Binûn

Sâffât — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{مَا لَكُمْ لاَ تَنطِقُونَ} والجمع بالواو والنون لما أنه خاطبها خطاب من يعقل

{مَا لَكُمْ لاَ تَنطِقُونَ} “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?” Çoğulun vâv ve nûn ile yapılması, onlara akıl sahibi varlıklara hitap eder gibi hitap etmiş olmasındandır.

فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣)

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣)} “Bunun üzerine sağ eliyle var gücüyle onlara bir darbe indirdi. (93)”

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً} فأقبل عليهم مستخفياً كأنه قال فضربهم ضرباً لأن راغ عليهم بمعنى ضربهم أو فراغ عليهم يضربهم ضرباً أي ضارباً {باليمين} أي ضرباً شديداً بالقوة لأن اليمين أقوى الجارحتين وأشدهما أو بالقوة والمتانة أو بسبب الحلف الذي سبق منه وهو قوله تالله لأكيدن أصنامكم

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً} “Bunun üzerine onlara bir darbe indirdi” gizlice üzerlerine yöneldi; sanki [Allah] "onlara öyle bir vurdu ki" demiştir. Çünkü {راغ عليهم} ifadesi "onlara vurdu" manasındadır. Yahut onlara vurarak yöneldi demektir. {باليمين} “sağ eliyle” yani kuvvetle şiddetli bir vuruşla [vurdu]; zira sağ el iki organdan daha güçlüsü ve daha kuvvetlisidir. Yahut güç ve sağlamlıkla [vurdu] veya daha önce kendisinden sadır olan {تالله لأكيدن أصنامكم} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” sözündeki yemini sebebiyle [vurdu].

فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤)

{فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤)} “Bunun üzerine koşarak ona doğru geldiler. (94)”

{فَأَقْبَلُواْ إِلَيْهِ} إلى إبراهيم {يَزِفُّونَ} يسرعون من الزفيف وهو الإسراع يُزِفون حمزة من أزفّ إذا دخل في الزفيف إزفافاً فكأنه قد رآه بعضهم يكسرها وبعضهم لم يره فأقبل من رآه مسرعاً نحوه ثم جاء من لم يره يكسرها فقال لمن رآه من فعل هذا بآلهتنا إِنَّهُ لَمِنَ الظالمين فأجابوه على سبيل التعريض بقولهم سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إبراهيم ثم قالوا بأجمعهم نحن نعبدها وأنت تكسرها فأجابهم بقوله

{فَأَقْبَلُواْ إِلَيْهِ} “Ona doğru geldiler” İbrâhim'e doğru {يَزِفُّونَ} “koşarak” hızla geldiler; bu kelime hızlanmak manasındaki 'zezîf' kökündendir. Hamza {يُزِفون} şeklinde [if'âl babından] okumuştur ki bu da hızlanmaya girdiğinde kullanılan {أزفّ} fiilindendir. Sanki onların bir kısmı onu [putları] kırarken görmüş, bir kısmı ise görmemişti. Onu gören kişi hızla ona doğru yöneldi. Sonra onu kırarken görmeyenler geldi ve onu görene: {من فعل هذا بآلهتنا إِنَّهُ لَمِنَ الظالمين} “İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerdendir” dedi. Onlar da üstü kapalı bir tarzda (ta'rîz ile): {سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إبراهيم} “Kendisine İbrâhim denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik” diyerek cevap verdiler. Sonra hepsi birden: "Biz onlara tapıyoruz, sen ise onları kırıyorsun" dediler. O da onlara şu sözüyle cevap verdi:

قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥)

{قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥)} “[İbrâhim]: 'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' dedi. (95)”

{قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} بأيديكم

{قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “'Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?' dedi” kendi ellerinizle [yonttuğunuz şeylere].

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦)

{وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦)} “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır. (96)”

{والله خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} وخلق ما تعملونه من الأصنام أو ما مصدرية أي وخلق أعمالكم وهو دليلنا في خلق الأفعال أي الله خالقكم وخالق أعمالكم فلم تعبدون غيره

{والله خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” ve putlardan yaptığınız şeyleri de O yaratmıştır. Yahut {ما} masdariyyedir; yani "ve amellerinizi de yaratmıştır" demektir. Bu, fiillerin yaratılması (halku'l-ef'âl) konusunda bizim delilimizdir; yani Allah sizin de yaratıcınızdır, amellerinizin de yaratıcısıdır, o halde neden O'ndan başkasına tapıyorsunuz?

قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧)

{قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧)} “'Onun için bir bina yapın da onu çılgınca yanan ateşe atın' dediler. (97)”

{قَالُواْ ابنوا لَهُ} أي لأجله {بنيانا} من الحجر طوله ثلاثون ذراعاً وعرضه عشرون ذراعاً {فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم} في النار الشديدة وقيل كل نار بعضها فوق بعض فهي جحيم

{قَالُواْ ابنوا لَهُ} “Dediler: 'Onun için yapın'” yani onun için {بنيانا} “bir bina” taştan; uzunluğu otuz zira, genişliği yirmi zira olan [bir yapı]. {فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم} “onu çılgınca yanan ateşe atın” şiddetli ateşe [atın]. Birbirinin üstüne yığılmış her ateşe cehîm dendiği de söylenmiştir.

فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨)

{فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨)} “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en alçaklar kıldık. (98)”

{فَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} بإلقائه في النار {فجعلناهم الأسفلين} المقهورين عند الإلقاء فخرج من النار

{فَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler” onu ateşe atmak suretiyle {فجعلناهم الأسفلين} “fakat biz onları en alçaklar kıldık” [onu ateşe] atma anında yenilgiye uğramış kimseler [yaptık] ve o ateşten [sağ salim] çıktı.

وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩)

{وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩)} “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola iletecektir.' (99)”

{وَقَالَ إِنِّى ذَاهِبٌ إلى رَبِّى} إلى موضع أمرني بالذهاب إليه {سَيَهْدِينِ} سيرشدني إلى ما فيه صلاحي في ديني ويعصمني ويوفقني سيهديني فيهما يعقوب

{وَقَالَ إِنِّى ذَاهِبٌ إلى رَبِّى} “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum'” gitmemi emrettiği yere {سَيَهْدِينِ} “O beni doğru yola iletecektir” dinim hususunda benim için ıslah ve hayır olana beni irşad edecek, beni koruyacak ve muvaffak kılacaktır. Ya'kûb her iki yerde de {سيهديني} şeklinde [yâ ile] okumuştur.

رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠)

{رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠)} “'Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!' (100)”

{رَبِّ هَبْ لِى مِنَ الصالحين} بعض الصالحين يريد الولد لأن لفظ الهبة غلب في الولد

{رَبِّ هَبْ لِى مِنَ الصالحين} “'Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!'” Salihlerden birini; bununla çocuk istemektedir; zira 'hibe' lafzı daha çok evlat hakkında kullanılır.

فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١)

{فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١)} “Biz de ona halim (yumuşak huylu) bir oğul müjdeledik. (101)”

{فبشرناه بغلام حَلِيمٍ} انطوت البشارة على ثلاث على أن الولد غلام ذكر وأنه يبلغ أوان الحلم لأن الصبي لا يوصف بالحلم وأنه يكون حليماً وأي حلم أعظم من حلمه حين عرض عليه أبوه الذبح فقال سَتَجِدُنِى إِن شَاء الله مِنَ الصابرين ثم استسلم لذلك

{فبشرناه بغلام حَلِيمٍ} “Biz de ona yumuşak huylu bir oğul müjdeledik” Bu müjde üç hususu içermektedir: Çocuğun erkek bir evlat olduğunu, olgunluk/akıl çağına (hilm vaktine) ulaşacağını -çünkü küçük çocuk hilm ile vasıflanmaz- ve halim biri olacağını. Babası ona kurban edilmeyi teklif edip de onun: {سَتَجِدُنِى إِن شَاء الله مِنَ الصابرين} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” diyerek buna teslim olduğu andaki hilminden daha büyük hangi hilm olabilir?

فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢)} “[Çocuk] onunla birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Rüyada seni boğazladığımı görüyorum; bir bak, ne dersin?' dedi. O da: 'Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi. (102)”

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السعى} بلغ أن يسعى مع أبيه فى أشغاله وحوائجه ومعه لا يتعلق مبلغ لاقتضائه بلوغهما معا حد السعى ولا بالسعى لأن صلة المصدر لا تتقدم عليه فبقي أن يكون بياناً كأنه لما قال فَلَمَّا بَلَغَ السعى أي الحد الذي يقدر فيه على السعى قبل مع من قال مع أبيه

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السعى} “[Çocuk] onunla birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince” babasıyla birlikte onun işlerinde ve ihtiyaçlarında koşup çabalayacak çağa ulaştığında. {معه} (onunla birlikte) lafzı {بلغ} fiiline taalluk etmez; zira bu, ikisinin birlikte koşma çağına ulaşmasını gerektirirdi. {السعى} lafzına da taalluk etmez; çünkü masdarın sılası (bağlısı) masdarın önüne geçemez. Dolayısıyla bu bir açıklama olarak kalmaktadır; sanki {فَلَمَّا بَلَغَ السعى} yani "çalışıp koşmaya güç yetirebildiği çağa ulaştığında" denilince, "Kiminle beraber?" diye sorulmuş ve "Babasıyla beraber" denilmiştir.

وكان إذ ذاك ابن ثلاث عشرة سنة {قال يا بني} حفص والباقون بكسر الياء {إِنّى أرى فِى المنام أَنِّى أَذْبَحُكَ} وبفتح الياء فيهما حجازي وأبو عمرو قيل له في المنام اذبح

O vakit on üç yaşında idi. {قال يا بني} “dedi: 'Yavrucuğum!'” Hafs ve diğerleri yâ harfinin kesresiyle [{يا بُنَيِّ}] okumuştur. {إِنّى أرى فِى المنام أَنِّى أَذْبَحُكَ} “'Rüyada seni boğazladığımı görüyorum'” Hicaz ehli ve Ebû Amr her iki yâ'nın fethasıyla [{إنّيَ أرى... أنّيَ أذبحك}] okumuştur. Ona rüyada "Boğazla

الصافات (١٠٧ - ١٠٢)

Sâffât (102 - 107)

ابنك ورؤيا الأنبياء وحي كالوحي في اليقظة وإنما لم يقل رأيت لأنه رأى مرة بعد مرة فقد قيل رأى ليلة التروية كأن قائلاً يقول له إن الله يأمرك بذبح ابنك هذا فلما أصبح روّى في ذلك من الصباح إلى الرواح أمن الله هذا الحلم أم من الشيطان فمن ثَمَّ سمي يوم الترويه فلما أمسى رأى مثل ذلك فعرف أنه من الله فمن ثَمَّ سُمي يوم عرفة ثم رأى مثل ذلك في الليلة الثالثة فهم بنحره فسمى اليوم يوم النحر {فانظر مَاذَا ترى} من الرأي على وجه المشاورة لا من رؤية العين ولم يشاوره ليرجع إلى رأيه ومشورته ولكن ليعلم أيجزع أم يصبر تُرِى علي وحمزة أى ماذا تبصر من رأيك وتبديه {قال يا أبت افعل مَا تُؤمَرُ} أي ما تؤمر به وقرء به {سَتَجِدُنِى إِن شَآءَ الله مِنَ الصابرين} على الذبح رُوي أن الذبيح قال لأبيه يا أبت خذ بناصيتي واجلس بين كتفي حتى لا أوذيك إذا أصابتني الشفرة ولا تذبحني وأنت تنظر في وجهي عسى أن ترحمني واجعل وجهي إلى الأرض ويُروى اذبحني وأنا ساجد واقرأ على أمي السلام وإن رأيت أن ترد قميصي على أمي فافعل فإنه عسى أن يكون أسهل لها

