Binûn

Bakara — 10. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بعدهم والضمير لما فى السموات والأرض لأن فيهم العقلاء {وَلاَ يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مّنْ عِلْمِهِ} من معلومه يقال في الدعاء اللهم اغفر علمك فينا أي معلومك {إِلاَّ بِمَا شَاءَ} إلا بما علم {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السماوات والأرض} أى علمه ومنه الكرامة لتضمنها العلم والكراسى بالعلماء وسمي العلم كرسياً تسمية بمكانه الذي هو كرسي العالم وهو كقوله تعالى رَبَّنَا وَسِعْتَ كل شيء رحمة وعلما أو ملكه تسمية بمكانه الذي هو كرسي الملك وعرشه كذا عن الحسن أو هو سرير دون العرض فى الحديث ما السموات السبع في الكرسي إلا كحلقة ملقاة بفلاة وفضل العرش على الكرسي كفضل الفلاة على تلك الحلقة أو قدرته بدليل قوله {وَلاَ يؤوده} ولا يثقله ولا يشق عليه {حِفْظُهُمَا} حفظ السموات والأرض {وَهُوَ العلى} في ملكه وسلطانه {العظيم} في عزه وجلاله أو العلي المتعالي عن الصفات التي لا تليق به العظيم المتصف بالصفات التى تليتى به فهما جامعان لكمال التوحيد وإنما ترتبت الجمل في آية الكرسي بلا حرف عطف لأنها وردت على سبيل البيان فالأولى بيان لقيامه بتدبير الخلق وكونه مهيمناً عليه غير ساهٍ عنه والثانية لكونه مالكاً لما يدبره والثالثة لكبرياء شأنه والرابعة لإحاطته بأحوال الخلق والخامسة لسعة علمه وتعلقه بالمعلومات كلها أو لجلاله وعظم قدره وإنما فضلت هذه الآية حتى ورد فى فضلها ماو ورد ما روى عن على رضى الله عنه عن النبي ﷺ من قرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة لم يمنعه من دخول الجنة إلا الموت ولا يواظب عليها إلا صديق أو عابد ومن قرأها إذا أخذ مضجعه أمنه الله على نفسه وجاره وجار جاره والأبيات حوله وقال ﵇ سيد البشر آدم وسيد

sonra olacak olanı da bilir. Zamir göklerde ve yerde bulunan varlıklara aittir; çünkü onların içinde akıl sahipleri de vardır. { وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “Onlar ise O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar”; O'nun bildiği şeylerden [hiçbir şeyi kavrayamazlar]. Duada 'Allahümmağfir ilmike fînâ' yani 'hakkımızda bildiğin günahları bağışla' denir. { إِلَّا بِمَا شَاءَ } “dilediği kadarından başka”; ancak bildirdiği miktar müstesna. { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır”; yani O'nun ilmi [kuşatmıştır]. İlmi ihtiva ettiği için 'kerâme' kelimesi de buradan gelir, âlimler için de 'kerâsî' denir. İlme kürsü denmesi, ilmin mekânı olan âlimin kürsüsünün adıyla adlandırılmasındandır; bu Yüce Allah'ın: { رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا } “Rabbimiz! Sen her şeyi rahmet ve ilimle kuşattın” sözü gibidir. Yahut O'nun mülkü [kuşatmıştır]; hükümdarın kürsüsü ve arşı olan mekânının adıyla adlandırılmıştır. Hasan'dan bu şekilde rivayet edilmiştir. Yahut o, arşın altında bir tahttır; hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Yedi gök kürsüye nispetle ancak çöle atılmış bir halka gibidir. Arşın kürsüye üstünlüğü ise, o çölün o halkaya olan üstünlüğü gibidir.' Yahut O'nun kudretidir; nitekim şu buyruğu buna delildir: { وَلَا يَئُودُهُ } “O'na ağır gelmez”; O'na zor ve meşakkatli gelmez. { حِفْظُهُمَا } “onları koruyup gözetmek”; gökleri ve yeri korumak [ağır gelmez]. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir”; mülkünde ve saltanatında [yücedir]. { الْعَظِيمُ } “çok büyüktür”; izzetinde ve celalinde [büyüktür]. Yahut O, kendisine yakışmayan sıfatlardan pek yücedir; kendisine layık olan sıfatlarla muttasıf olan en büyüktür. Bu iki isim tevhidin kemalini bir araya getirir. Âyetü'l-Kürsî'deki cümlelerin atıf harfi olmaksızın peş peşe dizilmesi, bunların bir beyan (açıklama) sadedinde gelmiş olmasındandır. Birincisi O'nun mahlukatı idare edişinin ve ondan gafil olmaksızın üzerinde gözetici oluşunun beyanıdır; ikincisi idare ettiği şeylerin mâliki olduğunun, üçüncüsü şanının yüceliğinin, dördüncüsü mahlukatın hallerini kuşatıcılığının, beşincisi ise ilminin genişliğinin ve bilinen her şeyle irtibatlı oluşunun yahut celalinin ve kadrinin yüceliğinin beyanıdır. Bu ayet o kadar faziletli kılınmıştır ki, hakkında pek çok rivayet gelmiştir; nitekim Ali radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Kim her farz namazın arkasından Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, cennete girmesine ölümden başka hiçbir şey engel olmaz. Buna ancak sıddîk veya âbid devam eder. Kim yatağına girdiğinde onu okursa, Allah onu kendisine, komşusuna, komşusunun komşusuna ve etrafındaki evlere karşı emin kılar.' Yine aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'İnsanların efendisi Âdem'dir; Arapların efendisi

العرب محمد ولا فخر وسيد الفرس سلمان وسيد الروم صهيب وسيد الحبشة بلال وسيد الجبال الطور وسيد الأيام يوم الجمعة وسيد الكلام القرآن وسيد القرآن البقرة وسيد البقرة آية الكرسي وقال ما قرئت هذه الآية في دار إلا هجرتها الشياطين ثلاثين يوماً ولا يدخلها ساحر ولا ساحرة أربعين ليلة وقال من قرأ

öğünmek olmasın Muhammed'dir; Farsların efendisi Selmân'dır; Rumların efendisi Suheyb'dir; Habeşlilerin efendisi Bilâl'dir; dağların efendisi Tûr'dur; günlerin efendisi Cuma günüdür; sözlerin efendisi Kur'an'dır; Kur'an'ın efendisi Bakara'dır; Bakara'nın efendisi ise Âyetü'l-Kürsî'dir.' Yine şöyle buyurmuştur: 'Bu ayet bir evde okunursa, şeytanlar otuz gün o evi terk eder ve oraya kırk gece hiçbir büyücü erkek veya kadın büyücü giremez.' Yine şöyle buyurmuştur: 'Kim

آية الكرسي عند منامه بعث إليه ملك يحرسه حتى يصبح وقال من قرأ هاتين الآيتين حين يمسي حفظ بهما حتى يصبح وإن قرأهما حين يصبح حفظ بهما حتى يمسي آية

uyuyacağı sırada Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, sabaha kadar onu koruyacak bir melek gönderilir.' Yine şöyle buyurmuştur: 'Kim akşama erdiğinde şu iki ayeti okursa, sabaha kadar onlarla korunur; sabaha erdiğinde okursa, akşama kadar onlarla korunur: Âyetü'l-

البقرة (٢٥٦ _ ٢٥٨)

Bakara (256 - 258)

الكرسي وأول حم المؤمن إلى إِلَيْهِ المصير لاشتمالهما على توحيد الله تعالى وتعظيمه وتمجيده وصفاته العظمى ولا مذكور أعظم من رب العزة فما كان ذكرا له كان أفضل من سائر الأذكار وبه يعلم أن أشرف العلوم علم التوحيد

Kürsî ve Hâ-Mîm el-Mü'min suresinin başından { إِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “dönüş ancak O'nadır” kısmına kadar.' Çünkü bu iki ayet, Yüce Allah'ın tevhidini, O'nu tazim ve temcid etmeyi ve O'nun en yüce sıfatlarını ihtiva etmektedir. İzzet sahibi Rab'den daha yüce zikredilecek hiçbir varlık yoktur; dolayısıyla O'nu zikreden her söz diğer zikirlerden daha üstündür. Buradan anlaşılır ki ilimlerin en şereflisi tevhid ilmidir.

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)

{ لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 256)

{لا إِكْرَاهَ فِى الدين} أي لا إجبار على الدين الحق وهو دين الإسلام وقيل هو إخبار في معنى النهي ورُوي أنه كان لأنصاري ابنان فتنصرا فلزمهما أبوهما وقال والله لا أدعكما حتى تسلما فأبيا فاختصما إلى رسول الله ﷺ فقال الأنصاري يا رسول الله أيدخل بعضي في النار وأنا أنظر فنزلت فخلاهما قال ابن مسعود وجماعة كان هذا في الابتداء ثم نسخ بالأمر بالقتال {قَد تَّبَيَّنَ الرشد مِنَ الغي} قد تميز الإيمان من الكفر بالدلائل الواضحة {فَمَنْ يَكْفُرْ بالطاغوت} بالشيطان أو الأصنام {وَيُؤْمِن بالله فَقَدِ استمسك} تمسك {بالعروة} أي المعتصم والمتعلق {الوثقى} تأنيث الأوثق أي الأشد من الحبل الوثيق المحكم المأمون {لاَ انفصام لَهَا} لا انقطاع للعروة وهذا تمثيل للمعلوم بالنظر والاستدلال بالمشاهد المحسوس حتى يتصوره السامع كأنه ينظر إليه بعينه فيحكم اعتقاده والمعنى فقد عقد لنفسه من الدين عقداً وثيقاً لا تحله شبهة {والله سَمِيعٌ} لإقراره {عليم} باعتقاده

