بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦)
{بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ (٤٦)} “Bembeyaz, içenlere lezzet veren [bir içki]. (46)”
{بَيْضَآءَ} صفة للكأس {لَذَّةٍ} وصفت باللذة كأنها نفس اللذة وعينها أو ذات لذة {لِلشَّارِبِينَ}
{بَيْضَآءَ} “Bembeyaz” kadehin sıfatıdır. {لَذَّةٍ} “Lezzet veren” sanki lezzetin ta kendisiymiş veya lezzet sahibiymiş gibi lezzetle vasıflanmıştır. {لِلشَّارِبِينَ} “İçenlere”
لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ (٤٧)
{لَا فِيهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا يُنْزَفُونَ (٤٧)} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır ne de onlar ondan dolayı sarhoş olurlar. (47)”
{لاَ فِيهَا غَوْلٌ} أي لا تغتال عقولهم كخمور الدنيا وهو من غاله يغوله غولاً إذا أهلكه وأفسده {وَلاَ هُمْ عَنْهَا يُنزَفُونَ} يسكرون من نزف الشارب إذا ذهب عقله ويقال للسكران نزيف ومنزوف يُنزِفُونَ علي وحمزة أي لا يسكرون أو لا ينزِف شرابهم من أنزف الشارب إذا ذهب عقله أو شرابه
{لاَ فِيهَا غَوْلٌ} “Onda ne bir sersemlik/zarar vardır” yani dünya şarapları gibi onların akıllarını başlarından almaz; bu, bir kimseyi helak edip bozduğunda kullanılan 'gâlehû yagûlühû gavlen' (غاله يغوله غولاً) ifadesindendir. {وَلاَ هُمْ عَنْهَا يُنزَفُونَ} “Ne de onlar ondan dolayı sarhoş olurlar” aklı gittiğinde içen kişi için kullanılan 'nüzife' (نزف) fiilinden olup 'sarhoş olurlar' demektir. Sarhoşa 'nezîf' (نزيف) ve 'menzûf' (منزوف) denir. Ali ve Hamza {يُنزِفُونَ} [şeklinde mâlûm] okumuştur; yani 'sarhoş olmazlar' veya 'içkileri tükenmez' [anlamındadır ki bu da] içenin aklı yahut içkisi tükendiğinde kullanılan 'enzefe' (أنزف) fiilindendir.
وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨)
{وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ (٤٨)} “Yanlarında bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş, iri gözlü [huriler] vardır. (48)”
{وَعِندَهُمْ قاصرات الطرف} قصرن أبصارهن على أزواجهن لا يمددن طرفاً إلى غيرهم {عِينٌ} جمع عيناء أي نجلاء واسعة العين
{وَعِندَهُمْ قاصرات الطرف} “Yanlarında bakışlarını dikmiş [huriler vardır]” bakışlarını eşlerine hasretmişlerdir, başkalarına göz ucuyla dahi bakmazlar. {عِينٌ} “İri gözlü” aynâ (عيناء) kelimesinin çoğuludur; yani necilâ (نجلاء), iri ve güzel gözlü demektir.
كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩)
{كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ (٤٩)} “Sanki onlar saklanmış/korunmuş yumurtalardır. (49)”
{كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَّكْنُونٌ} مصون شبههن ببيض النعام المكنون في الصفاء وبها تشبه العرب النساء وتسميهن بيضات الخدور وعطف
{كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَّكْنُونٌ} “Sanki onlar saklanmış yumurtalardır” korunmuş [yumurtalar gibidirler]. Saflık ve pürüzsüzlükte onları deve kuşunun korunmuş yumurtasına benzetmiştir. Araplar kadınları buna benzetir ve onları 'perdelerin ardındaki yumurtalar' (beydâtü'l-hudûr) diye isimlendirirler. [Şu ifade ise] atfedilmiştir:
فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٥٠)
{فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ (٥٠)} “Bunun üzerine birbirlerine dönüp soruşturmaya başladılar. (50)”
{فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ} يعني أهل الجنة {على بَعْضٍ يتساءلون} على
{فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ} “Bunun üzerine [birbirlerine] dönüp” yani cennet ehli {على بَعْضٍ يتساءلون} “birbirlerine soruşturmaya başladılar” [ifadesi]:
يُطَافُ عَلَيْهِمْ والمعنى يشربون ويتحادثون على الشراب كعادة الشرب قال
{يُطَافُ عَلَيْهِمْ} “Onlara dolaştırılır” [ifadesine atfedilmiştir]. Anlamı: İçerler ve içki ehlinin adeti olduğu üzere kadeh başında sohbet ederler. [Şair] şöyle demiştir:
الصافات (٦٤ - ٥١)
Sâffât (51-64)
{قائل منهم إني كان لي قرين} ... وما بقيت من اللذات إلا ... أحاديث الكرام على المدام ...
