سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٦٢)
{ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } “Daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünneti [böyleydi]. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.” (Ahzâb: 62)
{سُنَّةَ الله} في موضع مصدر مؤكد أي سن الله في الذين ينافقون الأنبياء أن يقتلوا أينما وجدوا {فِى الذين خَلَوْاْ} مضوا {مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ الله تَبْدِيلاً} أي لا يبدل الله سنته بل يجريها مجرى واحدا فى الامم
{ سُنَّةَ الله } “Allah'ın kanunu;” tekit edici mastar konumundadır. Yani Allah, peygamberlere karşı nifak çıkaranlar hakkında nerede bulunurlarsa öldürülmelerini kanun kılmıştır. { فِى الذين خَلَوْاْ } “Daha önce gelip geçenler hakkında;” [önceden] geçmiş olanlar hakkında. { مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ الله تَبْدِيلاً } “Daha önceden... Ve Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın;” yani Allah kanununu değiştirmez, aksine ümmetler arasında onu tek bir şekilde yürütür.
يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣)
{ يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا } “İnsanlar sana kıyametin vaktini soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de kıyamet yakındır!” (Ahzâb: 63)
{يسألك الناس عَنِ الساعة} كان المشركون يسألون رسول الله ﷺ عن وقت قيام الساعة استعجالاً على سبيل الهزء واليهود يسألونه امتحاناً لأن الله تعالى عمى وقتها في التوراة وفي كل كتاب فأمر رسوله بأن يجيبهم بأنه علم قد استأثر الله به ثم بين لرسوله أنها قريبة الوقوع تهديداً للمستعجلين وإسكاناً للممتحنين بقوله {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ الله وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة تَكُونُ قَرِيباً}
{ يسألك الناس عَنِ الساعة } “İnsanlar sana o kıyameti soruyorlar;” müşrikler alay yoluyla acele ettirmek maksadıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyametin kopma vaktini soruyorlardı. Yahudiler ise onu imtihan etmek için soruyorlardı; çünkü Allah Teâlâ onun vaktini Tevrat'ta da her kitapta da gizlemişti. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne, bu bilginin Allah'ın zatına has kıldığı bir ilim olduğunu onlara bildirmesini emretti. Sonra da acele edenleri tehdit etmek ve imtihan edenleri susturmak maksadıyla Resûlü'ne kıyametin kopmasının yakın olduğunu şu sözüyle açıkladı: { قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ الله وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ الساعة تَكُونُ قَرِيباً } “De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de kıyamet pek yakındır!”
شيئاً قريباً أو لأن الساعة في معنى الزمان
Yakın bir şeydir veya saat (kıyamet vakti), zaman anlamında olduğu içindir [müzekker kalıpta gelmiştir].
إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤)
{ إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا } “Şüphesiz Allah, kâfirleri lanetlemiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır.” (Ahzâb: 64)
{إِنَّ الله لَعَنَ الكافرين وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً} ناراً شديدة الاتقاد
{ إِنَّ الله لَعَنَ الكافرين وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً } “Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiş ve onlar için çılgın alevli bir ateş hazırlamıştır;” son derece şiddetli tutuşan bir ateş [hazırlamıştır].