{لا إِكْرَاهَ فِى الدين} “Dinde zorlama yoktur.” Yani hak dine -ki o da İslâm dinidir- zorlama yoktur. Nehiy (yasaklama) anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Ensar'dan birinin iki oğlu vardı ve Hristiyan olmuşlardı. Babaları onların peşini bırakmayıp: "Vallahi Müslüman oluncaya kadar sizi bırakmam!" dedi. Onlar ise direndiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. Ensarî zat: "Ey Allah'ın Resulü! Ben bakıp dururken bir parçam ateşe mi girsin?" dedi. Bunun üzerine [bu ayet] indi, o da onları serbest bıraktı. İbn Mes‘ûd ve bir topluluk: "Bu [hüküm] başlangıçtaydı, sonra savaş emriyle neshedildi (hükmü kaldırıldı)." demişlerdir. {قَد تَّبَيَّنَ الرشد مِنَ الغي} “Doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır.” Apaçık delillerle iman küfürden ayırt edilmiştir. {فَمَنْ يَكْفُرْ بالطاغوت} “Artık kim tağutu inkâr eder” yani şeytanı veya putları [inkâr eder], {وَيُؤْمِن بالله فَقَدِ استمسك} “ve Allah'a inanırsa, şüphesiz sarılmıştır” [yani] tutunmuştur, {بالعروة} “kulpa” yani sığınılacak ve tutunulacak [şeye], {الوثقى} “en sağlam” [el-Vüskâ], el-evsak (en sağlam) kelimesinin müennesidir (dişilidir); yani sağlam, muhkem ve güvenilir olan ipin en muhkemine [sarılmıştır]. {لاَ انفصام لَهَا} “Onun kopması yoktur.” O kulp için kopma ve kesilme söz konusu değildir. Bu, akıl yürütme ve delil getirme yoluyla bilinen şeyin, duyularla müşahede edilen şeye benzetilerek somutlaştırılmasıdır; ta ki dinleyen kimse sanki onu gözüyle görüyormuş gibi zihninde canlandırsın ve inancını sağlamlaştırsın. Anlam şudur: O kişi kendisi için dinden, hiçbir şüphenin çözemeyeceği sağlam bir bağ bağlamıştır. {والله سَمِيعٌ} “Allah işitendir” onun ikrarını, {عليم} “[ve] bilendir” onun inancını.

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥٧)

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin dostları ise tâğûttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (Bakara, 257)

{الله ولي الذين آمنوا} أرادوا أن يؤمنوا أي ناصرهم ومتولي أمورهم {يُخْرِجُهُم مِّنَ الظلمات} من ظلمات الكفر والضلالة وجمعت لاختلافها {إِلَى النور} إلى الإيمان والهداية ووحد لاتحاد الإيمان {والذين كَفَرُواْ} مبتدأ والجملة هى {أَوْلِيَآؤُهُمُ الطاغوت} خبره {يُخْرِجُونَهُم مّنَ النور إِلَى الظلمات} وجمع لأن الطاغوت في معنى الجمع يعني والذين صمموا على الكفر أمرهم على عكس ذلك أو الله ولي المؤمنين يخرجهم من الشبهة في الدين إن وقعت لهم بما يهديهم ويوفقهم له من حلها حتى يخرجوا منها إلى نور اليقين والذين كفروا أولياؤهم الشياطين يخرجونهم من نور البينات الذي يظهر لهم إلى ظلمات الشك والشبهة {أولئك أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون}

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlerin dostudur”; iman etmek isteyenlerin [dostudur], yani onların yardımcısı ve işlerini üstlenenidir. { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ } “onları karanlıklardan çıkarır”; küfrün ve sapıklığın karanlıklarından [çıkarır]. Çeşitli olduğu için çoğul yapılmıştır. { إِلَى النُّورِ } “aydınlığa”; imana ve hidayete [çıkarır]. İmanın birliği sebebiyle tekil getirilmiştir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler ise”; mübtedadır, { أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “dostları tâğûttur” cümlesi ise onun haberidir. { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ } “onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar”; tâğût çoğul anlamında olduğu için çoğul fiil kullanılmıştır. Yani küfürde ısrar edenlerin durumu bunun tam tersidir. Yahut Allah müminlerin dostudur; dine dair bir şüpheye düştüklerinde onları hidayet ederek ve bu şüpheyi çözmeye muvaffak kılarak yakîn nûruna çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise şeytanlardır; açık delillerle önlerine çıkan aydınlıktan onları şüphe ve tereddüt karanlıklarına sürüklerler. { أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: 'Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir' demişti. O da: 'Ben de yaşatır ve öldürürüm' demişti. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı donakaldı. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (Bakara, 258)

ثم عجب نبيه ﵇ وسلاه بمجادلة إبراهيم ﵇ نمرود الذي كان يدعي الربوبية بقوله {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذى حَاجَّ إبراهيم فِى رِبّهِ} في معارضته ربوبية ربه والهاء في ربه يرجع إلى إبراهيم أو الذى حاج فهو ربهما

Sonra [Allah], rubûbiyyet iddia eden Nemrûd ile İbrâhim aleyhisselâm'ın tartışmasını zikrederek Peygamberi aleyhisselâm'ı hayrete düşürüp teselli etti ve şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?”; Rabbinin rubûbiyyetine karşı çıkması konusunda [tartışanı]. 'Rabbihi' ifadesindeki zamir İbrâhim'e yahut tartışan kişiye döner; zira O, ikisinin de Rabbidir.

البقرة (٢٥٨ _ ٢٥٩)

Bakara (258 - 259)

{أَنْ آتاه الله الملك} لأنّ آتاه الله يعني أن إيتاء الملك أبطره وأورثه الكبر فحاج لذلك وهو دليل على المعتزلة في الأصلح أو حاج وقت أن أتاه الله الملك {إِذْ قَالَ} نصب يحاج أو بدل من أن آتاه إذا جعل بمعنى الوقت {إبراهيم ربي} حمزة {الذى يُحِْيى وَيُمِيتُ} كأنه قال له من ربك قال

{ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye”; Allah ona mülk verdiği için; yani mülk verilmesi onu şımartıp kibirlendirdiği için tartıştı. Bu, aslah konusunda Mûtezile'ye karşı bir delildir. Yahut Allah ona mülk verdiği vakitte tartıştı [anlamındadır]. { إِذْ قَالَ } “Hani demişti”; 'hâcce' fiiliyle mansuptur yahut vakit manasında kılındığında 'en âtâhu' ifadesinden bedeldir. { إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ } “İbrahim: 'Benim Rabbim...'”; Hamza ['rabbiye' şeklinde fetha ile okumuştur]. { الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “yaşatan ve öldürendir”; sanki ona: 'Senin Rabbin kimdir?' demiş, o da:

ربي الذي يحيي ويميت {قال} نمرود {أنا أحيي وأميت} يريد اعفى عن القتل وأقتل فانقطع اللعين بهذا عند المخاصمة فزاد إبراهيم ﵇ ما لا يتأنى فيه التلبيس على الضعفة حيث {قَالَ إبراهيم} ﵇ {فَإِنَّ الله يَأْتِى بالشمس مِنَ المشرق فَأْتِ بِهَا مِنَ المغرب} وهذا ليس بانتقال من حجة إلى حجة كما زعم البعض لأن الحجة الأولى كانت لازمة ولكن لما عاندا للعين حجة الأحياء بتحلية واحد وقتل آخر كلمه من وجه لا يعاند وكانوا أهل تنجيم وحركة الكواكب من المغرب إلى المشرق معلومة لهم والحركة الشرقية المحسوسة لنا قسرية كتحريك الماء النمل على الرحى إلى غير جهة حركة النمل فقال إن ربي يحرك الشمس قسراً على غير حركتها فإن كنت رباً فحركها بحركتها فهو أهون {فَبُهِتَ الذى كَفَرَ} تحير ودهش {والله لاَ يَهْدِى القوم الظالمين} أي لا يوفقهم وقالوا إنما لم يقل نمرود فليأت ربك بالشمس من المغرب لأن الله تعالى صرفه عنه وقيل إنه كان يدعي الربوبية لنفسه وما كان يعترف بالربوبية لغيره ومعنى قوله أنا أحيي وأميت أن الذي ينسب إليه الإحياء والامانة أنا لا غيري والآية تدل على إباحة التكلم في علم الكلام والمناظرة فيه لأنه قال أَلَمْ تَرَ إِلَى الذى حَاجَّ إبراهيم فِى ربه والمحاجة تكون بين اثنين فدل على أن إبراهيم حاجه أيضا ولولم يكن مباحاً لما باشرها إبراهيم ﵇ لكون الأنبياء ﵈ معصومين عن ارتكاب الحرام ولأنا أمرنا بدعاء الكفرة إلى الإيمان بالله وتوحيده وإذا دعوناهم إلى ذلك لا بد أن يطلبوا من الدليل على ذلك وذا لا يكون إلا بعد المناضرة كذا في شرح التأويلات

'Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir' demiştir. { قَالَ } “[O da] demişti”; Nemrûd: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de yaşatır ve öldürürüm” [dedi]. Öldürmekten vazgeçerim (affederim) ve öldürürüm demek istedi. Böylece o lanetli münazarada tutunamaz hale geldi; bunun üzerine İbrâhim aleyhisselâm zayıf kimselere şüphe verme imkânı bırakmayacak bir delil ekledi ve şöyle { قَالَ إِبْرَاهِيمُ } “İbrahim dedi” aleyhisselâm: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ } “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir!” Bu, bazılarının iddia ettiği gibi bir delilden başka bir delile geçiş (intikal) değildir; çünkü birinci delil bağlayıcı ve geçerliydi. Fakat o lanetli, birini salıverip diğerini öldürmek suretiyle diriltme deliline inatla karşı çıkınca, İbrâhim ona inat edemeyeceği bir yönden hitap etti. Onlar astronomi ehli idiler ve yıldızların batıdan doğuya doğru olan hareketi onlarca bilinmekteydi. Bizim hissettiğimiz doğu hareketi ise, tıpkı değirmen taşındaki karıncayı suyun karıncanın hareket yönünün tersine çevirmesi gibi cebri bir harekettir. İbrahim dedi ki: 'Benim Rabbim güneşi kendi tabii hareketinin aksine cebren hareket ettiriyor; eğer sen de bir ilah isen, onu tabii hareketiyle yürüt, bu daha kolaydır!' { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “o inkârcı donakaldı”; şaşırıp apıştı. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; yani onları muvaffak kılmaz. Dediler ki: Nemrûd'un 'Öyleyse senin Rabbin güneşi batıdan getirsin' diyememesinin sebebi, Allah Teâlâ'nın onu bundan çevirmiş olmasıdır. Denildi ki o, bizzat kendisi için ilahlık iddia ediyor ve başkası için hiçbir ilahlık kabul etmiyordu. Onun 'Ben yaşatır ve öldürürüm' sözünün anlamı şudur: Yaşatma ve öldürme nispet edilen kişi başkası değil, bizzat benim. Bu ayet, kelâm ilmiyle meşgul olmanın ve onda münazara yapmanın caiz olduğuna delildir; zira ayette { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” buyrulmuştur ve tartışma (muhâcce) iki kişi arasında olur. Bu da İbrâhim'in de onunla tartıştığını gösterir. Eğer bu caiz olmasaydı, peygamberler aleyhimüsselâm haram işlemekten masum oldukları için İbrâhim aleyhisselâm buna girişmezdi. Ayrıca bizler kâfirleri Allah'a ve O'nun birliğine davet etmekle emrolunduk; onları buna davet ettiğimizde bizden delil istemeleri kaçınılmazdır ve bu da ancak münazarayla mümkündür; Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle zikredilmiştir.

