وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (٣١)
{ وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz; ve onun için bol ve değerli bir rızık hazırlamışızdır.” (Ahzâb: 31)
{وَمَن يَقْنُتْ مِنكُنَّ للَّهِ وَرَسُولِهِ} القنوت الطاعة {وَتَعْمَلْ صالحا نُؤْتِهَا} وبالياء فيهما حمزة وعلي {أجرها مرتين} مثل ثواب غيرها {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقاً كَرِيماً} جليل القدر وهو الجنة
{ وَمَن يَقْنُتْ مِنكُنَّ للَّهِ وَرَسُولِهِ } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse;” kunût, itaattir. { وَتَعْمَلْ صالحا نُؤْتِهَا } “Ve salih amel işlerse ona veririz;” Hamza ve Ali her ikisinde de yâ harfiyle [{ وَيَعْمَلْ ... يُؤْتِهَا }] okumuşlardır. { أجرها مرتين } “Mükâfatını iki kat;” diğer kadınların sevabının iki misli. { وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقاً كَرِيماً } “Ve onun için bol ve değerli bir rızık hazırlamışızdır;” kadri yüce olan [bir rızık], o da cennettir.
يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٣٢)
{ يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا } “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız, edalı ve yumuşak konuşmayın ki kalbinde bir hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın; ve hep meşru/uygun söz söyleyin.” (Ahzâb: 32)
{يا نساء النبى لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مّنَ النساء} أي لستن كجماعة واحدة من جماعات النساء إذا تقصيت أمة النساء جماعة جماعة لم توجد منهن جماعة واحدة تساويكن في الفضل وأحد في الأصل وجد وهو الواحد ثم وضع في النفي العام مسويا فيه المذكر والمؤنث والواحد وما وراء {إِنِ اتقيتن} إن أردتن التقوى أو إن كنتن متقيات {فَلاَ تَخْضَعْنَ بالقول} أي إذا كلمتن الرجال من وراء الحجاب فلا تجئن بقولكن خاضعا أى ليناخنثا مثل كلام المربيات {فَيَطْمَعَ} بالنصب على جواب النهي {الذى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ} ريبة وفجور {وَقُلْنَ قَوْلاً مَّعْرُوفاً} حسنا مع كونه خشنا
{ يا نساء النبى لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مّنَ النساء } “Ey Peygamber hanımları! Sizler kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz;” yani kadın topluluklarından tek bir topluluk gibi değilsiniz; kadınlar ümmeti cemaat cemaat teker teker incelense, fazilet bakımından size denk olan tek bir grup dahi bulunamaz. "Ehad" (أَحَدٌ) kelimesi aslen mevcuttur ve tek (vahid) demektir; sonra genel olumsuzlukta müzekker, müennes, tekil ve ötesi eşit kılınarak kullanılmıştır. { إِنِ اتقيتن } “Eğer [Allah'tan] sakınıyorsanız;” takvayı arzu ediyorsanız veya takva sahibi iseniz. { فَلاَ تَخْضَعْنَ بالقول } “Edalı ve yumuşak konuşmayın;” yani erkeklerle perde arkasından konuştuğunuzda sözünüzü yumuşak, yani mürebbiye kadınların konuşması gibi cilveli ve kırıtkan getirmeyin. { فَيَطْمَعَ } “Tamaha kapılmasın;” nehyin cevabı olarak nasb iledir. { الذى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ } “Kalbinde bir hastalık bulunan kimse;” şüphe ve fücur [bulunan kimse]. { وَقُلْنَ قَوْلاً مَّعْرُوفاً } “Ve meşru/uygun söz söyleyin;” sertliğiyle beraber güzel olan [bir söz söyleyin].
وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (٣٣)
{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا } “Evlerinizde vakarla oturun ve önceki câhiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.” (Ahzâb: 33)
{وقرن} مدنى
{ وقرن } Medenî [kıraati]
الأحزاب (٣٥ - ٣٣)
Ahzâb (33-35)
وعاصم غير هبيرة وأصله اقررن فحذفت الراء تخفيفاً وألقيت فتحتها على ما قبلها أو من فاريقا إذا اجتمع والباقون قرن من وقريقر وقادرا او من قريقر حذفت الأولى من راءى اقررن اقرارا من التكرار نقلت كسرتها إلى القاف {فِى بُيُوتِكُنَّ} بضم الباء بصري ومدني وحفص {وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الجاهلية الأولى} أي القديمة
ve Hübeyre dışındaki Âsım'dır. Aslı "ikrarne"dir (اِقْرَرْنَ); hafifletmek amacıyla râ harfi hazfedilmiş ve fethası kendisinden öncekine aktarılmıştır veya toplandığında denilen "fârika"dandır. Diğerleri ise "vakara-yakiru"dan (وَقَرَ يَقِرُ) veya "karra-yakirru"dan (قَرَّ يَقِرُّ) [gelerek] "kırne" (قِرْنَ) [okumuşlardır]. Tekrardan [türeyen] "ikrarne"nin iki râ'sından birincisi hazfedilmiş, kesresi kāf harfine aktarılmıştır. { فِى بُيُوتِكُنَّ } “Evlerinizde;” be harfinin zammesiyle Basrî, Medenî ve Hafs okumuştur. { وَلاَ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الجاهلية الأولى } “Önceki câhiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın;” yani eski [câhiliye].
والتبرج التبختر في المشي أو إظهار الزينة والتقدير ولاتبرجن تبرجاً مثل تبرج النساء في الجاهلية الأولى وهي الزمان الذي ولد فيه إبراهيم أو ما بين آدم ونوح ﵉ أو من داود وسليمان والجاهلية الأخرى ما بين عيسى ومحمد ﵉ أو الجاهلية الأولى جاهلية الكفر قبل الإسلام والجاهلية الأخرى جاهلية الفسوق والفجور في الإسلام {وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله} خص الصلاة والزكاة بالأمر ثم عم بجميع الطاعات تفضيلالهما لأن من واظب عليهما جرتاه إلى ما وراءهما {إِنَّمَا يُرِيدُ الله لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرجس أَهْلَ البيت} نصب على النداء أو على المدح وفيه دليل على أن نساءه من أهل بيته وقال عَنْكُمْ لأنه أريد الرجال والنساء من آله بدلالة {وَيُطَهّرَكُمْ تَطْهِيراً} من نجاسة الآثام ثم بين أنه إعانهاهن وأمرهن ووعظهن لئلا يقارف أهل بيت رسول الله ﷺ المآ ثم وليتصونوا عنها بالتقوى واستعار الذنوب الرجس والتقوى الطهر لأن عرض المقترف اللمقبحات يتلوث بها كما يتلوث بدنه بالأرجاس وأما المحسنات فالغرض منها نقي كالثوب الطاهر وفيه تنفير لأولي الألباب عن المناهي وترغيب لهم في الأوامر
Teberrüc (تَبَرُّج), yürüyüşte çalımlı davranmak veya zineti açığa vurmaktır. İfadenin takdiri şöyledir: “İlk câhiliyedeki kadınların açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın.” Bu [ilk câhiliye], İbrâhim'in doğduğu zamandır veya Âdem ile Nûh aleyhimesselâm arasıdır ya da Dâvûd ile Süleyman arasıdır. Diğer câhiliye ise Îsâ ile Muhammed aleyhimesselâm arasıdır; yahut ilk câhiliye İslâm'dan önceki küfür câhiliyesi, diğer câhiliye ise İslâm'daki fısk ve fücur câhiliyesidir. { وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله } “Namazı kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin;” diğerlerine olan üstünlüklerinden ötürü namaz ve zekâtı emre tahsis etmiş, sonra bütün itaatleri kapsayacak şekilde genel tutmuştur; çünkü bu ikisine devam eden kimseyi bunlar diğer amellere de sevk eder. { إِنَّمَا يُرِيدُ الله لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرجس أَهْلَ البيت } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek... ister;” nida veya medih üzerine mansubdur. Bunda, Peygamber'in hanımlarının da onun Ehl-i Beyt'inden olduğuna delil vardır. { وَيُطَهّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ve sizi tertemiz kılmak [ister];” günahların necasatından [temizlemek için]. Âyetinin delaletiyle onun ehlinden hem erkekler hem de kadınlar kastedildiği için "anküm" (عَنْكُمْ) buyurmuştur. Sonra, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ehl-i Beyti günahlara bulaşmasın ve takva ile onlardan korunsunlar diye Allah'ın hanımları nehyettiğini, onlara emrettiğini ve vaaz ettiğini beyan buyurmuştur. Günahlar için "rics" (kirlilik), takva için ise "tahr" (temizlik) istiaresi yapılmıştır; çünkü çirkin fiilleri işleyen kimsenin ırzı/şerefi, bedenin pisliklerle kirlenmesi gibi bu günahlarla lekelenir. İyilik yapan kadınların ise ırzı temiz elbise gibi paktır. Bunda akıl sahipleri için yasaklardan sakındırma ve emirlere teşvik etme vardır.
وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (٣٤)
{ وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın/hatırlayın. Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır.” (Ahzâb: 34)
{واذكرن ما يتلى في بيوتكن من آيات الله} القرآن {والحكمة} أي السنة أو بيان معاني القرآن {إِنَّ الله كَانَ لَطِيفاً} عالماً بغوامض الأشياء {خَبِيراً} عالماً بحقائقها أي هو عالم بأفعالكن وأقوالكن فاحذرن مخالفة أمره ونهيه ومعصية رسوله
{ واذكرن ما يتلى في بيوتكن من آيات الله } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini anın/hatırlayın;” Kur'an'ı. { والحكمة } “Ve hikmeti;” yani sünneti veya Kur'an'ın manalarının açıklanmasını. { إِنَّ الله كَانَ لَطِيفاً } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir;” şeylerin kapalı ve ince yönlerini bilendir. { خَبِيراً } “Her şeyden haberdardır;” hakikatlerini bilendir. Yani O, fiillerinizi ve sözlerinizi bilmektedir; O'nun emrine ve nehyine aykırı davranmaktan, Resûlü'ne isyan etmekten sakının.
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٣٥)
{ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaatkâr erkekler ve itaatkâr kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, huşû duyan erkekler ve huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar var ya; işte Allah bunlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” (Ahzâb: 35)
ولما نزل فى نساء النبى ﷺ ما نزل فينا شئ فنزلت {إِنَّ المسلمين والمسلمات} المسلم الداخل في السّلم بعد الحرب المنقاد الذي لا يعاند أو المفوض أمره إلى الله المتوكل عليه من
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında [ayetler] inince [kadınlar:] "Bizim hakkımızda bir şey inmedi" dediler; bunun üzerine [şu ayet] indi: { إِنَّ المسلمين والمسلمات } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar;” Müslüman; savaştan sonra barışa (silm) giren, boyun eğen ve inatlaşmayan kimsedir; yahut yüzünü Allah'a teslim eden ifadesinden hareketle işini Allah'a havale edip O'na tevekkül eden kimsedir.
