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ إِلَّa مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar.” (84)
{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ خَيْرٌ مّنْهَا}
{ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا } “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır”;
مر في النمكل {وَمَن جَاء بالسيئة فَلاَ يُجْزَى الذين عَمِلُواْ السيئات} معناه فلا يجزون فوضع الذين عملوا السيئات موضع الضمير لأن في إسناد عمل السيئة إليهم مكررا فضل تهجين بحالهم وزيادة تبغيض للسيئة إلى قلوب السامعين {إِلاَّ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} إلا مثل ما كانوا يعملون ومن فضله العظيم أن لا يجزي السيئة إلا بمثلها ويجزي الحسنة بعشر أمثالها وبسبعمائة
Neml Suresi'nde geçmişti. { وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ } “Kim de bir kötülükle gelirse, kötülükleri işleyenler... cezalandırılmaz”; manası “onlar cezalandırılmazlar” demektir. Zamir yerine “kötülükleri işleyenler” ifadesinin açıkça getirilmesi, kötülük işlemenin onlara tekrar tekrar isnat edilmesiyle durumlarının çirkinliğini daha fazla vurgulamak ve dinleyenlerin kalbinde kötülüğe karşı nefreti artırmak içindir. { إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “ancak yaptıkları kadar”; yani ancak yaptıkları amelin dengiyle [cezalandırılırlar]. Allah'ın yüce lütfundandır ki, kötülüğe ancak dengiyle ceza verir; iyiliğe ise on misliyle ve yedi yüz katıyla karşılık verir.
إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٨٥)
{ إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], seni dönülecek bir yere mutlaka geri döndürecektir. De ki: 'Rabbim, hidayetle geleni de apaçık bir sapıklık içinde olanı da en iyi bilendir.'” (85)
{إن الذي فرض عليك القرآن} أوجب عليك تلاوته وتبليغه والعمل بما فيه {لَرَادُّكَ} بعد الموت {إلى مَعَادٍ} أيّ معاد وإلى معاد ليس لغيرك من البشر فلذا نكره أو المرادبه مكة والمراد رده إليها يوم الفتح لأنها كانت في ذلك اليوم ميعادا له شأن ومرجعا له واعتداد لغلبة رسول الله وقهره لأهلها ولظهور عز الإسلام وأهله وذل الشرك وحزبه والسورة مكية ولكن هذه الآية نزلت بالجحفة لا بمكة ولابالمدينة حين اشفتاق إلى مولده
{ إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ } “Şüphesiz Kur'an'ı sana farz kılan [Allah]”; onun okunmasını, tebliğ edilmesini ve içindekilerle amel edilmesini sana vacip kılan [Allah], { لَرَادُّكَ } “seni mutlaka geri döndürecektir”; ölümden sonra, { إِلَى مَعَادٍ } “dönülecek bir yere”; öyle bir dönülecek yere ki, insanlardan başka hiç kimseye nasip olmayan bir yere [döndürecektir]; işte bu yüzden nekre getirilmiştir. Yahut bununla kastedilen Mekke'dir ve murat da fetih günü oraya döndürülmesidir; çünkü fetih günü Mekke, Resûlullah'ın galibiyeti, Mekke ehline üstün gelmesi, İslam'ın ve mensuplarının izzetinin ortaya çıkması, şirkin ve fırkasının zilleti sebebiyle büyük şanı ve itibarı olan bir dönüş yeri olmuştur. Sure Mekkîdir; ancak bu ayet Mekke'de de Medine'de de değil, Peygamber doğduğu yere
ومولد آبائه ولما وعد رسوله الرد إلى ميعاده قال {قُلْ} للمشركين {رَّبّى أَعْلَمُ مَن جَاء بالهدى} يعني نفسه وما له من الثواب في ميعاده {وَمَنْ هُوَ فِى ضلال مُّبِينٍ} يعني المشركين وما يستحقونه من العذاب في معادهم من في محل نصب بفعل مضمر أي يعلم
ve atalarının doğduğu yere iştiyak duyduğu sırada Cuhfe'de inmiştir. Allah, Resûlüne dönüş yerine geri döndürülmeyi vaat edince: { قُلْ } “De ki”; müşriklere: { رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى } “Rabbim, hidayetle geleni en iyi bilendir”; yani kendisini ve dönüş yerinde kendisine verilecek sevabı [en iyi bilir]. { وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir sapıklık içinde olanı da”; yani müşrikleri ve onların dönüş yerlerinde müstahak oldukları azabı [en iyi bilir]. { مَنْ } kelimesi, takdiri “ya'lemu” (bilir) olan gizli bir fiille nasb mahallindedir.
وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ (٨٦)
{ وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ } “Sen bu Kitab'ın sana verileceğini ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir. O halde sakın kâfirlere arka çıkma!” (86)
{وَمَا كُنتَ تَرْجُو أَن يلقى} يوحى {إِلَيْكَ الكتاب} القرآن {إِلاَّ رَحْمَةً مّن رَّبّكَ} هو محمول على المعنى أي وما ألقي إليك الكتاب إلا رحمة من ربك أو إلا بمعنى لكن للاستدراك أي ولكن لرحمة من ربك ألقي إليك الكتاب {فَلاَ تَكُونَنَّ ظَهيراً للكافرين} معيناً لهم على دينهم
{ وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى } “Sen ummazdın... verileceğini”; vahyedileceğini, { إِلَيْكَ الْكِتَابُ } “sana bu Kitab'ın”; Kur'an'ın [verileceğini ummazdın]. { إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “bu ancak Rabbinden bir rahmettir”; bu ifade manaya hamledilmiştir; yani “Kitap sana ancak Rabbinden bir rahmet olarak verildi” demektir. Yahut istidrak bildiren “lâkin” manasındadır; yani “Fakat Rabbinden bir rahmet sebebiyle sana Kitap verildi” demektir. { فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرًا لِلْكَافِرِينَ } “O halde sakın kâfirlere arka çıkma!”; dinleri hususunda onlara yardımcı olma!
وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧)
{ وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Sana indirildikten sonra sakın seni Allah'ın ayetlerinden çevirmesinler. Rabbine çağır ve sakın müşriklerden olma!” (87)
{ولا يصدنك عن آيات الله} هو على الجمع أي ألا يمنعنك هؤلاء عن العمل بآيات الله أي القرآن {بَعْدَ إِذْ أُنزِلَتْ إِلَيْكَ} الآيات أي بعد وقت انزاله واذ يضاف إليه أسماء الزمان كقولك حينئذ وتومئذ {وادع إلى رَبّكَ} إلى توحيده وعبادته {وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ المشركين}
{ وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ } “Sakın seni Allah'ın ayetlerinden çevirmesinler”; çoğul sığasındadır; yani bunlar seni Allah'ın ayetleriyle -yani Kur'an ile- amel etmekten alıkoymasınlar. { بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ } “Sana indirildikten sonra”; ayetler [sana indirildikten sonra], yani onun indirildiği vakitten sonra. “İz” (إِذْ) kelimesine zaman isimleri muzaf olur; tıpkı senin “hîneizin” (o vakit) ve “yevmeizin” (o gün) demen gibi. { وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ } “Rabbine çağır”; O'nun birliğine ve O'na ibadete [çağır]. { وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “ve sakın müşriklerden olma!”
وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)
{ وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O'nun zatından başka her şey yok olucudur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” (88)
{ولا تدع مع الله إلها آخر} قال ابن عباس ﵄ الخطاب في الظاهر للنبي ﷺ والمراد أهل دينه ولأن العصمة لا تمنع النهي والوقف على آخر لازم لأنه لو وصل لصار {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} صفة لآلها آخر وفيه من الفساد ما فيه {كُلُّ شَىْء هَالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ} أي إلا إياه فالوجه يعبر به عن الذات وقال مجاهد يعني علم العلماء إذا أريد به وجه الله {لَهُ الحكم} القضاء في خلقه {وَإِلَيْهِ يرجعون} بفتح التاء وكسر الجيم يعقوب والله أعلم
{ وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarma!”; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Hitap zahirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat kastedilen onun dinine mensup olanlardır. Zira ismet (peygamberlik masumiyeti) nehyedilmeye engel değildir. “Âhar” (آخَرَ) kelimesi üzerinde durmak (vakf) lazımdır; çünkü şayet vasledilirse { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” ifadesi “başka bir ilah”ın sıfatı haline gelir ki bu da son derece bozuk bir anlam doğurur. { كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey yok olucudur”; yani ancak Kendisi [bakidir]; zira “vech” ile zat ifade edilir. Mücâhid: “Bundan maksat, Allah rızası gözetildiği takdirde âlimlerin ilmidir” demiştir. { لَهُ الْحُكْمُ } “Hüküm O'nundur”; mahlûkatı hakkındaki kaza ve hüküm [O'nundur]. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz”; Ya'kûb te'nin fethası ve cîm'in kesresiyle (terci'ûne) okumuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.