oğlunu" denildi. Peygamberlerin rüyası uyanıklıktaki vahiy gibi vahiydir. [İbrâhim'in] {رأيت} (gördüm) demeyip [geniş/şimdiki zaman kipiyle {أَرَى} demesi], defalarca görmüş olmasındandır. Nitekim Terviye gecesinde sanki bir seslenenin kendisine: "Şüphesiz Allah sana şu oğlunu boğazlamanı emrediyor" dediğini gördüğü söylenmiştir. Sabah olunca sabahtan akşama kadar bunun üzerinde iyice düşündü (revvâ); bu rüya Allah'tan mıdır yoksa şeytandan mıdır diye. Bundan dolayı o güne 'Yevmü't-Terviye' (düşünme günü) denildi. Akşam olunca yine aynısını gördü ve bunun Allah'tan olduğunu anladı; bundan dolayı da o güne 'Yevmü Arafât' (bilme günü) denildi. Sonra üçüncü gecede de aynısını görünce onu boğazlamaya azmetti ve o güne 'Yevmü'n-Nahr' (kurban günü) adı verildi. {فانظر مَاذَا ترى} “bir bak, ne dersin?” Gözle görme anlamında değil, istişare yoluyla görüş olarak [ne dersin?]. Onunla istişare etmesi onun görüşüne ve danışmasına başvurmak için değil, telaşlanıp feryat mı edecek yoksa sabır mı gösterecek bilsin diyedir. Ali ve Hamza {تُرِى} şeklinde [if'âl babından] okumuşlardır; yani görüşünden ne görüyorsun ve ne ortaya koyuyorsun? {قال يا أبت افعل مَا تُؤمَرُ} “O da: 'Babacığım! Sana emrolunanı yap' dedi” yani sana emredilen şeyi yap; [bir kıraatte de] {به} ile okunmuştur. {سَتَجِدُنِى إِن شَآءَ الله مِنَ الصابرين} “inşallah beni sabredenlerden bulacaksın” boğazlanmaya [sabredenlerden]. Rivayet edildiğine göre kurban edilecek olan oğul babasına şöyle dedi: "Babacığım, perçemimden tut ve iki omzumun arasına otur ki bıçak bana dokunduğunda sana eziyet vermeyeyim. Yüzüme bakarak beni boğazlama; olur ki bana acırsın. Yüzümü yere doğru çevir." Bir rivayette de: "Beni secde halindeyken boğazla. Anneme selam söyle; eğer gömleğimi anneme geri vermeyi uygun görürsen öyle yap, belki bu onun için teselli olur." [dedi].

فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣)

{فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣)} “Her ikisi de teslim olup [İbrâhim] onu şakağı üzerine yatırınca, (103)”

{فلما أسلما} انقاد الأمر الله وخضعا وعن قتادة أسلم هذا ابنه وهذا نفسه {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} صرعه على جبينه ووضع السكين على حلقه فلم يعمل ثم وضع السكين على قفاه فانقلب السكين ونودي يا إبراهيم قد صدقت الرؤيا رُوي أن ذلك المكان عند الصخرة التي بمنى وجواب لما محذوف تقديره فلما أسلما وتله للجبين

{فلما أسلما} “Her ikisi de teslim olunca” Allah'ın emrine boyun eğip teslimiyet gösterdiler. Katâde'den rivayetle: Biri oğlunu teslim etti, diğeri ise nefsini [teslim etti]. {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “onu şakağı üzerine yatırınca” onu alnının/şakağının üstüne yatırdı ve bıçağı boğazına koydu fakat [bıçak] kesmedi. Sonra bıçağı ensesine koydu, bıçak ters döndü ve: "Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin" diye nida olundu. Bu mekânın Minâ'daki kayanın yanı olduğu rivayet edilmiştir. {لما} edatının cevabı mahzuftur; takdiri: "Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca [işte o büyük lütuf gerçekleşti]" şeklindedir.

وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥)

{وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥)} “Ve ona: 'Ey İbrâhim!' diye seslendik. (104) 'Rüyayı doğruladın/gerçekleştirdin. Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükafatlandırırız.' (105)”

{وناديناه أن يا إبراهيم قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا} أي حققت ما أمرناك به في المنام من تسليم الولد للذبح كان ما كان مما ينطق به الحال ولا يحيط به الوصف من

{وناديناه أن يا إبراهيم قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا} “Ve ona: 'Ey İbrâhim! Rüyayı doğruladın/gerçekleştirdin' diye seslendik” yani çocuğu kurban edilmek üzere teslim etme hususunda rüyada sana emrettiğimiz şeyi tahakkuk ettirdin. Durumun ifade ettiği ve vasfın kuşatamayacağı şekilde meydana gelen olaylar meydana geldi;

استبشارهما وحمدهما لله وشكرهما على ما أنعم به عليهما من دفع البلاء العظيم بعد حلولهما او الجواب قبلنا منه وناديناه معطوف عليه إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين تعليل لتخويل ما خولهما من الفرج بعد الشدة

Her ikisinin de sevinmesi, Allah'a hamd ve şükretmeleri, üzerlerine inen o büyük belanın defedilmesiyle Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetler sebebiyle [yaşadıkları hâller meydana geldi]. Yahut [şartın] cevabı "Ondan kabul ettik" cümlesidir; {وناديناه} ifadesi de ona matuftur. {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “Şüphesiz biz iyilik yapanları böyle mükafatlandırırız” sözü ise, sıkıntıdan sonra kendilerine bahşettiği ferahlığın gerekçesidir.