أسلم وجهه إلى الله {والمؤمنين} المصدقين بالله ورسوله وبما يجب أن يصدق به {والمؤمنات والقانتين} القائمين بالطاعة {والقانتات والصادقين} في النياب والاقوال والاعمال {والصادقات والصابرين والصابرات} على الطاعات وعن السيآت {والخاشعين}
{ والمؤمنين } “Mümin erkekler;” Allah'ı, Resûlü'nü ve tasdik edilmesi gereken şeyleri tasdik edenler. { والمؤمنات والقانتين } “Mümin kadınlar ve itaatkâr erkekler;” itaati ifa edenler. { والقانتات والصادقين } “İtaatkâr kadınlar ve doğru erkekler;” niyetlerde, sözlerde ve amellerde [doğru olanlar]. { والصادقات والصابرين والصابرات } “Doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar;” itaatler üzerinde [sebat eden] ve günahlardan [sakınmaya sabredenler]. { والخاشعين } “Ve huşû duyan erkekler;”
الأحزاب (٣٧ - ٣٥)
Ahzâb (35-37)
المتوضعين لله بالقلوب والجوارح أو الخائفين {والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات} فرضاً ونفلاً {والصائمين والصائمات} فرضاً ونفلاً وقيل من تصدق في كل أسبوع بدرهم فهو من المتصدقين ومن صام البيض من كل شهر فهو من الصائمين {والحافظين فُرُوجَهُمْ} عمالا يحل {والحافظات والذاكرين الله كَثِيراً} بالتسبيح والتحميد والتهليل والتكبير وقراءة القرآن والاشتغال بالعلم من الذكر والمعنى والحافظات فروجهن {والذاكرات} الله فحذف ادلالة ما تقدم عليه والفرق بين عطف الإناث على الذكور وعطف الزوجين على الزوجين لأن الأول نظير قوله ثيبات وأبكارا في أنهما جنسان مختلفان واشتركا في حكم واحد فلم يكن بد من توسط العاطف بينهما وأما الثاني فمن عطف الصفة على الصفة بحرف الجمع ومعناه أن الجامعين والجامعات لهذه الطاعات {أَعَدَّ الله لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عظيما} على طاعاتهم
kalpleri ve uzuvlarıyla Allah'a boyun eğenler veya korkanlar. { والخاشعات والمتصدقين والمتصدقات } “Huşû duyan kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar;” farz ve nafile olarak [sadaka verenler]. { والصائمين والصائمات } “Oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar;” farz ve nafile olarak [oruç tutanlar]. Kim her hafta bir dirhem sadaka verirse o sadaka verenlerdendir ve kim her ayın eyyâm-ı bîzini (dolunay günlerini) oruçlu geçirirse o oruç tutanlardandır denilmiştir. { والحافظين فُرُوجَهُمْ } “Irzlarını koruyan erkekler;” helal olmayandan [koruyanlar]. { والحافظات والذاكرين الله كَثِيراً } “Koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler;” tesbih, tahmid, tehlil, tekbir, Kur'an okuma ve ilimle meşgul olma yoluyla zikirden [nasibini alanlar]. İfadenin takdiri "ırzlarını koruyan kadınlar" ve Allah'ı { والذاكرات } “Zikreden kadınlar” şeklindedir; önceki ifadenin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Müenneslerin müzekkerlere atfedilmesi ile çiftlerin çiftlere atfedilmesi arasındaki fark şudur: Birincisi, tek bir hükümde ortak olmalarıyla beraber iki farklı cins olmaları bakımından Allah'ın { ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا } “Dullar ve bakireler” sözünün benzeridir; bu sebeple aralarında bağlaç edatının bulunması kaçınılmaz olmuştur. İkincisi ise sıfatın sıfata cem harfiyle (vav ile) atfedilmesidir. Bunun anlamı, bu itaatleri bünyelerinde toplayan erkekler ve toplayan kadınlar için { أَعَدَّ الله لَهُم مَّغْفِرَةً وَأَجْراً عظيما } “Allah bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır;” [yani] itaatlerine karşılık [mükâfat hazırlamıştır].
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا (٣٦)
{ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı olması uygun düşmez. Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.” (Ahzâb: 36)
خطب رسول الله ﷺ زينب بنت جحش بنت عمته أميمة على مولاه زيد بن حارثة بأبت وأبى أخوها عبد الله فنزلت {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلاَ مُؤْمِنَةٍ} أي وما صح لرجل مؤمن ولا امرأة مؤمنة {إِذَا قَضَى الله وَرَسُولُهُ} أي رسول الله {أمْراً} من الأمور {أَن يَكُونَ لَهُمُ الخيرة مِنْ أَمْرِهِمْ} أن يختاروا من أمرهم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, halası Ümeyme'nin kızı Zeyneb bint Cahş'ı azatlısı Zeyd b. Hârise'ye istediğinde o reddetti, kardeşi Abdullah da reddetti. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلاَ مُؤْمِنَةٍ } “Mümin bir erkek ve mümin bir kadın için uygun düşmez;” yani mümin bir erkeğe ve mümin bir kadına caiz ve doğru olmaz; { إِذَا قَضَى الله وَرَسُولُهُ } “Allah ve Resûlü hükmettiği zaman;” yani Resûlullah, { أمْراً } “Bir işe;” işlerden herhangi birine, { أَن يَكُونَ لَهُمُ الخيرة مِنْ أَمْرِهِمْ } “Kendi işlerinde bir tercih hakkı olması;” kendi işlerinden dilediklerini seçmeleri [uygun düşmez].
ما شاءوا بل من حقهم أن يجعلوا رأيهم تبعاً لرأيه واختيارهم تلوا لاختياره فقال رضينا يا رسول الله فأنكحها إياه وساق عنه إليها مهرها وإنما جمع الضمير في لَهُمْ وإن كان من حقه أن يوحد لأن المذكورين وقعا تحت النفي فعما كل مؤمن ومؤمنة فرجع الضمير إلى المعنى لا إلى اللفظ ويكون بالياء كوفي والخيرة ما يتخير ودل ذلك على أن الأمر للوجوب {وَمَن يَعْصِ الله وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضلالا مُّبِيناً} فإن كان العصيان عصيان رد وامتناع عن القبول فهو ضلال كفر وإن كان عصيان فعل مع قبول الأمر واعتقاد الوجوب فهو ضلال خطأ وفسق
Aksine onların hakkı, kendi görüşlerini Peygamber'in görüşüne tabi kılmak ve seçimlerini onun seçimine bağlı yapmaktır. [Bunun üzerine Zeyneb ve kardeşi:] "Razı olduk ey Allah'ın Resûlü!" dediler. Peygamber de onu Zeyd ile evlendirdi ve onun adına Zeyneb'e mehrini ödedi. Tekil olması gerekirken { لَهُمُ } “Onlar için” zamirinin çoğul getirilmesi, zikredilenlerin nefyin altında yer alması ve her mümin erkek ile mümin kadını kapsaması sebebiyledir; dolayısıyla zamir lafza değil manaya dönmüştür. Kûfeliler [{ يَكُونَ }] fiilini yâ harfiyle okumuşlardır. Hıyere (الخيرة), tercih edilen şeydir. Bu ayet, emrin vücub (farziyet) bildirdiğine delalet etmiştir. { وَمَن يَعْصِ الله وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضلالا مُّبِيناً } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki apaçık bir sapıklıkla sapmıştır;” şayet bu isyan reddetme ve kabulden kaçınma şeklinde bir isyan ise küfür olan bir sapıklıktır; eğer emri kabul edip vücubuna inanmakla birlikte amel yönünden bir isyan ise hata ve fısk olan bir sapıklıktır.
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٣٧)
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine nimet verdiğin [azat ettiğin] kimseye: «Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın!» diyordun; Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince [onunla bağı kalmayınca] onu sana nikâhladık ki evlatlıkları kadınlarıyla ilişkilerini kestiklerinde, onların [boşadıkları] eşleriyle [evlenmek hususunda] müminler üzerinde bir darlık olmasın. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.” (Ahzâb: 37)
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِى أَنعَمَ الله عَلَيْهِ} بالإسلام الذي هو أجل النعم {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} بالإعتاق والتبني فهو متقلب في نعمة الله ونعمة رسوله وهو زيد بن حارثة {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} زينب بنت جحش وذلك أن رسول الله ﷺ أبصرها بعدما أنكح إياه فوقعت في نفسه فقال سبحان الله مقلب القلوب وذلك أن نفسه كانت تجفو عنها قبل ذلك لا تريدها وسمعت زينب بالتسبيحة فذكرتها لزيد ففطن وألقى الله في نفسه كراهة صحبتها والرغبة عنها لرسول الله فقال لرسول الله ﷺ انى أريد أن أفارق صاحبتى فقال
{ وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِى أَنعَمَ الله عَلَيْهِ } “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği kimseye diyordun;” nimetlerin en yücesi olan İslâm ile. { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } “Ve senin de kendisine nimet verdiğin;” azat etmek ve evlatlık edinmek suretiyle. O, hem Allah'ın nimeti hem de Resûlü'nün nimeti içinde bulunmaktadır ve o kişi Zeyd b. Hârise'dir. { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut;” Zeyneb bint Cahş'ı. Şöyle ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zeyd ile evlendirdikten sonra görmüş ve içine bir meyil düşmüştü. Bunun üzerine: «Kalpleri evirip çeviren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir» buyurmuştu. Zira daha önce gönlü ondan uzaktı, onu istemiyordu. Zeyneb bu tesbihi işitip Zeyd'e anlattı; Zeyd durumu anladı ve Allah onun gönlüne hanımıyla beraberlikten hoşnutsuzluk ve onu Resûlullah'a bırakma arzusu düşürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ben eşimden ayrılmak istiyorum" dedi. Peygamber:
الأحزاب (٣٩ - ٣٧)
Ahzâb (37-39)
مالك ارابك منها شئ قال لا والله ما رأيت منها الاخيرا ولكنها تتعظم علي لشرفها وتؤذيني فقال له أمسك عليك زوجك {واتق الله} فلا تطلقها وهو نهي تنزيه إذ الأولى أن لا يطلق أو واتق الله فلا تذمها بالنسبة إلى الكبر وأدى الزوج {وَتُخْفِى فِى نِفْسِكَ مَا الله مُبْدِيهِ} أي تخفي في نفسك نكاحها إن طلقها زيد وهو الذى ابداه الله وقيل الذي أخفى في نفسه
«Neyin var, onda şüphelendiğin bir şey mi gördün?» buyurdu. Zeyd: "Hayır, vallahi onda hayırdan başka bir şey görmedim; fakat o soyluluğundan ötürü bana karşı büyüklük taslıyor ve beni incitiyor" dedi. Peygamber ona: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } “Eşini yanında tut,” { واتق الله } “Ve Allah'tan sakın;” onu boşama dedi. Bu tenzihî bir nehiydir; çünkü evlâ olan boşanmamasıdır; yahut kibir isnadıyla ve kocayı incitmekle onu kötüleme, Allah'tan sakın [demektir]. { وَتُخْفِى فِى نِفْسِكَ مَا الله مُبْدِيهِ } “Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor;” yani şayet Zeyd boşarsa onunla evlenmeyi içinde gizliyorsun; nitekim Allah'ın açığa çıkardığı şey de budur. İçinde gizlediği şeyin,
تعلق قلبه بها ومودة مفارقة زيد اياها ولواو في وَتُخْفِى فِى نِفْسِكَ {وَتَخْشَى الناس} أي قولة الناس إنه نكح امرأة ابنه {والله أَحَقُّ أَن تخشاه} واو الحال أي تقول لزيد أمسك عليك زوجك مخفياً في نفسك إرادة أن لا يمسكها وتخفي خاشياً قالة الناس وتخشى الناس حقيقاً في ذلك بأن تخشى الله وعن عائشة رضى الله عنها لو كتم رسول الله ﷺ شيئاً مما أوحي إليه لكتم هذه الآية {فَلَمَّا قضى زَيْدٌ مّنْهَا وَطَراً} الوطر الحاجة فإذا بلغ البالغ حاجته من شئ له فيه همة قيل قضى منه وطره والمعنى فلما لم يبق لزيد فيها حاجة وتقاصرت عنها همته وطلقها وانقضت عدتها {زوجناكها} روي أنها لما اعتدت قال رسول الله ﷺ لزيد ما أجد أحداً أوثق في نفسي منك أخطب عليّ زينب قال زيد فانطلقت وقلت يا زينب أبشري إن رسول الله صى ل يخطبك ففرحت وتزوجها رسول الله ﷺ ودخل بها وما أولم على امرأة من نسائه ما أولم عليها ذبح شاة وأطعم الناس الخبز واللحم حتى امتد النهار {لِكَىْ لاَ يَكُونَ عَلَى المؤمنين حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْاْ مِنْهُنَّ وَطَراً} قيل قضاء الوطر إدراك الحاجة وبلوغ المراد منه {وَكَانَ أَمْرُ الله} الذي يريد أن يكونه {مَفْعُولاً} مكوناً لا محالة وهو مثل لما أراد كونه من تزويج رسول الله ﷺ زينب
kalbinin ona bağlanması ve Zeyd'in ondan ayrılmasını arzu etmesi olduğu da söylenmiştir. { وَتُخْفِى فِى نَفْسِكَ } “İçinde gizliyor” ve { وَتَخْشَى الناس } “İnsanlardan çekiniyordun”daki vâv hâl içindir; yani insanların "Oğlunun hanımıyla evlendi" demelerinden çekiniyordun. { والله أَحَقُّ أَن تخشاه } “Oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı;” [buradaki] vâv hâl vâvıdır. Yani içinde onu tutmama arzusunu gizleyerek Zeyd'e: «Eşini yanında tut» diyordun; insanların dedikodusundan çekinerek gizliyordun, hâlbuki bu hususta asıl çekinmene layık olan Allah'tır. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edilmiştir: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyolunan şeylerden birini gizleyecek olsaydı, bu ayeti gizlerdi." { فَلَمَّا قضى زَيْدٌ مّنْهَا وَطَراً } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince;” vetar (الوطر) ihtiyaç demektir. Kişi arzusu olduğu bir şeyden ihtiyacını giderdiğinde "kadâ minhu vetarahû" (ondan ilişiğini/ihtiyacını kesti) denir. Anlam şudur: Zeyd'in artık onda bir ihtiyacı kalmayıp arzusu kesilince, onu boşayıp iddeti de bittiğinde, { زوجناكها } “Onu sana nikâhladık.” Rivayet edildiğine göre Zeyneb iddetini tamamlayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: «Benim için senden daha güvenilir kimse yoktur; git, Zeyneb'i bana iste» buyurdu. Zeyd dedi ki: "Gittim ve «Ey Zeyneb! Müjde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni istiyor» dedim." O da sevindi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenip zifafa girdi. Hanımlarından hiçbiri için vermediği düğün yemeğini (velîme) onun için verdi; bir koyun kesti ve gündüz uzayana kadar insanlara ekmek ve et yedirdi. { لِكَىْ لاَ يَكُونَ عَلَى المؤمنين حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْاْ مِنْهُنَّ وَطَراً } “Evlatlıkları kadınlarıyla ilişkilerini kestiklerinde, onların [boşadıkları] eşleriyle [evlenmek hususunda] müminler üzerinde bir darlık olmasın diye;” ihtiyacın karşılanması ve ondan maksadın hâsıl olmasıdır denilmiştir. { وَكَانَ أَمْرُ الله } “Ve Allah'ın emri;” olmasını dilediği şey, { مَفْعُولاً } “Yerine getirilmiştir;” kaçınılmaz olarak meydana gelmiştir. Bu, Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Zeyneb ile evlendirmeyi murad ettiği şeyin bir temsilidir.
مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)
{ مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا } “Allah'ın kendisine takdir ve helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir darlık/sorumluluk yoktur. Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti böyledir. Allah'ın emri, biçilmiş kesin bir kaderdir.” (Ahzâb: 38)
{مَّا كَانَ عَلَى النبى مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ الله لَهُ} أحل له وأمر له وهو نكاح زينب امرأة زيد أو قدر له من عدد النساء {سُنَّةَ الله} اسم موضوع موضع المصدر كقولهم ترابا وجند لا مؤكد لقوله مَّا كَانَ عَلَى النبى مِنْ حَرَجٍ كأنه قيل سن الله ذلك سنة في الأنبياء الماضين وهو أن لا يحرج عليهم في الإقدام على ما أباح لهم ووسع عليهم في باب النكاح وغيره وقد
{ مَّا كَانَ عَلَى النبى مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ الله لَهُ } “Allah'ın kendisine helal ve takdir kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir darlık yoktur;” yani Zeyd'in eşi olan Zeyneb ile nikâhlanmasında veya kadın sayısı hususunda ona takdir ettiğinde [bir güçlük yoktur]. { سُنَّةَ الله } “Allah'ın sünneti [böyledir];” tıpkı "türâben" (تُرَاباً) ve "cendelen" (جَنْدَلاً) sözlerinde olduğu gibi mastar makamına konmuş bir isimdir. { مَّا كَانَ عَلَى النبى مِنْ حَرَجٍ } “Peygamber'e hiçbir darlık yoktur” sözünü tekit etmektedir; sanki: "Allah, geçmiş peygamberler hakkında bunu bir kanun kılmıştır; o da nikâh ve diğer hususlarda kendilerine mubah kıldığı ve genişlettiği şeylere yönelmelerinde onlara bir darlık kılınmamasıdır" denilmiş gibidir. Nitekim
كانت تحتهم المهائر والسراري وكانت لداود مائة امرأة وثلثمائة سرية ولسليمان ثلثمائة حرة وسبعمائة سرية {فِى الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلُ} في الانبياء الذين مصوا من قبل {وَكَانَ أَمْرُ الله قَدَراً مَّقْدُوراً} قضاء مقضياً وحكماً مبتوتاً ولا وقف عليه ان جعلت
onların nikâhı altında hür hanımlar ve cariyeler bulunmaktaydı. Dâvûd'un yüz hanımı ve üç yüz cariyesi; Süleyman'ın üç yüz hür hanımı ve yedi yüz cariyesi vardı. { فِى الذين خَلَوْاْ مِن قَبْلُ } “Daha önce gelip geçenler hakkında;” daha önce gelip geçmiş peygamberler hakkında. { وَكَانَ أَمْرُ الله قَدَراً مَّقْدُوراً } “Ve Allah'ın emri, biçilmiş kesin bir kaderdir;” yerine getirilmiş bir kaza ve kesinleşmiş bir hükümdür. Şayet sonraki [ifadeyi]
الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩)
{ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا } “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter.” (Ahzâb: 39)
{الذين يُبَلّغُونَ رسالات الله} بدلاً من الذين الأول وقف إن جعلته في محل الرفع أو النصب على المدح أي هم الذين يبلغون
{ الذين يُبَلّغُونَ رسالات الله } “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler;” [ifadesini] birinci "ellezîne"den (الذين) bedel kılarsan vakıf yapılmaz; ref veya nasb mahallinde medih üzerine kılarsan vakıf yapılır, yani: "Onlar tebliğ eden kimselerdir"
الأحزاب (٤٣ - ٣٩)
Ahzâb (39-43)
أو اعنى الذين يبلغون {وَيَخْشَوْنَهُ وَلاَ يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ الله} وصف الأنبياء بأنهم لا يخشون إلا الله تعريض بعد التصريح في قوله وَتَخْشَى الناس والله أَحَقُّ أَن تخشاه {وكفى بالله حَسِيباً} كافياً للمخاوف ومحاسباً على الصغيرة والكبيرة فكان جديراً بأن تخشى منه
veya: "Tebliğ edenleri kastediyorum" [demektir]. { وَيَخْشَوْنَهُ وَلاَ يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ الله } “O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar;” peygamberlerin yalnızca Allah'tan korktukları şeklinde nitelenmesi, { وَتَخْشَى الناس والله أَحَقُّ أَن تخشاه } “İnsanlardan çekiniyordun, oysa kendisinden çekinmene Allah daha layıktı” ayetindeki açık ifadeden sonra bir tarizdir (üstü kapalı uyarıdır). { وكفى بالله حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter;” korkulan şeylere karşı kâfidir ve küçüğüyle büyüğüyle her şeyin hesabını sorandır. Bu sebeple sadece O'ndan korkulmaya layıktır.
مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)
{ مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Ahzâb: 40)
{ما كان محمد أبا أحد من رجالكم} أي لم يكن أبا رجل منكم حقيقة حتى يثبت بينه وبينه ما يثبت بين الأب وولده من حرمة الصهر والنكاح والمراد من رجالكم البالغين والحسن والحسين لم يكونا بالغين حينئذ والطاهر والطيب والقاسم وإبراهيم توفوا صبياناً {ولكن} كان {رَسُولِ الله} وكل رسول أبو أمته فيما يرجع إلى وجوب التوقير والتعظيم له عليهم ووجوب الشفقة والنصيحة لهم عليه لافى سائر الأحكام الثابتة بين الآباء والأبناء وزيد واحد من رجالكم الذين ليسوا بأولاده حقيقة فكان حكمه كحكمكم والتبني من باب الاختصاص والتقريب لاغير {وَخَاتَمَ النبيين} بفتح التاء عاصم بمعنى الطابع أي آخرهم يعني لا ينبأ أحد بعده وعيسى ممن نبئ قبله وحين بنزل عاملا على شريعة محمد ﷺ كأنه بعض أمته وغيره بكسر التاء بمعنى الطابع وفاعل الختم وتقوّيه قراءة ابن مسعود ولكن نَبِيّاً خَتَمَ النبيين {وَكَانَ الله بِكُلّ شيء عليما}
{ ما كان محمد أبا أحد من رجالكم } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir;” yani onunla kendisi arasında baba ile çocuk arasındaki sıhrî hısımlık ve nikâh haramlığı gibi hususlar sabit olacak şekilde hakikatte sizden hiçbir erkeğin babası olmamıştır. "Sizin erkeklerinizden" ifadesinden kasıt bülûğa erenlerdir; Hasan ve Hüseyin o vakit henüz bülûğa ermemişlerdi; Tâhir, Tayyib, Kāsım ve İbrâhim ise çocuk yaşta vefat etmişlerdir. { ولكن } “Fakat;” { رَسُولِ الله } “Allah'ın Resûlü'dür;” her peygamber, onlara karşı saygı ve tazimin vacip olması, peygamberin de onlara şefkat ve nasihatinin vacip olması hususunda ümmetinin babasıdır; yoksa babalarla çocuklar arasında sabit olan diğer ahkâmda değil. Zeyd de hakikatte onun evladı olmayan adamlarınızdan biridir; dolayısıyla onun hükmü sizin hükmünüz gibidir. Evlatlık edinme ise sadece bir yakınlık ve ihtisas türüdür, başka bir şey değildir. { وَخَاتَمَ النبيين } “Ve peygamberlerin sonuncusudur;” Âsım tâ harfinin fethasıyla [{ خَاتَمَ }] okumuştur ki mühür manasındadır; yani onların sonuncusudur, kendisinden sonra hiçbir kimse peygamber yapılmayacaktır. Îsâ ise ondan önce peygamber kılınanlardandır; indiği vakit Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatıyla amel edeceği için sanki onun ümmetinden biri gibi olur. Âsım dışındakiler ise mühürleyen ve hitam veren anlamında tâ harfinin kesresiyle [{ خَاتِمَ }] okumuşlardır. İbn Mes'ûd'un [{ وَلَكِنْ نَبِيّاً خَتَمَ النَّبِيِّينَ }] “Lakin peygamberleri sona erdiren bir peygamberdir” şeklindeki kıraati de bunu destekler. { وَكَانَ الله بِكُلّ شيء عليما } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.” (Ahzâb: 41)
{يا أيها الذين آمنوا اذكروا الله ذِكْراً كَثِيراً} أثنوا عليه بضروب الثناء وأكثروا ذلك
{ يا أيها الذين آمنوا اذكروا الله ذِكْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin;” O'na çeşitli övgülerle sena edin ve bunu çokça yapın.
وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٤٢)
{ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin.” (Ahzâb: 42)
{وَسَبّحُوهُ بُكْرَةً} أول النهار {وَأَصِيلاً} آخر النهار وخصا بالذكر لأن ملائكة الليل وملائكة النهار يجتمعون فيهما وعن قتادة قولوا سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبرولا حولا ولا قوة إلا بالله العلي العظيم والفعلان أي اذكروا الله وسبحوه موجهان إلى البكرة والأصيل كقولك صم وصل يوم الجمعة والتسبيح من جملة الذكر وإنما اختص من بين أنواعه اختصاص جبريل وميكائيل من بين الملائكة إبانة لفضله على سائر الأذكار لأن معناه تنزيه ذاته عما لا يجوز عليه من الصفات وجاز أن يراد بالذكر وإكثاره تكثير الطاعات والعبادات فإنها من جملة الذكر ثم خص من ذلك التسبيح بكرة وهي صلاة الفجر وأصيلاً وهي صلاة الظهر والعصر والمغرب والعشاء أوصلاة الفجر والعشاءين
{ وَسَبّحُوهُ بُكْرَةً } “Ve O'nu sabah;” gündüzün başında { وَأَصِيلاً } “Akşam tesbih edin;” gündüzün sonunda. Bu iki vaktin zikre tahsis edilmesi, gece ve gündüz meleklerinin bu vakitlerde toplanması sebebiyledir. Katâde'den rivayetle: "«Sübhânallâhi velhamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîm» deyiniz" denmiştir. İki fiil, yani "Allah'ı zikredin" ve "O'nu tesbih edin" ifadeleri, tıpkı: "Cuma günü oruç tut ve namaz kıl" demen gibi sabah ve akşama yöneliktir. Tesbih de zikrin kapsamındadır; melekler arasından Cibrîl ve Mîkâîl'in hususi olarak zikredilmesi gibi onun zikir türleri arasından hususi zikredilmesi, diğer zikirlere olan üstünlüğünü ortaya koymak içindir; çünkü manası, Allah'ın zatını O'na caiz olmayan sıfatlardan tenzih etmektir. Zikir ve onun çoğaltılmasından taatlerin ve ibadetlerin çoğaltılmasının kastedilmiş olması da caizdir; zira onlar da zikrin kapsamındadır. Sonra bundan sabah tesbihi tahsis edilmiştir ki o sabah namazıdır; akşam [tesbihi tahsis edilmiştir ki] o da öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarıdır veya sabah ile iki yatsı (akşam ve yatsı) namazıdır.
هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣)
{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de [size dua eder]. O, müminlere çok merhametlidir.” (Ahzâb: 43)
{هو الذي يصلي عليكم وملائكته} لما كان من شأن المصلي أن ينعطف فى ركوعه وسجوده استعير لمن يتعطف على غيره حنواً عليه وترؤفاً كعائد المريض في انعطافه عليه والمرأة في حنوها على ولدها ثم كثر حتى استعمل في الرحمة والترؤف ومنه قولهم ﷺ أي ترحم عليك وترأف والمراد بصلاة الملائكة قولهم اللهم صل على المؤمنين جعلوا لكونهم مستجابي الدعوة كأنهم فاعلون الرحمة والرأفة والمعنى هو الذي يترحم عليكم ويترأف حين يدعوكم إلى الخير ويأمركم باكثار الذكروالتوفر على الصلاة
{ هو الذي يصلي عليكم وملائكته } “Üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de;” namaz kılan kimsenin rükû ve secdesinde eğilip bükülmesi şanından olduğu için bu kelime, hastayı ziyaret edenin ona şefkatle eğilmesi ve annenin çocuğuna merhametle eğilmesi gibi başkasına acıyıp şefkat ve merhamet gösteren kimse için istiare kılınmıştır. Sonra yaygınlaşarak rahmet ve şefkat göstermek manasında kullanılmıştır. Nitekim «sallallâhu aleyhi ve sellem» yani "Allah sana rahmet ve merhamet etsin" sözleri de bundandır. Meleklerin salâtından kasıt ise onların «Allahım! Müminlere rahmet eyle» demeleridir. Duaları makbul olduğu için sanki rahmet ve şefkati bizzat işleyenler kılınmışlardır. Anlam şudur: Sizi hayra davet ettiğinde, çokça zikretmeyi ve namaza devam etmeyi emrettiğinde
الأحزاب (٤٨ - ٤٣)
Ahzâb (43-48)
والطاعة {لِيُخْرِجَكُمْ مّنَ الظلمات إِلَى النور} من ظلمات المعصية إلى نور الطاعة {وَكَانَ بالمؤمنين رَحِيماً} هو دليل على أن المراد بالصلاة والرحمة وروى أنه لما نزل الله وملائكته يُصَلُّونَ عَلَى النبى قال أبو بكر ما خضك الله يا رسول الله بشرف إلا وقد أشركنا فيه فنزلت
ve itaati [emrettiğinde] üzerinize rahmet ve merhamet eden O'dur. { لِيُخْرِجَكُمْ مّنَ الظلمات إِلَى النور } “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için;” günahın karanlıklarından itaatin nuruna [çıkarmak için]. { وَكَانَ بالمؤمنين رَحِيماً } “O, müminlere çok merhametlidir;” salâttan maksadın rahmet olduğuna delildir. Rivayet edildiğine göre: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” ayeti inince Ebû Bekr: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah seni hangi şerefle taltif ettiyse mutlaka bizi de ona ortak kıldı" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا (٤٤)
{ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا } “O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri «Selâm»dır. [Allah] onlar için bol ve değerli bir mükâfat hazırlamıştır.” (Ahzâb: 44)
{تَحِيَّتُهُمْ} من إضافة المصدر إلى المفعول أي تحية الله لهم {يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} يرونه {سلام} يقول الله ﵎ السلام عليكم {وَأَعَدَّ لهم أجرا كريما} يعنى الجنة
{تَحِيَّتُهُمْ} “Onların esenlik dilekleri”, masdarın mef‘ûle (tümlece) izafetindendir; yani Allah'ın onlara esenlik dilemesidir. {يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} “O'na kavuşacakları gün”, [yani] O'nu görecekleri gün {سلام} “selâmdır”. Allah celle celâluhû: “es-Selâmü aleyküm” buyurur. {وَأَعَدَّ لهم أجرا كريما} “Ve onlar için değerli bir mükâfat hazırlamıştır”, yani cennettir.
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٤٥)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik.” (Ahzâb: 45)
{يا أيها النبى إِنَّا أرسلناك شَاهِداً} على من بعثت إليهم وعلى تكذيبهم وتصديقهم أي مقبولاً قولك عند الله لهم وعليهم كما يقبل قول الشاهد العدل في الحكم وهو حال مقدرة كما تقول مررت برجل معه صقر صائداً به إي مقدراً به الصيد غداً {وَمُبَشّراً} للمؤمنين بالجنة {وَنَذِيرًا} للكافرين بالنار
{ يا أيها النبى إِنَّا أرسلناك شَاهِداً } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik;” kendilerine gönderildiğin kimseler üzerine ve onların yalanlamaları ile tasdiklerine şahit olarak. Yani âdil şahidin sözünün hükümde kabul edilmesi gibi senin sözün de Allah katında onların lehine ve aleyhine kabul edilir. Bu, takdirî bir hâldir; nitekim: "Yarın avlayacağını takdir ederek, yanında doğanı olan avcı bir adama uğradım" demen gibidir. { وَمُبَشّراً } “Bir müjdeci;” müminleri cennetle [müjdeleyici]. { وَنَذِيرًا } “Ve bir uyarıcı olarak;” kâfirleri cehennem ateşiyle [korkutucu olarak].
وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا (٤٦)
{ وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا } “Ve O'nun izniyle Allah'a bir davetçi ve nur saçan bir kandil olarak [gönderdik].” (Ahzâb: 46)
{وداعيا إلى الله بإذنه} بأمره وبتيسيره والكل منصوب على الحال {وَسِرَاجاً مُّنِيراً} جلا به الله ظلمات الشرك واهتدى به الضالون كما يجلى ظلام الليل بالسراج المنير ويهتدى به والجمهور على أنه القرآن فيكون التقدير وذا سراج منير أو وتالياً سراجاً منيراً ووصف بالإنارة لأن من السرج ما لا يضئ إذا قل سليطه ودقت فتيلته أو شاهداً بوحدانيتنا ومبشرا برحمتنا ونذيرا بنقمتنا وداعيا الله عبادتنا وسراجاً وحجة ظاهرة لحضرتنا
{ وداعيا إلى الله بإذنه } “Ve O'nun izniyle Allah'a bir davetçi olarak;” O'nun emriyle ve kolaylaştırmasıyla [davetçi olarak]; hepsi hâl olarak mansubdur. { وَسِرَاجاً مُّنِيراً } “Ve nur saçan bir kandil olarak;” nur saçan bir kandille gecenin karanlığı dağıtılıp yol bulunduğu gibi, Allah onunla şirkin karanlıklarını dağıtmış ve sapanlar onunla hidayete ermiştir. Cumhura göre bundan kasıt Kur'an'dır; bu takdirde ifade: "Nur saçan bir kandil sahibi olarak" veya "nur saçan bir kandili tilavet edici olarak" takdirinde olur. Işık saçmakla nitelenmiştir; çünkü yağı azalıp fitili inceldiğinde aydınlatmayan kandiller de vardır; yahut birliğimize bir şahit, rahmetimize bir müjdeci, azabımıza bir uyarıcı, ibadetimize davetçi ve yüce katımıza açık bir hüccet ve kandil olarak [gönderdik demektir].
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧)
{ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele.” (Ahzâb: 47)
{وَبَشّرِ المؤمنين بِأَنَّ لَهُمْ مّنَ الله فَضْلاً كِبِيراً} ثواباً عظيماً
{ وَبَشّرِ المؤمنين بِأَنَّ لَهُمْ مّنَ الله فَضْلاً كِبِيراً } “Müminlere, kendileri için Allah'tan büyük bir lütuf olduğunu müjdele;” büyük bir mükâfat [olduğunu müjdele].
وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٤٨)
{ وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Kâfirlere ve münafıklara boyun eğme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.” (Ahzâb: 48)
{وَلاَ تُطِعِ الكافرين والمنافقين} المراد به التهييج أو الدوام والثبات على ما كان عليه {ودع أذاهم} هو بمعنى الإيذاء فيحمل أن يكون مضافاً إلى الفاعل أي اجعل إيذاءهم إياك في جانب ولا تبال بهم ولا تخف من إيذائهم أو إلى المفعول أي دع إيذاءك إياهم مكافأة لهم {وَتَوَكَّلْ عَلَى الله} فإنه يكفيكهم {وكفى بالله وَكِيلاً} وكفى به مفوضاً إليه وقيل إن الله تعالى وصفه بخمسة أو صاف وقابل كلامنهما بخطاب
{ وَلاَ تُطِعِ الكافرين والمنافقين } “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme;” bundan kasıt gayrete getirme veya bulunduğu hal üzere devam edip sebat etmedir. { ودع أذاهم } “Onların eziyetlerine aldırma;” bu [kelime] eza verme (el-îzâ) anlamındadır. Fâile muzaf olması muhtemeldir; yani onların sana olan eziyetini bir kenara bırak, onlara aldırış etme ve onların eziyetlerinden korkma [demektir]. Yahut mef'ûle muzaftır; yani onlara karşılık vermek üzere senin onlara eziyet etmeni bırak [demektir]. { وَتَوَكَّلْ عَلَى الله } “Ve Allah'a tevekkül et;” zira O, onlara karşı sana kâfidir. { وكفى بالله وَكِيلاً } “Vekil olarak Allah yeter;” iş kendisine havale edilen olarak O yeter. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ onu beş sıfatla nitelemiş ve bunlardan her birini uygun bir hitapla karşılamıştır:
مناسب له قابل الشاهد بقوله وَبَشّرِ المؤمنين لأنه يكون شاهداً على أمته وهم يكونون شهداء على سائر الأمم وهو الفضل الكبير والمبشر بالاعراض عن الكافرين والمنافقين لأنه إذا أعرض عنهم أقبل جميع إقباله على المؤمنين وهو مناسب البشارة والنذير يدع أَذَاهُمْ لأنه إذا ترك أذاهم في الحاضر والأذى لا بد له من عقاب عاجل أو آجل كانوا منذرين به في المستقبل والداعي إلى الله بتيسيره بقوله وَتَوَكَّلْ عَلَى الله فإن من توكل على الله يسر عليه كل عسير والسراج المنير بالإكتفاء به وكيلاً لأن من أناره الله برهاناً على جميع خلقه كان جديراً بأن يكتفى به عن
Şahit vasfını { وَبَشّرِ المؤمنين } “Müminleri müjdele” sözüyle karşılamıştır; çünkü o, kendi ümmetine şahit olacak, onlar da diğer ümmetlere şahit olacaklardır ki büyük lütuf da budur. Müjdeci vasfını, kâfirlerden ve münafıklardan yüz çevirmekle [karşılamıştır]; zira onlardan yüz çevirdiğinde bütün yönelişiyle müminlere yönelir ve bu da müjdeye uygundur. Uyarıcı vasfını { ودع أَذَاهُمْ } “Onların eziyetlerine aldırma” [emriyle karşılamıştır]; zira o, şu anda onların eziyetini [cezalandırmayı] terk ettiğinde —ki eziyetin peşin veya gecikmeli bir cezası mutlaka vardır— onlar gelecekte bununla uyarılmış olurlar. Allah'a davetçi vasfını ise { وَتَوَكَّلْ عَلَى الله } “Ve Allah'a tevekkül et” sözüyle O'nun kolaylaştırmasıyla [karşılamıştır]; çünkü kim Allah'a tevekkül ederse, O her zorluğu ona kolaylaştırır. Nur saçan kandil vasfını da O'nun vekil olarak yetmesiyle [karşılamıştır]; zira Allah'ın bütün mahlûkatına açık bir delil kıldığı kimse, O'nun
جميع خلقه
bütün mahlûkatına karşı [vekil olarak] yetmesine en lâyık olandır.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٤٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onlara mut'a (hediye/tazminat) verin ve kendilerini güzel bir şekilde serbest bırakın.” (Ahzâb: 49)
{يا أيها الذين آمنوا إذا نكحتم المؤمنات} أى تزوجتم والنكاح هو الوطء في الأصل وتسمية العقد نكاحاً لملابسته له من حيث إنه طريق إليه كتسمية الخمر اثما لانها سببه وكقول الراجز أسنمة الآبال في سحابه
{ يا أيها الذين آمنوا إذا نكحتم المؤمنات } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhladığınız zaman;” yani evlendiğiniz zaman. Nikâh (النِّكَاح) asılda cinsel birlikteliktir (el-vat'). Ona ulaştıran bir yol olması hasebiyle onunla irtibatından ötürü akde nikâh denilmiştir; nitekim şaraba, günahın sebebi olduğu için "ism" (günah) denmesi ve recez şairinin "Bulutun içindeki develerin hörgüçleri" sözü gibidir.