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut çatıları çökmüş, duvarları damlarının üzerine yıkılmış ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. 'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, bozulmamış! Eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere bak, onları nasıl bir araya getirip sonra üzerlerine et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine apaçık belli olunca: 'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi.” (Bakara, 259)

{أَوْ كالذى مَرَّ} معناه أو أرأيت مثل الذى فحذف لدلالة ألم تر عليه لأن كلتيهما كلمة تعجيب أو هو محمول على المعنى دون اللفظ تقديره أرأيت كالذي حاج إبراهيم أو كالذي مر وقال صاحب

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ } “Yahut uğrayan kimse gibi”; anlamı: 'Yahut uğrayan kimsenin benzerini gördün mü?' demektir. 'E-lem tera' ifadesinin buna delaleti sebebiyle hazfedilmiştir, zira her ikisi de hayret bildiren ifadelerdir. Yahut lafza değil manaya hamledilmiştir; takdiri: 'İbrâhim ile tartışan kimse gibisini mi gördün yoksa uğrayan kimse gibisini mi?' şeklindedir. Sahibu'l-

الكشف فيه الكاف زائدة والذى عطف على قوله إلى الذي حاج عن الحسن إن المار كان كافرا بالبعث لا نتظامه مع نمرود في سلك ولكلمة الاستبعاد التي هى انى يحيى والأكثر أنه عزيز أراد أن يعاين إحياء الموتى ليزداد بصيرة كما طلبه إبراهيم ﵇ وانى يحيى اعتراف بالعجز عن معرفة طريقة الإحياء واستعظام لقدرة المحيي {على قَرْيَةٍ} هي بيت المقدس حيث خربه بختنصر وهي التي خرج منها الألوف {وهي خاوية على عروشها} ساقطة

Keşşâf şöyle demiştir: Buradaki kâf harfi zâiddir ve 'ellezî' kelimesi { إِلَى الَّذِي حَاجَّ } “tartışan kimseye” ifadesine matuftur. Hasan'dan [nakledildiğine göre]: Oraya uğrayan kişi, Nemrûd ile aynı çizgide yer alması ve 'annâ yuhyî' (nasıl diriltecek) şeklindeki uzak görme ifadesi sebebiyle yeniden dirilmeyi inkâr eden bir kâfirdi. Ekseriyete göre ise o, İbrâhim aleyhisselâm'ın talep ettiği gibi basiretini artırmak için ölülerin diriltilmesini bizzat görmek isteyen Uzeyr idi. 'Annâ yuhyî' sözü ise diriltme keyfiyetini bilmekten aciz olduğunu itiraf ve diriltenin kudretini yüceltmektir. { عَلَى قَرْيَةٍ } “bir kasabaya”; Buhtunnasr'ın harap ettiği Beytü'l-Makdis'tir; binlerce kişinin çıktığı yer de orasıdır. { وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا } “çatıları çökmüş”; tavanlarıyla birlikte yıkılmış,

البقرة (٢٥٩ _ ٢٦٠)

Bakara (259 - 260)

مع سفوفها أو سقطت السقوف ثم سقطت عليها الحيطان كل مر عرش {قال أنى يحيي} أي كيف {هذه} أي أهل هذه {الله بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ الله مِاْئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ} أي أحياه {قَالَ} له ملك {كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} بناء على الظن وفيه دليل جواز الاجتهاد روي أنه مات ضحى وبعث بعد مائة سنة قبل غيبوبة الشمس فقال قبل النظر إلى الشمس يوماً ثم التفت فرأى بقية من الشمس فقال أو بعض يوم {قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِاْئَةَ عَامٍ فانظر إلى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ} روي أن طعامه كان تيناً وعنباً وشرابه عصيراً ولبناً فوجد التين والعنب كما جنيا والشراب على حاله {لَمْ يَتَسَنَّهْ} لم يتغير والهاء أصلية أو هاء سكت واشتقاقه من السنة على الوجهين لأن لا مهاهاء لأن الأصل سنهة والفعل سانهت يقال سانهت فلاناً أي عاملته سنة أو واو لأن الأصل سنوة والفعل سانيت ومعناه لم تغيره السنون لم يتسن بحذف الهاء في الوصل وبإثباتها في الوقف حمزة وعلي {وانظر إلى حِمَارِكَ} كيف تفرقت عظامه ونخرت وكان له حمار قد ربطه فمات وتفتتت عظامه أو وانظر ليه سالماً في مكانه كما ربطته وذلك من أعظم الآيات أن يعيش مائة عام من غير علف ولا ماء كما حفظ طعامه

yahut önce tavanları çökmüş, sonra duvarlar onların üzerine devrilmiştir; her tavan bir 'arş'tır. { قَالَ أَنَّى يُحْيِي } “nasıl diriltecek dedi”; yani nasıl [diriltecek]? { هَذِهِ } “burayı”; yani buranın ehlini. { اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Allah burayı ölümünden sonra [nasıl diriltecek]? Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti”; yani onu hayata döndürdü. Melek ona: { قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “'Ne kadar kaldın?' dedi. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi”; zannına dayanarak [böyle söyledi]. Bunda ictihadın caiz olduğuna delil vardır. Rivayet edildiğine göre kuşluk vaktinde öldü ve yüz yıl sonra güneş batmadan önce diriltildi. Güneşe bakmadan önce 'bir gün' dedi, sonra dönüp baktı ve güneşten bir kalıntı görünce 'yahut günün bir kısmı kadar' dedi. { قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ } “'Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak!' dedi”; Rivayet edildiğine göre yiyeceği incir ve üzüm, içeceği ise meyve suyu ve süttü; incir ve üzümü sanki yeni toplanmış gibi, içeceği de bozulmamış halde buldu. { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “bozulmamış”; değişmemiştir. Sondaki 'he' harfi aslidir veya sekte he'sidir. Her iki görüşe göre de 'sene' (yıl) kelimesinden türetilmiştir; çünkü lamel-fiili ya he'dir -zira aslı senehet'tir ve fiili 'sânehe'dir; nitekim 'falanla bir yıl boyunca muamele yaptım' anlamında 'sânehtü fülânen' denir- yahut vav'dır; zira aslı senevet'tir ve fiili 'sâneytü'dür. Anlamı ise 'yıllar onu değiştirmemiştir' demektir. Hamza ve Ali [el-Kisâî], vasl halinde he'yi hazfederek, vakıf halinde ise sabit tutarak 'lem yetesenne' şeklinde okumuşlardır. { وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ } “Eşeğine de bak!”; kemiklerinin nasıl dağılıp çürüdüğüne bak. Bağladığı bir eşeği vardı; ölmüş ve kemikleri ufalanmıştı. Yahut bağladığın gibi yerinde sapasağlam durduğuna bak! Yiyecek ve içeceğinin

وشرابه من التغير {ولنجعلك آية لِلنَّاسِ} فعلنا ذلك يريد إحياءه بعد الموت وحفظ ما معه وقيل الواو عطف على محذوف أي لتعتبر ولنجعلك قيل أتى قومه راكباً حماراً وقال أنا عزير فكذبوه فقال هاتوا التوراة فأخذ يقرؤها عن ظهر قلبه ولم يقرا التوراة ظاهرا أحد قبل عزير فذلك كونه آية وقيل رجع إلى منزله فرأى أولاده شيوخاً وهو شاب {وانظر إِلَى العظام} أي عظام الحمار أو عظام الموتى الذين تعجب من إحيائهم {كَيْفَ نُنشِزُهَا} نحركها ونرفع بعضها إلى بعض للتركيب ننشرها بالرا حجازي وبصري نحييها {ثمّ نكسوها} أي العظام {لحماً} جعل اللحم كاللباس مجازاً {فلمّا تبيّن له} فاعله مضمر تقديره فلما تبين له أن الله على كل شيء قدير {قال أعلم أنّ الله على كلّ شيءٍ قديرٌ} فحذف الأول لدلالة الثاني عليه كقولهم ضربني وضربت زيداً ويجوز فلما تبين له ما أشكل عليه يعني أمر إحياء الموتى قال اعلم على لفظ الأمر حمزة وعلي أي قال الله له اعلم أو هو خاطب نفسه

bozulmaktan korunduğu gibi, onun da yem ve su olmadan yüz yıl yaşaması en büyük mucizelerdendir. { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye”; [bunu yaptık]. Ölümünden sonra onu diriltmesini ve yanındakileri muhafaza etmesini kastetmektedir. Vav harfinin mahzuf bir cümleye matuf olduğu da söylenmiştir; yani 'ibret alasın ve seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]'. Denildi ki o, eşeğine binerek kavmine geldi ve 'Ben Uzeyr'im' dedi; onu yalanladılar. O da: 'Tevrat'ı getirin' dedi ve Tevrat'ı ezberinden okumaya başladı. Uzeyr'den önce hiç kimse Tevrat'ı ezberden okumamıştı; işte onun bir ibret/mucize oluşu bundandır. Denildi ki evine döndü ve çocuklarını birer ihtiyar, kendisini ise genç bir adam olarak gördü. { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ } “Kemiklere bak”; yani eşeğin kemiklerine yahut diriltilmelerine hayret ettiği ölülerin kemiklerine [bak]. { كَيْفَ نُنْشِزُهَا } “onları nasıl bir araya getiriyoruz”; birleştirmek için onları nasıl hareket ettirip birbirine kaldırıyoruz. Hicâzî ve Basrî 'râ' ile 'nünşiruhâ' şeklinde okumuşlardır ki 'onları diriltiyoruz' demektir. { ثُمَّ نَكْسُوهَا } “sonra giydiriyoruz”; yani kemiklere [giydiriyoruz]. { لَحْمًا } “et”; eti mecazen elbise gibi kılmıştır. { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Bu durum kendisine apaçık belli olunca”; fâili gizlidir, takdiri: 'Allah'ın her şeye kadir olduğu kendisine apaçık belli olunca' şeklindedir. { قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi”; birincisi ikincisinin delaletiyle hazfedilmiştir, nitekim 'Darabenî ve darabtü Zeyden' denmesi gibidir. Şöyle olması da caizdir: Kendisine kapalı gelen şey, yani ölülerin diriltilmesi meselesi apaçık belli olunca [bunu söyledi]. Hamza ve Ali [el-Kisâî] emir sîgasıyla 'ı'lem' (bil!) şeklinde okumuşlardır; yani Allah ona 'Bil!' demiş yahut o kendi nefsine hitap etmiştir.