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)

{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦)} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır. (106)”

{إن هذا لهو البلاء المبين} الاختبار البين الذي يتميز فيه المخلصون من غيرهم أو المحنة البينة

{إن هذا لهو البلاء المبين} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır” İhlaslı olanların başkalarından ayrıştığı apaçık bir sınav veya besbelli bir çetin imtihandır.

وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧)

{وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧)} “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik. (107)”

{وفديناه بذبح} هو ما بذبح وعن ابن عباس هو الكبش الذي قربه هابيل فقبل منه وكان يرعى في الجنة حتى فدي به إسماعيل وعنه لو تمت تلك الذبيحة لسارت سنة وذبح الناس أبناءهم {عظِيمٍ} ضخم الجثة سمين وهي السنة في الأضاحي ورُوي أنه هرب من إبراهيم عند الجمرة فرماه بسبع حصيات حتى أخذه فبقيت سنة في الرمي وروي أنه لما ذبحه قال جبريل الله أكبر الله أكبر فقال الذبيح لا إله إلا الله والله أكبر فقال إبراهيم الله أكبر ولله الحمد فبقي سنة وقد استشهد ابو حنيفة رضى الله عنه بهذه الآية فيمن نذر ذبح ولده أنه يلزمه ذبح شاة والأظهر أن الذبيح إسماعيل وهو قول أبي بكر وابن عباس وابن عمر وجماعة من التابعين رضى الله عنهم لقوله ﵇ أنا ابن الذبيحين فأحدهما جده إسماعيل والآخر أبوه عبد الله وذلك أن عبد المطلب نذر إن بلغ بنوه عشرة أن يذبح آخر ولده تقرباً وكان عبد الله آخراً ففداه بمائة من الإبل

{وفديناه بذبح} “Ve ona bir kurbanlığı fidye verdik” kurban edilen şeydir. İbn Abbâs'tan rivayetle: Bu, Hâbîl'in takdim edip kendisinden kabul olunan ve İsmâil'e fidye oluncaya kadar cennette otlayan koçtur. Yine ondan rivayetle: Eğer o kurban etme işi tamamlansaydı bir sünnet olarak kalır ve insanlar çocuklarını kurban ederlerdi. {عظِيمٍ} “büyük” cüssesi iri, semiz demektir; kurbanlıklarda sünnet olan da budur. Rivayet edildiğine göre o [koç], İbrâhim'den cemrenin yanında kaçmış, o da onu yakalayana kadar yedi taş atmıştır; böylece taş atmak sünnet olarak kalmıştır. Rivayet edildiğine göre onu kestiğinde Cibrîl: "Allâhu ekber Allâhu ekber" demiş; kurban edilen çocuk: "Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber" demiş; İbrâhim de: "Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd" demiştir; böylece bu bir sünnet olarak kalmıştır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh, çocuğunu kurban etmeyi adayan kimsenin bir koyun kesmesi gerektiği hükmüne bu ayetle delil getirmiştir. En zahir ve kuvvetli olan görüşe göre kurban edilmek istenen İsmâil'dir. Bu görüş Ebû Bekir, İbn Abbâs, İbn Ömer ve tâbiînden bir grubun radıyallâhu anhum görüşüdür; nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: "Ben iki kurbanlığın oğluyum" sözü de buna delildir. Bunlardan biri dedesi İsmâil, diğeri ise babası Abdullah'tır. Zira Abdülmuttalib, çocukları ona ulaşırsa Allah'a yakınlaşmak için son çocuğunu kurban edeceğini adamıştı. Sonuncusu Abdullah olunca yüz deve fidye vererek onu kurtardı.

الصافات (١١٣ - ١٠٨)

Sâffât (108 - 113)

ولأن قرني الكبش كانا منوطين في الكعبة في أيدي بني إسماعيل إلى أن احترق البيت في زمن الحجاج وابن الزبير وعن الأصمعي أنه قال سألت أبا عمرو بن العلاء عن الذبيح فقال يا أصمعي أين عزب عنك عقلك ومتى كان اسحق بمكة وإنما كان إسماعيل بمكة وهو الذي بنى البيت مع أبيه والمنحر بمكة وعن علي وابن مسعود والعباس وجماعة من التابعين رضى الله عنهم أنه إسحق ويدل عليه كتاب يعقوب إلى يوسف

Ayrıca koçun iki boynuzu, Haccâc ve İbnü'z-Zübeyr zamanında Beytullah yanıncaya kadar İsmâiloğullarının elinde Kâbe'de asılı duruyordu. Asmaî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya kurban edilmek istenen çocuğu sordum, o da: "Ey Asmaî! Aklın nereye gitti? İshâk ne zaman Mekke'de bulundu ki? Mekke'de bulunan sadece İsmâil idi ve babasıyla birlikte Beyt'i inşa eden de o idi, kurban kesim yeri (menhar) de Mekke'dedir" dedi. Ali, İbn Mes'ûd, Abbâs ve tâbiînden bir gruptan radıyallâhu anhum ise onun İshâk olduğu rivayet edilmiştir. Ya'kûb'un Yûsuf'a