سمى الماء بأسنمة الآبال لأنه سبب سمن الآبال وأرتفاع اسمنتها ولم يرد لفظ النكاح في كتاب الله تعالى إلا في معنى العقد لأنه في معنى الوطء من باب التصريح به ومن آداب القرآن الكناية عنه بلفظ الملامسة والمماسة والقربان والتغشي والإتيان وفي تخصيص المؤمنات مع أن الكتابيات تساوي المؤمنات في هذا الحكم إشارة إلى أن الأولى بالمؤمن أن ينكح مؤمنة {ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ} والخلوة الصحيحة كالمس {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا} فيه دليل على أن العدة تجب على النساء الرجال ومعنى تَعْتَدُّونَهَا تستوفون عددها تفتعلون من العد {فَمَتّعُوهُنَّ} والمتعة تجب للتي طلقها قبل الدخول بها ولم يسم لها مهر دون غيرها {وَسَرّحُوهُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً} أي لا تمسكوهن ضراراً وأخرجوهن من منازلكم إذ لا عدة لكم عليهن
[Şair] suyu develerin hörgüçleri olarak isimlendirmiştir; çünkü su develerin semirmesinin ve hörgüçlerinin yükselmesinin sebebidir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda nikâh lafzı sadece akit anlamında gelmiştir; çünkü cinsel birliktelik anlamında kullanılması onu açıkça zikretme kabilindendir. Kur'an'ın edeplerinden biri de bunu mülâmese (dokunma), mümâsse (temas), kurbân (yaklaşma), tegaşşî (bürüme/örtme) ve ityân (varma/yanaşma) lafızlarıyla kinayeli olarak anlatmasıdır. Ehl-i kitap kadınlar da bu hükümde mümin kadınlarla eşit olduğu halde [ayette] mümin kadınların tahsis edilmesinde, mümine evlâ olanın mümin bir kadınla evlenmesi olduğuna işaret vardır. { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ } “Sonra kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız;” sahih halvet de dokunmak gibidir. { فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا } “Onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur;” bunda iddetin erkekler lehine kadınlar üzerine vacip olduğuna delil vardır. { تَعْتَدُّونَهَا } kelimesinin anlamı, sayısını tam olarak sayıp tamamlarsınız demektir; el-ad (saymak) kökünden ifti'âl babındandır. { فَمَتّعُوهُنَّ } “Onlara mut'a verin;” mut'a, zifaftan önce boşanan ve kendisi için mehir belirlenmemiş kadına vacip olur, başkasına değil. { وَسَرّحُوهُنَّ سَرَاحاً جَمِيلاً } “Ve kendilerini güzel bir şekilde serbest bırakın;” yani onlara zarar vermek amacıyla nikâhınızda tutmayın ve evlerinizden çıkarın; zira onlar üzerinde [bekleyecekleri] bir iddetiniz yoktur.
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٠)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını —diğer müminlere değil, yalnızca sana mahsus olmak üzere— sana helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye, eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Ahzâb: 50)
{يا أيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أُجُورَهُنَّ} مهورهن إذ المهر أجر على البضع ولهذا قال الكرخي إن النكاح بلفظ الإجارة جائز وقلنا التأبيد من شرط النكاح والتأقيت من شرط الإجازة وبينهما منافاة وإيتاؤها إعطاؤها عاجلاً أو فرضها وتسميتها في العقد {وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاء الله عَلَيْكَ} وهي صفية وجويرية فأعتقهما وتزوجهما {وَبَنَاتِ عَمّكَ وَبَنَاتِ عماتك وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خالاتك اللاتى هاجرن مَعَكَ} ومع ليس القرآن بل لوجودها فحسب كقوله وَأَسْلَمْتُ مَعَ سليمان وعن أم هانئ بنت أبى طالب خطبنى رسول الله ﷺ فاعتذرت فعذرني فأنزل الله هذه الآية فلم أحل له لأني لم أهاجر معه {وامرأة مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِىّ} وأحللنا لك ما وقع لها ان تهب لك نفسها ولا تطلب مهراً من النساء المؤمنات إن اتفق ذلك ولذا تكرها قال ابن عباس هو بيان حكم في المستقبل ولم يكن عنده أحد منهن بالهبة وقيل الواهبة نفسها ميمونة بنت الحرث أو زينب بنت خزيمة أو أم شريك بنت جابر أو خولة بنت حكيم وقرأ الحسن أن بالفتح على التعليل بتقدير حذف اللام وقرأ ابن مسعود رضى الله عنه بغير إن {إِنْ أَرَادَ النبى أَن يَسْتَنكِحَهَا}
{ يا أيها النبي إنا أحللنا لك أزواجك اللاتي آتيت أُجُورَهُنَّ } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık;” mehirlerini [verdiğin eşlerini]; zira mehir cinsellik karşılığı verilen bir ücrettir. Bu sebeple Kerhî icâre (kiralama) lafzıyla nikâhın caiz olduğunu söylemiştir. Biz ise şöyle dedik: Ebedîlik nikâhın şartındandır, süre sınırlaması ise icârenin şartındandır ve ikisi arasında zıtlık vardır. Onların verilmesi ise peşin ödenmesi yahut akitte belirlenip tayin edilmesidir. { وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاء الله عَلَيْكَ } “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunanları;” bunlar Safiyye ve Cüveyriye'dir; onları azat edip evlendi. { وَبَنَاتِ عَمّكَ وَبَنَاتِ عماتك وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خالاتك اللاتى هاجرن مَعَكَ } “Seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını [sana helal kıldık];” "beraber" (ma'a) kaydı Kur'an'ın şartı değil, sadece vuku bulduğu hal içindir; nitekim { وَأَسْلَمْتُ مَعَ سليمان } “Süleyman'la beraber teslim oldum” buyruğunda olduğu gibidir. Ümmü Hânî binti Ebî Tâlib'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana talip oldu, özür beyan ettim, o da beni mazur gördü. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; böylece ben onunla hicret etmediğim için ona helal olmadım. { وامرأة مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِىّ } “Ve bir de kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını [helal kıldık];” şayet böyle bir durum vuku bulur da mümin kadınlardan biri mehir talep etmeksizin nefsini sana hibe ederse onu da sana helal kıldık. Bu sebeple nekire getirilmiştir. İbn Abbâs: "Bu gelecekteki bir hükmün beyanıdır; hibe yoluyla onun yanında hiçbir kadın bulunmamıştır" demiştir. Kendini hibe eden kadının Meymûne binti Hâris veya Zeyneb binti Huzeyme veya Ümmü Şerîk binti Câbir veya Havle binti Hakîm olduğu da söylenmiştir. Hasan [el-Basrî], gizli lâm harfinin hazfedilmesiyle illet bildirmek üzere { أَن } şeklinde fetha ile okumuştur. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ise { إِنْ } olmaksızın okumuştur. { إِنْ أَرَادَ النبى أَن يَسْتَنكِحَهَا } “Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde;”
الأحزاب (٥١ - ٥٠)
(el-Ahzâb 50-51)
استنكاحها طلب نكاحها والرغبة فيه وقيل نكح واستنكح بمعنى والشرط الثاني تقييد للشرط الأول شرط في الإحلال هبتها نفسها وفي الهبة إرادة استنكاح رسول الله ﷺ كأنه قال أحللناها لك إن وهبت لك نفسها وأنت تريد أن تستنكحها لأن إرادته هي قبول الهبة وما به تتم وفيه دليل جواز النكاح بلفظ الهبة لأن رسول الله ﷺ وأمته سواء في الأحكام إلا فيما خصه الدليل {خَالِصَةٌ} بلا مهر حال من الضمير في
Onunla istinkâh, onun nikâhını talep etmek ve onu arzulamaktır. Nekaha (نَكَحَ) ile istenkaha (اسْتَنْكَحَ) fiillerinin aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. İkinci şart, birinci şartı kayıtlamaktadır. Helal kılınmada kadının kendisini hibe etmesini, hibede ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla nikâhlanmayı istemesini şart kılmıştır. Sanki şöyle buyurmuştur: "Eğer o kendisini sana hibe ederse ve sen de onunla nikâhlanmayı istersen onu sana helal kıldık." Çünkü onun [evlenmeyi] istemesi, hibenin kabulüdür ve onunla tamamlanır. Bunda hibe lafzıyla nikâhın caiz olduğuna delil vardır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmeti, delilin tahsis ettiği hususlar müstesna, hükümlerde eşittir. Mehirsiz olarak [anlamındaki] { خَالِصَةٌ } “Yalnızca sana mahsus olmak üzere;” [lafzı],
وَهَبَتْ أو مصدر مؤكد أي خلص لك إحلال ما أحللنا لك خالصة بمعنى خلوصاً والفاعلة في المصادر غير عزيز كالعافية والكاذبة {لَّكَ مِن دُونِ المؤمنين} بل يجب المهر لغيرك وإن لم يسمه أو نفاه عدل عن الخطاب إلى الغيبة في قوله إِنْ أَرَادَ النبى ثم رجع إلى الخطاب ليؤذن أن الاختصاص تكرمة له لأجل النبوة وتكريره أي تكرير النبي تفخيم له {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِى أزواجهم} أي ما أوجبنا من المهور على أمتك في زوجاتهم أو ما أوجبنا عليهم في أزواجهم من الحقوق {وَمَا مَلَكَتْ أيمانهم} بالشراء وغيره من وجوه الملك وقوله {لِكَيْلاَ يَكُونَ عَلَيْكَ حرج} ضيق متصل بخالصة لَّكَ مِن دُونِ المؤمنين وقوله قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِى أزواجهم وَمَا مَلَكَتْ أيمانهم جملة اعتراضية {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} بالتوسعة على عباده
{ وَهَبَتْ } fiilindeki zamirden hâldir veya tekit masdarıdır; yani: "Sana helal kıldığımız şeyin helal oluşu, halis bir şekilde sana tahsis edilmiştir" demektir ki hulûsan (hâlis kılınarak) anlamındadır. Masdarlarda fâile vezni nâdir değildir; âfiye ve kâzibe kelimeleri gibidir. { لَّكَ مِن دُونِ المؤمنين } “Müminlere değil, yalnızca sana;” aksine senden başkasına, mehri tayin etmese veya nefyetse bile mehir gerekir. { إِنْ أَرَادَ النبى } “Peygamber dilediği takdirde” sözünde hitaptan gaibe geçilmiş, sonra tekrar hitaba dönülmüştür ki bu tahsisin peygamberlik sebebiyle ona bir ikram olduğu bildirilsin. "Peygamber" kelimesinin tekrarı ise onu yüceltmek içindir. { قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِى أزواجهم } “Eşleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz;” yani eşleri hususunda ümmetine mehirlerden neyi vacip kıldığımızı veya eşleri hakkında onlara hangi hakları vacip kıldığımızı [bilmekteyiz]. { وَمَا مَلَكَتْ أيمانهم } “Ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında;” satın alma ve diğer mülkiyet yollarıyla sahip oldukları [cariyeler hakkında ne farz kıldığımızı bilmekteyiz]. { لِكَيْلاَ يَكُونَ عَلَيْكَ حرج } “Sana bir zorluk olmasın diye;” yani darlık [olmasın diye] ifadesi, { خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “diğer müminlere değil, yalnızca sana mahsus olmak üzere” kısmına bağlıdır. { قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ } “Eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında onlara neyi farz kıldığımızı elbette bilmekteyiz” sözü ise ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir;” kullarına genişlik sağlamasıyla [bağışlayıcı ve merhamet edicidir].
تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا (٥١)
{ تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا } “Onlardan dilediğini geriye bırakır, dilediğini de yanına alırsın. Geriye bıraktıklarından arzu ettiğin birini tekrar yanına almanda da senin için bir günah yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsinin kendilerine verdiğin şeyden razı olmaları için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizdekini bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir).” (Ahzâb: 51)
{تُرْجِى} بلا همز مدني وحمزة وعلي وخلف وحفص وبهمز غيرهم تؤخر {من تشاء منهن وَتُؤْوِى إِلَيْكَ مَن تَشَاء} تضم بمعنى تترك مضاجعة من تشاء منهن وتضاجع من تشاء أو تطلق من تشاء وتمسك من تشاء أو لا تقسيم لأيتهن شئت وتقسم لمن شئت أو تترك تزوج من شئت من نساء أمتك وتتزوّج من شئت وهذه قسمة جامعة لما هو الغرض لأنه إما أن يطلق وإما أن يمسك فإذا أمسك ضاجع أو ترك وقسم أو لم يقسم وإذا طلق وعزل فإما أن يخلي المعزولة لا يبتغيها أو يبتغيها ورُوي أنه أرجى منهن جويرية وسودة وصفية وميمونة وأم حبيبة وكان يقسم لهن ما شاء كما شاء وكانت ممن آوى إليه عائشة وحفصة وأم سلمة وزينب أرجى خمساً وآوى أربعاً وروي أنه
Medine kurrâsı, Hamza, Ali, Halef ve Hafs hemzesiz olarak { تُرْجِى }; diğerleri ise hemzeyle [«türci'u» şeklinde] okumuştur ki tehir edersin/ertelersin demektir. { من تشاء منهن وَتُؤْوِى إِلَيْكَ مَن تَشَاء } “Onlardan dilediğini [geriye bırakır], dilediğini de yanına alırsın;” yani yanına katarsın; onlardan dilediğinin yatağını terk eder ve dilediğinle birlikte yatarsın veya dilediğini boşar ve dilediğini nikâhında tutarsın yahut dilediğine nöbet ayırmaz ve dilediğine nöbet ayırırsın ya da ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenmeyi bırakıp dilediğinle evlenirsin demektir. Bu, kastedilen maksadı toplayıcı kapsamlı bir taksimdir; çünkü o ya boşayacak ya nikâhında tutacaktır; nikâhında tuttuğunda ya birlikte yatacak ya terk edecek, ya nöbet paylaştıracak ya paylaştırmayacaktır; boşayıp ayırdığında ise ayrılan kadını ya tamamen bırakacak arzu etmeyecek ya da onu arzu edecektir. Rivayet edildiğine göre hanımlarından Cüveyriye, Sevde, Safiyye, Meymûne ve Ümmü Habîbe'yi erteledi ve dilediği şekilde dilediği kadar nöbet ayırırdı. Yanına aldıkları ise Âişe, Hafsa, Ümmü Seleme ve Zeyneb idi. Böylece beşini erteledi, dördünü yanına aldı. Rivayet edildiğine göre
كان يسوي مع ما أطلق له وخير فيه إلاسودة فإنها وهبت ليلتها لعائشة وقالت لا تطلقني حتى أحشر في زمرة نسائك {وَمَنِ ابتغيت مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ} أي ومن دعوت إلى فراشك وطلبت صحبتها ممن عزلت عن نفسك بالارجاء فلاضيق عليك في ذلك أي ليس إذا عزلتها لم يجز لك ردها إلى نفسك ومن رفع بالابتداء وخبره فَلاَ جُنَاحَ {ذلك} التفويض إلى مشيئتك {أدنى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلاَ يحزن ويرضين بما آتيتهن كلهن}
kendisine serbest bırakıldığı ve muhayyer kılındığı halde [hanımları arasında] eşitlik gözetirdi; ancak Sevde nöbet gecesini Âişe'ye hibe etmiş ve: "Beni boşama, ta ki [kıyamette] hanımlarının zümresi içinde haşrolunayım" demişti. { وَمَنِ ابتغيت مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكَ } “Geriye bıraktıklarından arzu ettiğin birini [tekrar yanına almanda da] senin için bir günah yoktur;” yani ertelemek suretiyle kendinden uzaklaştırdıklarından yatağına çağırdığın ve beraberliğini arzu ettiğin kadınlar hususunda sana bir darlık yoktur. Yani bir kadını uzaklaştırdığın zaman onu tekrar kendine döndürmen sana caiz değilmiş gibi bir durum söz konusu değildir. { مَن } mübteda olarak merfûdur, haberi ise { فَلاَ جُنَاحَ } cümlesidir. { ذلك } Senin iradene bırakılan bu yetki, { أدنى أَن تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلاَ يحزن ويرضين بما آتيتهن كلهن } “Onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsinin kendilerine verdiğin şeyden razı olmaları için en uygun olanıdır.”