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' dedi. [İbrahim]: 'Hayır, inandım; fakat kalbimin mutmain olması için [görmek istedim]' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Dört kuş tut, onları kendine alıştır; sonra [parçalayıp] her dağın üzerine onlardan bir parça koy, sonra onları çağır; koşarak sana gelirler. Bil ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.'” (Bakara, 260)

{وَإِذْ قَالَ إبراهيم رَبّ أَرِنِى} بصرني {كَيْفَ تحيي الموتى} موضع كيف نصب تبحي {قال أو لم تؤمن قال بلى ولكن ليطمئن قلبي}

{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Bana göster' demişti”; bana müşahede ettir. { كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى } “ölüleri nasıl dirilttiğini”; 'keyfe' kelimesinin mahalli 'tuhyî' fiili sebebiyle nasptır. { قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “[Allah]: 'İnanmadın mı?' dedi. [İbrahim]: 'Hayır, inandım; fakat kalbimin mutmain olması için' dedi”;

البقرة (٢٦٠ _ ٢٦١)

Bakara (260 - 261)

وإنما قال له أو لم تؤمن وقد علم أنه أثبت الناس إيماناً ليجيب بما أجاب به لما فيه من الفائدة الجليلة للسامعين وبلى إيجابا لما بعد النفي معناه بلى آمنت ولكن لأزيد سكوناً وطمأنينة بمضامة علم الضرورة علم الاستدلال وتظاهر الأدلة أسكن للقلوب وأزيد للبصيرة فعلم الاستدلال يجوز معه التشكيك بخلاف الضروري واللام تتعلق بمحذوف تقديره ولكن سألت ذلك إرادة طمأنينة القلب {قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مّنَ الطير} طاوساً وديكاً وغراباً وحمامة

Onun insanların imanca en sağlamı olduğunu bildiği halde ona 'İnanmadın mı?' demesi, dinleyenler için pek büyük bir fayda barındıran şu cevabı vermesi içindir. 'Belâ' (evet/hayır aksine), nefiyden sonraki durumu olumluya çevirmek içindir; manası: 'Hayır, bilakis iman ettim; lâkin istidlâlî ilme zarûrî ilmin (müşahedenin) eklenmesiyle huzur ve tatminim artsın diye [istedim]' demektir. Delillerin birbirini desteklemesi kalpleri daha çok teskin eder ve basireti daha fazla artırır; zira istidlâlî ilimde şüphe ihtimali bulunabilirken, zarûrî ilimde bu mümkün değildir. 'Li-yetmeinne' ifadesindeki lâm harfi mahzuf bir fiile taalluk eder; takdiri: 'Lâkin bunu kalbimin mutmain olmasını istediğim için sordum' şeklindedir. { قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “[Allah] buyurdu ki: 'Dört kuş tut'”; bir tavus kuşu, bir horoz, bir karga ve bir güvercin.

{فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} وبكسر الصاد حمزة أى امهلهن واضممهن إليك {ثُمَّ اجعل على كُلِ ّجَبَلٍ مّنْهُنَّ جُزْءا} ثم جزئهن وفرق أجزاءهن على الجبال التي بحضرتك وفي أرضك وكانت أربعة أجبل أو سبعة جزءا بضمتين وهمز أبو بكر {ثُمَّ ادعهن} قل لهن تعالين بإذن الله {يَأْتِينَكَ سَعْيًا} مصدر في موضع الحال أي ساعيات مسرعات في طيرانهن أو في مشيهن على أرجلهن وإنما أمره بضمها إلى نفسه بعد أخذها ليتأملها ويعرف أشكالها وهيآتها وحلاها لئلا تلتبس عليه االأحياء ولا يتوهم أنها غير تلك وروي أنه أمر بأن يذبحها وينتف ريشها ويقطعها ويفرق أجزاءها ويخلط ريشها ودماءها ولحومها وأن يمسك رءوسها ثم أمر أن يجعل أجزاءها على الجبال على كل جبل ربعاً من كل طائر ثم يصيح بها تعالين بإذن الله تعالى فجعل كل جزء يطير إلى الآخر حتى صارت جثثا ثم أقبلن فانضممن إلى رءوسهن كل جثة إلى رأسها {واعلم أَنَّ الله عَزِيزٌ} لا يمتنع عليه ما يريده {حَكِيمٌ} فيما يدبر لا يفعل إلا ما فيه الحكمة

{ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } “onları kendine alıştır / kendine doğru meylettir”; Hamza sad harfinin kesresiyle ['fâ-sırhunne'] okumuştur; yani onları kendine yaklaştır ve kendine bağla. { ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا } “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy”; sonra onları parçala ve parçalarını huzurunda ve bulunduğun arazide yer alan dağlara dağıt; bunlar dört veya yedi dağ idi. Ebû Bekr iki damme ve hemze ile 'cüz'en' okumuştur. { ثُمَّ ادْعُهُنَّ } “sonra onları çağır”; onlara 'Allah'ın izniyle gelin!' de. { يَأْتِينَكَ سَعْيًا } “koşarak sana gelirler”; hâl konumunda mastardır; yani uçuşlarında yahut ayakları üzerinde yürüyüşlerinde koşarak, süratle gelirler. Kuşları yakaladıktan sonra kendine doğru çekip alıştırmasını emretmesi; onları iyice incelemesi, şekillerini, suretlerini ve özelliklerini tanıması, böylece diriltildiklerinde ona karışık gelmemesi ve onların başkaları olduğunu zannetmemesi içindir. Rivayet edildiğine göre onları boğazlaması, tüylerini yolması, parçalaması, cüzlerini ayırması, tüylerini, kanlarını ve etlerini birbirine karıştırması ve başlarını elinde tutması emredildi. Sonra her dağın üzerine her kuştan birer parça koyması, ardından da 'Allah Teâlâ'nın izniyle gelin!' diye bağırması emredildi. Bunun üzerine her bir parça diğerine doğru uçmaya başladı ve nihayet tam birer gövde haline geldiler; sonra da yönelip başlarına kavuştular, her gövde kendi başına birleşti. { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Bil ki Allah mutlak güç sahibidir”; dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz. { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; takdir ettiği şeylerde hikmet sahibidir, hikmete uygun olandan başkasını yapmaz.

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 261)

ولما برهن على قدرته على الإحياء حث على الإنفاق في سبيل الله وأعلم أن من أنفق في سبيله فله في نفقته أجر عظيم وهو قادر عليه فقال {مَّثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِي سَبِيلِ الله} لا بد من حذف مضاف أي مثل نفقتهم {كَمَثَلِ حَبَّةٍ} أو مثلهم كمثل باذر حبة {أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلّ سُنبُلَةٍ مّاْئَةُ حَبَّةٍ} المنبت هو الله ولكن الحبة لما كانت سبباً أسند إليها الإنبات كما يسند إلى الأرض وإلى الماء ومعنى إنباتها سبع سنابل أن تخرج ساقاً يتشعب منه سبع شعب لكل واحد سنبلة وهذا التمثيل تصوير للأضعاف كأنها ماثلة بين عيني الناظر والممثل به موجود في الدخن والذرة وربما

Diriltmeye olan kudretini delillerle ortaya koyunca, Allah yolunda infak etmeye teşvik etti ve kendi yolunda infak edene bu infakı karşılığında büyük bir ecir olduğunu ve buna kadir bulunduğunu bildirdi; şöyle buyurdu: { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu”; bir muzafın hazfi zorunludur; yani onların infaklarının durumu, { كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “bir tohumun durumu gibidir”; yahut onların durumu tohum eken kimsenin durumu gibidir. { أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan”; bitiren Allah'tır; ancak tohum bir sebep olduğu için, tıpkı toprağa ve suya isnat edildiği gibi bitirme fiili tohuma isnat edilmiştir. Yedi başak bitirmesinin anlamı: Bir sap çıkarıp o saptan yedi dal ayrılması ve her birinde bir başak bulunmasıdır. Bu temsil, kat kat mükâfatın bakan kimsenin gözü önünde somutlaşmış gibi tasvir edilmesidir. Kendisiyle temsil yapılan bu durum darı ve mısırda mevcuttur; bazen

فرخت ساق البرة فى الأرض القوية المعلة فيبلغ حبها هذا المبلغ على أن التمثيل يصح وإن لم يوجد على سبيل الفرض والتقدير ووضع سنابل موضع سنبلات كوضع قروء موضع أقراء {والله يضاعف لِمَن يَشَاء} أي

güçlü ve verimli bir arazide buğday sapı da dallanıp budaklanır ve taneleri bu sayıya ulaşır. Kaldı ki bu temsil, böyle bir şey fiilen bulunmasa bile bir faraziye ve takdir olarak da geçerlidir. 'Sünbülât' yerine 'senâbil' lafzının kullanılması, 'akrâ' yerine 'kurû'' kelimesinin kullanılması gibidir. { وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir”; yani

البقرة (٢٦١ _ ٢٦٤)

Bakara (261 - 264)

يضاعف تلك المضاعفة لمن يشاء لا لكل منفق لتفاوت أحوال المنفقين أو يزيد على سبعمائة لمن يشاء يضعف شامى ويضعف مكي {والله واسع} واسع الفضل والجود {عَلِيمٌ} بنيات المنفقين

infak edenlerin durumlarının farklılığı sebebiyle bu kat kat mükâfatı her infak edene değil, dilediğine verir yahut dilediğine yedi yüzün de üzerinde artırır. Şâmî 'yuda'ıfu', Mekkî ise 'yudı'fu' şeklinde okumuştur. { وَاللَّهُ وَاسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır”; lütfu ve cömertliği geniş olandır. { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; infak edenlerin niyetlerini hakkıyla bilendir.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda infak edip sonra infak ettiklerinin arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (Bakara, 262)

{الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِى سَبِيلِ الله ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُواْ مَنّا} هو أن يعتد على من أحسن إليه بإحسانه ويريه أنه اصطنعه وأوجب عليه حقاً له وكانوا يقولون إذا صنعتم صنيعة فانسوها {وَلا أَذًى} هو أن يتطاول عليه بسبب ما أعطاه ومعنى ثم إظهار التفاوت بين الإنفاق وترك المن والأذى وأن تركهما خير من نفس الإنفاق كما جعل الاستقامة على الإيمان خيراً من الدخول فيه بقوله ثم استقاموا {لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبّهِمْ} أي ثواب إنفاقهم {وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} من بخس الأجر {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} من فوته أو لا خوف من العذاب ولا حزن بفوات الثواب ووإنما قال هنا لهم أجرهم وفيما بعد فلهم أجرهم لأن الموصول هنا لم يضمن معنى الشرط وضمنه ثمة

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا } “Mallarını Allah yolunda infak edip sonra infak ettiklerinin arkasından başa kakmayan”; menn (başa kakmak), iyilik yaptığı kişiye iyiliğini sayıp dökmesi ve ona bir lütufta bulunup üzerinde hak sahibi olduğunu hissettirmesidir. Eskiler: 'Bir iyilik yaptığınızda onu unutun' derlerdi. { وَلَا أَذًى } “ve gönül kırmayan”; ezâ (gönül kırmak), ona verdiği şey sebebiyle büyüklük taslamasıdır. 'Sümme' (sonra) kelimesinin anlamı, infak etmek ile başa kakmayı ve gönül kırmayı terk etmek arasındaki derece farkını ve bu ikisini terk etmenin bizzat infakın kendisinden daha hayırlı olduğunu göstermektir; nitekim Yüce Allah: { ثُمَّ اسْتَقَامُوا } “sonra dosdoğru oldular” sözüyle imanda sebat etmeyi imana girmekten daha hayırlı kılmıştır. { لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında mükâfatları vardır”; yani infaklarının sevabı vardır. { وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Onlara hiçbir korku yoktur”; ecirlerinin eksiltilmesinden korku yoktur. { وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir”; ecrin ellerinden kaçmasından [üzülmeyeceklerdir]. Yahut azaptan bir korku yoktur ve sevabın kaçırılmasıyla bir hüzün yoktur. Burada 'lehum ecruhum' denilip sonraki ayetlerde 'fe-lehum ecruhum' denilmesinin sebebi; buradaki ism-i mevsûlün şart manası taşımaması, diğerinde ise taşımasıdır.

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣)

{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, halîmdir.” (Bakara, 263)

{قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} رد جميل {وَمَغْفِرَةٌ} وعفو عن السائل إذا وجد منه ما يثقل على المسئول أو ونيل مغفرة من الله بسبب الرد الجميل {خَيْرٌ مّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى} وصح الاخبار على المبتدأ الكرة لاختصاصه بالصفة {والله غَنِىٌّ} لا حاجة له إلى منفق يمن ويؤذي {حَلِيمٌ} عن معاجلته بالعقوبة وهذ وعيد له

{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz”; güzellikle geri çevirmek. { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bağışlama”; istenen kişiye ağır gelen bir tavır sergilediğinde dilenciyi affetmek yahut güzelce geri çevirme sebebiyle Allah'tan bir mağfirete nail olmak. { خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى } “arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır”; nekire olan mübteda sıfatla tahsis edildiği için ondan haber verilmesi caiz olmuştur. { وَاللَّهُ غَنِيٌّ } “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir”; başa kakan ve eziyet eden bir infak sahibine ihtiyacı yoktur. { حَلِيمٌ } “halîmdir”; onu cezalandırmakta acele etmeyendir; bu da onun için bir tehdittir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٢٦٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde malını insanlara gösteriş için harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmakla boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir; üzerine şiddetli bir yağmur yağmış da onu cascavlak bırakmıştır. Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (Bakara, 264)

ثم أكد ذلك بقوله {يا أيها الذين آمنوا لاَ تُبْطِلُواْ صدقاتكم بالمن والأذى كالذى} الكاف نصب صفة مصدر محذوف والتقدير بطلا مثل إبطال الذي {يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء الناس وَلاَ يُؤْمِنُ بالله واليوم الأخر} أي لا تبطلوا ثواب صدقاتكم بالمن والأذى كإبطال المنافق الذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يريد بإنفاقه رضا الله ولا ثواب الآخرة ورئاء مفعول له {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ} مثّله ونفقته التي لا ينتفع بها البتة بحجر أملس عليه تراب {فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} مطر عظيم القطر {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} أجرد نقياً من التراب الذي كان عليه {لاَّ يَقْدِرُونَ على شَىْء مّمَّا كَسَبُواْ} لا يجدون ثواب شيء مما أنفقوا أو الكاف في محل النصب على الحال

Sonra bunu şu buyruğuyla pekiştirdi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي } “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakmak ve gönül kırmakla boşa çıkarmayın... kimse gibi”; 'kâf' harfi mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasp mahallindedir; takdiri: 'Şu kimsenin boşa çıkarması gibi bir boşa çıkarmayla [boşa çıkarmayın]' şeklindedir: { يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “malını insanlara gösteriş için harcayan ve Allah'a ve ahiret gününe inanmayan”; yani sadakalarınızın sevabını, malını insanlara gösteriş için infak eden, infakıyla Allah'ın rızasını ve ahiret sevabını arzulamayan münafığın boşa çıkarması gibi başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle heba etmeyin. 'Riyâen' kelimesi mef'ûlün leh'tir. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ } “Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir”; onu ve hiçbir şekilde faydası olmayan infakını, üzerinde toprak bulunan kaygan ve düz bir taşa benzetti. { فَأَصَابَهُ وَابِلٌ } “üzerine şiddetli bir yağmur yağmış”; iri taneli şiddetli yağmur. { فَتَرَكَهُ صَلْدًا } “da onu cascavlak bırakmıştır”; üzerinde bulunan topraktan arınmış, sert ve çıplak bırakmıştır. { لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Kazandıklarından hiçbir şeyi elde tutamazlar”; infak ettikleri hiçbir şeyin sevabını bulamazlar. Yahut 'kâf' harfi hâl olarak nasp mahallindedir;

البقرة (٢٦٤ _ ٢٦٦)

Bakara (264 - 266)

أى لا تبطلوا صدقاتكم مماثلين الذي ينفق وإنما قال لا يقدرون بعد قوله كالذي ينفق لأنه أراد بالذي ينفق الجنس أو الفريق الذي ينفق {والله لا يهدي القوم الكافرين} ماداموا مختارين الكفر

yani infak eden kimseye benzer bir halde sadakalarınızı boşa çıkarmayın. { كَالَّذِي يُنْفِقُ } “harcayan kimse gibi” dedikten sonra çoğul olarak { لَا يَقْدِرُونَ } “güç yetiremezler” buyurmasının sebebi, 'harcayan kişi' ile cinsi yahut harcayan topluluğu kastetmiş olmasıdır. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ } “Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez”; küfrü tercih ettikleri müddetçe [onları muvaffak kılmaz].

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinde olan [imanı] kökleştirmek için infak edenlerin durumu ise, yüksek bir tepede bulunan bir bahçenin durumu gibidir; üzerine bol yağmur yağmış da ürününü iki kat vermiştir. Bol yağmur düşmese bile bir çisenti [yeter]. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (Bakara, 265)

{وَمَثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم ابتغاء مَرْضَاتِ الله وَتَثْبِيتًا مّنْ أَنفُسِهِمْ} أي وتصديقاً للإسلام وتحقيقاً للجزاء من أصل أنفسهم لأنه إذا أنفق المسلم ماله في سبيل الله علم أن تصديقه وإيمانه بالثواب من أصل نفسه ومن اخلاص قلبه ومن لابتداء الغاية وهو معطوف على المفعول له أي للإبتغاء والتثبيت والمعنى ومثل نفقة هؤلاء في زكاتها عند الله {كَمَثَلِ جَنَّةٍ} بستان {بِرَبْوَةٍ} مكان مرتفع وخصها لأن الشجر فيها أزكى وأحسن ثمراً بربوة عاصم وشامي {أَصَابَهَا وابل فآتت أُكُلُهَا}

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinde olan [imanı] kökleştirmek için infak edenlerin durumu ise”; yani İslam'ı tasdik etmek ve bizzat kendi nefislerinden gelen bir mükafat inancını pekiştirmek için [harcarlar]. Çünkü Müslüman malını Allah yolunda infak ettiğinde, onun tasdikinin ve sevaba olan imanının bizzat kendi özünden ve kalbinin ihlasından kaynaklandığı bilinir. 'Min' (مِنْ) edatı ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir ve mef'ûlün leh'e matuftur; yani rızayı aramak ve pekiştirmek için demektir. Mana ise: Allah katında onların infaklarının bereket ve temizliğindeki durumu, { كَمَثَلِ جَنَّةٍ } “bir bahçenin durumu gibidir”; [yani] bir bostanın; { بِرَبْوَةٍ } “yüksek bir tepede bulunan”; yüksek bir yerdedir. Orayı özellikle zikretti, çünkü oradaki ağaçlar daha gür ve meyvesi daha güzeldir. Âsım ve Şâmî kıraatinde 'bi-rabvetin' (بِرَبْوَةٍ) [şeklinde râ'nın fethasıyla da okunmuştur]. { أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا } “üzerine bol yağmur yağmış da ürününü... vermiştir”;

ثمرتها أكلها نافع ومكي وأبو عمرو {ضِعْفَيْنِ} مثلي ما كانت تثمر قبل بسبب الوابل {فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} فمطر صغير القطر يكفيها لكرم منبتها أو مثل حالهم عند الله بالجنة على الربوة ونفقتهم الكثيرة والقليلة بالوابل والطل وكما أن كل واحد من المطرين يضعف أكل الجنة فكذلك نفقتهم كثيرة كانت أو قليلة بعد أن يطلب بها رضا الله تعالى زاكية عند الله زائدة في زلفاهم وحسن حالهم عنده {والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} يرى أعمالكم على إكثار وإقلال ويعلم نياتكم فيهما من رياء

ürününü [vermiştir]. Nâfi', Mekkî ve Ebû Amr kıraatinde 'üklehâ' (أُكْلَهَا) [kâf'ın sükûnuyla] okunmuştur. { ضِعْفَيْنِ } “iki kat”; bol yağmur sebebiyle daha önce verdiği ürünün iki mislini [vermiştir]. { فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ } “Bol yağmur düşmese bile bir çisenti [yeter].”; toprağının verimli ve cömert olması sebebiyle ona ince taneli hafif bir yağmur (çisenti) yeter. Yahut onların Allah katındaki durumunu tepedeki bahçeye, çok ve az olan infaklarını da sağanak yağmura ve çisintiye benzetti. Nasıl ki bu iki yağmurun her biri bahçenin ürününü kat kat artırırsa, aynı şekilde onların infakları da -Allah Teâlâ'nın rızası gözetildiği sürece- çok olsun az olsun Allah katında bereketlidir, O'na olan yakınlıklarını ve O'nun katındaki güzel durumlarını artırıcıdır. { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”; az olsun çok olsun amellerinizi görür ve onlardaki niyetlerinizin riya mı [yoksa ihlas mı] olduğunu bilir.

