{لِلَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} خلقاً وملكاً {وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أو تخفوه}
{ لِّلَّهِ ما فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْضِ } “Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır”; yaratılış ve mülkiyet bakımından. { وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de”;
يعني من السوء {يُحَاسِبْكُم بِهِ الله} يكافئكم ويجازيكم ولا تدخل الوساوس وحديث النفس فيما يخفيه الإنسان لأن ذلك مما ليس في وسعه الخلو منه ولكن ما اعتقده وعزم عليه والحاصل أن عزم الكفر كفر وخطرة الذنوب من غير عزم معفوة وعزم الذنوب إذا ندم عليه ورجع عنه واستغفر منه مغفور فأما إذا هم بسيئة وهو ثابت على ذلك إلا أنه منع عنه بمانع ليس باختياره فإنه لا يعاقب على ذلك عقوبة فعله أي بالعزم على الزنا لا يعاقب عقوبة الزنا وهل يعاقب عقوبة عزم الزنا قيل لا لقوله ﵇ إن الله عفى عن أمتي ما حدثت به أنفسها
yani kötülükten olan şeyleri, { يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ } “Allah sizi onunla hesaba çeker”; karşılığını ve cezasını verir. Vesveseler ve nefsin iç konuşmaları insanın gizlediği şeylerin kapsamına girmez; çünkü bunlardan büsbütün uzak durmak insanın gücü dahilinde değildir. Fakat insanın inandığı ve azmettiği (kesin karar verdiği) şeyler hesaba dahildir. Netice şudur: Küfre azmetmek küfürdür; azim olmaksızın akla gelen günah düşünceleri (hâtıra) affedilmiştir; günaha azmedip de sonradan pişman olan, bundan vazgeçip istiğfar eden kimsenin günahı bağışlanır. Ancak bir kötülüğe niyet edip bunda kararlı olan fakat kendi iradesi dışındaki bir engelden dolayı onu yapamayan kimseye gelince, o kimse bu fiili bizzat işlemiş gibi cezalandırılmaz; yani zinaya azmetmekle bizzat zinanın cezasıyla cezalandırılmaz. Zinaya azmetmenin cezasıyla cezalandırılır mı? Aleyhisselâm'ın "Şüphesiz Allah, ümmetimin işlemedikçe veya konuşmadıkça nefislerinin kendilerine fısıldadığı şeyleri bağışlamıştır" buyruğu sebebiyle 'hayır' denilmiştir.
ما لم تعمل أو تتكلم به والجمهور على أن الحديث في الخطرة دون العزم وأن المؤاخذة في العزم ثابتة وإليه مال الشيخ أبو منصور وشمس الأئمة الحلواني رحمهما الله والدليل عليه قوله تعالى {إِنَّ الذين يُحِبُّونَ أن تشيع الفاحشة} الآية وعن عائشة ﵂ ما هم العبد بالمعصية من غير عمل يعاقب على ذلك ما يلحقه من الهم والحزن في الدنيا وفي أكثر التفاسير أنه لما نزلت هذه الآية جزعت الصحابة رضى الله عنهم وقالوا أنؤاخذ بكل ما حدثت به أنفسنا فنزل قوله {آمن الرسول} إلى قوله {لا يكلف الله نفساً إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت} فتعلق ذلك بالكسب دون العزم وفي بعضها أنها نسخت بهذه الآية والمحققون على أن النسخ يكون في الأحكام لا في الأخبار {فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ} برفعهما شامي وعاصم أي فهو يغفر ويعذب ويجزمهما غيرهم عطفاً على جواب الشرط وبالإدغام أبو عمرو وكذا في الإشارة والبشارة وقال صاحب الكشاف مدغم الراء فى اللام لاحن مخطئ لأن الراء حرف مكرر فيصير بمنزلة المضاعف ولا يجوز ادغام المضاعف وراوية عن ابى عمرو مخطى مرتين لأنه يلحن وينسب إلى أعلم الناس في العربية ما يؤذن بجهل عظيم {والله على كُلِّ شَىْءٍ} من المغفرة والتعذيب وغيرهما {قدير} قادر
...işlemedikçe veya konuşmadıkça. Cumhur ise hadisin azim için değil akla gelen düşünce (hâtıra) hakkında olduğu ve azimden dolayı sorumluluğun sabit olduğu görüşündedir. Şeyh Ebû Mansûr ve Şemsü'l-Eimme el-Halvânî rahimehumallâh bu görüşe meyletmişlerdir. Bunun delili Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ } “Hayâsızlığın yayılmasını arzu edenler...” ayetidir. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre, kul fiile dökmediği bir günaha niyetlendiğinde, bunun cezası olarak dünyada kendisine isabet eden keder ve üzüntüyle cezalandırılır. Tefsirlerin çoğunda geçtiğine göre bu ayet indiğinde sahabe radıyallâhu anhüm telaşa kapıldı ve 'Nefislerimizin fısıldadığı her şeyden hesaba mı çekileceğiz?' dediler. Bunun üzerine { آمَنَ الرَّسُولُ } “Peygamber iman etti...” ayetinden { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ } “Allah hiçbir kimseye gücünün yeteceğinden başkasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] lehine, yüklendiği [kötülük] aleyhinedir” ayetine kadar olan kısım indi ve sorumluluk azme değil kazanmaya (kesbe/fiile) bağlandı. Bazı tefsirlerde ise bu ayetin mezkûr ayetle neshedildiği belirtilmiştir. Muhakkik âlimlere göre ise nesih haberlerde değil ancak hükümlerde olur. Şâmî (İbn Âmir) ve Âsım kıraatinde { فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ } “Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” [fiilleri] ref ile okunmuştur; yani 'O bağışlar ve azap eder' demektir. Diğer kıraat imamları ise şartın cevabına matuf olarak meczûm okumuşlardır. Ebû Amr ise idgam ile okumuştur; 'el-İşâre ve'l-Bişâre' adlı eserde de böyledir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Râ harfini lâm harfine idgam eden kimse lahin (dil hatası) yapmış ve yanılmıştır; çünkü râ harfi tekrarlanan bir harftir, dolayısıyla şeddeli (mudaaf) harf hükmüne geçer ve şeddeli harfin idgamı caiz değildir. Ebû Amr'dan bunu rivayet eden kimse ise iki kat hatalıdır; zira hem dil hatası yapmakta hem de Arapçada insanların en bilgini olan bir zata büyük bir cehalet sayılacak şeyi nispet etmektedir. { وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeye”; bağışlama, azap etme ve diğer hususlarda her şeye, { قَدِيرٌ } “hakkıyla güç yetirendir”; muktedirdir.
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥)
“Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti: 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz' [dediler]. Şunu da söylediler: 'İşittik ve itaat ettik! Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz, dönüş ancak Sanadır!'” (Bakara, 285)
{آمن الرسول بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبّهِ والمؤمنون} إن عطف المؤمنون على الرسول كان الضمير الذي التنوين نائب عنه في {كُلٌّ} راجعاً إلى الرسول والمؤمنون أى كلهم {آمن بالله وملائكته وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} ووقف عليه وإن كان مبتدأ كان عليه كل مبتدأ ثانياً والتقدير كل منهم وآمن خبر المبتدأ
{ آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de”; eğer 'el-mü’minûn' kelimesi 'er-Resûl' kelimesine atfedilirse, { كُلٌّ } “hepsi” lafzındaki tenvinin bedeli olan zamir hem Peygamber'e hem de müminlere döner; yani 'onların hepsi' { آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti” [demektir] ve burada vakıf yapılır. Eğer ['el-mü'minûn'] mübteda olursa, 'küllün' lafzı ikinci mübteda olur; takdiri 'küllün minhüm' (onların her biri) şeklindedir ve 'âmene' fiili ikinci mübtedanın haberidir,
الثاني والجملة خبر الأول وكان الضمير للمؤمنين ووحد ضمير كل من آمن على معنى كل واحد منهم آمن وكتابه حمزة وعلي يعني القرآن أو الجنس {لاَ نُفَرِّقُ} أي يقولون لا نفرق بل نؤمن بالكل {بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ} أحد في بمعنى الجمع ولذا دخل عليه بين وهو لا يدخل إلا على اسم يدل على أكثر
cümle ise birinci mübtedanın haberi olur ve zamir müminlere ait kılınır. 'Âmene' fiilindeki 'küll'ün zamiri, 'onlardan her bir ferdin iman ettiği' manasına binaen müfret olarak gelmiştir. Hamza ve Ali (el-Kisâî) kıraatinde 've kitâbihî' (وَكِتَابِهِ) şeklinde [müfret] okunmuştur; bununla Kur'an yahut cins [ismi] kastedilmiştir. { لَا نُفَرِّقُ } “Ayırt etmeyiz”; yani onlar 'biz ayırt etmeyiz, bilakis hepsine iman ederiz' derler. { بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ } “O'nun peygamberlerinden hiçbirini”; 'ehad' (أَحَد) lafzı burada çoğul anlamındadır, bu sebeple başına 'beyne' (بَيْنَ) edatı girmiştir; zira bu edat ancak birden fazlasına delalet eden bir ismin üzerine dahil olur.