الأحزاب (٥٣ - ٥١)
(el-Ahzâb 51-53)
أي أقرب إلى قرة عيونهن وقلة حزنهن ورضاهن جميعاً لأنهن إذا علمن أن هذا التفويض من عند الله اطمأنت نفوسهن وذهب التغاير وحصل الرضا وقرت العيون كُلُّهُنَّ بالرفع تأكيد لنون يرضين وقرئ ويرضين كلهن بما آتيتهن على التقديم وقرئ شاذا كلهن بالنصب تأكيدا لهن فى آتيتهن {والله يَعْلَمُ مَا فِى قلُوبِكُمْ} فيه وعيد لمن لم يرض منهن بمادبر الله من ذلك وفوض إلى مشيئة رسوله {وَكَانَ الله عَلِيماً} بذات الصدور {حَلِيماً} لا يعاجل بالعقوبة فهو حقيق بأن يتقي ويحذر
Yani gözlerinin sevinçle aydın olmasına, hüzünlerinin azalmasına ve hepsinin birden razı olmasına en yakın olandır. Çünkü bu yetkinin Allah katından olduğunu bildiklerinde içleri rahatlar, kıskançlık gider, rıza hâsıl olur ve gözleri aydın olur. { كُلُّهُنَّ } merfû olarak { يَرْضَيْنَ } kelimesindeki nûn zamirinin tekitidir. Öne alınarak «ve yerdâyne küllühünne bimâ âteytehünne» şeklinde de okunmuştur. Şâzz bir kıraatte ise { آتَيْتَهُنَّ } içindeki «hünne» zamirini tekit etmek üzere mensûb olarak «kıllehünne» okunmuştur. { والله يَعْلَمُ مَا فِى قلُوبِكُمْ } “Allah kalplerinizdekini bilir;” bunda onlardan Allah'ın bu düzenlemesinden ve Resûlü'nün iradesine bırakmasından razı olmayanlara bir tehdit vardır. { وَكَانَ الله عَلِيماً } “Allah bilendir;” göğüslerin özünü [bilendir]. { حَلِيماً } “Halîmdir;” cezalandırmada acele etmez; dolayısıyla O'ndan sakınılması ve çekinilmesi hak olandır.
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا (٥٢)
{ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا } “Bundan sonra —güzellikleri hoşuna gitse bile— başka kadınlar ve bunları başka eşlerle değiştirmek sana helal değildir; sahip olduğun cariyeler müstesnadır. Allah her şeyi gözetleyicidir.” (Ahzâb: 52)
{لاَّ يَحِلُّ لَكَ النساء} بالتاء أبو عمرو ويعقوب وغيرهما بالتذكير لأن تأنيث الجمع غير وإذا جاز بغير فصل فمع الفصل أجوز {مِن بَعْدِ} من بعد التسع لأن التسع نصاب رسول الله ﷺ من الازواج كما أن الاربع تصاب أمته {وَلاَ أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} بالطلاق والمعنى ولا أن تستبدل بهؤلاء التسع أزواجاً أخر بكلهن أو بعضهن كرامة لهن وجزاء على ما اخترن ورضين فقصر رسول الله ﷺ عليهن وهن التسع التي مات عنهن عائشة حفصة أم حبيبة سودة أم سلمة صفية ميمونة زينب بنت جحش جويرية ومن فى من أزواج لتأكيد النفى وفائدته استغراق جنس الازواج باتحريم {وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} في موضع
Ebû Amr ve Ya'kûb tâ ile [«lâ tehillu»], diğerleri ise müzekker olarak [«lâ yehillu» şeklinde] { لاَّ يَحِلُّ لَكَ النساء } “Kadınlar sana helal olmaz” okumuştur; çünkü cemi (çoğul) müennesliği gayr-i hakikidir. Araya kelime girmeden caiz olduğuna göre araya fasıla girdiğinde daha da caizdir. { مِن بَعْدِ } “Bundan sonra;” bu dokuz hanımdan sonra [helal değildir]; zira ümmetin eş nisabı dört olduğu gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in eş nisabı da dokuzdur. { وَلاَ أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ } “Ve bunları başka eşlerle değiştirmek de [sana helal değildir];” boşamak suretiyle [değiştirmek de helal değildir]. Anlamı şudur: Onlara bir ikram ve tercih edip razı olmalarına bir mükâfat olarak bu dokuz kadının tamamını veya bir kısmını başka kadınlarla değiştirmen de [helal değildir]. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendileriyle sınırlandırılmıştır; vefat ettiğinde geride bıraktığı dokuz kadın şunlardır: Âişe, Hafsa, Ümmü Habîbe, Sevde, Ümmü Seleme, Safiyye, Meymûne, Zeyneb binti Cahş ve Cüveyriye. { مِنْ أَزْوَاجٍ } ifadesindeki { مِنْ } harfi nefyi (olumsuzluğu) tekit etmek içindir; faydası ise haram kılınmada eşler cinsini tamamen kapsamasıdır. { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } “Güzellikleri hoşuna gitse bile;” cümlesi,
الحال من الفاعل وهو الضمير من تبَدَّلُ أي تتبدل لا من المفعول الذي هو من أزواج لتوغله في التنكير وتقديره مفروضاً إعجابك بهن وقيل هي أسماء بنت عميس امرأة جعفر بن أبي طالب فإنها ممن أعجبه حسنهن وعن عائشة وأم سلمة ما مات رسول اللة ﷺ حتى أحل له أن يتزوج من النساء ما شاء يعني أن الآية نسخت ونسخها إما بالسنة أو بقوله إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أزواجك وترتيب النزول ليس على ترتيب المصحف {إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} استثنى ممن حرم عليه الإماء ومحل ما رفع بدل من النساء {وَكَانَ الله على كُلّ شَىْءٍ رَّقِيباً} حافظا وهو تحذير عن مجاوزة حدوده
{ تَبَدَّلُ } (aslı tetebeddelü) fiilindeki fâil zamirinden hâl konumundadır; aşırı nekire olmasından ötürü mef'ûl olan { مِنْ أَزْوَاجٍ } lafzından hâl değildir. Takdiri: "Onların güzelliği hoşuna gittiği varsayılsa bile" şeklindedir. Ca'fer b. Ebî Tâlib'in hanımı Esmâ binti Umeys olduğu söylenmiştir; zira o, güzelliği beğenilenlerdendi. Âişe ve Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlardan dilediğiyle evlenmesi kendisine helal kılınmadıkça vefat etmedi." Yani bu ayet neshedilmiştir; nesh edilmesi ya sünnetle yahut { إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أزواجك } “Eşlerini sana helal kıldık” ayetiyle olmuştur; iniş sırası mushafın tertibi üzere değildir. { إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ } “Sahip olduğun cariyeler müstesnadır;” kendisine haram kılınanlardan cariyeleri istisna etmiştir. { مَا } kelimesinin iraptaki yeri { النِّسَاءُ } lafzından bedel olarak merfûdur. { وَكَانَ الله على كُلّ شَىْءٍ رَّقِيباً } “Allah her şeyi gözetleyicidir;” koruyucudur. Bu, O'nun sınırlarını aşmaktan bir sakındırmadır.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا (٥٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا } “Ey iman edenler! Bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktine bakıp beklemeden Peygamber'in evlerine girmeyin. Fakat davet edildiğinizde girin; yemeği yediğinizde de hemen dağılın, sohbete dalıp eğleşmeyin. Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Allah ise haktan utanmaz. Bir de onun eşlerinden bir şey istediğinizde, perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve vefatından sonra onun eşlerini nikâhlamanız asla caiz değildir. Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük bir günahtır.” (Ahzâb: 53)
{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتَ النبى إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إلى طَعَامٍ غَيْرَ ناظرين إناه} أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ في موضع الحال أي لا تدخلوا إلا مأذوناً لكم أو في معنى الظرف تقديره إلا وقت أن يؤذن لكم وغير ناظر حال من لاَ تَدْخُلُواْ وقع الاستثناء على الحال والوقت معاً كأنه قيل لا تدخلوا بيوت النبي إلا وقت الإذن ولا تدخلوها إلا غير ناظرين أي غير منتظرين وهؤلاء قوم كانوا يتحينون طعام رسول الله ﷺ فيدخلون ويقعدون منتظرين لإدراكه ومعناه لا تدخلوا يا أيها المتحينون الطعام إلا أن يؤذن لكم إلى طعام غير ناظرين اناه واتى الطعام إدراكه يقال انى الطعام انى
{ يا أيها الذين آمنوا لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتَ النبى إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إلى طَعَامٍ غَيْرَ ناظرين إناه } “Ey iman edenler! Bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktine bakıp beklemeden Peygamber'in evlerine girmeyin;” { أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ } ifadesi hâl konumundadır; yani: "Size izin verilmiş olmaksızın girmeyin" veya zarf anlamındadır ve takdiri: "Ancak size izin verildiği vakit [girin]" şeklindedir. { غَيْرَ ناظرين } ise { لاَ تَدْخُلُواْ } fiilinden hâldir. İstisna hem hâle hem de vakte birlikte taalluk etmiştir; sanki: "Peygamber'in evlerine ancak izin vaktinde girin ve oraya ancak gözetlemeyerek yani beklemeyerek girin" denilmiştir. Bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayan, [evine] girip yemeğin pişmesini bekleyerek oturan bir topluluktu. Anlamı şudur: "Ey yemek vaktini kollayanlar! Bir yemeğe çağrılmaksızın ve vaktini gözetmeksizin [oraya] girmeyin." Yemeğin enâsı (إِنَاهُ), onun pişip hazır olmasıdır. «Enâ't-taâmu enyen» denir,
الأحزاب (٥٤ - ٥٣)
(el-Ahzâb 53-54)
كقولك قلاه قلي وقيل إناه وقته أي غير ناظرين وقت الطعام وساعة أكله ورُوي أن النبى ﷺ أولم على زينب بتمر وسويق وشاة وأمر أنساً أن يدعو بالناس فترادفوا أفواجاً يأكل فوج ويخرج ثم يدخل فوج إلى أن قال يا رسول الله دعوت حتى ما أجد أحداً أدعوه فقال ارفعوا طعامكم وتفرق الناس وبقي ثلاثة نفر يتحدثون فأطالوا فقام رسول الله ﷺ ليخرجوا فطاف رسول الله ﷺ بالحجرات وسلم عليهن ودعون له ورجع فإذا الثلاثة جلوس يتحدثون
nitekim «kalâhu kalyen» demen gibidir. Enâsının (vaktinin) zamanı olduğu da söylenmiştir; yani yemeğin vaktini ve yenme saatini beklemeksizin [demektir]. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Zeyneb ile evlendiğinde hurma, kavut ve bir koyun ile velime (düğün yemeği) verdi ve Enes'e insanları davet etmesini emretti. İnsanlar grup grup peş peşe geldiler; bir grup yiyip çıkıyor, ardından diğer grup giriyordu. Nihayet [Enes]: "Ey Allah'ın Resûlü! Çağıracak kimse bulamayacak kadar herkesi çağırdım" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Yemeğinizi kaldırın» buyurdu. İnsanlar dağıldı; fakat üç kişi kalıp sohbete daldılar ve oturmayı uzattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar çıksınlar diye kalktı; odaları dolaştı, [hanımlarına] selâm verdi, onlar da ona dua ettiler. Döndüğünde o üç kişinin hâlâ oturup sohbet ettiğini gördü.