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sizden biri arzu eder mi ki, hurma ve üzüm ağaçlarıyla dolu, altından ırmaklar akan ve içinde kendisi için her türlü meyveden bulunan bir bahçesi olsun da, kendisine ihtiyarlık çöktüğü, çocukları da küçük ve güçsüz olduğu bir sırada, o bahçeye ateşli bir kasırga isabet edip onu yakıp kül etsin? İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” (Bakara, 266)

وإخلاص الهمزة في {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ} للإنكار أَن تَكُونَ لَهُ {جَنَّةٌ} بستان {مّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار لَهُ} لصاحب البستان {فِيهَا} في الجنة {مِن كُلّ الثمرات} يريد بالثمرات المنافع التي كانت تحصل له فيها أو أن النخيل والأعناب لما كانا أكرم الشجر وأكثرها منافع خصهما بالذكر وجعل الجنة منها وإن كانت محتوية على سائر الأشجار تغليباً لهما على غيرهما ثم أردفهما ذكر كل الثمرات {وَأَصَابَهُ الكبر} الواو للحال ومعناه أن تكون له جنة وقدأصابه به الكبر والواو في {وَلَهُ ذُرّيَّةٌ ضُعَفَاء} أولاد صغار للحال أيضاً والجملة في موضع الحال من الهاء في أصابه {فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} ريح تستدير فى الأرض ثم تسطع نحوالسماء كالعمود {فِيهِ} في الإعصار وارتفع {نَّارٌ} بالظرف إذ جرى الظرف وصفاً لإعصار {فاحترقت} الجنة وهذا مثل لمن يعمل الأعمال الحسنة رياء فإذا كان يوم القيامة

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } “Sizden biri arzu eder mi ki” ifadesindeki hemze inkâr (reddetme) içindir; kendisinin { جَنَّةٌ } “bir bahçesi”, yani bostanı olsun; { مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ } “hurma ve üzüm ağaçlarıyla dolu, altından ırmaklar akan, kendisi için”; yani bahçe sahibi için; { فِيهَا } “içinde”; bahçede; { مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ } “her türlü meyveden bulunan”; meyvelerden maksat orada elde ettiği menfaatlerdir. Yahut hurma ve üzüm ağaçları en şerefli ve en çok faydası olan ağaçlar olduğu için onları özel olarak zikretti ve bahçe diğer ağaçları da barındırdığı halde onları diğerlerine baskın kılarak (tağlîb yoluyla) bahçeyi onlardan ibaret kıldı, ardından da her türlü meyveyi zikretti. { وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ } “kendisine ihtiyarlık çöktüğü”; buradaki 'vâv' hâl içindir; anlamı: Yaşlılık kendisine gelip çatmış olduğu halde bir bahçesi olsun. { وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ } “çocukları da küçük ve güçsüz olduğu”; yani küçük çocukları varken; buradaki 'vâv' da hâl içindir ve cümle { أَصَابَهُ } fiilindeki 'hâ' zamirinden hâl konumundadır. { فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ } “o bahçeye bir kasırga isabet edip”; yeryüzünde dönüp sonra göğe doğru sütun gibi yükselen rüzgâr. { فِيهِ } “içinde”; kasırganın içinde; { نَارٌ } “ateş” kelimesi zarf ile merfû olmuştur, çünkü zarf kasırganın sıfatı olmuştur. { فَاحْتَرَقَتْ } “yakıp kül etsin”; bahçe yandı. Bu, güzel amelleri gösteriş için işleyen kimsenin misalidir; kıyamet günü olduğunda

البقرة (٢٦٦ _ ٢٧٠)

Bakara (266 - 270)

وجدها محبطة فيتحسر عند ذلك حسرة من كانت له جنة جامعة للثمار فبلغ الكبر وله أولاد ضعاف والجنة معاشهم فهلكت بالصاعقة {كذلك} كهذا البيان الذي بين فيما تقدم {يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات} في التوحيد والدين {لعلكم تتفكرون} فتنتبهوا

o amelleri boşa çıkmış bulur ve o anda, bütün meyveleri toplayan bir bahçesi varken yaşlılığa eren, geçimleri o bahçeye bağlı olan zayıf çocukları bulunan ve bahçesi yıldırım ile helak olan kimsenin duyduğu gibi büyük bir hasret duyar. { كَذَلِكَ } “İşte böyle”; daha önce açıkladığı bu açıklama gibi; { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ } “Allah size ayetleri açıklar”; tevhid ve din hususundaki [ayetleri]; { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “düşünesiniz diye”; böylece ibret alıp uyanasınız.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın temiz/helal olanlarından infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz bayağı ve değersiz şeyleri vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir, övgüye layıktır.” (Bakara, 267)

{يا أيها الذين آمنوا أَنفِقُواْ مِن طيبات مَا كَسَبْتُمْ} من جياد مكسوباتكم وفيه دليل وجوب الزكاة في أموال التجارة {وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مّنَ الأرض} من الحب والثمر والمعادن وغيرها والتقدير ومن طيبات ما أخرجنا لكم إلا أنه حذف لذكر الطيبات {وَلاَ تَيَمَّمُواْ الخبيث} ولا تقصدوا المال الردئ {مِنْهُ تُنفِقُونَ} تخصونه بالإنفاق وهو في محل الحال أي ولا تيمموا الخبيث منفقين أي مقدرين النفقة {وَلَسْتُم بِأَخِذِيهِ} وحالكم أنكم لا تأخذونه في حقوقكم {إِلا أَن تُغْمِضُواْ فِيهِ} إلا بأن تتسامحوا في أخذه وتترخصوا فيه من قولك أعمض فلان عن بعض حقه إذا غض بصره ويقال للبائع أغمض أي لا تستقص كأنك لا تبصر وعن ابن عباس رضى الله عنهما كانوا يتصدقون بحشف التمر وشراره فنهوا عنه {واعلموا أَنَّ الله غَنِيٌّ} عن صدقاتكم {حَمِيدٌ} مستحق للحمد أو محمود

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz/helal olanlarından infak edin”; kazançlarınızın kaliteli ve helal olanlarından [verin]. Bunda ticaret mallarında zekâtın farz olduğuna dair delil vardır. { وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan”; dane, meyve, madenler ve diğerlerinden. Takdiri: 've sizin için çıkardıklarımızın temizlerinden' şeklindedir; ancak 'tayyibât' daha önce zikredildiği için hazfedilmiştir. { وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } “bayağı ve değersiz şeyleri vermeye kalkışmayın”; kötü/kalitesiz malı hedeflemeyin; { مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “ondan infak ederek”; onu infaka tahsis ederek. Bu cümle hâl mahallindedir; yani infakı takdir eden kimseler olarak kalitesiz mala yönelmeyin. { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ } “kendinizin alıcısı olmadığınız”; kendi alacaklarınızda dahi onu almayacak durumda olduğunuz halde; { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “ancak göz yumarak alabileceğiniz”; ancak onu almada müsamaha gösterip göz yummanız müstesna. Bu ifade, kişinin hakkının bir kısmından vazgeçip görmezden gelmesi durumunda kullanılan 'falanca hakkının bir kısmına göz yumdu' sözünden gelir. Satıcıya da 'göz yum', yani 'görmüyormuş gibi davran, ince eleyip sık dokuma' denir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, onlar hurmanın kötüsünü ve çürüğünü sadaka olarak veriyorlardı, bundan nehyedildiler. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ } “Bilin ki Allah zengindir”; sizin sadakalarınıza ihtiyacı yoktur; { حَمِيدٌ } “övgüye layıktır”; hamde layıktır yahut övülendir.

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨)

{ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size cimriliği/kötülüğü emreder. Allah ise size katından bir bağışlama ve lütuf vaat eder. Allah [lütfu] geniş olan ve her şeyi bilendir.” (Bakara, 268)

{الشيطان يَعِدُكُمُ} في الإنفاق {الفقر} ويقول لكم إن عاقبة إنفاقكم أن تفقروا والوعد يستعمل في الخير والشر {وَيَأْمُرُكُم بالفحشاء} ويغريكم على البخل ومنع الصدقات واغراء الآمر للمأمور والفاحش عند العرب البخيل {والله يَعِدُكُم} في الإنفاق {مَّغْفِرَةً مّنْهُ} لذنوبكم وكفارة لها {وَفَضْلاً} وأن يخلف عليكم أفضل مما انفقتم أو ثوابا عليه في الآخرة {والله واسع} يوسع على من يشاء {عَلِيمٌ} بأفعالكم ونياتكم

{ الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ } “Şeytan size vaat eder”; infak hususunda; { الْفَقْرَ } “fakirliği”; ve size 'infakınızın sonu fakir düşmektir' der. 'Vaad' kelimesi hem hayır hem şer için kullanılır. { وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ } “ve size kötülüğü emreder”; sizi cimriliğe ve sadakaları vermemeye teşvik eder. Emredenin emredileni teşviki gibi. Araplara göre 'fâhiş', cimri demektir. { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ } “Allah ise size vaat eder”; infak karşılığında; { مَغْفِرَةً مِنْهُ } “katından bir bağışlama”; günahlarınız için bir bağışlama ve kefaret; { وَفَضْلًا } “ve bir lütuf”; infak ettiğinizden daha hayırlısıyla yerini doldurmayı yahut ahirette buna karşılık sevap vermeyi [vaat eder]. { وَاللَّهُ وَاسِعٌ } “Allah [lütfu] geniş olandır”; dilediğine genişlik verir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; amellerinizi ve niyetlerinizi bilir.