البقرة (٢٨٥ _ ٢٨٦)
Bakara (285-286)
من واحد تقول المال بين القوم ولا تقول المال بين زيد {وَقَالُواْ سَمِعْنَا} أجبنا قولك {أطعنا} أمرك {غُفْرَانَكَ} أي اغفر لنا غفرانك فهو منصوب بفعل مضمر {رَبَّنَا وَإِلَيْكَ المصير} المرجع وفيه إقرار بالبعث والجزاء والآية تدل على بطلان الاستثناء في الإيمان وعلى بقاء الإيمان لمرتكب الكبائر
Nitekim 'Mal topluluğun arasındadır' dersin de 'Mal Zeyd'in arasındadır' demezsin. { وَقَالُوا سَمِعْنَا } “Ve dediler ki: İşittik”; sözüne icabet ettik, { وَأَطَعْنَا } “itaat ettik”; emrine boyun eğdik. { غُفْرَانَكَ } “Bağışlamanı dileriz”; yani 'bizi bağışlamanla bağışla' [demektir], dolayısıyla gizli bir fiille mensubdur. { رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Rabbimiz, dönüş ancak Sanadır”; varış yeri ancak Sensin. Bunda yeniden dirilmeye ve karşılık görmeye bir ikrar vardır. Bu ayet, imanda istisnanın (inşallah müminim demenin) batıl olduğuna ve büyük günah işleyenin imanının baki kaldığına delalet eder.
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٨٦)
“Allah hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yüklendiği [kötülük] de kendi aleyhinedir. 'Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma! Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır bir yük yükleme! Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!'” (Bakara, 286)
{لاَ يُكَلِّفُ الله نَفْسًا} محكي عنهم أو مستأنف {إِلاَّ وُسْعَهَا} إلا طاقتها وقدرتها لأن التكليف لا يرد إلا بفعل يقدر عليه المكلف كذا في شرح التأويلات وقال صاحب الكشاف الوسع ما يسع الإنسان ولا يضيق عليه ولا يحرج فيه أي لا يكلفها إلا ما يتسع فيه طوقه ويتيسر عليه دون مدى غاية الطاقة والمجهود فقد كان في طاقة الإنسان أن يصلي أكثر من الخمس ويصوم أكثر من الشهر ويحج أكثر من حجة {لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكتسبت} ينفعها ما كسبت من خير ويضرها ما اكتسبت من شر وخص الخير بالكسب والشر بالاكتساب لأن الافتعال للانكماش والنفس تنكمش في الشر وتتكلف للخير {رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا} تركنا أمراً من أوامرك سهواً {أَوْ أَخْطَأْنَا} ودل هذا على جواز المؤاخذة فى النسيان والخطأ خلافا للمعتزلة لا مكان التحرز عنهما في الجملة ولولا جواز المؤاخذة بهما لم يكن للسؤال معنى {رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} عبأ يأصر حامله أي يحبسه مكانه لثقله استعير للتكليف الشاق من نحو قتل الأنفس وقطع
{ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا } “Allah hiçbir nefse yüklemez”; onlardan nakledilen bir sözdür yahut yeni bir cümledir. { إِلَّا وُسْعَهَا } “ancak gücünün yettiğini”; ancak takatini ve gücünü [yükler]. Çünkü mükellefiyet ancak mükellefin güç yetirebileceği bir fiille gelir; Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle geçer. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Vus'' (وُسْع), insanın takatinin yettiği, kendisini sıkıntıya sokmayan ve darlık vermeyen şeydir. Yani Allah ona, takatinin son sınırına ve en üst çabaya varmaksızın, gücünün rahatça yeteceği ve kendisine kolay gelen şeyleri yükler. Nitekim insanın beş vakitten daha fazla namaz kılmaya, bir aydan daha fazla oruç tutmaya ve birden fazla hac yapmaya gücü yeterdi. { لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] lehine, yüklendiği [kötülük] aleyhinedir”; kazandığı hayır ona fayda verir, kazandığı şer ise ona zarar verir. Hayır için 'kesb' (kuralına uygun kazanma), şer için 'iktisâb' (büyük bir