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٦٥)
{ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “Orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” (Ahzâb: 65)
{خالدين فِيهَا أَبَداً} هذا يرد مذهب الجهمية لأنهم يزعمون أن الجنة والنار تفنيان ولا وقف على سَعِيراً لأن قوله خالدين فِيهَا حال عن الضمير في لَهُمْ {لاَّ يَجِدُونَ وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً} ناصراً يمنعهم اذكر
{ خالدين فِيهَا أَبَداً } “Orada ebedî kalacaklardır;” bu, Cehmiyye mezhebini reddeder; zira onlar cennetin ve cehennemin yok olacağını iddia ederler. { سَعِيراً } kelimesi üzerinde vakıf yapılmaz; çünkü { خالدين فِيهَا } sözü { لَهُمْ } ibaresindeki zamirden hâldir. { لاَّ يَجِدُونَ وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً } “Ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler;” kendilerini koruyacak bir yardımcı [bulamazlar]. Hatırla,
يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا (٦٦)
{ يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } “Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e de itaat etseydik!' derler.” (Ahzâb: 66)
{يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النار} تصرّف في الجهات كما ترى البضعة تدور في القدر إذا غلت وخصصت الوجوه لأن الوجه أكرم موضع على الإنسان من جسده أو يكون الوجه عبارة عن الجملة {يقولون} حال {يا ليتنا أطعنا الله وأطعنا الرسولا} فنخلص من هذا العذاب فتمنوا حين لا ينفعهم التمنى
{ يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِى النار } “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün;” tencere kaynadığında et parçasının dönüp durduğunu gördüğün gibi her yöne çevrilir. Yüzlerin tahsis edilmesi, yüzün insana göre bedeninin en şerefli yeri olmasından veya yüzün bedenin tamamından kinaye olmasındandır. { يقولون } “Derler;” hâldir. { يا ليتنا أطعنا الله وأطعنا الرسولا } “Keşke Allah'a itaat etseydik ve Resûl'e itaat etseydik;” [böylece] bu azaptan kurtulsaydık [derler]. Temenninin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda temennide bulunurlar.
وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا (٦٧)
{ وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Gerçekten biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar.'” (Ahzâb: 67)
{وَقَالُواْ رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا} جمع سيد ساداتنا شامي وسهل ويعقوب جمع الجمع والمراد رؤساء الكفرة الذين لقنوهم الكفر وزينوه لهم {وَكُبَرَاءنَا} ذوي الأسنان منا أو علماءنا {فَأَضَلُّونَا السبيلا} يقال ضل السبيل وأضله اياه
{ وَقَالُواْ رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Şüphesiz biz efendilerimize itaat ettik;'” seyyid (سَيِّد) kelimesinin çoğuludur. Şâmî, Sehl ve Ya‘kûb kıraatinde çoğulun çoğulu olarak «سَادَاتِنَا» şeklindedir. Bundan kasıt, kendilerine küfrü aşılayan ve onu kendilerine süslü gösteren kâfirlerin reisleridir. { وَكُبَرَاءنَا } “Ve büyüklerimize;” yaşça büyüklerimize veya âlimlerimize [uyduk]. { فَأَضَلُّونَا السبيلا } “Onlar bizi yoldan saptırdılar;” «ضَلَّ السَّبِيلَ» ve «أَضَلَّهُ إِيَّاهُ» (yolu şaşırdı / onu yoldan saptırdı) denir.
الأحزاب (٧٢ - ٦٨)
(el-Ahzâb 68-72)
وزيادة الألف لإطلاق الصوت جعلت فواصل الآي كقوافي الشعر وفائدتها الوقف والدلالة على أن الكلام قد انقطع وأن ما بعده مستأنف
Elif harfinin ziyade edilmesi sesi serbest bırakmak (ıtlâk-ı savt) içindir; ayet sonları şiir kafiyeleri gibi yapılmıştır. Bunun faydası vakıf yapmak ve sözün bittiğini, sonrasının ise müstakil bir cümle olduğunu göstermektir.
رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨)
{ رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!” (Ahzâb: 68)
{ربنا آتهم ضِعْفَيْنِ مِنَ العذاب} للضلال والإضلال {والعنهم لَعْناً كَبِيراً} بالباء عاصم ليدل على أشد اللعن وأعظمه وغيره بالثاء تكثيراً لأعداد اللعائن ونزل في شأن زيد وزينب وما سمع فيه من قالة بعض الناس
{ ربنا آتهم ضِعْفَيْنِ مِنَ العذاب } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver;” sapmaları ve saptırmaları sebebiyle [iki kat ver]. { والعنهم لَعْناً كَبِيراً } “Ve onları büyük bir lanet ile lanetle;” Âsım kıraatinde lanetin en şiddetlisine ve en büyüğüne delalet etmesi için bâ (ب) harfiyle «كَبِيرًا» (büyük) şeklindedir. Diğer kıraatlerde ise lanetlerin sayıca çokluğunu ifade etmek üzere sâ (ث) harfiyle «كَثِيرًا» (çok) şeklindedir. [Bu ayetler] Zeyd ve Zeyneb meselesi ile bu konuda bazı insanların çıkardığı dedikodular hakkında inmiştir.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا } “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında pek itibarlı idi.” (Ahzâb: 69)
{يا أيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين آذوا موسى فَبرَّأَهُ الله مِمَّا قَالُواْ} ما مصدرية أو موصولة وأيهما كان فالمراد البراءة عن مضمون القول ومؤداه وهو الأمر المعيب وأذى موسى ﵇ هو حديث المومسة التي أرادها قارون على قذفه بنفسها أو اتهامهم إياه بقتل هرون فأحياه الله تعالى فأخبرهم ببراءة موسى ﵇ كما برأ نبينا ﵇ بقوله مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مّن رّجَالِكُمْ {وَكَانَ عِندَ الله وَجِيهاً} ذا جاه ومنزلة مستجاب الدعوة وقرأ ابن مسعود والأعمش وكان عبدا لله وجيها
{ يا أيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين آذوا موسى فَبرَّأَهُ الله مِمَّا قَالُواْ } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın; nitekim Allah onu söyledikleri şeyden temize çıkardı;” «mâ» (مَا) edatı masdariyyedir veya ism-i mevsûldür. Hangisi olursa olsun kasıt, söylenen sözün içeriğinden ve sonucundan, yani ayıplı şeyden temize çıkarmaktır. Mûsâ aleyhisselâm'a verilen eziyet; Kârûn'un, Mûsâ'ya iftira atması için kışkırttığı fahişe kadının olayı yahut Hârûn'u öldürdüğüne dair ona iftira atmalarıdır. Bunun üzerine Allah Teâlâ Hârûn'u diriltmiş ve onlara Mûsâ aleyhisselâm'ın suçsuz olduğunu bildirmiştir. Nitekim Peygamberimiz aleyhisselâm'ı da { مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مّن رّجَالِكُمْ } “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir” sözüyle temize çıkarmıştır. { وَكَانَ عِندَ الله وَجِيهاً } “Ve o, Allah katında itibarlı idi;” makam ve mevki sahibiydi, duası kabul olunandı. İbn Mes‘ûd ve A‘meş: «وَكَانَ عَبْداً للهِ وَجِيهاً» (Allah'ın itibarlı bir kuluydu) şeklinde okumuştur.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٧٠)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin.” (Ahzâb: 70)
{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وَقُولُواْ قَوْلاً سَدِيداً} صدقاً وصواباً أو قاصداً إلى الحق والسداد القصد إلى الحق والقول بالعدل والمراد نهيهم عما خاضوا فيه من حديث زينب من غير قصد وعدل في القول والبعث على أن يسددوا قولهم في كل باب لأن حفظ اللسان وسداد القول رأس كل خير ولا تقف على سَدِيداً لأن جواب الأمر قوله
{ يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وَقُولُواْ قَوْلاً سَدِيداً } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin;” dosdoğru ve isabetli yahut hakka yönelen [söz söyleyin]. Sedâd (السَّدَاد), hakka yönelmek ve adaletle söz söylemektir. Kasıt, sözde hakka yönelme ve adalet olmaksızın Zeyneb meselesi hakkında daldıkları dedikodulardan onları nehyetmek ve her hususta sözlerini doğrultmaya teşviktir; çünkü dili korumak ve doğru söz söylemek her hayrın başıdır. { سَدِيداً } üzerinde vakıf yapma; çünkü emrin cevabı sonraki şu sözdür:
يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١)
{ يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا } “Ki [Allah] işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiştir.” (Ahzâb: 71)
{يصلح لكم أعمالكم} يقبل طاعاتكم أو يوفقكم لصالح العمل {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} أي يمحها والمعنى راقبوا الله في حفظ ألسنتكم وتسديد قولكم فإنكم إن فعلتم ذلك أعطاكم ما هو غاية الطلبة من تقبل حسناتكم والاثابة عليها ومن مغفرة سيآتكم وتكفيرها وهذه الآية مقررة للتي قبلها بنيت تلك على النهي عما يؤذي رسول الله ﷺ وهذه على الأمر باتقاء الله في حفظ اللسان ليترادف عليهم النهي والأمر مع اتباع النهي ما يتضمن الوعيد من قصة موسى ﵇ وإتباع الأمر الوعد البليغ فيقوي الصارف عن الأذى والداعي إلى تركه ولما علق بالطاعة الفوز العظيم بقوله {وَمَن يُطِعِ الله وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً} أتبعه قوله
{ يصلح لكم أعمالكم } “[Allah] amellerinizi sizin için ıslah etsin;” taatlerinizi kabul eder veya sizi salih amele muvaffak kılar. { وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “Ve sizin için günahlarınızı bağışlasın;” yani onları siler. Anlamı şudur: Dillerinizi koruma ve sözlerinizi doğrultma hususunda Allah'tan sakının; eğer bunu yaparsanız, iyiliklerinizin kabul edilmesi ve onlara sevap verilmesi ile kötülüklerinizin bağışlanıp örtülmesi şeklindeki en büyük arzuyu size verir. Bu ayet, bir öncekini pekiştirmektedir. O ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i inciten şeylerden nehyetme üzerine kurulmuş, bu ayet ise dili korumada Allah'tan sakınmayı emretme üzerine bina edilmiştir; ta ki nehyin ardından Mûsâ aleyhisselâm kıssasından tehdit içeren şeyin, emrin ardından da beliğ bir vaadin gelmesiyle nehiy ve emir peş peşe gelsin; böylece eziyetten alıkoyan ve onu terk etmeye çağıran saik güçlensin. İtaate { وَمَن يُطِعِ الله وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزاً عَظِيماً } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, şüphesiz büyük bir kurtuluşa ermiştir” buyruğuyla büyük kurtuluş bağlanınca, bunun ardından şu sözü gelmiştir:
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (٧٢)
{ إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz o çok zalimdir, çok cahildir.” (Ahzâb: 72)
{إِنَّا عَرَضْنَا الأمانة عَلَى السماوات والأرض والجبال} وهو يريد بالأمانة
{ إِنَّا عَرَضْنَا الأمانة عَلَى السماوات والأرض والجبال } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara sunduk;” O, emanet ile
الطاعة لله ويحمل الأمانة الخيانة يقال فلان حامل للأمانة ومحتمل لها أى لا يؤديها إلى صاحبها حتى تزول عن ذمته إذ الأمانة كانها راكبة
Allah'a itaati kastediyor. Emaneti yüklenmekle ise hıyaneti kastediyor. Nitekim «falanca emaneti yüklenmiştir / sırtlanmıştır» denilir ki bu, zimmetinden düşene kadar onu sahibine eda etmiyor demektir. Çünkü emanet adeta