عليهما السلام من يعقوب إسرائيل الله بن إسحق ذبيح الله بن إبراهيم خليل الله وإنما قيل وفديناه وإن كان الفادي إبراهيم ﵇ والله تعالى هو المفتدى منه لأنه الآمر بالذبح لأنه تعالى وهب له الكبش ليفتدي به وههنا إشكال وهو أنه لا يخلوا إما أن يكون ما أتى به إبراهيم ﵇ من بطحه على شقه وإمرار الشفرة على حلقه في حكم الذبح أم لا فإن كان في حكم الذبح فما معنى الفداء والفداء هوالتخليص من الذبح ببدل وإن لم يكن فما معنى قوله قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا وإنما كان يصدقها لو صح منه الذبح أصلاً أو بدلاً ولم يصح والجواب أنه ﵇ قد بذل وسعه وفعل ما يفعل الذابح ولكن الله تعالى جاء بما منع الشفرة أن تمضي فيه وهذا لا يقدح في فعل إبراهيم ووهب الله له الكبش ليقيم ذبحه مقام تلك الحقيقة في نفس إسماعيل بدلاً منه وليس هذا بنسخ منه للحكم كما قال البعض بل ذلك الحكم كان ثابتاً إلا أن المحل الذي أضيف إليه لم يحله الحكم على طريق الفداء دون النسخ وكان ذلك ابتلاء ليستقر حكم الأمر عند المخاطب في آخر الحال على أن المبتغي منه في حق الولد أن يصير قرباناً بنسبة الحكم إليه مكرماً بالفداء الحاصل لمعرة الذبح مبتلى بالصبر والمجاهدة إلى حال المكاشفة وإنما النسخ بعد استقرار المراد بالأمر لا قبله وقد سمي فداء في الكتاب لا نسخا

aleyhimesselâm yazdığı şu mektup da buna delil gösterilir: "Allah'ın İsrâil'i Ya'kûb'dan, Allah'ın kurbanlığı İshâk'ın oğlu, Allah'ın dostu İbrâhim'in oğlu..." Fidyeyi veren İbrâhim aleyhisselâm ve kendisinden fidye ile kurtarılan da kurban kesmeyi emreden Allah Teâlâ olduğu halde "Biz fidye verdik" denilmesi, Allah Teâlâ'nın fidyeyi gerçekleştirmesi için o koçu ona hibe etmesindendir. Burada şöyle bir müşkil/soru ortaya çıkar: İbrâhim aleyhisselâm'ın onu yanı üzerine yatırması ve bıçağı boğazından geçirmesi kurban etme (zebh) hükmünde midir, değil midir? Eğer kurban etme hükmünde ise, fidyenin anlamı nedir? Çünkü fidye, bir bedel karşılığında kurban edilmekten kurtarmaktır. Şayet kurban hükmünde değilse, {قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا} “Rüyayı doğruladın/gerçekleştirdin” sözünün manası nedir? Zira o, rüyayı ancak kurban etme işi bizzat veya bedel yoluyla tahakkuk etseydi doğrulamış olurdu, oysa gerçekleşmedi. Cevap şudur: [İbrâhim] aleyhisselâm elinden gelen gayreti göstermiş ve kurban edenin yaptığı her şeyi yapmıştır; fakat Allah Teâlâ bıçağın kesip geçmesini engelleyen bir mani var etmiştir. Bu da İbrâhim'in fiiline bir noksanlık getirmez. Allah Teâlâ koçun kurban edilmesini İsmâil'in bizzat kendisinin yerine geçecek bir bedel kılmak üzere koçu ona hibe etmiştir. Bu durum bazılarının iddia ettiği gibi hükmün neshedilmesi (kaldırılması) değildir; bilakis o hüküm sabitti, ancak hükmün nispet edildiği mahal (kurban edilecek kişi), nesih yoluyla değil fidye yoluyla hükmün dışına çıkarılmıştır. Bu durum, muhatabın nezdinde emrin hükmünün son anda kesinleşmesi için bir imtihan idi; öyle ki çocuk hakkında istenen şey, kurban edilme sıkıntısına karşılık gerçekleşen fidye ile ikram olunarak ve keşf/kurtuluş anına kadar sabır ve mücahede ile imtihan edilerek hükmün kendisine nispet edilmesi suretiyle bir kurban olmasıdır. Nesih ise emrin muradı sabit ve yerleşik olduktan sonra olur, öncesinde olmaz; nitekim Kitap'ta da buna nesih değil 'fidye' denilmiştir.

وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩)

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩)} “Ve sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (108) İbrâhim'e selam olsun! (109)”

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين} ولا وقف عليه لأن {سلام على إبراهيم} مفعول وَتَرَكْنَا

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين} “Ve sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık” Burada durulmaz (vakıf yapılmaz); çünkü {سلام على إبراهيم} “İbrâhim'e selam olsun” cümlesi {وَتَرَكْنَا} fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir).

كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠)

{كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠)} “İşte biz iyilik yapanları böyle mükafatlandırırız. (110)”

{كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} ولم يقل إنا كذلك هنا كما في غيره لأنه قد سبق في هذه القصة فاستخف بطرحه اكتفاء بذكره مرة عن ذكره ثانية

{كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “İşte biz iyilik yapanları böyle mükafatlandırırız” Başka yerlerde olduğu gibi burada {إنا كذلك} dememiştir; çünkü bu kıssada daha önce geçmişti, dolayısıyla bir kere zikredilmesinin ikinci defa zikredilmesine kifayet etmesi sebebiyle [vurgu zamiri] hafifletilerek hazfedilmiştir.

إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢)

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢)} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. (111) Ve biz ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshâk'ı müjdeledik. (112)”

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين وبشرناه بإسحاق نَبِيّاً} حال مقدرة من اسحق ولا بد من تقدير مضاف محذوف أي وبشرناه بوجود

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين وبشرناه بإسحاق نَبِيّاً} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. Ve biz ona bir peygamber olarak İshâk'ı müjdeledik” [Âyetteki {نَبِيّاً} lafzı] İshâk'tan mukadder bir haldir. Mahzuf bir muzâfın takdir edilmesi gerekir; yani "İshâk'ın varlığını

إسحق نبياً أي بأن يوجد مقدرة نبوّته فالعامل في الحال الوجود لا البشارة {مِّنَ الصالحين} حال ثانية وورودها على سبيل الثناء لأن كل نبي لا بد وأن يكون من الصالحين

bir peygamber olarak müjdeledik" yani peygamberliği takdir edilmiş olarak var olacağını [müjdeledik]. Dolayısıyla halin amili müjdeleme değil, var oluştur. {مِّنَ الصالحين} “salihlerden” ikinci haldir; bunun gelmesi övgü kabilindendir; zira her peygamberin mutlaka salihlerden olması gerekir.

وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)

{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣)} “Ona da İshâk'a da bereket verdik. İkisinin soyundan iyi davranan da var, açıkça kendine zulmeden de. (113)”

{وباركنا عليه وعلى إسحاق} أى أفضلنا عليهما بركات الدين والدنيا وقيل باركنا على إبراهيم في أولاده وعلى إسحق بأن أخرجنا من صلبه ألف نبي أولهم يعقوب وآخرهم عيسى ﵈ {وَمِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} مؤمن {وظالم لِّنَفْسِهِ} كافر {مُّبِينٌ} ظاهر أو محسن إلى الناس وظالم على نفسه بتعديه عن حدود الشرع وفيه تنبيه على أن الخبيث والطيب لا يجري أمرهما على العرق والعنصر فقد يلد البر الفاجر والفاجر البر وهذا مما يهدم أمر الطبائع والعناصر وعلى أن الظلم في أعقابهما لم يعد عليهما بعيب ولا نقيصة وأن المرء إنما يعاب بسوء فعله ويعاقب على ما اجترحت يداه لا على

{وباركنا عليه وعلى إسحاق} “Ona da İshâk'a da bereket verdik” yani her ikisine din ve dünya bereketlerini bolca verdik. İbrâhim'e çocukları hususunda, İshâk'a da onun sulbünden ilki Ya'kûb, sonuncusu İsa aleyhimesselâm olan bin peygamber çıkarmak suretiyle bereket verdik denilmiştir. {وَمِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} “İkisinin soyundan iyi davranan da var” mümin {وظالم لِّنَفْسِهِ} “kendine zulmeden de” kâfir {مُّبِينٌ} “açıkça” apaçık; yahut insanlara iyilik eden ve şeriatın sınırlarını aşarak nefsine zulmeden [vardır]. Bunda, iyi ve kötünün soy ve ırka göre cereyan etmeyeceğine; zira iyinin fasık, fasığın da iyi evlat dünyaya getirebileceğine bir dikkat çekme vardır. Bu durum, tabiatların ve unsurların [belirleyiciliği] fikrini yıkan hususlardandır. Ayrıca zürriyetlerindeki zulmün kendilerine bir ayıp ve noksanlık olarak dönmeyeceğine; kişinin ancak kendi kötü ameliyle ayıplanacağına ve ellerinin kazandığı günahlardan hesaba çekileceğine,

الصافات (١٣٥ - ١١٤)

Sâffât (114 - 135)

ما وجد من أصله وفرعه

aslında ve neslinde bulunan şeylerden ötürü cezalandırılmayacağına bir dikkat çekme vardır.

وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١١٤)

{وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١١٤)} “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk. (114)”

{وَلَقَدْ مَنَنَّا} أنعمنا {على موسى وهارون} بالنبوة

{وَلَقَدْ مَنَنَّا} “Andolsun lütufta bulunduk” nimet verdik {على موسى وهارون} “Mûsâ'ya ve Hârûn'a” peygamberlikle.

وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥)

{وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥)} “Onları da kavimlerini de o büyük sıkıntıdan kurtardık. (115)”

{ونجيناهما وَقَوْمَهُمَا} بني إسرائيل {مِنَ الكرب العظيم} من العرق أو من سلطان فرعون وقومه وغشمهم

{ونجيناهما وَقَوْمَهُمَا} “Onları da kavimlerini de kurtardık” İsrâiloğullarını {مِنَ الكرب العظيم} “o büyük sıkıntıdan” boğulmaktan yahut Firavun ile kavminin tahakkümünden ve zulmünden.

وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ (١١٦)

{وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ (١١٦)} “Onlara yardım ettik de galip gelenler kendileri oldu. (116)”

{ونصرناهم} أي موسى وهرون وقومهما {فَكَانُواْ هُمُ الغالبين} على فرعون وقومه

{ونصرناهم} “Onlara yardım ettik” yani Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerine {فَكَانُواْ هُمُ الغالبين} “de galip gelenler kendileri oldu” Firavun ve kavmine karşı.

وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧)

{وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧)} “Her ikisine de apaçık bildiren o Kitab'ı verdik. (117)”

{وآتيناهما الكتاب المستبين} البليغ في بيانه وهو التوراة

{وآتيناهما الكتاب المستبين} “Her ikisine de apaçık bildiren o Kitab'ı verdik” beyanı son derece açık olan [kitabı], ki o Tevrat'tır.

وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)

{وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨)} “İkisini de dosdoğru yola ilettik. (118)”

{وهديناهما الصراط المستقيم} صراط أهل الإسلام وهي صراط الذين أنعم الله عليهم غير المغضوب عليهم ولا الضالين

{وهديناهما الصراط المستقيم} “İkisini de dosdoğru yola ilettik” İslâm ehlinin yoluna; o da Allah'ın kendilerine nimet verdiği, gazaba uğramamış ve sapmamış kimselerin yoludur.

وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢)

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢)} “Sonraki nesiller arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık. (119) Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun! (120) Şüphesiz biz, güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız. (121) Gerçekten onlar bizim mümin kullarımızdandı. (122)”

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِى الآخرين سلام على موسى وهارون إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين إِنَّهُمَا مِنْ عبادنا المؤمنين}

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِى الآخرين سلام على موسى وهارون إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين إِنَّهُمَا مِنْ عبادنا المؤمنين} “Sonraki nesiller arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık. Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun! Şüphesiz biz, güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız. Gerçekten onlar bizim mümin kullarımızdandı.”

وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣)

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣)} “Şüphesiz İlyâs da peygamberlerdendi. (123)”

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ المرسلين} هو إلياس بن ياسين من ولد هرون أخي موسى وقيل هو إدريس النبي ﵇ وقرأ ابن مسعود رضى الله عنه وَإِنْ إِدْرِيسَ في موضع إلياس

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ المرسلين} “Şüphesiz İlyâs da peygamberlerdendi” O, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan gelen Yâsîn oğlu İlyâs'tır. Onun İdrîs Peygamber aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh, İlyâs yerine {وَإِنْ إِدْرِيسَ} şeklinde okumuştur.

إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ (١٢٤)

{إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ (١٢٤)} “Hani o kavmine şöyle demişti: 'Siz sakınmaz mısınız?' (124)”

{إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلاَ تَتَّقُونَ} ألا تخافون الله

{إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلاَ تَتَّقُونَ} “Hani o kavmine: 'Siz sakınmaz mısınız?' demişti” Allah'tan korkmaz mısınız?

أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ (١٢٥)

{أَتَدْعُونَ بَعْلًا وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ (١٢٥)} “'Ba'l'e tapıp da yaratıcıların en güzelini bırakıyor musunuz?' (125)”

{أَتَدْعُونَ} أتعبدون {بَعْلاً} هو علم لصنم كان من ذهب وكان طوله عشرين ذراعاً وله أربعة أوجه فتنوا به وعظموه حتى أخدموه أربعمائة سادن وجعلوهم أنبياء وكان موضعه يقال له بك فركب وصار بعلبك وهو من بلاد الشأم وقيل في إلياس والخضر إنهما حيان وقيل إلياس وكل بالفيافي كما وكل الخضر بالبحار والحسن يقول قد هلك إلياس والخضر ولا تقول كما يقول الناس إنهما حيان {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخالقين} وتتركون عبادة الله الذى هو أحسن المقدرين

{أَتَدْعُونَ} “Tapıyor musunuz?” ibadet ediyor musunuz? {بَعْلاً} “Ba'l'e” Altından yapılmış bir putun özel ismidir. Boyu yirmi arşındı ve dört yüzü vardı. Onunla fitneye düştüler ve onu o derece yücelttiler ki ona dört yüz hizmetkâr tahsis edip onları peygamber saydılar. Bulunduğu yere Bek deniliyordu; [kelime birleşip] terkip yapıldı ve Ba'lebek oldu; burası Şam beldelerindendir. İlyâs ve Hızır hakkında her ikisinin de hayatta olduğu söylenmiştir. Hızır denizlere vekil kılındığı gibi İlyâs'ın da çöllere vekil kılındığı söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demektedir: "İlyâs da Hızır da vefat etmiştir; insanların onların hayatta olduğunu söyledikleri gibi söylemeyin." {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخالقين} “ve yaratıcıların en güzelini bırakıyor musunuz?” takdir edicilerin en güzeli olan Allah'a ibadeti terk mi ediyorsunuz?

اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦)

{اللَّهَ رَبَّكُمْ وَرَبَّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ (١٢٦)} “'Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı?' (126)”

{الله ربكم ورب آبائكم الأولين} بنصب الكل عراقى عير أبي بكر وأبي عمرو على البدل من أحسن وغيرهم بالرفع على الابتداء

{الله ربكم ورب آبائكم الأولين} “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah'ı” Ebû Bekir ve Ebû Amr dışındaki Iraklı kurrâ, {أَحْسَنَ} lafzından bedel olarak hepsini nasb ile okumuştur. Diğerleri ise mübteda (özne) olarak ref ile okumuşlardır.

فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧)

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٢٧)} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azaba] hazır bulundurulacaklardır. (127)”

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} في النار

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Bu yüzden onlar mutlaka [azaba] hazır bulundurulacaklardır” ateşte.

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨)

{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٢٨)} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna. (128)”

{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} من قومه

{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna” kavminden olan [müminler].

وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩)

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٢٩)} “Sonraki nesiller arasında ona da [güzel bir nam] bıraktık. (129)”

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين}

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الآخرين} “Sonraki nesiller arasında ona da [güzel bir nam] bıraktık.”

سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ (١٣٠)

{سَلَامٌ عَلَى إِلْ يَاسِينَ (١٣٠)} “İlyâs'a selâm olsun! (130)”

{سلام على إِلْ يَاسِينَ} أي إلياس وقومه المؤمنين كقولهم الخبيبون يعني أبا خبيب عبد الله بن الزبير وقومه آلْ يَاسِينَ شامي ونافع لأن ياسين اسم أبي إلياس فأضيف إليه الآل

{سلام على إِلْ يَاسِينَ} “İl Yâsîn'e selâm olsun” Yani İlyâs'a ve onun mümin kavmine; nitekim [Arapların] Ebû Hubeyb Abdullah b. ez-Zübeyr'i ve kavmini kastederek "el-Hubeybiyyûn" demeleri gibidir. Şam ehlinden olan [İbn Âmir] ve Nâfi', {آلْ يَاسِينَ} şeklinde okumuştur; zira Yâsîn, İlyâs'ın babasının adıdır, dolayısıyla "Âl" (aile/soy) ona izafe edilmiştir.

إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١)

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٣١)} “Şüphesiz biz, güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız. (131)”

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين}

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “Şüphesiz biz, güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız.”

إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٣٢)} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. (132)”

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين}

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı.”

وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣)

{وَإِنَّ لُوطًا لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٣)} “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi. (133)”

{وَإِنَّ لُوطاً لَّمِنَ المرسلين}

{وَإِنَّ لُوطاً لَّمِنَ المرسلين} “Şüphesiz Lût da peygamberlerdendi.”

إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤)

{إِذْ نَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (١٣٤)} “Hani biz onu da ailesini de toptan kurtarmıştık. (134)”

{إِذْ نجيناه وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ}

{إِذْ نجيناه وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} “Hani biz onu da ailesini de toptan kurtarmıştık.”

إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٣٥)

{إِلَّا عَجُوزًا فِي الْغَابِرِينَ (١٣٥)} “Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna. (135)”

{إِلاَّ عَجُوزاً فِى الغابرين} في الباقين

{إِلاَّ عَجُوزاً فِى الغابرين} “Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna” geride kalanlar içinde.

ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦)

{ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (١٣٦)} “Sonra diğerlerini helâk ettik. (136)”

{ثُمَّ دمرنا} أهلكنا

{ثُمَّ دمرنا} “Sonra helâk ettik” yok ettik

الصافات (١٤٧ - ١٣٦)

Sâffât (136 - 147)

{الآخرين}

{الآخرين} “diğerlerini.”

وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)

{وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (١٣٧)} “Şüphesiz siz sabahleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz. (137)”

{وَإِنَّكُمْ} يا أهل مكة {لَّتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُّصْبِحِينَ} داخلين فى الصباح

{وَإِنَّكُمْ} “Şüphesiz siz” ey Mekke ehli! {لَّتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُّصْبِحِينَ} “sabahleyin onların yanından geçip gidiyorsunuz” sabaha girerken.

وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٣٨)

{وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٣٨)} “Geceleyin de. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız? (138)”

{وبالليل} والوقف عليه مطلق {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} يعني تمرون على منازلهم في متاجركم إلى الشأم ليلاً ونهاراً فما فيكم عقول تعتبرون بها وإنما لم يختم قصة لوط ويونس بالسلام كما ختم قصة من قبلهما لأن الله تعالى قد سلم على جميع المرسلين في آخر السورة فاكتفي بذلك عن ذكر كل واحد منفردا بالسلام

{وبالليل} “Geceleyin de” burada vakf mutlaktır. {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” Yani Şam'a olan ticaret yolculuklarınızda gece gündüz onların yurtlarına uğruyorsunuz; sizde ibret alacağınız hiç akıl yok mu? Lût ve Yûnus kıssasının, kendilerinden öncekilerin kıssaları gibi selâm ile bitirilmemesinin sebebi; Allah Teâlâ'nın sûrenin sonunda bütün peygamberlere selâm vermiş olmasıdır. Dolayısıyla her birini tek tek selâm ile anmak yerine bununla yetinilmiştir.

وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩)

{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩)} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. (139)”

{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلين}

{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلين} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi.”

إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠)

{إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠)} “Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. (140)”

{إِذْ أَبَقَ} الإباق الهرب إلى حيث لا يهتدي إليه الطلب فسمى هربه من قومه بغير إذن ربه إباقاً مجازاً {إِلَى الفلك المشحون} المملوء وكان يونس ﵇ وعد قومه العذاب فلما تأخر العذاب عنهم خرج كالمستور منهم فقصد البحر وركب السفينة فوقفت فقالوا ههنا عبد آبق من سيده وفيما يزعم البحارون أن السفينة إذا كان فيها آبق لم تجر فاقترعوا فخرجت القرعة على يونس فقال أنا الآبق وزج بنفسه في الماء فذلك قوله

{إِذْ أَبَقَ} “Hani o kaçmıştı” İbâk (إِبَاق), arayanın bulamayacağı yere kaçmaktır. Rabbinin izni olmadan kavminden ayrılıp gitmesi mecazen "kaçış" (ibâk) olarak adlandırılmıştır. {إِلَى الفلك المشحون} “dolu bir gemiye” [yük ve yolcu ile] dolu. Yûnus aleyhisselâm kavmine azabı vadetmişti; azap onlardan gecikince kavminden gizlenircesine çıkıp gitti. Denize yönelip gemiye bindi, gemi durdu. [Gemiciler] "Burada efendisinden kaçan bir köle var" dediler. Denizcilerin inancına göre, içinde kaçak bir köle bulunan gemi yürümezdi. Bunun üzerine kura çektiler, kura Yûnus'a çıktı. Yûnus: "Kaçak olan benim" dedi ve kendini suya bıraktı. İşte [Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğu buna işaret eder:

فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١)

{فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١)} “Kura çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. (141)”

{فساهم} فقارعهم مرة أو ثلاثاً بالسهام والمساهمة إلقاء السهام على جهة القرعة {فَكَانَ مِنَ المدحضين} المغلوبين بالقرعة

{فساهم} “Kura çekmişti” oklarla onlarla bir ya da üç defa kur'a çekti. Müsâheme (مُسَاهَمَة), kur'a yoluyla ok atmak demektir. {فَكَانَ مِنَ المدحضين} “kaybedenlerden olmuştu” kura ile mağlup düşenlerden.

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢)

{فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢)} “O, kınanacak bir iş yapmışken kendisini büyük bir balık yutmuştu. (142)”