Binûn

Sâffât — 4. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فالتقمه الحوت} فابتلعه {وَهُوَ مُلِيمٌ} داخل في الملامة

{فالتقمه الحوت} “Kendisini büyük bir balık yutmuştu” yani onu mideye indirdi {وَهُوَ مُلِيمٌ} “o kınanacak bir iş yapmışken” kınanmayı hak etmiş bir vaziyette.

فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)

{فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)} “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı, (143)”

{فَلَوْلاَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ المسبحين} من الذاكرين الله كثيراً بالتسبيح أو

{فَلَوْلاَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ المسبحين} “Eğer o tesbih edenlerden olmasaydı” tesbih ile Allah'ı çokça zikredenlerden veya

من القائلين لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين أو من المصلين قبل ذلك وعن ابن عباس رضى الله عنهما كل تسبيح في القرآن فهو صلاة ويقال إن العمل الصالح يرفع صاحبه إذا عثر

“Senden başka hiçbir ilah yoktur, seni tenzih ederim. Gerçekten ben zalimlerden oldum” diyenlerden ya da bundan önce namaz kılanlardan [olmasaydı]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kur'ân'daki her tesbih, namaz demektir.” Denilir ki: Salih amel, tökezlediği zaman sahibini ayağa kaldırır.

لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤)

{لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤)} “İnsanların yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. (144)”

{لَلَبِثَ فِى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} الظاهر لبثه حياً إلى يوم البعث وعن قتادة لكان بطن الحوت له قبراً إلى يوم القيامة ود لبث في بطنه ثلاثة أيام أو سبعة أو أربعين يوماً وعن الشعبي التقمه ضحوة ولفظه عشية

{لَلَبِثَ فِى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “Yeniden diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı” Zahir olan, diriliş gününe kadar [orada] canlı kalmasıdır. Katâde'den [rivayet edildiğine göre]: “Kıyamet gününe kadar balığın karnı ona bir kabir olurdu.” Balığın karnında üç gün veya yedi gün yahut kırk gün kaldığı söylenmiştir. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre; balık onu kuşluk vaktinde yutmuş, akşamleyin de dışarı atmıştır.

فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥)

{فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥)} “Halsiz bir vaziyette iken onu ıssız bir kıyıya attık. (145)”

{فنبذناه بالعراء} فألقيناه بالمكان الخالي الذي لا شجر فيه ولا نبات {وَهُوَ سَقِيمٌ} عليل مما ناله من التقام الحوت ورُوي أنه عاد بدنه كبدن الصبي حين يولد

{فنبذناه بالعراء} “Onu ıssız bir yere attık” yani onu ağaç ve bitki bulunmayan boş bir alana bıraktık. {وَهُوَ سَقِيمٌ} “halsiz bir vaziyette iken” balığın yutmasından ötürü başına gelen şeylerden dolayı bitkin ve hasta haldeydi. Rivayet edildiğine göre bedeni yeni doğmuş bir çocuğun bedeni gibi olmuştu.

وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦)

{وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦)} “Ve üzerine kabak cinsinden bir bitki bitirdik. (146)”

{وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً} أي أنبتناها فوقه مظلة له كما يطنّب البيت على الإنسان {مِّن يَقْطِينٍ} الجمهور على أنه القرع وفائدته أن الذباب لا يجتمع عنده وأنه أسرع الأشجار نباتا وامتدادا وارتفاعا وقيل لرسول الله ﷺ إنك لتحب القرع قال أجل هي شجرة أخى يونس

{وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً} “Üzerine bir bitki bitirdik” yani çadırın insan üzerine kurulması gibi, onun üzerine bir gölgelik olsun diye onu üzerinde bitirdik. {مِّن يَقْطِينٍ} “kabak cinsinden” Cumhur ulemaya göre o kabaktır. Onun faydası, sineklerin ona yaklaşmaması, ağaçlar/bitkiler arasında en hızlı biten, yayılan ve yükselen tür olmasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Kabağı gerçekten çok seviyorsunuz!” denildiğinde: “Evet, o kardeşim Yûnus'un bitkisidir” buyurmuştur.

وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧)

{وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧)} “Onu yüz bin veya daha fazla kişiye peygamber olarak gönderdik. (147)”

{وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ} المراد به القوم الذين بعث إليهم قبل الالتقام فتكون قد مضمرة {أَوْ يَزِيدُونَ} في مرأى الناظر أي إذا رآها الرائي قال هي مائة ألف أو أكثر وقال الزجاج قال غير واحد معناه بل يزيدون قال ذلك الفراء وأبو عبيدة ونقل عن ابن عباس كذلك

{وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ} “Onu yüz bin kişiye peygamber olarak gönderdik” Bundan kastedilen, balığın yutmasından önce kendisine gönderildiği kavmidir; bu durumda [fiilin başında] gizli bir [قد / kad] takdirindedir. {أَوْ يَزِيدُونَ} “veya daha fazla” bakan kimsenin görüşüne göredir; yani bakan kişi: “Bunlar yüz bindir veya daha fazladır” der. Zeccâc: “Pek çok kişi bunun manasının 'bilakis daha fazladırlar' olduğunu söylemiştir” demiştir. Ferrâ ve Ebû Ubeyde de böyle demiştir ve İbn Abbâs'tan da bu şekilde nakledilmiştir.

فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (١٤٨)

{فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ (١٤٨)} “Sonunda iman ettiler; biz de onları bir süreye kadar geçindirdik. (148)”

{فآمنوا} به وبما أرسل به {فمتعناهم إلى حِينٍ}

{فآمنوا} “İman ettiler” ona ve getirdiği mesaja. {فمتعناهم إلى حِينٍ} “biz de onları bir süreye kadar geçindirdik”

{فاستفتهم ألربك البنات ولهم البنون} {إلى حِينٍ} إلى منتهى آجالهم

{فاستفتهم ألربك البنات ولهم البنون} “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de erkek çocukları onların mı?” {إلى حِينٍ} “bir süreye kadar” ecellerinin sonuna kadar.

فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩)

{فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَنَاتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩)} “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de erkek çocukları onların mı? (149)”

{فاستفتهم أَلِرَبِّكَ البنات وَلَهُمُ البنون} معطوف على مثله في أول السورة أي على فاستفتهم أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً وإن تباعدت

{فاستفتهم أَلِرَبِّكَ البنات وَلَهُمُ البنون} “Şimdi sor onlara: Kızlar Rabbinin de erkek çocukları onların mı?” [ifadesi], aradaki mesafe uzak olsa bile sûrenin başındaki benzerine, yani {فاستفتهم أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً} “Şimdi sor onlara: Yaratılışça onlar mı daha çetin?” ayetine matuftur.

بينهما المسافة أمر رسول الله باستفتاء قريش عن وجه إنكار البعث أولاً ثم ساق الكلام موصولاً بعضه ببعض ثم أمره باستفتائهم عن وجه القسمة الضيزى التي قسموها حيث جعلوا لله تعالى الإناث ولأنفسهم الذكور في قولهم الملائكة بنات الله مع كراهتهم الشديدة لهن ووأدهم واستنكافهم من ذكرهن

Aralarındaki mesafe uzak olsa da, [Allah Teâlâ] önce Resûlullah'a, öldükten sonra dirilişi inkâr etmelerinin gerekçesini Kureyş'e sormasını emretmiş, sonra sözü birbirine bağlı olarak sevk etmiştir. Ardından onlardan son derece nefret etmelerine, onları diri diri toprağa gömmelerine ve anılmalarından dahi utanıp çekinmelerine rağmen “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyerek Allah Teâlâ'ya kız çocuklarını, kendilerine ise erkek çocuklarını layık görüp yaptıkları bu haksız taksimatın gerekçesini onlara sormasını emretmiştir.

أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠)

{أَمْ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا وَهُمْ شَاهِدُونَ (١٥٠)} “Yoksa biz melekleri dişi olarak yaratmışız da onlar buna şahit mi olmuşlar? (150)”

{أَمْ خَلَقْنَا الملائكة إناثا وَهُمْ شاهدون} حاضرون تخصيص علمهم بالمشاهدة استهزاء بهم وتجهيل لهم لأنهم كما لم يعلموا ذلك مشاهدة لم يعلموه بخلق الله علمه في قلوبهم ولا بإخبار صادق ولا بطريق استدلال ونظر أو معناه أنهم يقولون ذلك عن طمأنينة نفس لإفراط جهلهم كأنهم شاهدوا خلقهم

{أَمْ خَلَقْنَا الملائكة إناثا وَهُمْ شاهدون} “Yoksa biz melekleri dişi olarak yaratmışız da onlar buna şahit mi olmuşlar?” yani hazır mı bulunmuşlar? Onların bilgilerinin gözlemle sınırlandırılması, onlarla alay etmek ve onları cehaletle nitelemek içindir. Çünkü onlar bunu bizzat görerek bilmedikleri gibi, Allah'ın kalplerine bu bilgiyi yaratmasıyla, doğru bir haberle ya da akıl yürütme ve delil getirme yoluyla da bilmiş değillerdir. Veyahut bunun anlamı şudur: Onlar aşırı cehaletlerinden ötürü, sanki onların yaratılışına bizzat şahit olmuşçasına tam bir iç rahatlığıyla bunu söylemektedirler.

أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢)

{أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٥٢)} “Dikkat edin! Onlar sırf iftiraları yüzünden: (151) 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar elbette yalancıdırlar. (152)”

{أَلاَ إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ الله وَإِنَّهُمْ لكاذبون} في قولهم

{أَلاَ إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ الله وَإِنَّهُمْ لكاذبون} “Dikkat edin! Onlar sırf iftiraları yüzünden: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar elbette yalancıdırlar” bu sözlerinde.

أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)

{أَصْطَفَى الْبَنَاتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣)} “[Allah] kız çocuklarını erkek çocuklara tercih mi etmiş? (153)”

{أَصْطَفَى البنات على البنين} بفتح الهمزة للاستفهام وهو استفهام توبيخ وحذفت همزة الوصل استغناء عنها بهمزة الاستفهام

{أَصْطَفَى البنات على البنين} “Kız çocuklarını erkek çocuklara tercih mi etmiş?” soru maksadıyla hemzenin fethasıyladır; bu bir azarlama sorusudur. Soru hemzesi bulunduğu için vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadığından vasıl hemzesi hazfedilmiştir.

مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤)

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤)} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? (154)”

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} هذا الحكم الفاسد

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?” böyle batıl bir hükümle.

أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٥٥)

{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ (١٥٥)} “Hiç düşünmüyor musunuz? (155)”

{أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ} بالتخفيف حمزة وعلي وحفص

{أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ} “Hiç düşünmüyor musunuz?” [kelimesini] Hamza, Ali [el-Kisâî] ve Hafs tahfif ile (şeddesiz olarak) okumuştur.

أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦)

{أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ (١٥٦)} “Yoksa apaçık bir deliliniz mi var? (156)”

{أَمْ لَكُمْ سلطان مُّبِينٌ} حجة نزلت عليكم من السماء بأن الملائكة بنات الله

{أَمْ لَكُمْ سلطان مُّبِينٌ} “Yoksa apaçık bir deliliniz mi var?” meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair gökten size inmiş kesin bir delil mi var?

فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧)

{فَأْتُوا بِكِتَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٥٧)} “Doğru sözlü iseniz kitabınızı getirin! (157)”

{فَأْتُواْ بكتابكم} الذي أنزل عليكم {إِن كُنتُمْ صادقين} في دعواكم

{فَأْتُواْ بكتابكم} “Kitabınızı getirin” size indirilen [o kitabı]; {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru sözlü iseniz” bu iddianızda.

وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨)

{وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨)} “Onunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Oysa cinler de pekala bilirler ki kendileri mutlaka [hesaba] çekileceklerdir. (158)”

{وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ} بين الله {وَبَيْنَ الجنة} الملائكة لاستتارهم {نَسَباً} وهو زعمهم أنهم بناته أو قالوا إن إن الله تزوج من الجن فولدت له الملائكة وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ ولقد علمت الملائكة إن الذين قالوا هذا القول لمحضرون في النار

{وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ} “Onunla” yani Allah ile {وَبَيْنَ الجنة} “cinler arasında” gizli oldukları için meleklere [bu isim verilmiştir], {نَسَباً} “bir soy bağı [uydurdular]” ki bu da meleklerin O'nun kızları olduğu yönündeki iddialarıdır. Veyahut “Allah cinlerle evlendi de melekler doğdu” dediler. {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Oysa cinler de pekala bilirler ki kendileri mutlaka [hesaba] çekileceklerdir” yani melekler kesinlikle bilmektedirler ki bu sözü söyleyenler cehenneme getirileceklerdir.

سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩)

{سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩)} “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (159)”

{سبحان الله عَمَّا يَصِفُونَ} نزه نفسه عن الولد والصاحبة

{سبحان الله عَمَّا يَصِفُونَ} “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” Kendisini çocuktan ve eşten tenzih etmiştir.