الأحزاب (٧٣ - ٧٢)
(el-Ahzâb 72-73)
للمؤتمن عليها وهو حاملها ولهذا يقال ركبته الديون ولي عليه حق فإذا أداها لم تبق راكبة له ولا هو حامل لها يعنى أن هذه الاجرام العظام من السموات والأرض والجبال قد انقادت لأمر الله انقياد مثلها وهو ما يتأتى من الجمادات وأطاعت له الطاعة التي تليق بها حيث لم تمتنع على مشيئته وإرادته أيجادا وتكوينا وتسوية على هيآت مختلفة وأشكال متنوعة كما قال ثُمَّ استوى إلى السماء وهى دخان فقال لها وللأرض أثتيا طوعا أو كرها قالتا أتينا طائعين وأخبر أن الشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب يسجدون لله وإن من الحجارة لما يهبط من خشية الله وأما الإنسان فلم تكن حاله فيما يصح منه من الطاعة ويليق به من الانقياد لأوامر الله ونواهيه وهو حيوان عاقل صالح للتكليف مثل حال تلك الجمادات فيما يصح منها ويليق بها من الانقياد وعدم الامتناع وهذا معنى قوله {فَأبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا} أي أبين الخيانة فيها وأن لا يؤدينها {وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} وخفن من الخيانة فيها {وَحَمَلَهَا الإنسان} أي خان فيها وأبى أن لا يؤديها {إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً} لكونه تاركاً لأداء الأمانة {جَهُولاً} لإخطائه ما يسعده مع تمكه منه وهو أداؤها قال الزجاج الكافر والمنافق حملا الأمانة أي خانا ولم يطيعا ومن أطاع من الأنبياء والمؤمنين فلا يقال كان ظلوماً جهولاً وقيل معنى الآية أن ما كلفه الإنسان بلغ من عظمه أنه عرض على أعظم ما خلق الله من الأجرام وأفواه فأبى حمله وأشفق منه وحمله الإنسان على ضعفه إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً حيث حمل الأمانة ثم لم يف بها وضمنها ثم خان بضمانه فيها ونحو هذا من الكلام كثير في لسان العرب وما جاء القرآن إلا على أساليبهم من ذلك قولهم لو قيل للشحم أين تذهب لقال أسوي العوج
kendisine güvenilen kişinin sırtına binmiştir, o da onun taşıyıcısıdır. Bu sebeple «borçlar onun sırtına bindi» ve «onun üzerinde bir hakkım var» denilir. Kişi emaneti eda ettiğinde, emanet ne onun sırtına binmiş olarak kalır ne de o onu taşımış olur. Yani gökler, yer ve dağlar gibi bu muazzam cisimler, Allah'ın emrine kendi benzerlerinin boyun eğmesi gibi -ki bu cansız varlıklardan sadır olabilen boyun eğiştir- boyun eğmiş ve farklı suretler ile çeşitli şekillerde yaratma, var etme ve düzenleme hususunda O'nun meşietine ve iradesine karşı gelmeyerek kendilerine yaraşan bir itaatle O'na itaat etmişlerdir. Nitekim { ثُمَّ استوى إلى السماء وهى دخان فقال لها وللأرض أثتيا طوعا أو كرها قالتا أتينا طائعين } “Sonra duman hâlinde olan göğe yöneldi; ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” buyurmuştur. Yine güneşin, ayın, yıldızların, dağların, ağaçların ve hayvanların Allah'a secde ettiğini, taşlardan bir kısmının da Allah korkusundan yuvarlandığını haber vermiştir. İnsana gelince; akıl sahibi ve yükümlülüğe elverişli bir canlı olduğu hâlde, Allah'ın emir ve yasaklarına boyun eğme hususunda kendisinden sahih ve layık olan itaat durumu, o cansız varlıkların boyun eğme ve karşı gelmeme hususunda kendilerinden sahih ve layık olan durumu gibi olmamıştır. İşte { فَأبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا } “Onu yüklenmekten kaçındılar” yani ona hıyanet etmekten ve onu eda etmemekten kaçındılar; { وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } “Ve ondan korktular” yani ona hıyanet etmekten korktular; { وَحَمَلَهَا