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٦٩)

{ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ } “O, hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse, muhakkak ona çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar.” (Bakara, 269)

{يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء} علم القرآن والسنة أو العلم النافع الموصل إلى رضا الله والعمل به والحكيم عند الله هو العالم العامل {وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} ومن يؤت يعقوب أي ومن يؤته الله الحكمة {فَقَدْ أُوتِىَ خيرا كثيرا} تكير تعظيم أي أوتي خيراً أيّ خير كثير {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألباب} وما يتعظ بمواعظ الله إلا ذو العقول السليمة أو العلماء العمال والمراد به الحث على العمل بما تضمنت الآي في معنى الانفاق

{يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء} “Hikmeti dilediğine verir.” [Buradaki hikmet] Kur’an ve sünnet ilmi yahut Allah'ın rızasına ulaştıran faydalı ilim ve onunla amel etmektir. Allah katında hakîm (hikmet sahibi) olan, [ilmiyle] amel eden âlimdir. {وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} “Kime hikmet verilmişse,” Ya‘kûb [kıraatinde] 've men yü’ti' (وَمَن يُؤْتِ) şeklindedir; yani Allah kime hikmeti verirse, {فَقَدْ أُوتِىَ خيرا كثيرا} “muhakkak ona çokça hayır verilmiştir.” [Buradaki] tenvin tazim (yüceltme) içindir; yani ona pek büyük çok hayır verilmiştir. {وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألباب} “Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.” Allah'ın öğütlerinden ancak selim akıl sahipleri yahut [ilmiyle] amel eden âlimler ibret alır. Bununla kastedilen, infak anlamında ayetlerin içerdiği şeylerle amel etmeye teşvik etmektir.

وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٢٧٠)

{ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ } “Nafaka olarak her ne harcar veya adak olarak neyi adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” (Bakara, 270)

{وَمَا أَنفَقْتُم مّن نَّفَقَةٍ}

{ وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } “Nafaka olarak her ne harcarsanız”;

في سبيل الله أو في سبيل الشيطان {أَوْ نَذَرْتُم مّن نَّذْرٍ} في طاعة الله أو في معصيته {فَإِنَّ الله يَعْلَمُهُ} لا يخفى عليه وهو مجازيكم عليه {وَمَا للظالمين} الذين يمنعون الصدقات أو ينفقون أموالهم في المعاصي أو ينذرون في المعاصي أو لا يفون بالنذور {مِنْ أَنصَارٍ} ممن ينصرهم من الله ويمنعهم من عقابه

Allah yolunda veya şeytan yolunda [harcarsanız]; { أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ } “veya adak olarak neyi adarsanız”; Allah'a itaatte yahut O'na isyanda [adarsanız]; { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesiz Allah onu bilir”; O'na hiçbir şey gizli kalmaz ve O, size bunun karşılığını verecektir. { وَمَا لِلظَّالِمِينَ } “Zalimlerin hiçbir [yardımcısı] yoktur”; sadakaları vermeyenlerin yahut mallarını günahlarda harcayanların ya da günah işlemek için adakta bulunanların yahut adaklarını yerine getirmeyenlerin; { مِنْ أَنْصَارٍ } “yardımcısı”; onları Allah'a karşı koruyacak ve O'nun azabından kurtaracak kimselerden [hiçbir yardımcısı yoktur].

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)

{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Sadakaları aşikâre verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmına kefaret olur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (Bakara, 271)

{إن تبدوا الصدقات فنعما هي} فنعم شيأ ابداؤها وما نكرة غير موصلة ولا موصوفة والمخصوص بالمدح هي فنعما هي بكسر النون وإسكان العين أبو عمرو ومدني غير ورش وبفتح النون وكسر العين شامي وحمزة وعلي وبكسر النون والعين غيرهم {وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الفقراء} وتصيبوا بها مصارفها مع الإخفاء {فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ} فالإخفاء خير لكم قولوا المراد صدقات التطوع والجهر في الفرائض أفضل لنفى التهمة حتى إذا كان المزكى من لا يعرف باليسار كان إخفاؤه أفضل والمتطوع إن أراد أن يفتدى به كان إظهاره أفضل {ونكفر} بالنون وجزم الراء مدنى وحمزة وعلى وبالياء ورفع الراء شامي وحفص وبالنون والرفع غيرهم فمن جزم فقد عطف على محل الفاء وما بعده لأنه جواب الشرط ومن رفع فعلى الاستئناف والياء على معنى يكفر الله {عَنكُم مّن سَيّئَاتِكُمْ} والنون على معنى نحن نكفر {والله بِمَا تَعْمَلُونَ} من الإبداء والإخفاء {خبير} عالم

{ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları aşikâre verirseniz bu ne güzeldir!”; yani onların açığa vurulması ne güzel bir şeydir! 'Mâ' (ما), ne sıla (ilgi zamiri) ne de mevsufe olan bir nekredir. Medh ile mahsus olan ise { هِيَ } zamiridir. Ebû Amr ve Verş hariç Medineliler 'fe-ni'immâ hiye' (فَنِعِمَّا هِيَ) ifadesini nûn'un kesresi ve 'ayn'ın sükûnu ile; Şâmî, Hamza ve Ali [el-Kisâî] nûn'un fethası ve 'ayn'ın kesresi ile; diğerleri ise her iki harfin kesresiyle okumuşlardır. { وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ } “Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz”; gizlilikle beraber onları hak eden yerlerine ulaştırırsanız; { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “bu sizin için daha hayırlıdır”; yani gizlemek sizin için daha hayırlıdır. Denildi ki: Bundan maksat nafile sadakalardır. Farzlarda ise töhmeti savmak için aşikâre vermek daha faziletlidir; ancak zekât veren kişi zenginliğiyle tanınmayan biriyse gizlemesi daha faziletlidir. Nafile veren kişi de kendisine uyulmasını istiyorsa açığa vurması daha faziletlidir. { وَنُكَفِّرُ } / { وَيُكَفِّرُ } Medineliler, Hamza ve Ali nûn ile ve râ'nın cezmiyle [nükeffir]; Şâmî ve Hafs yâ ile ve râ'nın ref'iyle [yükeffiru]; diğerleri ise nûn ile ve ref'le [nükeffiru] okumuşlardır. Cezm ile okuyan, şartın cevabı olduğu için 'fâ' ve sonrasının mahalline atfetmiştir; ref' ile okuyan ise istînâf (yeni başlangıç) kabul etmiştir. Yâ ile okunuş 'Allah kefaret kılar', nûn ile okunuş ise 'Biz kefaret kılarız' manasındadır: { عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ } “günahlarınızdan bir kısmına”. { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan”; aşikâre vermenizden ve gizlemenizden; { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır”; her şeyi bilendir.

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢)

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine bir borç değildir, lakin Allah dilediğini hidayete erdirir. Hayır olarak her ne infak ederseniz, bu kendi nefsiniz lehinedir. Siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayır olarak infak ettiğiniz her şey size tastamam ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.” (Bakara, 272)

{لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} لا يجب عليك أن تجعلهم مهديين إلى الانتهاء عما نهوا عنه من المن والأذى والإنفاق من الخبيث وغير ذلك وما عليك إلا أن تبلغهم النواهي فحسب {ولكن الله يَهْدِى مَن يَشَاء} أو ليس عليك التوفيق على الهدى أو خلق الهدى وإنما ذلك إلى الله {وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ} من مال {فَلأَِنفُسِكُمْ} فهو لأنفسكم لا ينتفع به غيركم فلا تمنوا به على الناس ولا تؤذوهم بالتطاول عليهم {وَمَا تُنفِقُونَ إِلاَّ ابتغاء وَجْهِ الله} وليست نفقتكم إلا ابتغاء وجه الله أي رضا الله ولطلب ما عنده فما بالكم تمنون بها وتنفقون الخبيث الذي لا يوجه مثله إلى الله أو هذا نفي معناه النهي أي ولا تنفقوا إلا ابتغاء وجه الله {وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} ثوابه أضعافاً مضاعفة فلا عذر لكم في أن ترغبوا عن إنفاقه وأن يكون على أحسن الوجوه وأجملها {وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ}

{ لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ } “Onları hidayete erdirmek senin üzerine bir borç değildir”; başa kakma, eziyet etme, adi maldan infak etme ve benzeri yasaklandıkları şeylerden vazgeçme hususunda onları hidayete erdirilmiş kılmak sana vacip değildir. Sana düşen sadece yasakları onlara tebliğ etmekten ibarettir. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “lakin Allah dilediğini hidayete erdirir”; yahut hidayete muvaffak kılmak veya hidayeti yaratmak sana ait değildir, bu ancak Allah'a aittir. { وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak her ne infak ederseniz”; maldan; { فَلِأَنْفُسِكُمْ } “bu kendi nefsiniz lehinedir”; o kendi nefsiniz içindir, ondan sizden başkası yararlanmaz. Dolayısıyla insanlara başa kakmayın ve onlara üstünlük taslayarak incitmeyin. { وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz”; sizin infakınız ancak Allah'ın rızası ve O'nun katındakini talep etmek içindir; öyleyse nasıl olur da başa kakar ve Allah'a takdim edilmeyecek derecede kalitesiz malları infak edersiniz? Yahut bu, nehiy (yasaklama) manasında bir nefydir; yani 'ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edin' demektir. { وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “Hayır olarak infak ettiğiniz her şey size tastamam ödenir”; onun sevabı kat kat fazlasıyla size ödenir. Dolayısıyla infaktan yüz çevirmeniz ve infakı en güzel, en hoş surette yapmamanız için hiçbir mazeretiniz yoktur. { وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “Ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız”;

ولا تنقصون كقوله ولم تظلم منه شيأ أي لم تنقص

ve eksiltilmezsiniz; nitekim { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا } “ondan hiçbir şeyi eksiltmedi” ayetinde olduğu gibi eksiltilmeyeceksiniz demektir.