وكان رسول الله ﷺ شديد الحياء فتولى فلما رأوه متولي خرجوا فرجع ونزلت {وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فادخلوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فانتشروا} فتفرقوا {وَلاَ مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} هو مجرور معطوف على ناظرين أو منصوب أى ولا تدخلوها مستأنسين نهوا عن أن يطيلوا الجلوس يستأنس بعضهم ببعض لأجل حديث يحدثه به {إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِى النبى فَيَسْتَحْيِى منكم} من أخراجكم {والله لا يستحيي مِنَ الحق} يعني أن إخراجكم حق ما ينبغي أن يستحيا منه ولما كان الحياء مما يمنع الحيّي من بعض الأفعال قيل لا يستحى من الحق أي لا يمتنع منه ولا يتركه ترك الحبى منكم هذا أدبٌ أدّب الله به الثقلاء وعن عائشة رضى الله عنها حسبك في الثقلاء أن الله تعالى لم يحتملهم وقال فَإِذَا طَعِمْتُمْ فانتشروا {وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ} الضمير لنساء رسول الله ﷺ لدلالة بيوت النبي لأن فيها نساءه {متاعا} عارية أو حاجة {فاسألوهن} المتاع {مِن وَرَاء حِجَابٍ ذلكم أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ} من خواطر الشيطان وعوارض الفتن وكانت النساء قبل نزول هذه الآية يبرزن للرجال وكان عمر رضى الله عنه يحب ضرب الحجاب عليهن ويودان ينزل فيه وقال يا رسول الله يدخل عليك البر والفاجر فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب فنزلت وذكر أن بعضهم قال أنتهى أن نكلم بنات عمنا إلا من وراء حجاب لئن مات محمد لا نزوجن فلانة فنزل {وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تؤْذُواْ رَسُولَ الله وَلاَ أَن تَنكِحُواْ أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَداً} أي وما صح لكم إيذاء رسول الله ﷺ ولا نكاح أزواجه من
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çok hayâ sahibiydi, geri döndü. Onun geri döndüğünü görünce çıktılar. Bunun üzerine o da geri geldi ve şu ayet indi: { وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فادخلوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فانتشروا } “Fakat davet edildiğinizde girin; yemeği yediğinizde de hemen dağılın;” yani ayrılın. { وَلاَ مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ } “Sohbete dalıp eğleşmeyin;” bu kelime { ناظرين } lafzına matuf olarak mecrûr veya mansubdur; yani "sohbete dalmış olarak da [evlere] girmeyin" demektir. Birbirlerine anlattıkları bir söz sebebiyle birbirleriyle ünsiyet kurup oturuşu uzatmaktan nehyedildiler. { إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِى النبى فَيَسْتَحْيِى منكم } “Çünkü bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu;” sizi [dışarı] çıkarmaktan [utanıyordu]. { والله لا يستحيي مِنَ الحق } “Allah ise haktan utanmaz;” yani sizin çıkarılmanız, kendisinden utanılmaması gereken bir haktır. Hayâ, utangaç kimseyi bazı fiillerden alıkoyan bir duygu olduğu için "haktan hayâ etmez", yani ondan çekinmez ve sizden hayâ eden kimsenin bıraktığı gibi onu terk etmez denilmiştir. Bu, Allah'ın anlayışsız/yüzsüz kimselere verdiği bir edeptir. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Yüzsüz kimseler hakkında Allah Teâlâ'nın onlara katlanmayıp { فَإِذَا طَعِمْتُمْ فانتشروا } “Yemeği yediğinizde de hemen dağılın” buyurması sana [ibret olarak] yeter." { وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ } “Onlardan istediğinizde;” zamir Peygamber'in evleri ifadesinin delaletiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına aittir, çünkü onun hanımları o evlerdedir. { متاعا } “Bir eşya;” âriyet (ödünç eşya) veya herhangi bir ihtiyaç. { فاسألوهن } “Onlardan isteyin;” o eşyayı, { مِن وَرَاء حِجَابٍ ذلكم أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } “Perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir;” şeytanın vesveselerinden ve fitne ihtimallerinden [daha temizdir]. Bu ayet inmeden önce kadınlar erkeklerin karşısına çıkarlardı. Hz. Ömer radıyallâhu anh onların örtünmesini arzu eder ve bu hususta [ayet] inmesini isterdi. Şöyle demişti: "Ey Allah'ın Resûlü! Yanına iyi insan da kötü insan da giriyor, müminlerin annelerine örtünmeyi emretsen!" Bunun üzerine [bu ayet] indi. Nakledildiğine göre birisi: "Amcamızın kızlarıyla ancak perde arkasından konuşmaktan men mi olunuyoruz? Şayet Muhammed vefat ederse falanca kadınla mutlaka evleneceğim" demişti. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تؤْذُواْ رَسُولَ الله وَلاَ أَن تَنكِحُواْ أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَداً } “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve vefatından sonra onun eşlerini nikâhlamanız asla caiz değildir;” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmeniz de,
بعد موته {إِنَّ ذلكم كَانَ عِندَ الله عَظِيماً} أي ذنباً عظيما
vefatından sonra onun eşlerini nikâhlamanız da size asla helal ve doğru olmaz. { إِنَّ ذلكم كَانَ عِندَ الله عَظِيماً } “Şüphesiz bu, Allah katında pek büyüktür;” yani pek büyük bir günahtır.
إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٥٤)
{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de, şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Ahzâb: 54)
{إن تبدوا شيئا} من إيذاء النبى ﷺ أو من نكاحهن {أَوْ تُخْفُوهْ} في أنفسكم من ذلكم {فَإِنَّ الله كَانَ بِكُلّ شَىْء عليما} فيعاقبكم به
{ إن تبدوا شيئا } “Bir şeyi açığa vursanız;” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitmekten veya hanımlarıyla evlenmekten [bir şeyi açığa vursanız], { أَوْ تُخْفُوهْ } “Yahut gizleseniz;” bundan bir şeyi içinizde gizleseniz, { فَإِنَّ الله كَانَ بِكُلّ شَىْء عليما } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir;” dolayısıyla sizi onunla cezalandırır.
لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٥٥)
{ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا } “Onlar için babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları (mümin kadınlar) ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hususunda bir sakınca yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan sakının; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” (Ahzâb: 55)
ولما نزلت
Ne zaman ki
الأحزاب (٥٨ - ٥٥)
(el-Ahzâb 55-58)
آية الحجاب قال الآباء والأبناء والأقارب يا رسول الله أو نحن أيضاً نكلمهن من وراء حجاب فنزل {لا جناح عليهن في آبائهن وَلاَ أَبْنَائِهِنَّ وَلاَ إخوانهن وَلاَ أَبْنَاء إخوانهن ولا أبناء أخواتهن ولا نسائهن} أي نساء المؤمنات {وَلاَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} أى لا اثم عليهن فى أن لا يحتجبن من هؤلاء ولم يذكر العم والخال لأنهما يجرينا مجرى الوالدين وقد جاءت تسمية العم أبا قال الله تعالى وإله آبائك إبراهيم وإسمعيل وإسحق وإسمعيل عم يعقوب وعبيدهن عند الجمهوركاجانب ثم نقل الكلام من الغيبة إلى الخطاب وفي هذا النقل فضل تشديد كأنه قيل {واتقين الله} فيما أمرتن به من الاحتجاب وأنزل فيه الوحي من الاستتار واحتطن فيه {إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَيْءٍ شَهِيداً} عالماً قال ابن عطاء الشهيد الذي يعلم خطرات القلوب كما يعلم حركات الجوارح
hicap (örtünme) ayeti indi, babalar, oğullar ve akrabalar: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz de mi onlarla perde arkasından konuşacağız?" dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: { لا جناح عليهن في آبائهن وَلاَ أَبْنَائِهِنَّ وَلاَ إخوانهن وَلاَ أَبْنَاء إخوانهن ولا أبناء أخواتهن ولا نسائهن } “Onlar için babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları ve kendi kadınları hususunda bir günah yoktur;” yani mümin kadınlar [hususunda günah yoktur]. { وَلاَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ } “Ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hususunda da [günah yoktur];” yani bunlara karşı örtünmemelerinde kendilerine bir günah yoktur. Amca ve dayı zikredilmemiştir; çünkü onlar anne-baba mesabesindedir. Nitekim amcaya "baba" denildiği vâkidir; Allah Teâlâ: { وإله آبائك إبراهيم وإسمعيل وإسحق } “Ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilâhı” buyurmuştur; oysa İsmâil, Ya'kûb'un amcasıdır. Cumhurun nezdinde kadınların köleleri yabancı erkekler gibidir. Sonra söz gaibden hitaba aktarılmıştır; bu aktarmada fazladan bir pekiştirme/şiddet vardır; sanki şöyle denilmiştir: { واتقين الله } “Allah'tan sakının;” size emredilen örtünme ve hakkında vahiy indirilen tesettür hususunda [Allah'tan sakının] ve bu konuda ihtiyatlı olun. { إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَيْءٍ شَهِيداً } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir;” bilendir. İbn Atâ şöyle demiştir: "Şehîd, azaların hareketlerini bildiği gibi kalplerin vesveselerini de bilendir."
إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٥٦)
{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin.” (Ahzâb: 56)
{إن الله وملائكته يصلون على النبي يا أيها الذين آمنوا صَلُّواْ عَلَيْهِ} أي
{ إن الله وملائكته يصلون على النبي يا أيها الذين آمنوا صَلُّواْ عَلَيْهِ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin;” yani
قولوا اللهم صل على محمد أو صلى الله على محمد {وَسَلّمُواْ تَسْلِيماً} أي قولوا اللهم سلم على محمد أو انقادوا لأمره وحكمه انقياداً وسئل ﵇ عن هذه الآية فقال إن الله وكل بي ملكين فلا أذكر عند عبد مسلم فيصلي عليّ إلا قال ذانك الملكان غفر الله لك وقال الله وملائكته جواباً لذينك الملكين آمين ولا أذكر عند عبد مسلم فلا يصلي عليّ إلا قال ذانك الملكان لا غفر الله لك وقال الله وملائكته جواباً اذينك الملكين آمين ثم هي واجبة مرة عند الطحاوي وكلما ذكر اسمه عند الكرخي وهو الاحتياط وعليه الجمهور وإن صلى على غيره على سبيل التبع كقوله صلى الله على النبي وآله فلا كلام فيه وأما إذا أفرد غيره من أهل البيت بالصلاة فمكروه وهو من شعائر الروافض
«Allâhümme salli alâ Muhammed» veya «Sallallâhu alâ Muhammed» deyin. { وَسَلّمُواْ تَسْلِيماً } “Ve tam bir teslimiyetle selâm verin;” yani «Allâhümme sellim alâ Muhammed» deyin veya onun emrine ve hükmüne tam bir teslimiyetle boyun eğin. Peygamber aleyhisselâm'a bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah benim için iki melek görevlendirmiştir; Müslüman bir kulun yanında adım anılıp da bana salavat getirdiğinde o iki melek mutlaka: "Allah seni bağışlasın" der; Allah ve melekleri de o iki meleğe cevap olarak: "Âmîn" derler. Müslüman bir kulun yanında adım anılıp da bana salavat getirmediğinde ise o iki melek mutlaka: "Allah seni bağışlamasın" der; Allah ve melekleri de o iki meleğe cevap olarak: "Âmîn" derler.» Sonra [salavat getirmek] Tahâvî'ye göre [ömürde] bir kere, Kerhî'ye göre ise adı her anıldığında vaciptir; ihtiyatlı olan da budur ve cumhurun görüşü bu yöndedir. «Sallallâhu ale'n-nebiyyi ve âlihî» (Allah Peygamber'e ve âline salât eylesin) sözünde olduğu gibi tâbi kılma yoluyla başkasına salât edilirse bunda bir sakınca yoktur. Ehl-i Beyt'ten bir başkasına müstakil olarak salât getirilmesine gelince, bu mekruhtur ve Râfizîlerin şiarındandır.
إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا (٥٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا } “Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere gelince; Allah onlara dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” (Ahzâb: 57)
{إِنَّ الذين يُؤْذُونَ الله وَرَسُولَهُ} أي يؤذون رسول الله وذكر اسم الله للتشريف أو عبر بإيذاء الله ورسوله عن فعل ما لا يرضى الله ورسوله كالكفر وإنكار النبوة مجازاً وإنما جعل مجازاً فيهما وحقيقة الإيذاء يتصور في رسول الله لئلا يجتمع المجاز والحقيقة في لفظ واحد {لَعَنَهُمُ الله فِى الدنيا والآخرة} طردهم الله من رحمته في الدارين {وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُّهِيناً} فى الآخره
{ إِنَّ الذين يُؤْذُونَ الله وَرَسُولَهُ } “Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere gelince;” yani Resûlullah'ı incitenler [demektir]; Allah'ın ismi teşrif için zikredilmiştir; yahut Allah ve Resûlü'nü incitmek ifadesiyle küfür ve peygamberliği inkâr gibi Allah'ın ve Resûlü'nün razı olmadığı bir fiilin işlenmesi mecazen ifade edilmiştir. Eziyetin hakikati Resûlullah hakkında düşünülebileceği halde her ikisinde de mecaz kılınması, hakikat ile mecazın tek bir lafızda toplanmaması içindir. { لَعَنَهُمُ الله فِى الدنيا والآخرة } “Allah onlara dünyada ve ahirette lanet etmiştir;” Allah her iki yurtta da onları rahmetinden kovmuştur. { وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُّهِيناً } “Ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır;” ahirette.
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٥٨)
{ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları yapmadıkları bir şeyden dolayı incitenler ise şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.” (Ahzâb: 58)
{والذين يُؤْذُونَ المؤمنين والمؤمنات بِغَيْرِ مَا اكتسبوا} أطلق إيذاء الله ورسوله
{ والذين يُؤْذُونَ المؤمنين والمؤمنات بِغَيْرِ مَا اكتسبوا } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları hak etmedikleri bir şeyden ötürü incitenler;” Allah'ı ve Resûlü'nü incitmeyi mutlak bıraktı,
الأحزاب (٦٠ - ٥٨)
(el-Ahzâb 58-60)
وقيد إيذاء المؤمنين والمؤمنات لأن ذاك يكون غير حق أبداً وأما هذا فمنه حق كالحد والتعزير ومنه باطل قيل نزلت في ناس من المنافقين يؤذون عليا رضى الله عنه ويسمعونه وقيل في زناة كانوا يتبعون النساء وهن كارهات وعن الفضيل لا يحل لك أن تؤذي كلباً أو خنزيراً
mümin erkekleri ve mümin kadınları incitmeyi ise kayıtladı; çünkü o [ilki] asla hak olamaz. Buna gelince, had ve ta'zir cezası gibi hakkı da vardır, bâtılı da vardır. Münafıklardan Hz. Ali radıyallâhu anh'ı inciten ve ona ağır sözler işittiren kimseler hakkında indiği söylenmiştir. Kadınlar istemediği halde onların peşine takılan zinakârlar hakkında indiği de söylenmiştir. Fudayl'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Sana haksız yere bir köpeği yahut domuzu bile incitmek helal olmaz;
بغير حق فكيف إيذاء المؤمنين والمؤمنات {فَقَدِ احتملوا} تحملوا {بهتانا} كذبا عظيما {وإثما مبينا} ظاهرا
haksız yere [bunu yapmak helal değilken] mümin erkekleri ve mümin kadınları incitmek nasıl [helal olur]?" { فَقَدِ احتملوا } “Şüphesiz yüklenmişlerdir;” yüklenmişlerdir. { بهتانا } “Bir iftira;” büyük bir yalanı, { وإثما مبينا } “Ve apaçık bir günah;” belirgin [bir günahı yüklenmişlerdir].
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Dış elbiselerini (cilbablarını) üzerlerine salsınlar. Bu, tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Ahzâb: 59)
{يا أيها النبى قُل لأزواجك وبناتك وَنِسَاء المؤمنين يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جلابيبهن} الجلباب ما يستر الكل مثل الملحفة عن المبرد ومعنى يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جلابيبهن يرخينها عليهن ويغطين بها وجوههن وأعطافهن يقال إذا زال الثوب عن وجه المرأة إذن ثوبك على وجهك ومن للتبعيض أي ترخي بعض جلبابها وفضله على وجهها تتقنع حتى تتميز من الأمة أو المراد أن يتجلبن ببعض ما لهن من الجلابيب وأن لا يكون المرأة متبذلة في درع وخمار كالأمة ولها جلبابان فصاعداً في بيتها وذلك أن النساء في أول الإسلام على هجّيراهن في الجاهلية متبذلات تبرز المرأة فى درع وخمار لافضل بين الحرة والأمة وكان الفتيان يتعرضون إذا خرجن بالليل لقضاء حوائجهن فى النخل والغيطان للإماء وربما تعرضوا للحرة لحسبان الأمة فأمرن أن يخالفن بزيهن عن زي الإماء بلبس الملاحف وستر الرؤس والوجوه فلا يطمع فيهن طامع وذلك قوله {ذلك أدنى أَن يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَ} أي أولى وأجدر بأن يعرفن فلا يتعرض لهن {وَكَانَ الله غَفُوراً} لما سلف منهن من التفريط {رَّحِيماً} بتعليمهن آداب المكارم
{ يا أيها النبى قُل لأزواجك وبناتك وَنِسَاء المؤمنين يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جلابيبهن } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: Dış elbiselerini üzerlerine salsınlar;” Müberred'den rivayetle cilbâb (الجِلْبَاب), milhafe (çarşaf/bütün bedeni örten örtü) gibi her tarafı örten elbisedir. { يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جلابيبهن } ifadesinin anlamı: Onları üzerlerine sarkıtırlar, yüzlerini ve omuzlarını/yan taraflarını örterler demektir. Kadının yüzünden elbise kaydığında: "Elbiseni yüzüne yaklaştır/ört (ednî sevbeki alâ vechiki)" denilir. Buradaki { مِنْ } harfi teb'îz (kısmîlik) içindir; yani cilbâbının bir kısmını ve fazlalığını, cariyeden ayırt edilsin diye örtünerek yüzüne sarkıtır [demektir]. Yahut kasıt, ellerinde bulunan cilbâbların bazılarıyla örtünmeleri ve evinde iki veya daha fazla cilbâbı varken cariye gibi bir entari ve başörtüsü içinde özensiz/açık bulunmamasıdır. Şöyle ki: İslâm'ın ilk dönemlerinde kadınlar Câhiliye'deki alışkanlıkları üzere özensiz bir şekilde giyinirler, hür kadınla cariye arasında bir fark olmaksızın bir entari ve başörtüsü içinde dışarı çıkarlardı. Gençler de geceleyin ihtiyaçlarını gidermek için hurmalıklara ve açık alanlara çıktıklarında cariyelere sataşırlardı; bazen cariye zannederek hür kadına da sataşırlardı. Bu yüzden milhafeler giyerek, başlarını ve yüzlerini örterek kılık kıyafetlerini cariyelerin kıyafetinden farklı kılmaları emredildi ki göz diken kimse onlara göz dikmesin. İşte şu buyruk bunu ifade eder: { ذلك أدنى أَن يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَ } “Bu, tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır;” yani tanınarak kendilerine sataşılmamasına daha lâyık ve daha uygundur. { وَكَانَ الله غَفُوراً } “Allah çok bağışlayıcıdır;” geçmişteki gevşeklik ve kusurlarını [bağışlayıcıdır]. { رَّحِيماً } “Çok merhamet edicidir;” onlara üstün ahlâk edeplerini öğretmesiyle [merhamet edicidir].
لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (٦٠)
{ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا } “Yemin olsun ki münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde asılsız haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada seninle beraber pek az komşuluk edebilirler.” (Ahzâb: 60)
{لَّئِن لَّمْ يَنتَهِ المنافقون والذين فِى قُلُوبِهِمْ مرض} فجوروهما الزناة من قوله فَيَطْمَعَ الذى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ {والمرجفون فِى المدينة} هم أناس كانوا يرجفون بأخبار السوء عن سرا يا رسول الله ﷺ فيقولون هزموا وقتلوا وجرى عليهم كيت وكيت فيكسرون بذلك قلوب
{ لَّئِن لَّمْ يَنتَهِ المنافقون والذين فِى قُلُوبِهِمْ مرض } “Yemin olsun ki münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar vazgeçmezlerse;” yani fısk u fücur [bulunanlar;] bunlar { فَيَطْمَعَ الذى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ } “Kalbinde hastalık bulunan kimse tamah etmesin” buyruğundan hareketle zinakârlardır. { والمرجفون فِى المدينة } “Ve Medine'de yalan haber yayanlar;” bunlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri hakkında kötü haberler uydurup yayan kimselerdi; "Bozguna uğradılar, öldürüldüler, başlarına şöyle şöyle geldi" derler ve bununla
المؤمنين يقال أرجف بكذا إذا أخبر به على غير حقيقة لكونه خبراً متزلزلاً غير ثابت من الرجفة وهي الزلزلة {لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} لنأمرنك بقتالهم أو لنسلطنك عليهم {ثُمَّ لاَ يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا} في المدينة وهو عطف على لَنُغْرِيَنَّكَ لأنه يجوز أن يجاب به القسم لصحة قولك لئن لم ينتهوا لا يجاورونك ولما كان الجلاء عن الوطن أعظم من جميع ما أصيبوا به عطف بثم لبعد حاله عن حال المعطوف عليه {إِلاَّ قَلِيلاً} زماناً قليلاً والمعنى لئن لم ينته المنافقون عن عداوتهم وكيدهم والفسقة عن فجورهم والمرجفون عما يؤلفون من أخبار السوء
müminlerin kalbini kırarlardı. Bir şey asılsız olarak haber verildiğinde «ercefe bi-kezâ» denir; çünkü o, sarsıntı anlamına gelen racfe (الرَّجْفَة) kökünden türeyen, sarsıntılı ve asılsız bir haberdir. { لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } “Mutlaka seni onlara musallat ederiz;” mutlaka sana onlarla savaşmayı emrederiz veya seni onlara musallat kılarız. { ثُمَّ لاَ يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا } “Sonra orada sana komşu olamazlar;” Medine'de [komşu olamazlar]. Bu, { لَنُغْرِيَنَّكَ } fiiline matuftur; zira "Eğer vazgeçmezlerse sana komşu olamazlar" demenin sahih olmasından ötürü bununla yemin cevaplanabilir. Vatandan sürülmek başlarına gelen her şeyden daha ağır olduğu için, durumunun matuf aleyhin durumundan uzak olması sebebiyle { ثُمَّ } (sonra) ile atfedilmiştir. { إِلاَّ قَلِيلاً } “Pek az müstesna;” az bir zaman [müstesna]. Anlamı şudur: Yemin olsun ki münafıklar düşmanlık ve tuzaklarından, fasıklar fücurlarından, asılsız haber yayanlar da uydurdukları kötü haberlerden vazgeçmezlerse;
الأحزاب (٦٧ - ٦١)
(el-Ahzâb 61-67)
لنأمرنك بأن تفعل الأفعال التي تسوءهم ثم بأن تضطرهم إلى طلب الجلاء عن المدينة وإلى أن لا يساكنوك فيها إلا زماناً قليلاً ريثما يرتحلون فسمي ذلك إغراء وهو التحريش على سبيل المجاز
mutlaka sana onları üzecek fiilleri yapmanı emrederiz; sonra da onları Medine'den sürgün edilmeyi istemeye ve göç edip gidinceye kadar orada seninle ancak pek az bir zaman oturmaya mecbur bırakmanı [emrederiz]. Bu durum mecaz yoluyla kışkırtıp musallat etmek demek olan "iğrâ" (إِغْرَاء) olarak isimlendirilmiştir.
مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا (٦١)
{ مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve amansızca öldürülürler.” (Ahzâb: 61)
{مَّلْعُونِينَ} نصب على الشتم أو الحال أي لا يجاورونك إلا ملعونين فلاستثناء دخل على الظرف والحال معاً كما مر ولا ينتصب عن أخذو الان بعد حروف الشرط لا يعمل فيما قبلها {أَيْنَمَا ثُقِفُواْ} وجدوا {أُخِذُواْ وَقُتّلُواْ تَقْتِيلاً} والتشديد يدل على التكثير
{ مَّلْعُونِينَ } “Lanetlenmiş olarak;” zemm (kınama) yahut hâl üzere mensuptur; yani lanetlenmiş olmaları dışında sana komşu olamazlar. Dolayısıyla istisna, geçtiği üzere hem zarfa hem de hâle dâhil olmuştur. { أُخِذُواْ } fiili sebebiyle mansup olamaz; zira şart edatlarından sonra gelen kısım, öncesinde amel etmez. { أَيْنَمَا ثُقِفُواْ } “Nerede bulunurlarsa;” ele geçirilirlerse. { أُخِذُواْ وَقُتّلُواْ تَقْتِيلاً } “Yakalanırlar ve amansızca öldürülürler.” [Fiildeki] şedde, çokluğa delalet eder.