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)

{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)} “Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır. (160)”

{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} استثناء منقطع من المحضرين معناه ولكن المخلصين ناجون من النار وسبحان الله اعتراض بين الاستثناء وبين ما وقع منه ويجوز أن يقع الاستثناء من واو يَصِفُونَ أي يصفه هؤلاء بذلك ولكن المخلصون براء من أن يصفوه به

{إِلاَّ عِبَادَ الله المخلصين} “Allah'ın ihlaslı kulları müstesnadır” [ifadesi], {لَمُحْضَرُونَ} [ifadesinden] yapılan munkatı bir istisnadır. Anlamı şudur: Fakat ihlaslı kullar ateşten kurtulmuşlardır. {سبحان الله} ifadesi ise istisna ile kendisinden istisna yapılan ifade arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir. İstisnanın {يَصِفُونَ} kelimesindeki [cemi müzekker] vâv'ından yapılmış olması da caizdir; yani: Onlar Allah'ı bu şekilde nitelerler, fakat ihlaslı kullar O'nu böyle nitelemekten uzaktırlar.

فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١)

{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ (١٦١)} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, (161)”

{فَإِنَّكُمْ} يا أهل مكة {وَمَا تَعْبُدُونَ} ومعبوديكم

{فَإِنَّكُمْ} “Şüphesiz siz” ey Mekke ehli! {وَمَا تَعْبُدُونَ} “ve taptıklarınız” ve putlarınız.

مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢)

{مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ (١٦٢)} “O'na karşı kimseyi saptıramazsınız. (162)”

{مَآ أَنتُمْ} وهم جميعاً {عَلَيْهِ} على الله {بفاتنين} بمضلين

{مَآ أَنتُمْ} “Siz [güç yetiremezsiniz]” siz ve onlar hep birlikte, {عَلَيْهِ} “O'na karşı” yani Allah'a karşı {بفاتنين} “saptıramazsınız” saptırıcılar olamazsınız.

إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)

{إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)} “Ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna. (163)”

{إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الجحيم} بكسر اللام أي لستم تضلون أحداً إلا أصحاب النار الذين سبق في علمه أنهم بسوء أعمالهم يستوجبون أن يصلوها

{إِلاَّ مَنْ هُوَ صَالِ الجحيم} “Ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna” lām'ın kesresiyle [okunur]; yani siz cehennemlik olanlar dışında hiç kimseyi saptıramazsınız. Onlar da kötü amelleri sebebiyle oraya girmeyi hak ettikleri Allah'ın ezeli ilminde önceden takdir edilmiş kimselerdir.

الصافات (١٧٣ - ١٦٤)

Sâffât (164 - 173)

يقال فتن فلان على فلان امرأته كما تقول أفسدها عليه وقال الحسن فإنكم أيها القائلون بهذا القول والذي تعبدونه من الأصنام ما أنتم على عبادة الأوثان بمضلين أحداً إلا من قدر عليه أن يصلى الجحيم أي يدخل النار وقيل ما أنتم بمضلين إلا من أوجبت عليه الضلال في السابقة وما في ما أنتم نافية ومن فى موضع النصب بفاتنين وقرأ الحسن صالُ الجحيم بضم اللام ووجهه أن يكون جمعا فحذفت النون للاضافة وحذفت الواو لالتقاء الساكنين هي واللام في الجحيم ومن موحد اللفظ مجموع المعنى فحمل هو على لفظه والصالون على معناه

Nitekim “bir adam bir kimsenin eşini ona karşı ayarttı/iflahını söktü” anlamında Arapçada (فَتَنَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ امْرَأَتَهُ) denilir; yani onu ona karşı bozdu, ifsad etti. Hasan[-ı Basrî] der ki: “Ey bu sözü söyleyenler! Siz ve taptığınız putlar, cehenneme girmesi yani ateşe atılması takdir edilmiş kimseden başkasını putlara tapma konusunda saptıramazsınız.” Şöyle de denilmiştir: Siz, ezelde aleyhine sapıklık hükmedilmiş kimseden başkasını saptıramazsınız. {مَا أَنْتُمْ} ifadesindeki [مَا / mâ] nefy (olumsuzluk) içindir; {مَنْ} kelimesi ise {بِفَاتِنِينَ} lafzının mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. Hasan[-ı Basrî] bu kelimeyi lām'ın zammesiyle {صَالُ الجحيم} şeklinde okumuştur. Bu kıraatin izahı şöyledir: Kelime cemidir; tamlama (izâfet) sebebiyle nûn düşmüş, vâv ise kelimedeki vâv ile {الجحيم} kelimesindeki lām harfi olan iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiştir. {مَنْ} lafız bakımından tekil, mana bakımından çoğuldur; bu yüzden {هُوَ} zamiri lafzına, [çoğul olan] {صَالُونَ} ise manasına hamledilmiştir.

وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤)

{وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤)} “[Melekler derler ki:] 'Bizden her birinin mutlaka belirli bir makamı vardır. (164)”

{وَمَا مِنَّا} أحد {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} في العبادة لا يتجاوزه فحذف الموصوف وأقيمت الصفة مقامه

{وَمَا مِنَّا} “Bizden [hiçbiri yoktur ki]” hiçbir kimse yoktur ki {إِلاَّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “mutlaka belirli bir makamı vardır” ibadette aşamayacağı belirli bir derecesi/makamı olmasın. Burada mevsûf (nitelenen kelime) hazfedilmiş ve sıfat onun yerine getirilmiştir.

وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥)

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥)} “Şüphesiz biz, saf bağlayanlarız. (165)”

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصآفون} نصف أقدامنا في الصلاة أو نصف حول العرش داعين للمؤمنين

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصآفون} “Şüphesiz biz, saf bağlayanlarız” namazda ayaklarımızı yan yana dizeriz veya Arş'ın etrafında müminler için dua ederek saf tutarız.

وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)} “Ve şüphesiz biz, [O'nu] tesbih edenleriz. (166)”

{وَإِنَّا لَنَحْنُ المسبحون} المنزهون أو المصلون والوجه أن يكون هذا

{وَإِنَّا لَنَحْنُ المسبحون} “Ve şüphesiz biz, [O'nu] tesbih edenleriz” [O'nu her türlü noksanlıktan] tenzih edenler veya namaz kılanlarız. Uygun olan görüşe göre bu [ayet]

وما قبله من قوله سبحان الله عَمَّا يَصِفُونَ من كلام الملائكة حتى يتصل بذكرهم في قوله وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة كأنه قيل ولقد علم الملائكة وشهدوا أن المشركين مفترون عليهم في مناسبة رب العزة وقالوا سبحان الله فنزهوه عن ذلك واستثنوا عباد الله المخلصين وبرؤهم منه وقالوا للكفرة فإذا صح ذلك فإنكم وآلهتكم لا تقدرون أن تفتنوا على الله أحداً من خلقه وتضلوه إلا من كان من أهل النار وكيف نكون مناسبين لرب العزة وما نحن إلا عبيد أذلاء بين يديه لكل منا مقام معلوم من الطاعة لا يستطيع أن يزل عنه ظفراً خشوعاً لعظمته ونحن الصافون أقدامنا لعبادته مسبحين ممجدين كما يجب على العباد لربهم وقيل هو من قول رسول الله ﷺ يعني وما من المسلمين أحد إلا له مقام معلوم يوم القيامة على قدر عمله من قوله تعالى عسى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مقاما ممحمودا ثم ذكر أعمالهم وأنهم الذين يصطفون في الصلاة ويسبحون الله وينزهونه عما لا يجوز عليه

ve öncesindeki {سبحان الله عَمَّا يَصِفُونَ} “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir” ifadesi meleklerin sözüdür; ta ki {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة} “Andolsun cinler de bilmiştir ki” ayetindeki meleklerin zikriyle irtibat sağlansın. Sanki şöyle denilmiştir: Melekler bilmiş ve şahitlik etmişlerdir ki müşrikler, kendilerini izzet sahibi Rabbe nispet etme (O'nun kızları sayma) konusunda iftira atmaktadırlar. Nitekim melekler {سبحان الله} diyerek Allah'ı bundan tenzih etmişler, ihlaslı kulları istisna tutup onları bu durumdan beri kılmışlar ve inkârcılara şöyle demişlerdir: Bu hakikat sabit olduğuna göre siz ve ilahlarınız, Allah'ın yarattıklarından cehennemlik olanlar dışındaki hiç kimseyi Allah'a karşı saptıramaz ve ifsat edemezsiniz. Biz nasıl izzet sahibi Rabbe denk/akraba olabiliriz ki! Biz O'nun huzurunda boyun eğmiş kullardan başkası değiliz. İtaatte her birimizin belirli bir makamı vardır; O'nun azameti karşısındaki huşû sebebiyle bundan tırnak ucu kadar dahi sapmaya güç yetiremez. Biz, O'na ibadet etmek için ayaklarını saf saf dizen, kulların Rablerine yapması gerektiği üzere O'nu tesbih ve temcid edenleriz. Şöyle de denilmiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüdür; yani Müslümanlardan hiçbiri yoktur ki, Yüce Allah'ın {عسى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مقاما ممحمودا} “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” buyruğunda olduğu gibi, kıyamet gününde ameline göre belirli bir makamı bulunmasın. Ardından onların amellerini, namazda saf bağlayan, Allah'ı tesbih eden ve O'nu şanına yakışmayan şeylerden tenzih eden kimseler olduklarını zikretmiştir.

وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧)

{وَإِنْ كَانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧)} “Onlar kesinlikle şöyle diyorlardı: (167)”

{وإن كانوا ليقولون} أى مشركوا قريش قبل مبعثه عليه السلام

{وإن كانوا ليقولون} “Onlar kesinlikle şöyle diyorlardı” yani Kureyş müşrikleri, Peygamber aleyhisselâm gönderilmeden önce [şöyle diyorlardı]:

لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨)

{لَوْ أَنَّ عِنْدَنَا ذِكْرًا مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨)} “'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, (168)”

{لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْراً مّنَ الأولين} أي كتاباً من كتب الأولين الذين نزل عليهم التوراة والإنجييل

{لَوْ أَنَّ عِندَنَا ذِكْراً مّنَ الأولين} “'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir olsaydı” yani kendilerine Tevrat ve İncil indirilen önceki kavimlerin kitaplarından bir kitap bulunsaydı,

لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩)

{لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩)} “Mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk.' (169)”

{لَكُنَّا عِبَادَ الله المخلصين} لأخلصنا العبادة لله ولما كذبنا كما كذبوا ولما خالفنا كما خالفوا فجاءهم الذكر الذي هو سيد الأذكار والكتاب الذي هو معجز من بين الكتب

{لَكُنَّا عِبَادَ الله المخلصين} “Mutlaka Allah'ın ihlaslı kulları olurduk” yani ibadeti sırf Allah'a has kılar, onların yalanladığı gibi yalanlamaz ve onların muhalefet ettiği gibi muhalefet etmezdik. Fakat onlara zikirlerin efendisi olan zikir ve kitaplar arasında benzeri getirilemez bir mucize olan o Kitap geldiğinde,

فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)

{فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)} “Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler! (170)”

{فَكَفَرُواْ بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} مغبة تكذيبهم وما يحل بهم من الانتقام وان مخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة وفي ذلك أنهم كانوا يقولونه مؤكدين للقول جادين فيه فكم بين أول أمرهم وآخره

{فَكَفَرُواْ بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Fakat onu inkâr ettiler; yakında bilecekler” yalanlamalarının acı sonucunu ve başlarına gelecek olan azabı [bilecektirler]. {إِنْ} şeddeli {إِنَّ}'den hafifletilmiş (muhaffefe)tir; [başındaki] lām ise fârika lāmıdır. Bu ifade, onların bu sözü pekiştirerek ve samimi görünerek söylediklerini gösterir. Onların ilk halleriyle son halleri arasında ne kadar büyük bir fark vardır!

وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١)

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١)} “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmiştir: (171)”

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المرسلين} الكلمة قوله

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المرسلين} “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmiştir” [Buradaki] kelime (söz), şu buyruktur:

إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣)

{إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنَا لَهُمُ الْغَالِبُونَ (١٧٣)} “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır. (172) Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelenlerin ta kendisidir. (173)”

{إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الغالبون} وإنما سماها كلمة وهي كلمات لأنها لما انتظمت في معنى واحد كانت في حكم كلمة مفردة والمراد الوعد بعلوهم على عدوهم فى مقام

{إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ الغالبون} “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaşacaklardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz, galip gelenlerin ta kendisidir” [Ayetler birden fazla] kelimeler olduğu halde tek bir "kelime" diye isimlendirilmiştir; zira tek bir anlam etrafında birleştikleri için tek bir kelime hükmündedirler. Kastedilen, onların düşmanlarına üstün geleceklerinin vaat edilmesidir;

الصافات (١٨٢ - ١٧٤

Sâffât (174 - 182)

الحجاج وملاحم القتال في الدنيا وعلوهم عليهم في

dünyada delil getirme makamında ve savaş meydanlarında,

الآخرة وعن الحسن ما غلب نبي فى حرب وعن ابن عباس رضى الله عنهما إن لم ينصروا في الدنيا نصروا في العقبى والحاصل أن قاعدة أمرهم وأساسه والغالب منه الظفر والنصرة وإن وقع في تضاعيف ذلك شوب من الابتلاء والمحنة والعبرة للغالب

ahirette de onlara üstün gelecekleri [vaat edilmiştir]. Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre: “Hiçbir peygamber bir savaşta [kesin olarak] mağlup edilmemiştir.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: “Eğer dünyada [açık bir zaferle] yardım görmeseler bile ahirette mutlaka zafere erdirilirler.” Netice itibariyle, onların durumunun esası, temeli ve baskın olan tarafı zafer ve nusrettir; aralarda bir miktar imtihan ve sıkıntı karışmış olsa bile itibar galip/baskın olana göredir.

