{والقمر} نصب بفعل يفسره {قدرناه} وبالرفع مكي ونافع وأبو عمرو وسهل على الابتداء والخبر قدرناه أو على وآية لهم القمر {مَنَازِلَ} وهى ثمانية وعشرون منزلا لا ينزل القمر كل ليلة فى واحد منها لا يتخطاه ولا يتقاصر عنه على تقدير مستوٍ يسير فيها من ليلة المستهل إلى الثامنة والعشرين ثم يستتر ليلتين أو ليلة إذا نقص الشهر ولابد في قدرناه مَنَازِلَ من تقدير مضاف لأنه لا معنى لتقدير نفس القمر منازل أي قدرنا نوره فيزيد وينقص أو قدرنا مسيره منازل فيكون ظرفاً فإذا كان في آخر منازله دق واستقوس {حتى عَادَ كالعرجون} هو عود الشمراخ إذا يبس
{والقمر} “Ay için de” [kelimesi], onu açıklayan {قدرناه} “[menziller] takdir ettik” fiili sebebiyle mensûbtur (üstünlüdür). Mekkî (İbn Kesîr), Nâfi‘, Ebû Amr ve Sehl ise mübteda ve haberinin de {قدرناه} olması veya [önceki ayetteki] “Onlar için bir delil de aydır” takdirine binaen merfû (ötreli) okumuşlardır. {مَنَازِلَ} “menziller”, bunlar yirmi sekiz menzildir; ay her gece bunlardan birine iner, dengeli bir takdir üzere onu ne aşar ne de ondan geri kalır; hilalin doğduğu geceden yirmi sekizinci geceye kadar bu menzillerde yol alır. Sonra ay eksik olduğunda iki gece yahut bir gece gizlenir. {قدرناه مَنَازِلَ} ifadesinde zorunlu olarak bir muzâf (tamlanan) takdir edilmelidir; zira ayın bizzat kendisini menziller olarak takdir etmenin bir anlamı yoktur. Yani “onun nurunu [menzil menzil] takdir ettik; böylece artar ve eksilir” yahut “onun seyrini menziller olarak takdir ettik” demektir ki bu takdirde zarf olur. Ay son menzillerine ulaştığında incelir ve kavisleşir. {حتى عَادَ كالعرجون} “nihayet o, [eski] bir hurma dalı gibi dönüverdi”. Urcûn (العرجون), kuruduğu zaman hurma salkımının sapıdır;
واعوج ووزنه فعلون من الانعراج وهو الانعطاف {القديم} العتيق المحول وإذا قدم دق وانحنى واصفر فشبه القمر به من ثلاثة أوجه
eğrilip bükülür, vezni "in‘irâc"dan (eğilmek/bükülmek) gelen "fa‘lûn"dur. {القديم} “eski” üzerinden bir sene geçmiş olandır. Eskidiği vakit incelir, eğrilir ve sararır; ay da üç yönden ona benzetilmiştir.
لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ (٤٠)
{لَا الشَّمْسُ يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ} “Ne güneşin aya yetişmesi yaraşır ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir yörüngede yüzmektedir.” (40)
{لاَ الشمس يَنبَغِى لَهَا} أي لا يتسهل لها ولا يصح ولا يستقيم {أَن تدْرِكَ القمر} فتجتمع معه في وقت واحد وتداخله في سلطانه فتطمس نوره لأن لكل واحد من النيرين سلطانا على حياله لسلطان الشمس بالنهار وسلطان القمر بالليل {ولا الليل سَابِقُ النهار} ولا يسبق الليل النهار أي آية الليل آية النهار وهما النيران ولا يزال الأمر على هذا الترتيب إلى أن تقوم القيامة فيجمع الله بين الشمس والقمر وتطلع الشمس من مغربها {وَكُلٌّ} التنوين فيه عوض عن المضاف إليه أي وكلهم والضمير للشموس والأقمار {في فلك يسبحون} يسيرون
{لاَ الشمس يَنبَغِى لَهَا} “Ne güneşin... yaraşır” yani onun için kolay olmaz, caiz ve uygun düşmez, {أَن تدْرِكَ القمر} “aya yetişmesi” ki onunla aynı vakitte bir araya gelip onun hâkimiyet alanına girsin de ışığını yok etsin. Çünkü bu iki ışık kaynağından her birinin müstakil bir hâkimiyeti vardır; gündüz güneşin hâkimiyeti, gece ise ayın hâkimiyetidir. {ولا الليل سَابِقُ النهار} “Ne de gece gündüzü geçebilir” Gece gündüzü geçemez; yani gece delili (ayı) gündüzün delilini (güneşi) geçemez ki bu ikisi iki parlak gök cismidir. Kıyamet kopup da Allah güneş ile ayı birleştirene ve güneş batıdan doğana kadar bu durum böyle bir düzen içinde sürüp gider. {وَكُلٌّ} “Hepsi” kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir; yani "onların hepsi" demektir. Zamir güneşlere ve aylara aittir. {في فلك يسبحون} “bir yörüngede yüzmektedir” akıp gitmektedir.
وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (٤١)
{وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Onların zürriyetlerini o dolu gemide taşımamız da onlar için bir delildir.” (41)
{وآية لهم أنا حملنا ذريتهم} درياتهم مدني وشامي {فِى الفلك المشحون} أي المملوء والمراد بالذرية الأولاد ومن يهمهم حمله وكانوا يبعثونهم إلى التجارات في بر أو بحر أو الآباء لأنها من الأضداد والفلك على هذا سفينة نوح ﵇ وقيل معنى حمل الله ذرياتهم فيها أنه حمل فيها آبائهم الأقدمين وفى أصلابهم وذرياتهم وإنما ذكر ذرياتهم دونهم لأنه أبلغ في الامتنان عليهم
{وآية لهم أنا حملنا ذريتهم} “Onların zürriyetlerini taşımamız da onlar için bir delildir”; Medenî (Nâfi‘) ve Şâmî (İbn Âmir) [kıraatlerinde] "dürriyyâtihim" (ذرياتهم) şeklindedir. {فِى الفلك المشحون} “dolu gemide” yani tıka basa doldurulmuş gemide. Zürriyetten maksat, çocukları ve taşınması kendilerini ilgilendiren kimselerdir; nitekim onları karada veya denizde ticarete gönderirlerdi. Yahut zürriyet "babalar/atalar" demektir; zira bu kelime zıt anlamlı lafızlardandır. Bu takdirde gemi, Nûh aleyhisselâm'ın gemisidir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın onların zürriyetlerini gemide taşımasının anlamı; onların ilk atalarını bellerinde zürriyetleri bulunduğu halde taşımasıdır. Kendileri yerine zürriyetlerinin zikredilmesi ise, onlara yapılan lütfu daha vurgulu ifade etmek içindir.
وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ (٤٢)
{وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ} “Onlar için onun benzeri binecekleri şeyler de yarattık.” (42)
{وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ} من مثل الفلك {مَا يَرْكَبُونَ} من الإبل وهي سفائن البر
{وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِّن مِّثْلِهِ} “Onlar için onun benzeri” yani geminin benzeri, {مَا يَرْكَبُونَ} “binecekleri şeyler de [yarattık]”; kara gemileri olan develeri [yarattık].