الإنسان } “Onu insan yüklendi” yani ona hıyanet etti ve onu eda etmemeye kalkıştı; { إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً } “Şüphesiz o pek zalimdir” emaneti eda etmeyi terk ettiği için [zalimdir]; { جَهُولاً } “Pek cahildir” gücü yettiği hâlde kendisini mutlu edecek olan şeyi, yani emaneti eda etmeyi kaçırdığı için [cahildir] ayetinin anlamı budur. Zeccâc şöyle demiştir: Kâfir ve münafık emaneti yüklenmiştir, yani hıyanet etmiş ve itaat etmemiştir. Peygamberlerden ve müminlerden itaat edenlere gelince, onlar hakkında 'çok zalim, çok cahil idi' denilmez. Bir görüşe göre de ayetin anlamı şudur: İnsana yüklenen vazife büyüklükte öyle bir noktaya ulaşmıştır ki, Allah'ın yarattığı en büyük cisimlere ve en heybetlilerine sunulmuş da onlar onu yüklenmekten kaçınmış ve ondan çekinmiştir. İnsan ise zayıflığına rağmen onu yüklenmiştir. { إِنَّهُ كَانَ ظَلُوماً جَهُولاً } “Şüphesiz o çok zalimdir, çok cahildir;” çünkü emaneti yüklenmiş sonra da ona vefa göstermemiş, onu üstlenmiş sonra da bu taahhüdünde hıyanet etmiştir. Arap dilinde bu tür ifadeler pek çoktur. Kur'an da ancak onların üsluplarına uygun olarak gelmiştir. Arapların şu sözü de bundandır: «Eğer iç yağına 'nereye gidiyorsun?' denseydi, 'eğriliği düzeltmeye' derdi.»
لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣)
{ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbesini kabul buyursun. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Ahzâb: 73)
واللام في {لّيُعَذّبَ الله المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات}
{ لّيُعَذّبَ الله المنافقين والمنافقات والمشركين والمشركات } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın” ayetindeki lâm (ل) harfi
للتعليل لأن التعذيب هنا نظير التأديب في قولك ضربته للتأديب فلا تقف على جَهُولاً {وَيَتُوبَ الله عَلَى المؤمنين والمؤمنات} وقرأ الأعمش وَيَتُوبُ الله بالرفع ليجعل العلة قاصرة على فعل الحامل ويبتدئ وَيَتُوبَ الله ومعنى المشهورة ليعذب الله حامل الأمانة ويتوب على غيره ممن لم يحملها لأنه إذا تيب على الوافي كان نوعاً من عذاب الغادر أو للعاقبة أي حملها الإنسان فآل الآمر إلى تعذيب الأشقياء وقبول توبة السعداء {وَكَانَ الله غَفُوراً} للتائبين {رَّحِيماً} بعباده المؤمنين والله الموفق للصواب
ta'lil (gerekçe bildirme) içindir; çünkü buradaki azaplandırma, senin «terbiye olsun diye ona vurdum» sözündeki terbiye etme gibidir. Bu sebeple { جَهُولاً } üzerinde vakıf yapma. { وَيَتُوبَ الله عَلَى المؤمنين والمؤمنات } “Ve Allah, mümin erkeklerin ve mümin kadınların tövbesini kabul etsin.” A‘meş, gerekçeyi sadece emaneti yüklenenin fiiline has kılmak için merfû olarak «وَيَتُوبُ الله» şeklinde okumuş ve [yeni cümleye] «وَيَتُوبُ الله» diye başlamıştır. Meşhur kıraatin anlamı ise: Allah, emaneti hıyanetle yüklenen kişiyi azaplandırsın ve onu bu şekilde yüklenmeyen diğer kimselerin tövbesini kabul etsin; çünkü vefa gösterenin tövbesinin kabul edilmesi, hainlik eden için bir nevi azaptır. Yahut bu lâm akıbet (netice) içindir; yani insan onu yüklendi de iş, bedbahtların azaplandırılmasına ve bahtiyarların tövbesinin kabulüne vardı. { وَكَانَ الله غَفُوراً } “Allah bağışlayıcıdır;” tövbe edenleri [bağışlayıcıdır]. { رَّحِيماً } “Merhamet edicidir;” mümin kullarına [merhamet edicidir]. Muvaffakiyet Allah'tandır.