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤)

{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤)} “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (174)”

{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} فأعرض عنهم {حتى حِينٍ} إلى مدة يسيرة وهي المدة التي أمهلوا فيها أو إلى يوم بدر أو إلى فتح مكة

{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} “Onlardan yüz çevir” yani onlardan ilgini kes {حتى حِينٍ} “bir süreye kadar” kendilerine mühlet verilen az bir süreye kadar yahut Bedir gününe veya Mekke'nin fethine kadar.

وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)

{وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)} “Onları gözetle; onlar da yakında görecekler! (175)”

{وَأَبصِرْهُمْ} أي أبصر ما ينالهم يومئذ {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} ذلك وهو للوعيد لا للتبعيد أو انظر إليهم إذا عذبوا فسوف يبصرون ما أنكروا أو أعلمهم فسوف يعلمون

{وَأَبصِرْهُمْ} “Onları gözetle” yani o gün başlarına gelecekleri gör, {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “onlar da yakında görecekler” bunu [göreceklerdir]. Bu [ifade], zamanı uzaklaştırmak için değil tehdit içindir. Yahut: Azap edildiklerinde onları gör, onlar da inkâr ettikleri şeyi yakında göreceklerdir. Yahut: Onlara bildir, onlar da yakında bileceklerdir.

أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦)

{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦)} “Bizim azabımızı mı acele istiyorlar? (176)”

{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} قبل حينه

{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} “Bizim azabımızı mı acele istiyorlar?” vakti gelmeden önce.

فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧)

{فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧)} “Fakat [azap] onların yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur! (177)”

{فَإِذَا نَزَلَ} العذاب {بِسَاحَتِهِمْ} بفنائهم {فَسَآءَ صَبَاحُ المنذرين} صباحهم واللام في المنذرين مبهم في جنس من أنذروا لأن ساء وبئس يقتضيان ذلك وقيل هو نزول رسول الله ﷺ يوم الفتح بمكة مثّل العذاب النازل بهم بعدما أنذروه فأنكروه بجيش أنذر بهجومه قومه بعض نصّاحهم فلم يلتفتوا إلى إنذاره حتى أناخ بفنائهم بغتة فشن عليهم الغارة وكانت عادة مغاويرهم أن يغيروا صباحاً فسميت الغارة صباحاً وإن وقعت في وقت آخر

{فَإِذَا نَزَلَ} “Fakat indiğinde” azap [indiğinde], {بِسَاحَتِهِمْ} “onların yurtlarına” alanlarına [indiğinde], {فَسَآءَ صَبَاحُ المنذرين} “uyarılanların sabahı ne kötü olur!” yani onların sabahı ne kötüdür! {المنذرين} kelimesindeki lām, uyarılanların cinsini bildiren mübhem (cins) lāmıdır; çünkü {سَاءَ} ve {بِئْسَ} fiilleri bunu gerektirir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fetih günü Mekke'ye inişidir. Uyarıldıkları halde inkâr ettikleri azabın başlarına inişi şuna benzetilmiştir: Bir ordunun baskın yapacağı konusunda kavmini samimi bir nasihatçi uyarır, fakat onlar bu uyarıya aldırmazlar; nihayet ordu ansızın onların avlusuna konaklar ve üzerlerine baskın düzenler. Akıncıların âdeti sabahleyin baskın yapmak olduğu için, başka bir vakitte vuku bulsa bile baskına “sabah” denilmiştir.

وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)

{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)} “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (178) Ve gözetle; onlar da yakında görecekler! (179)”

{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حتى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} وإنما ثنى ليكون تسلية على تسلية وتأكيداً لوقوع الميعاد إلى تأكيد وفيه فائدة زائدة وهي إطلاق الفعلين معاً عن التقييد بالمفعول وأنه يبصر وهم يبصرون ما لا يحيط به الذكر من صنوف المسرة وأنواع المساءة وقيل أريد بأحدهما عذاب الدنيا وبالآخرة عذاب الآخرة

{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حتى حِينٍ وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Ve gözetle; onlar da yakında görecekler!” Bu ifade, teselli üstüne teselli olsun ve vaadin gerçekleşmesini pekiştirme üstüne pekiştirsin diye tekrarlanmıştır. Bunda ayrıca şöyle bir fayda da vardır: İki fiil de mef'ûl ile sınırlandırılmayıp mutlak bırakılmıştır; yani Peygamber anlatılamayacak kadar çeşitli sevinçleri görecek, onlar ise dile getirilemeyecek kadar türlü kötülük ve azabı göreceklerdir. Şöyle de denilmiştir: Biriyle dünya azabı, diğeriyle ahiret azabı kastedilmiştir.

سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠)

{سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠)} “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. (180)”

{سبحان رَبِّكَ رَبِّ العزة} أضيف الرب إلى العزة لاختصاصه بها كأنه

{سبحان رَبِّكَ رَبِّ العزة} “İzzet sahibi Rabbin münezzehtir” {الرَّبُّ} kelimesi izzete has kılındığı için {العِزَّة} kelimesine muzaf kılınmıştır; sanki

قيل ذو العزة كما تقول صاحب صدق لاختصاصه بالصدق ويجوز أن يراد أنه ما من عزة لأحد إلا وهو ربها ومالكها كقوله نعز من نشاء {عَمَّا يَصِفُونَ} من الولد والصاحبة والشريك

doğruluğuyla bilinen kimse için "doğruluk sahibi" denildiği gibi, burada da "izzet sahibi" denilmiş gibidir. Ayrıca hiç kimsede O'nun sahibi ve mâliki olmadığı bir izzetin bulunmadığı manasının kastedilmiş olması da caizdir; nitekim [ayet-i kerimede]: [Allah] dilediğini aziz kılar. {عَمَّا يَصِفُونَ} “onların nitelemelerinden” yani çocuk, eş ve ortak isnatlarından [münezzehtir].

وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١)

{وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١)} “Peygamberlere selâm olsun! (181)”

{وسلام على المرسلين} عم الرسل بالسلام بعد ما خص البعض في السورة لأن في تخصيص كل بالذكر تطويلاً

{وسلام على المرسلين} “Peygamberlere selâm olsun” Sûrede bazı peygamberleri [selâm ile] hususi olarak zikrettikten sonra burada selâmı bütün peygamberlere teşmil etmiştir; zira her birini tek tek zikretmek sözü uzatırdı.

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٢)

{وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (١٨٢)} “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun! (182)”

{والحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} على هلاك الأعداء ونصرة الأنبياء اشتملت السورة على ذكر ما قاله المشركون في الله ونسبوه إليه مما هو منزه عنه وما عاناه المرسلون من جهتهم وما خولوه في العاقبة من النصرة عليهم فختمها بجوامع ذلك من تنزيه ذاته عما وصفه به المشركون والتسليم على المرسلين والحمد لله رب العالمين على ما قيض لهم من حسن العواقب والمراد تعليم المؤمنين أن يقولوا ذلك ولا يخلّوا به ولا يغفلوا عن مضمنات كتابه الكريم ومودعات قرآنه المجيد وعن على رضى الله عنه من أحب أن يكتال بالمكيال الأوفى من الأجر يوم القيامة فليكن آخر كلامه إذا قام من مجلسه سبحان رَبّكَ رَبّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ وسلام على المرسلين والحمد للَّهِ رب العالمين

{والحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” düşmanların helak edilmesi ve peygamberlerin zafere ulaştırılması üzerine [hamdolsun]. Sûre; müşriklerin Allah hakkında söyledikleri ve O'nun münezzeh olduğu şeyleri O'na isnat etmelerini, peygamberlerin onlardan çektiklerini ve nihayetinde onlara karşı kendilerine bahşedilen zaferi içermektedir. Bu sebeple sûre, bu hususların özünü toplayarak; Zât-ı Bârî'sini müşriklerin nitelemelerinden tenzih etmekle, peygamberlere selâm göndermekle ve onlara nasip ettiği güzel akıbetler sebebiyle âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdetmekle sona ermiştir. Amaç, müminlere bu sözleri söylemelerini, bunu ihmal etmemelerini, O'nun Kerîm Kitabı'nın ve Mecîd Kur'an'ının ihtiva ettiği hakikatlerden gafil olmamalarını öğretmektir. Hz. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: “Kıyamet gününde sevabın en tastamam ölçekle kendisine ölçülmesini isteyen kimse, meclisinden kalkacağı zaman son sözü: {سبحان رَبّكَ رَبّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ وسلام على المرسلين والحمد للَّهِ رب العالمين} “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Peygamberlere selâm olsun! Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun!” olsun.”