يس (٥١ - ٤٣)
Yâsîn (43 - 51)
وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ (٤٣)
{وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ} “Dilersek onları suda boğarız da ne kendilerine yardım eden bulunur ne de kurtarılırlar.” (43)
{وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ} في البحر {فَلا صَرِيْخَ لَهُمْ} فلا مغيث أو فلا إغاثة {وَلاَ هُمْ يُنقَذُونَ} لا ينجون
{وَإِن نَّشَأْ نُغْرِقْهُمْ} “Dilersek onları suda boğarız” denizde, {فَلا صَرِيْخَ لَهُمْ} “ne kendilerine yardım eden bulunur” ne bir imdada koşan ne de bir kurtarma olur, {وَلاَ هُمْ يُنقَذُونَ} “ne de kurtarılırlar” kurtuluşa eremezler.
إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٤٤)
{إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “Ancak tarafımızdan bir rahmet ve bir süreye kadar yararlandırma müstesna.” (44)
{إِلاَّ رَحْمَةً مِّنَّا وَمَتَاعاً إلى حِينٍ} أي ولا ينقذون إلا لرحمة منا ولتمتيع بالحياة إلى انقضاء الأجل فهما منصوبان على المفعول له
{إِلاَّ رَحْمَةً مِّنَّا وَمَتَاعاً إلى حِينٍ} “Ancak tarafımızdan bir rahmet ve bir süreye kadar yararlandırma müstesna” Yani ancak bizden bir rahmet ve ecelin bitimine kadar hayattan yararlandırılmak üzere kurtarılırlar; bu iki kelime mef‘ûlün leh olarak mansubdurlar.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٥)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَمَا خَلْفَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Onlara: 'Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının ki merhamet olunasınız' denildiği zaman...” (45)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتقوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وما خلفكم} أى ماتقدم من ذنوبكم وما تأخر مما أنتم تعملون من بعد ومن مثل الوقائع التي ابتليت بها الأمم المكذبة بأنبيائها وما خلفكم من أمر الساعة أو فتنة الدنيا وعقوبة الآخرة {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} لتكونوا على رجاء رحمة الله وجواب إذا مضمر أي أعرضوا وجاز حذفه لأن قوله
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتقوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وما خلفكم} “Onlara: 'Önünüzdekinden ve arkanızdakinden sakının...' denildiği zaman”; yani geçmiş günahlarınızdan ve bundan sonra işleyeceğiniz günahlardan; peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin başına gelen felaketlerin benzerlerinden ve arkanızda bulunan kıyamet hadisesinden yahut dünya fitnesinden ve ahiret azabından [sakının denildiği zaman]. {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız” Allah'ın rahmetini ümit edesiniz diye. İza (إِذَا) şart edatının cevabı gizlidir; yani "yüz çevirdiler" demektir. Bunun hazfedilmesi ise şu ayetin varlığı sebebiyle caiz olmuştur:
وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٤٦)
{وَمَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirlerdi.” (46)
{وما تأتيهم من آية من آيات رَبِّهِمْ إِلاَّ كَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ} يدل عليه ومن الأولى لتأكيد النفي والثانية للتبعيض أي ودأبهم الإعراض عند كل آية وموعظة
{وما تأتيهم من آية من آيات رَبِّهِمْ إِلاَّ كَانُواْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirlerdi” ayeti buna delalet etmektedir. Birinci min (مِنْ) harf-i ceri olumsuzluğu pekiştirmek, ikincisi ise teb‘îz (kısmîlik bildirmek) içindir; yani onların âdeti her ayet ve öğüt karşısında yüz çevirmektir.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٤٧)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiğinde, inkâr edenler inananlara: 'Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz' derler.” (47)
{وإذا قيل لهم} لمشركى مكة {أنفقوا من ما رِزَقَكُمُ الله} أي تصدقوا على الفقراء {قَالَ الذين كفروا للذين آمنوا أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ الله أَطْعَمَهُ} عن ابن عباس رضى الله عنهما كان بمكة زنادقة فإذا أمروا بالصدقة ٣ على المساكين قالوا لا والله أيفقره الله ونطعمه نحن {إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ فِى ضلال مُّبِينٍ} قول الله لهم أو حكاية قول المؤمنين لهم أو هو من جملة جوابهم للمؤمنين
{وإذا قيل لهم} “Onlara... denildiğinde” Mekke müşriklerine, {أنفقوا من ما رِزَقَكُمُ الله} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin” yani fakirlere sadaka verin [denildiğinde], {قَالَ الذين كفروا للذين آمنوا أَنُطْعِمُ مَن لَّوْ يَشَآءُ الله أَطْعَمَهُ} “inkâr edenler inananlara: 'Allah'ın dileseydi doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım?' derler”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Mekke'de zındıklar vardı; yoksullara sadaka vermeleri emredildiğinde: "Hayır, vallahi! Allah'ın fakir bıraktığı kimseyi biz mi doyuracağız?" derlerdi. {إِنْ أَنتُمْ إِلاَّ فِى ضلال مُّبِينٍ} “Siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz” [ifadesi], Allah'ın onlara sözüdür yahut müminlerin onlara söylediği sözün aktarımıdır veya müşriklerin müminlere verdiği cevabın bir parçasıdır.
وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨)
{وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Ve: 'Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?' derler.” (48)
{وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} أي وعد البعث والقيامة {إِن كُنتُمْ صادقين} فيما تقولون خطاب للنبى وأصحابه
{وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} “Ve: '...bu vaad ne zaman?' derler” yani yeniden dirilme ve kıyamet vaadi, {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru söyleyenlerseniz” söylediklerinizde. Bu, Peygamber'e ve ashabına bir hitaptır.
مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ (٤٩)
{مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} “Onlar, birbirleriyle çekişip dururken kendilerini yakalayıverecek tek bir çığlıktan başkasını beklemezler.” (49)
{مَا يَنظُرُونَ} ينتظرون {إِلاَّ صَيْحَةً واحدة} هي النفخة الأولى {تَأُخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} حمزة بسكون الخاء وتخفيف الصاد من خصمه إذا غلبه في الخصومة وشدد الباقون الصاد أي يَخِصّمُونَ بإدغام التاء في الصاد لكنه مع فتح الخاء مكي بنقل حركة التاء المدغمة إليها وبسكون الخاء مدني وبكسر الياء والخاء يحيى فأتبع الياء الخاء في الكسر وبفتح الياء وكسر الخاء غيرهم والمعنى تأخذهم وبعضهم يخصم بعضاً في معاملاتهم
{مَا يَنظُرُونَ} “beklemezler” intizar etmezler, {إِلاَّ صَيْحَةً واحدة} “ancak tek bir çığlıktan başkasını” bu birinci sûr üflemesidir. {تَأُخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ} “kendilerini yakalayıverecek [onlar birbirleriyle çekişip dururken]”. Hamza, hâ harfinin sükûnu ve sâd harfinin şeddesiz okunmasıyla [yahsimûne (يَخْصِمُونَ)] şeklinde okumuştur ki bu, husumette ona galip geldiği zaman kullanılan "hasamehû" (خصمه) fiilindendir. Diğerleri ise sâd harfini şeddeli olarak, yani te harfinin sâd harfine idğâmıyla "yahissimûne" (يَخِصِّمُونَ) okumuşlardır; ancak hâ harfinin fethasıyla Mekkî (İbn Kesîr) idğâm edilen te harfinin harekesini ona naklederek [yahassımûne]; hâ harfinin sükûnuyla Medenî (Nâfi‘) [yahıs-sımûne]; yâ ve hâ harflerinin kesresiyle Yahyâ okumuştur ki yâ harfini kesrede hâ harfine tabi kılmıştır [yihissimûne]; bunların dışındakiler ise yâ harfinin fethası ve hâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. Anlamı şudur: Alışverişlerinde ve muamelelerinde birbirleriyle çekişip dururlarken [çığlık] onları yakalayıverir.
فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ (٥٠)
{فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.” (50)
{فلا يستطيعون توصية} فلا يستطيعون أن يوصلوا في شيء من أمورهم توصية {وَلاَ إلى أهلهم يرجعون} ولا يقدروا على الرجوع إلى منازلهم بل يموتون حيث يسمعون الصيحة
{فلا يستطيعون توصية} “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler” yani işlerinden hiçbir konuda vasiyette bulunmaya güç yetiremezler, {وَلاَ إلى أهلهم يرجعون} “ne de ailelerine dönebilirler” evlerine dönmeye muktedir olamazlar; bilakis çığlığı işittikleri yerde ölüverirler.
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ (٥١)
{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Sûra üflenmiştir; işte o anda onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşarak çıkarlar.” (51)
{ونفخ في الصور} هي النفخة الثانية والصور القرن أو جمع صورة {فَإِذَا هُم مِّنَ الأجداث} أي القبور {إلى ربهم ينسلون}
{ونفخ في الصور} “Sûra üflenmiştir” bu ikinci sûr üflemesidir; sûr boynuzdur yahut "sûret"in çoğuludur. {فَإِذَا هُم مِّنَ الأجداث} “işte o anda onlar kabirlerinden” yani kabirlerden, {إلى ربهم ينسلون} “Rablerine doğru koşarak çıkarlar”.
يس (٥٩ - ٥٢)
Yâsîn (52 - 59)
يعدون بكسر السين وضمها
Sîn harfinin kesresi ve zammesiyle [yensilûne / yensülûne] koşarlar.
قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ (٥٢)
{قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ} “Derler ki: 'Eyvah bize! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı? İşte bu, Rahmân'ın vaad ettiği şeydir; peygamberler doğru söylemişler!'” (52)
{قالوا} أى الكفار {يا ويلنا مَن بَعَثَنَا} من أنشرنا {مِن مَّرْقَدِنَا} أي مضجعنا وقف لازم عن حفص وعن مجاهد للكفار مضجعة يجدون فيها طعم النوم فإذا صيح بأهل القبور قالوا من بعثنا {هَذَا مَا وَعَدَ الرحمن وَصَدَقَ المرسلون} كلام الملائكة أو المتقين أو الكافرين يتذكرون ما سمعوه من الرسل فيجيبون به أنفسهم أو بعضهم بعضا وما مصدرية ومعناه هذا وعد الرحمن وصدق المرسلين على تسمية الموعود والصدوق فيه بالوعد والصدق أو موصولة وتقديره هذا الذي وعده الرحمن والذي صدقه المرسلون أي والذي صدق فيه المرسلون
{قالوا} “Derler ki” yani kâfirler, {يا ويلنا مَن بَعَثَنَا} “'Eyvah bize! Bizi... kim kaldırdı?” bizi kim diriltti, {مِن مَّرْقَدِنَا} “uyuduğumuz yerden'” yani yatağımızdan; Hafs rivayetine göre burada sekte / lâzım vakıf vardır. Mücâhid'den nakledildiğine göre kâfirler için uykunun tadını buldukları bir yatış hali vardır; kabir halkına bağırıldığı vakit: "Bizi kim kaldırdı?" derler. {هَذَا مَا وَعَدَ الرحمن وَصَدَقَ المرسلون} “'İşte bu, Rahmân'ın vaad ettiği şeydir; peygamberler doğru söylemişler!'” Meleklerin yahut müttakilerin veya elçilerden işittiklerini hatırlayıp kendi kendilerine yahut birbirlerine cevap veren kâfirlerin sözüdür. Mâ (ما) masdariyyedir ve anlamı: "Bu, Rahmân'ın vaadi ve peygamberlerin doğruluğudur" şeklindedir; zira vaad edilen şey "vaad" olarak, doğru söylenen husus da "sıdk" olarak adlandırılmıştır. Yahut mevsûledir; takdiri: "Bu, Rahmân'ın vaad ettiği şeydir ve peygamberlerin doğruladığı şeydir" yani hakkında doğru söyledikleri şeydir.
إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ (٥٣)
{إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “O sadece tek bir çığlıktan ibarettir; derhal onların hepsi toplanıp huzurumuza getirilirler.” (53)
{إِن كَانَتْ} النفخة الأخيرة {إِلاَّ صَيْحَةً واحدة فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} للحساب ثم ذكر ما يقال لهم في ذلك اليوم
{إِن كَانَتْ} “O sadece... ibarettir” yani son sûr üflemesi, {إِلاَّ صَيْحَةً واحدة فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ} “tek bir çığlıktan başkası değildir; derhal onların hepsi toplanıp huzurumuza getirilirler” hesap için. Sonra o gün onlara ne söyleneceğini zikretmiştir:
فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٤)
{فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Artık bugün hiçbir kimseye zerre kadar haksızlık edilmez ve siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz.” (54)
{فاليوم لاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلاَ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}
{فاليوم لاَ تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَلاَ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Artık bugün hiçbir kimseye zerre kadar haksızlık edilmez ve siz ancak yapmış olduklarınızın karşılığını görürsünüz.”
إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ (٥٥)
{إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ} “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde zevk sürmektedirler.” (55)
{إِنَّ أصحاب الجنة اليوم فِى شُغُلٍ} بضمتين كوفي وشامي وبضمة وسكون مكي ونافع وأبو عمرو والمعنى في شغل في أي شغل وفى شغلى لا يوصف وهو افتضاض الأبكار على شط الأنهار تحت الأشجار أو ضرب الأوتار أو ضيافة الجبار {فاكهون} خبر ثان فكهون يزيد
{إِنَّ أصحاب الجنة اليوم فِى شُغُلٍ} “Şüphesiz cennetlikler bugün bir meşguliyet içinde...”; Kûfî ve Şâmî [kıraatinde] iki zammeyle [şuğulin (شُغُلٍ)], Mekkî (İbn Kesîr), Nâfi‘ ve Ebû Amr [kıraatinde] ise bir zamme ve bir sükûnla [şuğlin (شُغْلٍ)] şeklindedir. Anlamı şudur: Büyük bir meşguliyet içindedirler, nitelenemeyecek derecede [özel] bir meşguliyettedirler ki o da nehir kenarlarında, ağaçların altında bakirelerle beraber olmak yahut çalgı dinlemek veya Cebbâr olan Allah'ın ziyafetidir. {فاكهون} “zevk sürmektedirler” ikinci haberdir; Yezîd ise "fekihûn" (فَكِهُونَ) şeklinde okumuştur.
والفاكه والفكه المتنعم المتلذذ ومنه الفاكهة لأنها مما يتلذذ به وكذا الفكاهة
Fâkih (الفاكه) ve fekih (الفكه); nimetlenen, lezzet alan kimsedir. "Fâkihe" (meyve) kelimesi de buradan gelir, çünkü kendisiyle lezzet alınan şeylerdendir; "fukâhe" (şakalaşma/eğlenme) de böyledir.
هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ (٥٦)
{هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ} “Onlar ve eşleri gölgeliklerde tahtlar üzerine yaslanmışlardır.” (56)
{هُمْ} مبتدأ {وأزواجهم} عطف عليه {فِى ظلال} حال جمع ظل وهو الموضع الذي لا تقع عليه الشمس كذئب وذئاب أو جمع ظلة كبرمة وبرام دليله قراءة حمزة وعليّ ظلل جمع ظلة وهى ماسترك عن الشمس {على الأرآئك} جمع الأريكة وهي السرير في الحجلة أو الفراش فيها {مُتَّكِئُونَ} خبر أو فى ظلال خبر وعلى الأرائك مستأنف
{هُمْ} “Onlar” mübtedadır. {وأزواجهم} “ve eşleri” ona matuftur. {فِى ظلال} “gölgeliklerde” hâldir; "zıll"ın (gölge) çoğuludur, o da "zi'b" (kurt) ve "zi'âb" (kurtlar) gibi güneşin vurmadığı yerdir. Yahut "bürme" (tencere) ve "birâm" (tencereler) gibi "zulle"nin çoğuludur. Bunun delili Hamza ve Ali [el-Kisâî]'nin "zulel" (ظُلَلٍ) şeklindeki kıraatidir; bu da "zulle"nin çoğuludur ki seni güneşten koruyan gölgeliktir. {على الأرآئك} “tahtlar üzerine” erîke (الأريكة) kelimesinin çoğuludur; o da süslü çadır/oda içindeki sedir veya onun içindeki döşektir. {مُتَّكِئُونَ} “yaslanmışlardır” haberdir; yahut {فِى ظلال} haberdir ve {على الأرآئك} ise müste'neftir (yeni bir cümledir).
لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧)
{لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ} “Orada onlar için her çeşit meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır.” (57)
{لَهُمْ فِيهَا فاكهة وَلَهُمْ مَّا يَدَّعُونَ} يفتعلون من الدعاء أي كل ما يدعو به أهل الجنة يأتيهم أو يتمنون من قولهم ادع علي ما شئت أي تمنه عليَّ عن الفراء هو من الدعوى ولا يدعون مالا يستحقون
{لَهُمْ فِيهَا فاكهة وَلَهُمْ مَّا يَدَّعُونَ} “Orada onlar için her çeşit meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır”; duâdan ifti‘âl babındadır [yedde‘ûn]; yani cennet ehlinin çağırdığı/istediği her şey onlara gelir. Yahut "Benden ne dilersen dile (temenni et)" anlamındaki "id‘ı aleyye mâ şi'te" (ادع علي ما شئت) sözünden [alınma olup] temenni ederler demektir. Ferrâ'dan nakledildiğine göre bu, da‘vâdandır ve onlar hak etmedikleri bir şeyi iddia/talep etmezler.
سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨)
{سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara: 'Selâm' [vardır].” (58)
{سلام} بدل مما يَدَّعُونَ كأنه قال لهم سلام يقال لهم {قَوْلاً مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ} والمعنى أن الله يسلم عليهم بواسطة الملائكة أو بغير واسطة تعظيماً لهم وذلك متمناهم ولهم ذلك لا يمنعونه قال ابن عباس والملائكة يدخلون عليهم بالتحية من رب العالمين
{سلام} “Selâm” [kelimesi], {مَّا يَدَّعُونَ} “istedikleri şeyler” ifadesinden bedeldir; sanki: "Onlar için selâm vardır, onlara selâm denilir" denilmiş gibidir. {قَوْلاً مِّن رَّبٍّ رَّحِيمٍ} “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak”. Anlamı şudur: Allah onlara kendilerini yüceltmek için melekler vasıtasıyla yahut vasıtasız olarak selâm verir; onların temenni ettiği de budur ve bu kendilerine verilir, engellenmez. İbn Abbâs: "Melekler, Âlemlerin Rabbi'nden onlara selâmla girerler" demiştir.
وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩)
{وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ} “Ey mücrimler! Bugün şöyle ayrılın!” (59)
{وامتازوا اليوم أَيُّهَا المجرمون} وانفردوا عن المؤمنين وكونوا على حدة وذلك حين يحشر المؤمنون ويسار بهم إلى الجنة
{وامتازوا اليوم أَيُّهَا المجرمون} “Ey mücrimler! Bugün şöyle ayrılın!” Müminlerden ayrılın ve bir kenara çekilin! Bu, müminlerin haşredilip cennete doğru sevk edildikleri zamandır.
يس (٦٧ - ٦٠)
Yâsîn (60 - 67)
وعند الضحاك لكل كافر بيت من النار يكون فيه لا يرى ولايرى أبداً ويقول لهم يوم القيامة
Dahhâk'a göre her kâfir için ateşten bir ev vardır ki onun içinde bulunur; ne o birini görür ne de ebediyen görülür. Kıyamet günü onlara şöyle der:
أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠)
{أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ} “Ey Âdemoğulları! Ben size, 'Şeytana tapmayın; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır' diye ahdetmedim mi?” (60)
{ألم أعهد إليكم يا بني آدم أَن لاَّ تَعْبُدُواْ الشيطان إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} العهد الوصية وعهد إليه إذا وصاه وعهد الله إليهم ما ركزه فيهم من أدلة العقل وأنزل عليهم دلائل السمع وعبادة الشيطان طاعته فيما يوسوس به إليهم ويزينه لهم
{ألم أعهد إليكم يا بني آدم أَن لاَّ تَعْبُدُواْ الشيطان إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “Ey Âdemoğulları! Ben size, 'Şeytana tapmayın; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır' diye ahdetmedim mi?”. Ahd (العهد), vasiyettir; ona vasiyet ettiğinde "ahide ileyh" (عهد إليه) denir. Allah'ın onlara olan ahdi; fıtratlarına yerleştirdiği akli deliller ve onlara indirdiği nakli delillerdir. Şeytana kulluk ise, onlara vesvese verdiği ve süslediği hususlarda ona itaat etmeleridir.
وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١)
{وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Ve 'Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur' diye [ahdetmedim mi?]” (61)
{وَأَنِ اعبدونى} وحدوني وأطيعوني {هذا} إشارة إلى ما عهد
{وَأَنِ اعبدونى} “Ve Bana kulluk edin” Beni birleyin ve Bana itaat edin. {هذا} “bu” [ifadesi], kendilerine ahdedilen
إليهم من معصية الشيطان وطاعة الرحمن {صراط مُّسْتَقِيمٌ} أي صراط بليغ في استقامته ولا صراط أقوم منه
şeytana isyan ve Rahmân'a itaat hususuna bir işarettir. {صراط مُّسْتَقِيمٌ} “dosdoğru bir yoldur” yani doğruluğunda son derece yetkin bir yoldur ve ondan daha doğru bir yol yoktur.
وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢)
{وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ} “Andolsun ki o, sizden nice nesilleri saptırmıştı. Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?” (62)
{وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ} بكسر الجيم والباء والتشديد مدني وعاصم وسهل جبلاً بضم الجيم والباء والتشديد يعقوب جُبْلاًّ مخففاً شامي وأبو عمرو وجبلا بضم الجيم والباء وتحفيف اللام غيرهم وهذه لغات في معنى الخلق {كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُواْ تَعْقِلُونَ} استفهام تقريع على تركهم الانتفاع بالعقل
{وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ} “Andolsun ki o, sizden saptırmıştı” [ayetindeki {جِبِلاًّ} kelimesini] Medenî, Âsım ve Sehl; cîm ve bâ harflerinin kesresi ve şedde ile {جِبِلاًّ} şeklinde; Ya'kūb cîm ve bâ harflerinin dammesi ve şedde ile {جُبُلاًّ} şeklinde; Şâmî ve Ebû Amr şeddesiz olarak {جُبْلاً} şeklinde; bunların dışındakiler ise cîm ve bâ harflerinin dammesi ve lâm harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz) {جُبُلاً} şeklinde okumuşlardır. Bunlar yaratılmışlar/topluluk (halk) anlamında farklı lehçelerdir. {كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُواْ تَعْقِلُونَ} “nice nesilleri... Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?” [ifadesi], akıldan faydalanmayı terk ettiklerinden ötürü bir kınama ve azarlama istifhamıdır.
هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣)
{هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir!” (63)
{هذه جَهَنَّمُ التى كُنتُمْ تُوعَدُونَ} بها
{هذه جَهَنَّمُ التى كُنتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir” kendisiyle [tehdit edildiğiniz cehennemdir].
اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤)
{اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı bugün girin oraya!” (64)
{اصلوها اليوم بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ} ادخلوها بكفركم وإنكاركم لها
{اصلوها اليوم بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı bugün girin oraya!” İnkârınız ve onu yalanlamanız sebebiyle oraya girin!
الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥)
{الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder.” (65)
{اليوم نختم على أفواههم} أى تمنعهم من الكلام {وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} يروى أنهم يجحدون ويخاصمون فتشهد عليهم جيرانهم وأهاليهم وعشائرهم فيحلفون ما كانوا مشركين فحينئذ يختم على أفواههم وتكلم أيديهم وأرجلهم وفي الحديث يقول العبد يوم القيامة إني لا أجيز عليّ إلا شاهداً من نفسي فيختم على فيه ويقال لأركانه أنطقي فتنطق بأعماله ثم يخلى بينه وبين الكلام فيقول بعداً لكن وسحقاً فعنكن كنت أناضل
{اليوم نختم على أفواههم} “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” yani onları konuşmaktan menederiz. {وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder”. Rivayet edilir ki onlar [günahlarını] inkâr eder ve çekişirler; komşuları, aileleri ve aşiretleri aleyhlerine şahitlik eder; onlar ise müşrik olmadıklarına yemin ederler. İşte o vakit ağızları mühürlenir, elleri ve ayakları konuşur. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kul kıyamet günü: 'Ben kendi nefsimden başka bir şahidi aleyhime kabul etmem' der. Bunun üzerine ağzı mühürlenir ve organlarına: 'Konuşun!' denilir; onlar da amellerini bir bir söylerler. Sonra kul ile konuşması aralığı serbest bırakılınca [organlarına]: 'Yuh olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum' der.”
وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦)
{وَلَوْ نَشَاءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ} “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik de yola dökülürlerdi; fakat nasıl göreceklerdi ki?” (66)
{وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا على أَعْيُنِهِمْ} لأعميناهم وأذهبنا أبصارهم والطمس تعفيه شق العين حتى تعود ممسوحة {فاستبقوا الصراط} على حذف الجار وإيصال الفعل والأصل فاستبقوا إلى الصراط {فأنى يُبْصِرُونَ}
{وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا على أَعْيُنِهِمْ} “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik” onları kör eder, görme duyularını giderirdik. Tams (الطمس), göz yarığının dümdüz silinip yok edilmesidir. {فاستبقوا الصراط} “yola dökülürlerdi” [ifadesi], cer harfinin hazfedilip fiilin doğrudan mef'ûle ulaşması (hazf ve îsâl) kuralına göredir; aslı “yola doğru koşuşurlardı” (فاستبقوا إلى الصراط) şeklindedir. {فأنى يُبْصِرُونَ} “fakat nasıl göreceklerdi ki?”
فكيف يبصرون حينئذ وقد طمسنا أعينهم
Gözlerini silme kör etmişken o vakit nasıl görebilirler ki!
وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ (٦٧)
{وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ} “Dileseydik oldukları yerde onların şekillerini değiştirirdik de ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi.” (67)
{ولو نشاء لمسخناهم} وَلَوْ نَشَآءُ لمسخناهم قردة أو خنازير أو حجارة {على مكانتهم} على مكاناتهم أبو بكر وحماد والمكانة والمكان واحد كالمقامة والمقام أي لمسخناهم في منازلهم حيث يجترحون المآثم {فَمَا استطاعوا مُضِيّاً وَلاَ يَرْجِعُونَ} فلم يقدروا على ذهاب ولا مجيء أو مضياً أمامهم ولا يرجعون
{ولو نشاء لمسخناهم} “Dileseydik onların şekillerini değiştirirdik” dileseydik onları maymunlara, domuzlara yahut taşlara dönüştürürdük. {على مكانتهم} “oldukları yerde”. Ebû Bekr ve Hammâd {على مكاناتهم} şeklinde [çoğul] okumuşlardır. Mekâne (المكانة) ile mekân (المكان), makâme (المقامة) ile makām (المقام) gibi aynı anlamdadır; yani günahları işledikleri kendi evlerinde/yerlerinde onları meshederdik. {فَمَا استطاعوا مُضِيّاً وَلاَ يَرْجِعُونَ} “ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi” ne gitmeye ne de gelmeye güç yetirebilirlerdi; yahut önlerine doğru ilerleyemezler ve
يس (٧١ - ٦٨
Yâsîn (68 - 71)
خلفهم
arkalarına dönemezlerdi.
وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ (٦٨)
{وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ} “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz (gücünü azaltırız). Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” (68)
{وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ} عاصم وحمزة والتنكيس جعل الشيء أعلاه أسفله الباقون نَنْكُسه {فِى الخلق} أي نقلبه فيه بمعنى من أطلنا عمره نكسنا خلقه فصار بدل القوة ضعفاً وبدل الشباب هرماً وذلك أنا خلقناه على ضعف في جسده وخلو من عقل وعلم ثم جعلناه يتزايد إلى أن يبلغ أشده ويستكمل قوله ويعقل ويعلم ماله وما عليه فإذا انتهى نكسناه في الخلق فجعلناه يتناقص حتى يرجع إلى حال شبيهة يحال الصبي في ضعف جسده وقلة عقله وخلوه من العلم كما ينكس السهم فيجعل أعلاه أسفله قال ﷿ وَمِنكُمْ مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ العمر لِكَيْلاَ يعلم من بعد علم شيئا {أَفَلاَ يَعْقِلُونَ} أن من قدر على أن ينقلهم من الشباب إلى الهرم ومن القوة إلى الضعف ومن رجاحة العقل إلى الخرف وقلة التمييز قادر على أن يطمس على أعينهم ويمسخهم على مكانتهم ويبعثهم بعد الموت وبالتاء مدني ويعقوب وسهل
{وَمَن نُّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ} “Kime uzun ömür verirsek, onu tersyüz ederiz” [kıraatinde] Âsım ve Hamza; tenkîs (التنكيس), bir şeyin üstünü altına getirmektir. Diğerleri ise {نَنْكُسه} şeklinde okumuşlardır. {فِى الخلق} “yaratılışta” yani onu yaratılışında tersine çeviririz; bunun manası, kime uzun ömür verirsek yaratılışını tersyüz ederiz; kuvvetin yerini zayıflık, gençliğin yerini yaşlılık alır. Zira Biz onu bedeninde bir zayıflık, akıl ve ilimden yoksunluk üzere yarattık; sonra olgunluk çağına ulaşıp kuvveti tamamlansın, aklı ersin ve lehine-aleyhine olanı bilsin diye onu günden güne artırdık. Nihayete erdiğinde ise onu yaratılışta tersyüz ederiz; bedenen zayıflığında, aklının azlığında ve ilimden yoksunluğunda tıpkı çocuğun durumuna benzer bir hale dönünceye kadar onu eksiltiriz; nitekim okun ters çevrilip üstünün alta getirilmesi gibi. Aziz ve Celil olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلاَ يَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً} “İçinizden kimi de ömrün en fena/düşkün çağına ulaştırılır ki, bildikten sonra bir şey bilmez olsun.” {أَفَلاَ يَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” Onları gençlikten yaşlılığa, kuvvetten zayıflığa, akıl kemalinden bunaklığa ve temyiz kıtlığına geçirmeye güç yetirenin; gözlerini silme kör etmeye, oldukları yerde şekillerini değiştirmeye ve onları ölümden sonra diriltmeye de kadir olduğunu akıl etmiyorlar mı? Medenî, Ya'kūb ve Sehl [bu fiili] tâ ile [{أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “akıl erdirmiyor musunuz?”] şeklinde okumuşlardır.
وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩)
{وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ} “Biz ona şiir öğretmedik; bu ona yakışmaz da. O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.” (69)
وكانوا يقولون لرسول الله ﷺ شاعر فنزل {وَمَا علمناه الشعر} أي وما علمنا النبي ﵇ قول الشعراء أو وما علمناه بتعليم القرآن الشعر على معنى أن القرآن ليس بشعر فهو كلام موزون مقفى يدل على معنى فأين الوزن وأين التقفية فلا مناسبة بينه وبين الشعر إذا حققته {وما ينبغي له} ومايصح له ولا يليق بحاله ولا يتطلب لو طلبه
Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için "şairdir" diyorlardı, bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا علمناه الشعر} “Biz ona şiir öğretmedik” yani Biz Peygamber'e aleyhisselâm şairlerin sözünü öğretmedik yahut Kur'an'ı öğretmekle ona şiiri öğretmedik; bu da Kur'an'ın şiir olmadığı anlamındadır. Zira şiir, bir manaya delalet eden vezinli ve kafiyeli sözdür; [Kur'an'da ise] vezin nerede, kafiye nerede? Hakikatiyle incelediğinde onunla şiir arasında hiçbir münasebet yoktur. {وما ينبغي له} “bu ona yakışmaz da” bu ona sahih/uygun olmaz, onun şanına yakışmaz ve o bunu istese dahi gerçekleşmez;
أي جعلناه بحيث لو أراد قرض الشعر لم يتأت له ولم يتسهل كما جعلناه أمياً لا يهتدي إلى الخط لتكون الحجة أثبت والشبهة أدحض وأما قوله ... أنا النبي لا كذب ... أنا ابن عبد المطلب ... وقوله ... هل أنت إلا أصبع دميت ... وفي سبيل الله مالقيت ...
yani delil daha sağlam, şüphe daha kökten bertaraf edilmiş olsun diye, şiir söylemek istese bile buna imkân bulamayacak ve ona kolay gelmeyecek bir tabiatta kıldık; nitekim yazı yazmayı bilmeyen bir ümmî kıldığımız gibi. Onun [savaş meydanında] söylediği: “Ben peygamberim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum” sözü ile “Sen kanayan bir parmaktan başka nesin ki? Zaten bu kazaya da Allah yolunda uğradın” sözüne gelince,
فما هو إلا من جنس كلامه الذي كان يرمي به على السليقة من غير صنعة فيه ولا تكلف إلا أنه اتفق من غير قصد إلى ذلك ولا التفات منه أن جاء موزوناً كما يتفق في خطب الناس ورسائلهم ومحاوراتهم أشياء موزونة ولا يسميها أحد شعراً لأن صاحبه لم يقصد الوزن ولا بد منه على أنه ﵇ قال لقيت بالسكون وفتح الباء في كذب وخفض الباء في المطلب ولما نفى أن يكون القرآن من جنس الشعر قال {إن هو} أي المعلم {إلا ذكر وقرآن مُّبِيْنٌ} أي ما هو إلا ذكر من الله يوعظ به الإنس والجن وما هو إلا قرآن كتاب سماوي يقرأ في المحاريب ويتلى في المتعبدات وينال بتلاوته والعمل به فوز الدارين فكم بينه وبين الشعر الذي هو من همزات الشياطين
bu, onun herhangi bir sanat ve tekellüf olmaksızın yaratılışı gereği tabii olarak sarf ettiği kendi kelamı cinsindendir; şu kadar var ki hiçbir kasta ve yönelişe dayanmaksızın tesadüfen vezinli gelmiştir; nitekim insanların hutbelerinde, mektuplarında ve konuşmalarında da bazen vezinli ifadeler rast gelir de sahibi vezni kastetmediği için hiç kimse buna şiir demez; oysa [şiir için] kasıt şarttır. Kaldı ki Peygamber aleyhisselâm [bu sözü söylerken] {لقيت} kelimesini sükûn ile, {كذب} kelimesindeki bâ harfini fetha ile ve {المطلب} kelimesindeki bâ harfini kesre ile [yani şiir veznini bozacak şekilde nesir gibi] telaffuz etmiştir. Kur'an'ın şiir cinsinden olduğunu nefyedince şöyle buyurdu: {إن هو} “O, ancak...” yani öğretilen [Kur'an] {إلا ذكر وقرآن مُّبِيْنٌ} “bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır” yani o, Allah'tan gelen, insanlara ve cinlere kendisiyle vaaz edilen bir öğütten başka bir şey değildir; mihraplarda okunan, ibadethanelerde tilavet edilen, okunması ve amel edilmesiyle iki cihan saadeti kazanılan semavi bir kitaptan başka bir şey değildir. Nerede kaldı şeytanların vesveselerinden olan şiir, nerede bu!
لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ (٧٠)
{لِيُنْذِرَ مَنْ كَانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Tâ ki (kalbi) diri olanı uyarsın ve o söz (azap hükmü) kâfirlerin aleyhine gerçekleşsin.” (70)
{لِّيُنذِرَ} القرآن أو الرسول لّتُنذِرَ مدني وشامي وسهل ويعقوب {مَن كَانَ حَيّاً} عاقلاً متأملاً لأن الغافل كالميت أو حياً بالقلب {وَيَحِقَّ القول} وتجب كلمة العذاب {عَلَى الكافرين} الذين لا يتأملون وهم في حكم الأموات
{لِّيُنذِرَ} “Tâ ki uyarsın” Kur'an yahut Peygamber [uyarsın]. Medenî, Şâmî, Sehl ve Ya'kūb {لِّتُنذِرَ} [“Tâ ki sen uyarasın”] şeklinde okumuşlardır. {مَن كَانَ حَيّاً} “diri olanı” akıllı ve basiretli olanı; zira gafil kimse ölü gibidir; yahut kalbi diri olanı. {وَيَحِقَّ القول} “ve o söz gerçekleşsin” azap kelimesi hak ve vacip olsun {عَلَى الكافرين} “kâfirlerin aleyhine” basiretle düşünmeyenler ki onlar ölüler hükmündedir.
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١)
{أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ} “Görmediler mi ki Biz, kudretimizin eseri olan şeylerden kendileri için nice davarlar yarattık da onlara sahip olmaktadırlar?” (71)
{أَوَ لَمْ يَرَوْاْ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أنعاما} أي مما تولينا نحن احداثه ولم يقدر على توليه غيرنا
{أَوَ لَمْ يَرَوْاْ أَنَّا خَلَقْنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أنعاما} “Görmediler mi ki Biz, kudretimizin eseri olan şeylerden kendileri için nice davarlar yarattık” yani bizzat var etmeyi üstlendiğimiz ve Bizden başkasının üstlenmeye güç yetiremediği şeylerden [yarattık].
يس (٧٦ - ٧٢)
Yâsîn (72 - 76)
{فَهُمْ لَهَا مالكون} أي خلقناها لأجلهم فملكناها إياهم فهم متصرفون فيها تصرف الملاك مختصون بالانتفاع بها أو فهم لها ضابطون قاهرون
{فَهُمْ لَهَا مالكون} “da onlara sahip olmaktadırlar” yani onları kendileri için yarattık ve kendilerinin mülkiyetine verdik; böylece onlar bu hayvanlar üzerinde maliklerin tasarrufu gibi tasarruf etmekte ve onlardan yararlanmaya mahsus kılınmaktadırlar; yahut onlara hâkim ve boyun eğdiricidirler.
وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ (٧٢)
{وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “Onları kendilerine boyun eğdirdik; işte binekleri onlardandır ve onlardan yerler.” (72)
{وذللناها لَهُمْ} وصيرناها منقادة لهم وإلا فمن كان يقدر عليها لولا تذليله تعالى وتسخيره لها ولهذا ألزم الله سبحانه الراكب أن يشكر هذه النعمة ويسبح بقوله سبحان الذى سخر لنا هذا وماكنا له مقرنين {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ} وهو ما يركب {وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} أي سخرناها لهم ليركبوا ظهرها ويأكلوا لحمها
{وذللناها لَهُمْ} “Onları kendilerine boyun eğdirdik” ve onlara itaatkâr kıldık. Yoksa Allah Teâlâ'nın boyun eğdirmesi ve musahhar kılması olmasaydı kimin bunlara gücü yeterdi? Bundan dolayı Allah Sübhânehu, biniciye bu nimete şükretmesini ve: {سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ} “Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın şânı ne yücedir, yoksa bizim buna gücümüz yetmezdi” diyerek tesbihte bulunmasını gerekli kılmıştır. {فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ} “işte binekleri onlardandır” yani binilen hayvandır. {وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ} “ve onlardan yerler” yani sırtlarına binsinler ve etlerini yesinler diye onları hizmetlerine sunduk.
وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ (٧٣)
{وَلَهُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَمَشَارِبُ أَفَلَا يَشْكُرُونَ} “Onlarda kendileri için nice menfaatler ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi?” (73)
{وَلَهُمْ فِيهَا منافع} من الجلود والأوبار وغير ذلك {ومشارب} م ٤ ن اللبن وهو جمع مشرب وهو موضع الشرب أو الشراب {أَفَلاَ يَشْكُرُونَ} الله على إنعام الأنعام
{وَلَهُمْ فِيهَا منافع} “Onlarda kendileri için nice menfaatler... vardır” derilerinden, yünlerinden/kıllarından ve diğer şeylerinden. {ومشارب} “ve içecekler” sütten [içecekler vardır]; meşreb (مشرب) kelimesinin çoğuludur ki içme yeri yahut içilecek şey demektir. {أَفَلاَ يَشْكُرُونَ} “Hâlâ şükretmezler mi?” En'âm (davar) nimetinden ötürü Allah'a şükretmezler mi?
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤)
{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ} “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilâhlar edindiler.” (74)
{واتخذوا من دون الله آلهة لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ} أي لعل أصنامهم تنصرهم إذا حز بهم أمر
{واتخذوا من دون الله آلهة لَّعَلَّهُمْ يُنصَرُونَ} “Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilâhlar edindiler” yani başlarına bir iş geldiğinde putları kendilerine yardım eder ümidiyle [ilâh edindiler].
لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥)
{لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ} “Oysa onlar bunlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir.” (75)
{لاَ يَسْتَطِيعُونَ} أي آلهتهم {نَصَرَهُمْ} نصر عابديهم {وَهُمْ لَهُمْ} أي الكفار للأصنام {جُندٌ} أعوان وشيعة {مُحْضَرُونَ} يخدمونهم ويذبون عنهم أو اتخذوهم لينصروهم عند الله ويشفعوا لهم والأمر على خلاف ماتوهموا حيث هم يوم القيامة جند معدون لهم محضرون لعذابهم لأنهم يجعلون وقود النار
{لاَ يَسْتَطِيعُونَ} “güç yetiremezler” yani ilâhları [güç yetiremez], {نَصَرَهُمْ} “onlara yardıma” kendilerine tapanlara yardım etmeye [güçleri yetmez]. {وَهُمْ لَهُمْ} “ve kendileri onlar için” yani kâfirler putlar için {جُندٌ} “askerlerdir” yardımcılar ve taraftarlardır, {مُحْضَرُونَ} “hazır bulundurulan” onlara hizmet eder ve onları savunurlar. Yahut Allah katında kendilerine yardım etsinler ve şefaatçi olsunlar diye onları [ilâh] edindiler; oysa iş sandıklarının tam aksinedir, çünkü kıyamet günü kendileri onlar için hazırlanmış ve azapları için hazır bulundurulmuş birer askerdirler; zira [putlar da kâfirler de] cehennemin yakıtı kılınacaklardır.
فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٦)
{فَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Öyleyse onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz Biz, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliriz.” (76)
{فَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ} وبضم الياء وكسر الزاي نافع من حزنه وأحزنه يعني فلا يهمك تكذيبهم وأذاهم وجفاءهم {إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} من عداوتهم {وَمَا يعلنون} وإنا مجازوهم عليه نحق مثلك أن يتسلى بهذا الوعيد ويستحضر في نفسه صورة حاله وحالهم في الآخرة حتى ينقشع عنه الهم ولا يرهقه الحزن ومن زعم أن من قرأ إِنا نعلم بالفتح فسدت صلاته وإن اعتقد معناه كفر فقد أخطأ لأنه يمكن حمله على حذف لام التعليل وهو كثير في القرآن والشعر وفي كل كلام وعليه تلبية رسول الله ﷺ أن الحمد
{فَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ} “Öyleyse onların sözü seni üzmesin”. Nâfi‘, yâ harfinin dammesi ve zây harfinin kesresiyle {يُحْزِنْكَ} şeklinde okumuştur; “hazenehû” ve “ahzenehû” (onu üzdü) [kullanımlarındandır]. Yani onların yalanlaması, eziyeti ve kabalığı seni kederlendirmesin. {إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ} “Şüphesiz Biz onların gizlediklerini biliriz” düşmanlıklarından gizlediklerini [biliriz] {وَمَا يعلنون} “ve açığa vurduklarını da” ve Biz onları bununla cezalandıracağız. Senin gibi bir zata yaraşan, bu tehditle teselli bulması, ahirette kendi durumunun ve onların durumunun suretini nefsinde hazır kılmasıdır; tâ ki keder kendisinden dağılsın ve hüzün onu bürümesin. Kim {إِنا نعلم} ifadesini fetha ile [{أَنَّا نَعْلَمُ}] okuyanın namazının bozulacağını ve bu manaya inanırsa kâfir olacağını iddia ederse hata etmiştir; zira bu kıraati ta'lîl (gerekçe) lâm'ının hazfine hamletmek mümkündür; bu da Kur'an'da, şiirde ve her türlü kelamda çokça bulunur. Nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem telbiyesi de bu kabildendir: {أن الحمد والنعمة لك} [ifadesinde]
والنعمة لك كسر أبو حنيفة وفتح الشافعي رحمة الله عليهما وكلاهما تعليل فإن قلت إن كان المفتوح بدلاً من قَوْلُهُمْ كأنه قيل فلا يحزنك أنا نعلم مايسرون وما يعلنون ففساده ظاهر قلت هذا المعنى قائم مع المكسورة إذا جعلتها مفعولة للقول فقد تبين أن تعلق الحزن بكون الله عالما وعدم تعلقه لا يدوران على كسران وفتحها وإنما يدوران على تقديرك فتفصل إن فتحت بأن تقدر معنى التعليل ولا تقدر معنى البدل كما أنك تفصل بتقدير معنى التعليل إذا كسرت ولا تقدره معنى المفعولية ثم إن قدرته كاسراً أو فاتحاً على ما عظم فيه الخطب ذلك القائل فما فيه إلا نهي رسول الله ﷺ عن الحزن على علمه تعالى بسرهم وعلانيتهم والنهي عن حزنه ليس إثباتاً لحزنه بذلك كما في قوله فَلاَ تَكُونَنَّ ظَهيراً للكافرين وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ المشركين وَلاَ تَدْعُ مَعَ الله إلها آخر ونزل في أبي بن خلف حين أخذ عظماً بالياً وجعل يفته بيده ويقول يا محمد أترى الله يحيى هذا بعد مارم فقال رسول الله ﷺ نعم ويبعثك ويدخلك جهنم