{قائل منهم إني كان لي قرين} “İçlerinden bir sözcü: 'Benim bir arkadaşım vardı' dedi” ... “Lezzetlerden geriye sadece ... Kadeh başında cömertlerin hoş sohbetleri kaldı ...”
فيقبل بعضهم على بعض يتساءلون عما جرى لهم وعليهم في الدنيا إلا أنه جىء به ماضيا على ماعرف في اخباره
Birbirlerine dönerek dünyada başlarına gelen ve yaşadıkları şeyleri sorarlar; ancak [Allah'ın] haberlerinde bilindiği üzere [kesinlik bildirmek için] geçmiş zaman kipiyle getirilmiştir.
قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١)
{قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ (٥١)} “İçlerinden bir sözcü dedi ki: 'Gerçekten benim bir arkadaşım vardı.' (51)”
{قَالَ قَآئِلٌ مِّنْهُمْ إِنِّى كَانَ لِى قَرِينٌ}
{قَالَ قَآئِلٌ مِّنْهُمْ إِنِّى كَانَ لِى قَرِينٌ} “İçlerinden bir sözcü: 'Gerçekten benim bir arkadaşım vardı' dedi”
يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢)
{يَقُولُ أَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ (٥٢)} “Derdi ki: 'Sen gerçekten doğrulayanlardan mısın?' (52)”
{يقول أئنك} بهمزتين شامي وكوفي {لَمِنَ المصدقين} بيوم الدين
{يقول أئنك} “Derdi ki: 'Sen gerçekten... misin?'” Şâmî ve Kûfî iki hemze ile [{أَئِنَّكَ}] okumuştur. {لَمِنَ المصدقين} “Doğrulayanlardan” din gününü [tasdik edenlerden].
أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣)
{أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ (٥٣)} “'Öldüğümüz, toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, sahiden biz mi cezalandırılacak/hesaba çekileceğiz?' (53)”
{أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لَمَدِينُونَ} لمجزيون من الدين وهو الجزاء
{أئذا متنا وكنا ترابا وعظاما أئنا لَمَدِينُونَ} “'Öldüğümüz, toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, sahiden biz mi hesaba çekileceğiz/cezalandırılacağız?'” ceza ve karşılık anlamına gelen 'dîn' (الدين) kökünden olup karşılık görecek [kimseler miyiz?] demektir.
قَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤)
{قَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ (٥٤)} “[O sözcü yanındakilere] dedi ki: 'Siz bakar mısınız / görür müsünüz?' (54)”
{قَالَ} ذلك القائل {هَلْ أَنتُمْ مُّطَّلِعُونَ} إلى النار لأريكم ذلك القرين قيل إن في الجنة كوى ينظر أهلها منها إلى أهل النار أو قال الله تعالى لأهل الجنة هل أنتم مطلعون إلى النار فتعلموا أين منزلتكم من منزلة أهل النار
{قَالَ} “Dedi ki” o sözcü söyleyen kişi {هَلْ أَنتُمْ مُّطَّلِعُونَ} “Siz bakar mısınız?” ateşe, ta ki size o arkadaşı göstereyim. Cennette, ehlinin cehennem ehline bakacağı pencereler olduğu söylenmiştir. Yahut Allah Teâlâ cennet ehline: “Ateşe bir bakar mısınız; böylece cehennem ehlinin mertebesine nispetle kendi makamınızı bilesiniz” demiştir.
فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٥٥)
{فَاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ (٥٥)} “Derken baktı ve onu cehennemin tam ortasında gördü. (55)”
{فاطلع} المسلم {فرآه} أي قرينة {فِى سَوَآءِ الجحيم} في وسطها
{فاطلع} “Derken baktı” Müslüman olan [kimse], {فرآه} “onu gördü” yani arkadaşını {فِى سَوَآءِ الجحيم} “cehennemin tam ortasında” ortasında [gördü].
قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦)
{قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ (٥٦)} “Dedi ki: 'Allah'a yemin ederim ki, neredeyse beni de helak edecektin!' (56)”
{قَالَ تالله إِن كِدتَّ لَتُرْدِينِ} إن مخففة من الثقيلة وهي تدخل على كاد كما تدخل على كان واللام هي الفارقة بينها وبين النافية والإرداء الإهلاك وبالياء في الحالين يعقوب
{قَالَ تالله إِن كِدتَّ لَتُرْدِينِ} “Dedi ki: 'Allah'a yemin ederim ki, neredeyse beni de helak edecektin'” Buradaki {إِنْ} (in), şeddeli 'inne'den (إنّ) hafifletilmiştir; 'kâne'ye girdiği gibi 'kâde'nin başına da gelir. [Başındaki] lâm ise onunla olumsuzluk bildiren [in] arasındaki farkı belirten [lâm-ı fârıka]dır. İrdâ (الإرداء) helak etmek demektir. Yâ harfi ile [{لَتُرْدِينِي}] her iki durumda da (vasıl ve vakıf) Ya'kūb'un kıraatidir.
وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧)
{وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٥٧)} “'Rabbimin nimeti olmasaydı, mutlaka ben de [azaba] getirilenlerden olurdum.' (57)”
{وَلَوْلاَ نِعْمَةُ رَبِّى} وهي العصمة والتوفيق في الاستمساك بعروة الإسلام {لَكُنتُ مِنَ المحضرين} من الذين أحضروا العذاب كما أحضرته أنت وأمثالك
{وَلَوْلاَ نِعْمَةُ رَبِّى} “Rabbimin nimeti olmasaydı” o da İslam kulpuna sımsıkı sarılmadaki koruma (ısmet) ve muvaffakiyettir. {لَكُنتُ مِنَ المحضرين} “Mutlaka ben de getirilenlerden olurdum” senin ve benzerlerinin getirildiği gibi azaba hazır edilenlerden [olurdum].
أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩)
{أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ (٥٨) إِلَّا مَوْتَتَنَا الْأُولَى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٥٩)} “'Biz bir daha ölmeyecek miyiz? (58) Yalnızca ilk ölümümüz [vardı] ve biz azaba da uğratılmayacağız, [öyle mi]?' (59)”
{أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلاَّ مَوْتَتَنَا الأولى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} الفاء للعطف على محذوف تقديره أنحن مخلدون منعمون فما نحن بميتين
{أَفَمَا نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلاَّ مَوْتَتَنَا الأولى وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “'Biz bir daha ölmeyecek miyiz? Yalnızca ilk ölümümüz [vardı] ve biz azaba da uğratılmayacağız, [öyle mi]?'” Fâ harfi, hazfedilmiş bir ifadeye atıftır; takdiri: “Biz ebedi ve nimetler içinde miyiz, biz ölmeyecek miyiz...”
ولا معذبين والمعنى أن هذه حال المؤمنين وهو أن لا يذوقوا إلا الموتة الأولى بخلاف الكفار فإنهم فيما يتمنون فيه الموت كل ساعة وقيل لحكيم ما شر من الموت قال الذي يتمنى فيه الموت وهذا قول يقوله المؤمن تحدثا بنعمة الله بمسمع من قرينه ليكون توبيخاً له وزيادة تعذيب وموتتنا نصب على المصدر والاستثناء متصل تقديره ولا نموت إلا مرة أو منقطع وتقديره لكن الموتة الأولى قد كانت في الدنيا ثم قال لقرينه تقريعاً له
“...ve azap da görmeyecek miyiz?” [şeklindedir]. Anlamı şudur: Bu müminlerin halidir; o da ilk ölümden başkasını tatmamalarıdır. Kafirler ise böyle değildir; onlar her an ölümü temenni ettikleri bir durumdadırlar. Hikmet ehlinden birine: “Ölümden daha kötü olan nedir?” diye sorulmuş, o da: “İçinde ölümün temenni edildiği durumdur” demiştir. Bu, müminin arkadaşının işiteceği şekilde Allah'ın nimetini dile getirmek, onu azarlamak ve azabını artırmak için söylediği bir sözdür. {مَوْتَتَنَا} kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur. İstisna muttasıldır, takdiri: “Biz bir defadan başka ölmeyiz”; yahut munkatıdır, takdiri ise: “Fakat ilk ölüm dünyada gerçekleşmişti” şeklindedir. Sonra arkadaşına onu kınamak amacıyla şöyle dedi:
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠)
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٠)} “Şüphesiz bu, gerçekten büyük kurtuluşun ta kendisidir. (60)”
{إِنَّ هذا} أي الأمر الذي نحن فيه {لهو الفوز العظيم} ثم قال الله عز وجل
{إِنَّ هذا} “Şüphesiz bu” yani içinde bulunduğumuz durum {لهو الفوز العظيم} “büyük kurtuluşun ta kendisidir”. Sonra Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu:
لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ (٦١)
{لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ (٦١)} “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar! (61)”
{لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ العاملون} وقيل هو أيضاً من كلامه
{لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ العاملون} “Çalışanlar böylesi için çalışsınlar”. Bunun da o [mümin] kimsenin sözünden olduğu söylenmiştir.
أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢)
{أَذَلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ (٦٢)} “Ziyafet/konaklama ikramı olarak bu mu daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı? (62)”
{أذلك خَيْرٌ نُّزُلاً} تمييز {أَمْ شَجَرَةُ الزقوم} أي نعيم الجنة وما فيها من اللذات والطعام والشراب خير نزلاً أم شجرة الزقوم خير نزلا والنزل مايقام للنازل بالمكان من الرزق والزقوم شجر مر يكون بتهامة
{أذلك خَيْرٌ نُّزُلاً} “Bu mu ziyafet olarak daha hayırlıdır” [ifadesinde 'nüzulen'] temyizdir. {أَمْ شَجَرَةُ الزقوم} “Yoksa zakkum ağacı mı?” Yani cennet nimeti ve oradaki lezzetler, yiyecekler ve içecekler mi konaklama ikramı olarak daha hayırlıdır, yoksa zakkum ağacı mı konaklama olarak daha hayırlıdır? Nüzül (النزل), bir yere konaklayana hazırlanan rızıktır. Zakkum ise Tihâme bölgesinde bulunan acı bir ağaçtır.
إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣)
{إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ (٦٣)} “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne (sınav ve azap) kıldık. (63)”
{إِنَّا جعلناها فِتْنَةً للظالمين} محنة وعذاباً لهم في الآخرة أو ابتلاء لهم في الدنيا وذلك أنهم قالوا كيف يكون في النار شجرة والنار تحرق الشجر فكذبوا
{إِنَّا جعلناها فِتْنَةً للظالمين} “Şüphesiz biz onu zalimler için bir fitne kıldık” ahirette onlar için bir mihnet ve azap, yahut dünyada onlar için bir imtihan kıldık. Şöyle ki onlar: “Ateş ağacı yakıp kül ederken ateşte nasıl ağaç olur?” dediler ve yalanladılar.
إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤)
{إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤)} “Gerçekten o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. (64)”
{إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الجحيم} قيل منبتها في قعر جهنم وأغصانها ترتفع إلى دركاتها
{إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِى أَصْلِ الجحيم} “Gerçekten o, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır” [Bununla ilgili olarak] bittiği yerin cehennemin dibi olduğu, dallarının ise onun derekelerine (tabakalarına) kadar yükseldiği söylenmiştir.
طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥)
{طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ (٦٥)} “Onun tomurcukları/meyveleri sanki şeytanların başları gibidir. (65)”
{طلعها كأنه رؤوس الشياطين} الطلع للنخلة فاستعير لما طلع من شجرة الزقوم من حملها وشبه برؤوس الشياطين للدلالة على تناهيه في الكراهة وقبح المنظر هائلة جداً
{طلعها كأنه رؤوس الشياطين} “Onun tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir” Tal' (طلع) hurma ağacına aittir; zakkum ağacından çıkan meyvesi için eğreti olarak (istiâre yoluyla) kullanılmıştır. Son derece iğrenç, çirkin ve son derece korkunç bir görünüme sahip olduğunu belirtmek için şeytanların başlarına benzetilmiştir.
فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)
{فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٦٦)} “Şüphesiz onlar mutlaka ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır. (66)”
{فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا} من الشجرة أي من طلعها {فَمَالِئُونَ مِنْهَا البطون} فمالئون بطونهم لما يغلبهم من الجوع الشديد
{فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْهَا} “Kuşkusuz onlar ondan mutlaka yiyeceklerdir” o ağaçtan, yani onun meyvesinden/tomurcuğundan; {فَمَالِئُونَ مِنْهَا البطون} “ve karınları ondan dolduracaklardır” kendilerini bastıran şiddetli açlıktan ötürü karınlarını onunla dolduracaklardır.
ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧)
{ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ (٦٧)} “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır. (67)”
{ثم إن لهم عليها} على أكلهم {لَشَوْباً} لخلطاً ولمزاجاً {مِّنْ حَمِيمٍ} ماء حار يستوي وجوههم ويقطع أمعائهم كما قال في صفة شراب أهل الجنة ومزاجه من تسنيم والمعنى ثم إنهم يملئون البطون من شجرة الزقوم وهو حار يحرق بطونهم ويعطشهم فلا يسقون إلا بعد ملى تعذيباً لهم بذلك العطش ثم يسقون ما هو أحر وهو الشراب المشوب بالحميم
{ثم إن لهم عليها} “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine vardır” onu yemelerinin üzerine {لَشَوْباً} “bir karışım” bir katkı ve karışım {مِّنْ حَمِيمٍ} “kaynar sudan” yüzlerini dağlayan ve bağırsaklarını parçalayan sıcak bir sudan [katkı vardır]; nitekim cennet ehlinin içeceğinin vasfında: {وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ} “Onun karışımı Tesnîm'dendir” buyrulmuştur. Anlamı şudur: Sonra onlar karınlarını zakkum ağacından doldururlar; o ise sıcaktır, karınlarını yakar ve onları susatır. Bu susuzlukla onlara azap etmek için ancak uzun bir süre sonra kendilerine su verilir; ardından daha da sıcak olan bir şey, yani kaynar su katılmış içecek içirilir.
ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨)
{ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ (٦٨)} “Sonra şüphesiz onların dönecekleri yer mutlaka yine o çılgın ateştir. (68)”
{ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الجحيم} أي أنهم يذهب بهم عن مقارهم ومنازلهم في الجحيم وهي الدركات التي أسكنوها إلى شجرة الزقوم فيأكلون إلى أن يمتلؤا ويسقون بعد ذلك ثم يرجعون إلى دركاتهم ومعنى التراخى فى ذلك ظاهر
{ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الجحيم} “Sonra şüphesiz onların dönecekleri yer mutlaka yine cehennemdir” Yani onlar cehennemdeki yerlerinden ve yurtlarından -ki bunlar yerleştirildikleri tabakalardır (dereke)- zakkum ağacına götürülürler, doyuncaya kadar yerler, bundan sonra kendilerine içecek verilir ve sonra tekrar derekelerine döndürülürler. Bundaki terâhî (zaman aralığı/tedricilik) anlamı açıktır.
إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)
{إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ (٦٩) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ (٧٠)} “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular da kendileri de onların peşinden koşturulup duruyorlar. (69-70)”
{إنهم ألفوا آباءهم ضالين فهم على آثارهم يُهْرَعُونَ} علل استحقاقهم للوقوع في تلك الشدائد بتقليد الآباء في الدين واتباعهم إياهم في الضلال وترك اتباع الدليل والإهراع: الإسراع الشديد كأنهم يحثون حثاً
{إنهم ألفوا آباءهم ضالين فهم على آثارهم يُهْرَعُونَ} “Çünkü onlar, babalarını sapıklıkta buldular da kendileri de onların peşinden koşturulup duruyorlar” Bu şiddetli azaplara düşmeyi hak etmelerinin gerekçesini, dinde babalarını taklit etmeleri, sapıklıkta onlara uymaları ve delile tâbi olmayı terk etmeleri olarak açıkladı. el-İhrâ' (الإهراع); şiddetli bir şekilde acele edip koşmaktır, sanki hızla sevk ediliyor gibidirler.
وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١)
{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ (٧١)} “Andolsun ki onlardan önce, evvelkilerin çoğu da sapmıştı. (71)”
{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ} قبل قومك قريش {أَكْثَرُ الأولين} يعني الأمم الخالية بالتقليد وترك النظر والتأمل
{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ} “Andolsun ki onlardan önce sapmıştı” senin kavmin olan Kureyş'ten önce {أَكْثَرُ الأولين} “evvelkilerin çoğu” yani geçmiş ümmetler, taklit ve [akıl yürütüp] düşünmeyi terk etmek suretiyle [sapmıştı].
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢)
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ (٧٢)} “Andolsun biz onların içine uyarıcılar da göndermiştik. (72)”
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُّنذِرِينَ} أنبياء حذروهم العواقب
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُّنذِرِينَ} “Andolsun biz onların içine uyarıcılar göndermiştik” onları akıbetler konusunda uyaran peygamberler [göndermiştik].
فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)
{فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)} “Bak o uyarılanların akıbeti nasıl oldu! (73)”
{فانظر كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ المنذرين} أي الذين أنذروا وحذروا أي أهلكوا جميعاً
{فانظر كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ المنذرين} “Bak o uyarılanların akıbeti nasıl oldu” yani uyarılıp korkutulanların [akıbeti nasıl oldu]; hepsi helak edildiler.
إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)
{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (٧٤)} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna. (74)”
{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} أي إلا الذين آمنوا منهم وأخلصوا لله دينهم أو أخلصهم الله لدينه على القراءتين
{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} “Allah'ın ihlaslı/ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” yani iki kıraate göre onlardan iman edip dinlerini Allah'a halis kılanlar veya Allah'ın Kendi dini için seçip ihlaslı kıldığı kimseler müstesnadır.
وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥)
{وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ (٧٥)} “Andolsun, Nûh bize seslenmişti de biz ne güzel icabet etmiştik! (75)”
ولما ذكر إرسال المنذرين في الأمم الخالية وسوء عاقبة المنذرين أتبع
Geçmiş ümmetlere uyarıcılar gönderildiğini ve uyarılanların kötü akıbetini zikredince, hemen ardından
ذلك ذكر نوح ودعاءه إياه حين أيس من قومه بقوله {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ} دعانا لننجيه من الغرق وقيل أريد به قوله أَنّى مَغْلُوبٌ فانتصر {فَلَنِعْمَ المجيبون} اللام الداخلة على نعم جواب قسم محذوف والمخصوص بالمدح محذوف وتقديره ولقد نادانا نوح فوالله لنعم المجيبون نحن والجمع دليل العظمة والكبرياء والمعنى إنا أجبناه أحسن الإجابة ونصرناه على أعدائه وانتقمنا منهم بأبلغ ما يكون
buna Nûh'u ve kavminden ümidini kestiği andaki şu duası ile Allah'a yalvarışını ekledi: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ} “Andolsun, Nûh bize seslenmişti” kendisini boğulmaktan kurtarmamız için bize dua etmişti. Bununla: {أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} “Ben yenik düştüm, bana yardım et!” sözünün kastedildiği de söylenmiştir. {فَلَنِعْمَ المجيبون} “Biz ne güzel icabet edenleriz!” {نِعْمَ} üzerine gelen lâm (ل), mahzuf bir yeminin cevabıdır; övgüye mahsus kılınan öge (mahzûf bi'l-medh) ise hazfedilmiştir, takdiri: “Andolsun Nûh bize seslenmişti, Allah'a yemin olsun ki biz ne güzel icabet edenleriz!” şeklindedir. Çoğul kullanımı büyüklük ve azamet delilidir. Anlamı ise: Biz ona en güzel şekilde icabet ettik, düşmanlarına karşı ona yardım ettik ve onlardan olabilecek en beliğ şekilde intikam aldık.
وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦)
{وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦)} “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. (76)”
{ونجيناه وَأَهْلَهُ} ومن آمن به وأولاده {مِنَ الكرب العظيم} وهو الفرق
{ونجيناه وَأَهْلَهُ} “Onu ve ailesini kurtardık” ona iman edenleri ve çocuklarını {مِنَ الكرب العظيم} “o büyük sıkıntıdan” yani boğulmaktan [kurtardık].
وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧)
{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧)} “Ve onun neslini kalıcılar kıldık. (77)”
{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الباقين} وقد فنى غيرهم قال قتادة الناس كلهم من ذرية نوح وكان لنوح ﵇ ثلاة أولاد سام وهو أبو الحرب وفارس الروم وحام وهو أبو السودان من المشرق إلى المغرب
{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الباقين} “Ve onun neslini kalıcılar kıldık” onlardan başkaları ise yok olup gitti. Katâde şöyle demiştir: İnsanların tamamı Nûh'un neslindendir. Nûh aleyhisselâm'ın üç oğlu vardı: Sam ki o Arapların, Farsların ve Rumların atasıdır; Hâm ki o doğudan batıya siyahilerin atasıdır;
الصافات (٨٩ - ٧٨)
Sâffât (78 - 89)
ويافث وهو أبو الترك ويأجوج ومأجوج
ve Yâfes ki o da Türklerin, Ye'cûc ve Me'cûc'ün atasıdır.
وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨)
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨)} “Sonrakiler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık: (78)”
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين} من الأمم هذه الكلمة وهي
{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين} “Sonrakiler arasında ona bıraktık” ümmetlerden şu sözü [bıraktık], o da şudur:
سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩)
{سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩)} “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun! (79)”
{سلام على نُوحٍ} يعني يسلمون عليه تسليماً ويدعون له وهو الكلام المحكي كقولك قرأت سورة أنزلناها {فِى العالمين} أي ثبت هذه التحية فيهم جميعاً يخلو أحد منهم كأنه قيل ثبت الله التسليم على نوح وأدامه في الملائكة والثقلين يسلمون عليه عن آخرهم
{سلام على نُوحٍ} “Nûh'a selâm olsun” yani ona hakkıyla selâm verirler ve onun için dua ederler. Bu, senin "İnzal ettiğimiz sureyi okudum" demen gibi hikâye edilen bir sözdür. {فِى العالمين} “Âlemler içinde” yani bu selamlama hiçbir kimse dışarıda kalmaksızın hepsinde sabit kılındı. Sanki şöyle denilmiştir: Allah, melekler ile cinler ve insanlar (sekaleyn) arasında Nûh'a selâmı sabit ve dâim kıldı; hepsi istisnasız ona selâm verirler.
إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠)
{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠)} “Şüphesiz biz, muhsinleri (iyilik edenleri) böyle mükâfatlandırırız. (80)”
{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} علل مجازاته بتلك التكرمة السنية بأنه كان محسناً
{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “Şüphesiz biz, muhsinleri böyle mükâfatlandırırız” onun bu yüce ikramla mükâfatlandırılmasının gerekçesini, muhsin (iyi amel sahibi) oluşuna bağladı.
إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١)
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١)} “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı. (81)”
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} ثم علل كونه محسناً بأنه كان عبداً مؤمناً ليريك جلالة محل الإيمان وأنه القصارى من صفات المدح والتعظيم
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} “Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı” Sonra sana imanın makamının yüceliğini ve onun övgü ile tazim sıfatlarının en nihai noktası olduğunu göstermek için muhsin oluşunu mümin bir kul olmasına bağladı.
ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢)} “Sonra diğerlerini suda boğduk. (82)”
{ثم أغرقنا الآخرين} أى الكفرين
{ثم أغرقنا الآخرين} “Sonra diğerlerini suda boğduk” yani kâfirleri.
وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣)
{وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣)} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarından (aynı yoldan gidenlerden) idi. (83)”
{وَإِنَّ من شِيَعتِهِ لإبْراهِيمَ} أي من شيعة نوح أي ممن شايعه على أصول الدين أو شايعه على التصلب في دين الله ومصابرة المكذبين وكان بين نوح وإبراهيم ألفان وستمائة وأربعون سنة وما كان بينهما إلا نبيان هود وصالح
{وَإِنَّ من شِيَعتِهِ لإبْراهِيمَ} “Şüphesiz İbrâhim de onun taraftarlarındandı” yani Nûh'un taraftarlarındandı; dinin asıllarında ona uyan veya Allah'ın dininde sebat göstermede ve yalanlayıcılara sabretmede ona tâbi olan kimselerdendi. Nûh ile İbrâhim arasında iki bin altı yüz kırk yıl vardı ve bu ikisi arasında yalnızca iki peygamber, Hûd ve Sâlih bulunmaktaydı.
إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤)
{إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤)} “Hani o, Rabbine selim (arınmış) bir kalp ile gelmişti. (84)”
{إِذْ جَاء رَبَّهُ} إذ تعلق بما في الشيعة من معنى المشايعة يعني وإن ممن شايعه على دينه وتقواه حين جاء ربه {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} من الشرك أو من آفات القلوب لإبراهيم أو بمحذوف وهو اذكر ومعنى المجىء بقلبه ربه أنه أخلص الله قلبه وعلم الله ذلك منه فضرب المجيء مثلا لذلك
{إِذْ جَاء رَبَّهُ} “Hani o, Rabbine gelmişti” İbrâhim kelimesine veya {شِيعَتِهِ} lafzındaki taraftarlık manasına bağlıdır; yani Rabbine geldiğinde dininde ve takvasında ona tâbi olanlardandı. {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “Selim bir kalp ile” şirkten veya kalbin afetlerinden arınmış [bir kalp ile] ya da mahzuf bir fiile bağlıdır ki o da "hatırla" (izkür) demektir. Kalbiyle Rabbine gelmesinin anlamı; kalbini Allah'a halis kılması ve Allah'ın bunu ondan bilmesidir; gelmek fiili bunun için bir temsil olarak kullanılmıştır.
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥)
{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥)} “Hani o, babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Neye tapıyorsunuz?' (85)”
{إِذْ} بدل من الأولى {قَالَ لأَِبِيهِ وَقَوْمِهِ ماذا تعبدون}
{إِذْ} “Hani” birinci {إِذْ} lafzından bedeldir. {قَالَ لأَِبِيهِ وَقَوْمِهِ ماذا تعبدون} “Babasına ve kavmine: 'Neye tapıyorsunuz?' demişti”
أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦)
{أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦)} “Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz? (86)”
{أئفكا آلهة دون الله تريدون} أثفكا مفعول له تقديره أترون آلهة من دون الله افكار وأنما قدم المفعول به على الفعل العناية وقدم المفعول له على المفعول به لأنه كان الأهم عنده أن يكافحهم بأنهم على إفك وباطل في شركهم ويجوز أن يكون إِفْكاً مفعولاً به أي أتريدون إفكاً ثم فسر الإفك بقوله آلِهَةً دُونَ الله على أنها إفك في نفسها أو حالاً أي أتريدون آلهة من دون الله آفكين
{أئفكا آلهة دون الله تريدون} “Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz?” {إِفْكاً} mef'ûlün leh'tir; takdiri: "Yalan ve iftira sebebiyle mi Allah'tan başka ilahlar istiyorsunuz?" şeklindedir. Vurgu ve önem sebebiyle mef'ûlün bih fiilden önce getirilmiştir. Mef'ûlün leh ise mef'ûlün bih'in önüne geçirilmiştir; zira onun nezdinde en mühim olan husus, şirklerinde bir iftira ve batıl üzere olduklarını yüzlerine vurmaktı. {إِفْكاً} kelimesinin mef'ûlün bih olması da caizdir; yani "Bir iftira mı istiyorsunuz?" demektir, ardından kendi zatında bir yalan ve iftira olması hasebiyle iftirayı {آلِهَةً دُونَ الله} “Allah'tan başka ilahlar” sözüyle açıklamıştır. Yahut hâl olması da mümkündür; yani "İftiracılar olarak mı Allah'tan başka ilahlar istiyorsunuz?" demektir.
فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧)
{فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧)} “O halde Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir? (87)”
{فَمَا ظَنُّكُم} أيّ شيء ظنكم {بِرَبِّ العالمين} وأنتم تعبدون غيره ومارفع بالابتداء والخبر ظنكم أو فما ظنكم به ماذا يفعل بكم وكيف يعاقبكم وقد عبدتم غيره وعلمتم أنه المنعم على الحقيقة فكان حقيقا بالعبادة
{فَمَا ظَنُّكُم} “O halde zannınız nedir” zannınız neye dairdir {بِرَبِّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi hakkında” siz O'ndan başkasına ibadet ederken? {مَا} mübteda olarak merfû, {ظَنُّكُمْ} ise haberidir. Yahut: O'nun hakkında zannınız nedir; başkasına ibadet ettiğiniz ve hakiki nimet verenin O olduğunu bilip O'nun ibadete layık olduğunu gördüğünüz halde O'nun size ne yapacağını ve sizi nasıl cezalandıracağını [sanıyorsunuz]?
فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨)
{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨)} “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı. (88)”
{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النجوم} أي نظر في النجوم رامياً ببصره إلى السماء متفكراً في نفسه كيف يحتال أو أراهم أنه ينظر في النجوم لاعتقادهم علم النجوم فأوهمهم أنه استدل بأمارة على أنه يسقم
{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النجوم} “Bunun üzerine yıldızlara bir göz attı” yani nasıl bir çare ve hile bulacağını kendi içinde düşünerek gözünü göğe dikip yıldızlara baktı. Yahut onların astroloji/yıldız ilmine olan inançlarından dolayı, kendisinin de yıldızlara baktığını onlara gösterdi ve hastalanacağına dair bir alametten delil çıkardığı zannını onlara verdi.
فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩)
{فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩)} “Ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi. (89)”
{فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ} أي مشارف للسقم وهو الطاعون وكان أغلب
{فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ} “Ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi” yani hastalığın eşiğindeyim; bu da veba/taun hastalığıydı ve en yaygın olanıydı.
الإسقام عليهم وكانوا يخافون العدوى ليتفرقوا عنه فهربوا منه إلى عيدهم وتركوه في بيت الأصنام ليس معه أحد ففعل بالأصنام مافعل وقالوا علم النجوم كان حقاً ثم نسخ الاشتغال بمعرفته والكذب حرام إلا إذا عرّض والذي قاله إبراهيم ﵇ معراض من الكلام أي سأسقم أو من الموت في عنقه سقيم ومنه المثل كفى بالسلامة داء ومات رجل فجأة فقالوا مات وهو صحيح فقال أعرابي أصحيح مَن الموت في عنقه أو أراد إني سقيم النفس لكفركم كما يقال انا مريض القلب من
Hastalıklar onların başına çok gelirdi ve bulaşmasından korkarlardı; böylece yanından dağılsınlar diye [bunu söyledi]. Bunun üzerine bayramlarına gitmek üzere onun yanından kaçtılar ve onu put evinde yanında hiç kimse olmadan bıraktılar. O da putlara yapacağını yaptı. Dediler ki: Yıldız ilmi hak idi, sonra onun bilgisiyle meşgul olmak neshedildi. Üstü kapalı kinayeli söz (ta'rîz) hariç yalan haramdır. İbrâhim aleyhisselâm'ın söylediği söz kinayeli (mi'râz) bir sözdür; yani "Hastalanacağım" veya "Boynunda ölüm olan kişi hastadır" demektir. Nitekim: "Sağlıklı olmak dert olarak yeter" darbımeseli bundandır. Bir adam aniden öldüğünde: "Sağlam ve sıhhatli iken öldü" dediler. Bir bedevi: "Boynunda ölüm olan kişi hiç sağlıklı olur mu?" dedi. Yahut: "İnkarınız sebebiyle canım sıkkın/hastayım" manasını kastetmiştir; nitekim: "Falandan ötürü kalbim hastadır"
الصافات (١٠٢ - ٩٠)
Sâffât (90 - 102)
كذا
denilmesi gibi.
فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠)
{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠)} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. (90)”
{فَتَوَلَّوْاْ} فأعرضوا {عَنْهُ مُدْبِرِينَ} أي مولين الأدبار
{فَتَوَلَّوْاْ} “Yüz çevirdiler” uzaklaştılar {عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp ondan” yani arkalarını dönüp giderek.
فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١)
{فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١)} “Bunun üzerine gizlice onların ilahlarının yanına vardı da: 'Yemiyor musunuz?' dedi. (91)”
{فراغ إلى آلهتهم} فمال إليهم سراً {فَقَالَ} استهزاء {أَلآ تَأْكُلُونَ} وكان عندها طعام
{فراغ إلى آلهتهم} “Bunun üzerine ilahlarının yanına vardı” gizlice onlara yöneldi. Alay ederek {فَقَالَ} “dedi”: {أَلآ تَأْكُلُونَ} “Yemiyor musunuz?” Zira yanlarında yemek vardı.
مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢)
{مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢)} “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz? (92)”