gayretle kazanma) lafzı tahsis edilmiştir; çünkü iftiâl babı kendini zorlama/isteksizlik içindir; nefis kötülükte geri durup büzülür, iyilik için ise kendini zorlar. { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا } “Rabbimiz! Unutursak bizi sorumlu tutma”; emirlerinden bir emri sehven terk edersek [bizi sorumlu tutma], { أَوْ أَخْطَأْنَا } “veya yanılırsak”. Bu, Mutezile'nin aksine, genel anlamda bunlardan kaçınmak mümkün olduğu için unutma ve hata sebebiyle sorumlu tutulmanın caiz olduğuna delalet eder; zira bunlardan dolayı sorumluluk caiz olmasaydı bu duanın bir anlamı kalmazdı. { رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا } “Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme”; ağırlığından dolayı taşıyanı yerinde hapseden ağır yük [demektir]. Nefislerin öldürülmesi, deriden
موضع النجاسة من الجلد والثوب وغير ذلك {كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الذين مِن قَبْلِنَا} كاليهود {رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ} من العقوبات النازلة بمن قبلنا {واعف عنا} امح سيآتنا {واغفر لنا} واسترد ذنوبنا وليس بتكرار فالأول للكبائر والثاني للصغائر {وارحمنا} بتثقيل ميزاننا مع افلاسنا أو الأول من المسخ والثاني من الخسف والثالث من الغرق {أَنتَ مولانا} سيدنا ونحن عبيدك أو ناصرنا أو متولي أمورنا {فانصرنا عَلَى القوم الكافرين} فمن حق المولى أن ينصر عبيده في الحديث من قرأ آمن الرسول إلى آخره في ليلة كفتاه وفيه من قرأهما بعد العشاء الآخرة أجزأتاه عن قيام الليل ويجوز أن يقال قرأت سورة البقرة أو قرأت البقرة لما روى عن على رضى الله عنه خواتيم سورة البقرة من كنز تحت العرش وقال بعضهم يكره ذلك بل يقال قرأت السورة التي تذكر فيها البقرة والله أعلم
ve elbiseden necasin bulaştığı yerin kesilip atılması gibi ağır teklifler için istiare yoluyla kullanılmıştır. { كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا } “bizden öncekilere yüklediğin gibi”; Yahudiler gibi. { رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ } “Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize yükleme”; bizden öncekilerin başına gelen ağır cezalar gibi. { وَاعْفُ عَنَّا } “Bizi affet”; günahlarımızı sil. { وَاغْفِرْ لَنَا } “Bizi bağışla”; günahlarımızı ört; bu bir tekrar değildir; birincisi büyük günahlar, ikincisi ise küçük günahlar içindir. { وَارْحَمْنَا } “Bize merhamet et”; iflas etmiş olmamıza rağmen mizanımızı ağırlaştırarak [merhamet et]. Yahut birincisi şekil değiştirme (mesh), ikincisi yerin dibine geçirilme (hasf), üçüncüsü ise boğulma (gark) felaketlerinden kurtarmak içindir. { أَنتَ مَوْلَانَا } “Sen bizim Mevlâmızsın”; Efendimizsin, biz ise Senin kullarınız; yahut Yardımcımızsın veya işlerimizi üstlenensin. { فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”; zira kullarına yardım etmek Efendi'nin hakkıdır. Hadis-i şerifte: "Kim bir gecede Âmene'r-Resûlü'yü sonuna kadar okursa, bu iki ayet ona yeter" buyrulmuştur. Yine bir hadiste: "Kim yatsı namazından sonra bu iki ayeti okursa, o ikisi gece kıyamı (ibadeti) yerine geçer" denilmiştir. 'Bakara suresini okudum' veya 'Bakara'yı okudum' demek caizdir; zira Hz. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: "Bakara suresinin son ayetleri Arş'ın altındaki bir hazinedendir." Bazı âlimler ise bunu mekruh görüp 'İçinde Bakara'nın zikredildiği sureyi okudum' denilmesi gerektiğini söylemişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.