Ebû Hanîfe kesre ile [{إِنَّ}], Şâfiî ise fetha ile [{أَنَّ}] okumuştur -Allah her ikisine de rahmet eylesin-; her iki okuyuş da gerekçe (ta'lîl) bildirir. Şayet: “Fetha ile okunan [kısım], sanki 'Bizim onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilmemiz seni üzmesin' denilmiş gibi {قَوْلُهُمْ} ifadesinden bedel kılınırsa bunun bozukluğu açıktır” dersen, derim ki: Bu mana, kesreli okuyuşu {القول} kelimesinin mef'ûlü kıldığında da geçerlidir. Böylece hüznün Allah'ın bilmesiyle irtibatlanması yahut irtibatlanmaması durumunun [kelimenin] kesre veya fetha olmasına bağlı olmadığı, ancak senin takdirine bağlı olduğu açığa kavuşmuştur. Fetha ile okursan ta'lîl manasını takdir edip bedel manasını takdir etmeyerek [meseleyi] çözersin; nitekim kesre ile okuduğunda da mef'ûliyet manasını takdir etmeyip ta'lîl manasını takdir ederek çözersin. Kaldı ki gerek kesre gerekse fetha takdirinde, o sözü söyleyenin meseleyi büyüttüğü o veche göre [değerlendirilse bile], ayette yalnızca Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın onların gizlisini ve açığını bilmesine üzülmekten nehyedilmesi söz konusudur; onun bundan nehyedilmesi ise şu ayetlerde olduğu gibi onun bunu yaptığı/üzüldüğü anlamına gelmez: {فَلاَ تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِّلْكَافِرِينَ} “Sakın kâfirlere arka çıkma!”, {وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Sakın müşriklerden olma!” ve {وَلاَ تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَـهاً آخَرَ} “Allah ile birlikte başka bir ilâha yalvarma!”. Bu ayet, Übey b. Halef hakkında inmiştir; o, çürümüş bir kemiği alıp elinde ufalayarak: “Ey Muhammed! Çürüyüp ufalandıktan sonra Allah'ın bunu dirilteceğini mi sanıyorsun?” demiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Evet, seni de diriltecek ve cehenneme sokacaktır” buyurmuştur.
أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧)
{أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ} “İnsan görmedi mi ki, Biz onu bir nutfeden (spermden) yarattık da şimdi o apaçık bir hasım kesiliverdi?” (77)
{أَوَ لَمْ يَرَ الإنسان أَنَّا خلقناه مِن نطفة}
{أَوَ لَمْ يَرَ الإنسان أَنَّا خلقناه مِن نطفة} “İnsan görmedi mi ki, Biz onu bir nutfeden yarattık”
مذرة خارجة من الإحليل الذي هو قناة النجاسة {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ} بين الخصومة أي فهو على مهانة أصله ودناءة أوله يتصدى لمخاصمة ربه وينكر قدرته على إحياء الميت بعد مارمت عظامه ثم يكون خصامه في ألزم وصف له وألصقه به وهو كونه منشأ من موات وهو ينكر إنشاءه من موات وهو غاية المكابرة
pislik kanalı olan idrar yolundan çıkan bir damla sudan [yarattık]. {فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ} “şimdi o apaçık bir hasım kesiliverdi” husumeti açık [bir düşman oldu]; yani o, aslının hakirliği ve başlangıcının düşüklüğüne rağmen Rabbine hasımlık etmeye cüret etmekte, kemikler çürüdükten sonra O'nun ölüyü diriltme kudretini inkâr etmektedir. Üstelik onun bu hasımlığı, kendisine en lüzumlu ve en yapışık vasfı olan 'ölü/cansız bir maddeden yaratılmış olması' hususundadır; kendisi cansız maddeden var edilmişken cansız maddeden yeniden yaratılışı inkâr etmektedir ki bu da inatçılığın ve büyüklük taslamanın zirvesidir.
وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨)
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ} “Kendi yaratılışını unutup Bize bir misal getirdi: 'Çürümüş gitmişken şu kemikleri kim diriltecek?' dedi.” (78)
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً} بفته العظم {وَنَسِىَ خَلْقَهُ} من المني فهو أغرب من إحياء العظم المصدر مضاف إلى المفعول أي خلقنا إياه قَالَ مَن يُحىِ العظام وَهِىَ رَمِيمٌ هو اسم لما بلي من العظام غير صفة كالرمة والرفات
{وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً} “Bize bir misal getirdi” kemiği ufalamasıyla [misal getirdi], {وَنَسِىَ خَلْقَهُ} “ve kendi yaratılışını unuttu” meniden [yaratılışını unuttu]; oysa bu, kemiğin diriltilmesinden daha şaşırtıcıdır. Masdar mef'ûlüne muzaftır; yani 'Bizim onu yaratmamızı unuttu' demektir. {قَالَ مَن يُحىِ العظام وَهِىَ رَمِيمٌ} “'Çürümüş gitmişken şu kemikleri kim diriltecek?' dedi”. Remîm (رميم), sıfat olmayıp rimme (çürümüş kemik) ve rufât (ufalanmış toprak) gibi çürüyen kemikler için kullanılan bir isimdir;
ولهذا لم يؤنث وقد وقع خبر المؤنث ومن يثبت الحياة في العظام ويقول إن عظام الميتة نجسة لأن الموت يؤثر فيها من قبل أن الحياة تحلها يتشبث بهذه الآية وهي عندنا طاهرة وكذا الشعر والعصب لأن الحياة لا تحلها فلا يؤثر فيها الموت والمراد بإحياء العظام في الآية ردها إلى ما كانت عليه غضة رطبة في بدن حي حساس
müennesin haberi olarak vaki olduğu halde bu sebeple müennes kılınmamıştır. Kemiklerde hayatın bulunduğunu kabul eden ve 'Meytenin kemikleri necistir, zira hayatın onda bulunmasından ötürü ölüm ona tesir eder' diyen kimse bu ayete tutunur. Bizim [Hanefî] mezhebimize göre ise [meytenin kemiği] temizdir; aynı şekilde kıl ve sinir de böyledir; zira bunlarda hayat bulunmaz, dolayısıyla ölüm onlara tesir etmez. Ayette kemiklerin diriltilmesinden maksat ise, onların canlı ve hisseden bir bedende eskiden olduğu gibi taze ve nemli haline döndürülmesidir.
قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩)
{قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir. O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.'” (79)
{قُلْ يُحْيِيهَا الذى أَنشَأَهَا} خلقها {أَوَّلَ مَرَّةٍ} أي ابتداء {وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ} مخلوق {عَلِيمٌ} لا تخفى عليه أجزاؤه وإن تفرقت في البر والبحر فيجمعه ويعيده كما كان
{قُلْ يُحْيِيهَا الذى أَنشَأَهَا} “De ki: 'Onları... yaratan diriltecektir'” onları icat eden [diriltecektir], {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defa” yani başlangıçta. {وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ} “O, her türlü yaratılanı/yaratmayı” her mahlûku {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” karada ve denizde dağılmış olsa bile parçaları O'na gizli kalmaz; binaenaleyh onları toplar ve eskisi gibi iade eder.
الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)
{الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ} “Yeşil ağaçtan sizin için ateş çıkaran O'dur; işte siz ondan yakıp duruyorsunuz.” (80)