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣)

{ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayalarından ötürü, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın. İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler. Hayır olarak ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” (Bakara, 273)

الجار في لِلْفُقَرَاء متعلق بمحذوف أي اعمدوا للفقراء أو هو خبر مبتدأ محذوف أي هذه الصدقات للفقراء {الذين أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ الله} هم الذين أحصرهم الجهاد فمنعهم من التصرف {ولا يَسْتَطِيعُونَ} لاشتغالهم به {ضَرْبًا فِى الأرض} للكسب وقيل هم أصحاب الصفة وهم نحو من أربعمائة رجل من مهاجري قريش لم تكن لهم مساكن في المدينة ولا عشائر فكانوا في صفة المسجد وهي سقيفته يتعلمون القرآن بالليل ويرضخون النوى بالنهار وكانوا يخرجون في كل

{ لِلْفُقَرَاءِ } ifadesindeki câr-mecrûr mahzuf bir fiile mütealliktir; yani 'fakirleri hedefleyin' demektir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; takdiri: 'Bu sadakalar fakirler içindir' şeklindedir. { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda alıkonulanlar”; cihadın kendilerini alıkoyup maişet peşinde koşmaktan menettiği kimselerdir. { لَا يَسْتَطِيعُونَ } “güç yetiremeyenler”; cihada meşguliyetlerinden ötürü; { ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya”; kazanç sağlamak için [dolaşmaya güç yetiremezler]. Denildi ki: Onlar Ehl-i Suffe'dir. Bunlar, Kureyş muhacirlerinden Medine'de kalacak yerleri ve aşiretleri bulunmayan yaklaşık dört yüz kişiydi. Mescidin suffesinde, yani gölgeliğinde bulunurlar; geceleyin Kur'an öğrenir, gündüzleyin hurma çekirdeği kırarlardı. Ve her...

سرية بعثها رسول الله ﷺ فمن كان عنده فضل أتاهم به إذا أمسى {يحسبهم الجاهل} بحالهم بحسبهم وبابه شامي ويزيد وحمزة وعاصم غير الأعشى وهبيرة والباقون بكسر السين {أَغْنِيَاء مِنَ التعفف} مستغنين من أجل تعففهم عن المسألة {تَعْرِفُهُم بسيماهم} من صفرة الوجوه ورثاثة الحال {لاَ يسألون الناس إِلْحَافًا} إلحاحاً قيل هو نفي السؤال والإلحاح جميعاً كقوله على لا حب لا يهتدي بمناره يريد نفي المنار والاهتداء به والإلحاح هو اللزوم وأن لا يفارق إلا بشئ يعطاه وفى الحديث إن الله يحب الحيى الحليم المتعفف ويبغض البذي السآل الملحف وقيل معناه أنهم إن سألوا سألوا بتلطف ولم يلحوا {وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ} لا يضيع عنده

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği her seriyyeye çıkarlardı. Kimin yanında fazla bir şey olsa akşam olunca onlara getirirdi. { يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ } “durumlarını bilmeyen kimse onları sanır”; hallerini bilmeyen kişi. Şâmî, Yezîd, Hamza ve A'şâ ile Hübeyre hariç Âsım, 'yahsebühüm' (يَحْسَبُهُمُ) ve benzeri fiilleri sîn'in fethasıyla okumuş; diğerleri ise sîn'in kesresiyle okumuşlardır. { أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ } “iffet ve hayalarından ötürü zengin”; istemekten kaçınıp iffetli davranmaları sebebiyle zengin [sanır]. { تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın”; yüzlerinin sararmışlığından ve hallerinin perişanlığından. { لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler”; ısrarla [istemezler]. Denildi ki: Bu hem istemenin hem de ısrar etmenin her ikisinin de nefyidir. Tıpkı 'kılavuz feneriyle yol bulunmayan geniş bir yolda' sözünde olduğu gibi; burada fenerin ve onunla yol bulmanın nefyini kastetmiştir. İlhâh (ısrar), yapışıp kalmak ve kendisine bir şey verilmedikçe ayrılmamaktır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şüphesiz Allah hayâ sahibi, hilim sahibi ve iffetli olanı sever; ağzı bozuk, ısrarcı dilenciden ise nefret eder.” Denildi ki anlamı: İsteseler bile nezaketle isterler, ısrar etmezler. { وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayır olarak ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”; O'nun katında zayi olmaz.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâre infak edenler var ya, onların mükafatları Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (Bakara, 274)

{الذين ينفقون أموالهم بالليل والنهار سِرّا وَعَلاَنِيَةً} هما حالان أي مسرين ومعلنين يعنى يعممون الاولقات والاحوال بالصدقة لحصرهم على الخير فكلما نزلت بهم حاجة محتاج عجلوا قضاءها ولم يؤخروه ولم يتعللوا بوقت ولا حال وقيل نزلت في أبي بكر الصديق رضى الله عنه حيث تصدق بأربعين ألف دينار عشرة بالليل وعشرة بالنهار وعشرة في السر وعشرة في العلانية أو فى على رضى الله عنه لم يملمك إلا أربعة دراهم تصدق بدرهم ليلاً وبدرهم نهاراً وبدرهم

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâre infak edenler”; bu iki kelime hâldir; yani gizleyerek ve açığa vurarak. Yani hayra olan hırslarından ötürü sadaka ile bütün vakitleri ve halleri kuşatırlar. Ne zaman ihtiyaç sahibinin bir ihtiyacı baş gösterse, onu ertelemeksizin derhal gidermeye koşarlar; hiçbir vakti veya hali bahane etmezler. Denildi ki: Bu ayet, kırk bin dinar sadaka verip onunu gece, onunu gündüz, onunu gizli ve onunu aşikâre veren Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında inmiştir. Yahut sadece dört dirhemi bulunup bir dirhemini gece, bir dirhemini gündüz, bir dirhemini...

سراً وبدرهم علانية {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون}

gizli ve bir dirhemini aşikâre tasadduk eden Ali radıyallâhu anh hakkında inmiştir. { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onların mükafatları Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥)

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır.” (Bakara, 275)

{الذين يَأْكُلُونَ الربا} هو فضل مال خال عن العوض في معاوضة مال بمال وكتب الربوا بالواو على لغة من يفخم كماكتبت الصلوة والزكوة وزيدت الألف بعدها تشبيهاً بواو الجمع {لاَ يَقُومُونَ} إذا بعثوا من قبورهم {إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الذى يَتَخَبَّطُهُ الشيطان} أي المصروع لأنه تخبط فى المعاملة فجوزى

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا } “Faiz yiyenler”; [riba], malın malla mübadelesinde karşılıksız kalan fazlalıktır. 'Riba' kelimesi, tefhim (kalın) okuyanların lügatine göre, tıpkı 'Salât' ve 'Zekât' kelimelerinde olduğu gibi vâv (الربوا) ile yazılmış, sonrasındaki elif ise cem' vâvına benzetilerek ziyade edilmiştir. { لَا يَقُومُونَ } “kalkamazlar”; kabirlerinden diriltildiklerinde; { إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ } “ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi”; yani saralı kimse gibi. Çünkü o, muamelede düzensizce sendeleyip çarptığı için aynı cinsten bir ceza ile cezalandırılmıştır.

البقرة (٢٧٥ _ ٢٧٨)

Bakara (275 - 278)

على المقابلة والخبط الضرب على غير استواء كحبط العشواء {مِنَ المس} من الجنون وهو يتعلق بلا يقومون أي لا يقومون من المس الذي بهم إلا كما يقوم المصروع أو بيقوم أي كما يقوم المصروع من جنونه والمعنى أنهم يقومون يوم القيامة مخبلين كالمصروعين تلك سيماهم يعرفون بها عند أهل الموقف وقيل الذين يخرجون من الأجداث يوفضون الاأكلة الربا فإنهم ينهضون ويسقطون كالمصروعين لأنهم أكلوا الربا فأرباه الله في بطونهم حتى أثقلهم فلا يقدرون على الإيفاض {ذلك} العقاب {بِأَنَّهُمْ} بسبب أنهم {قَالُواْ إِنَّمَا البيع مِثْلُ الربا} ولم يقل إنما الربا مثل البيع مع أن الكلام في الربا لا في البيع لأنه جيء به على طريقة المبالغة وهو أنه قد بلغ من اعتقادهم في حل الربا أنهم جعلوه أصلاً وقانوناً في الحل حتى شبهوا به البيع {وَأَحَلَّ الله البيع وَحَرَّمَ الربا} إنكار لتسويتهم بينهما إذ الحل مع الحرمة ضدان فأنى يتماثلان ودلالة على أن القياس يهدمه النص لأنه جعل الدليل على بطلان قياسهم إحلال الله وتحريمه {فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مّنْ رَّبّهِ} فمن بلغه وعظ من الله وزجر بالنهي عن الربا {فانتهى} فتبع

Mukabele yoluyla [cezalandırılmıştır]. 'Habt' (الخَبْط), gece körünün rastgele çarpıp sendelemesi gibi dengesizce ve hedefsizce çarpmak demektir. { مِنَ الْمَسِّ } “cinnetten/çarpmadan”; delilikten. Bu ifade { لَا يَقُومُونَ } fiiline mütealliktir; yani 'kendilerinde bulunan delilikten ötürü ancak saralının kalktığı gibi kalkarlar' demektir; yahut { يَقُومُ } fiiline mütealliktir; yani 'saralının deliliğinden ötürü kalktığı gibi' demektir. Mana şudur: Onlar kıyamet günü saralılar gibi aklı gitmiş, dengesiz bir halde kalkarlar; bu onların mahşer halkı tarafından tanınacakları simalarıdır. Denildi ki: Kabirlerden çıkanlar hızlıca koşarlar, faiz yiyenler müstesna; çünkü onlar faiz yedikleri ve Allah da karınlarında faizi büyütüp onları ağırlaştırdığı için saralılar gibi kalkıp düşerler, hızlıca yürümeye güç yetiremezler. { ذَلِكَ } “Bu”; bu ceza; { بِأَنَّهُمْ } “şundandır ki”; şu sebeptendir ki: { قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا } “onlar: 'Alışveriş de faiz gibidir' dediler”. Söz faiz hakkında olduğu halde 'faiz alışveriş gibidir' demeyip böyle buyurması mübalağa yoluyladır; zira faizin helalliğine olan inançları o dereceye varmıştır ki, onu helallikte asıl ve kural kabul etmişler, hatta alışverişi ona benzetmişlerdir. { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır”; aralarını eşit tutmalarını inkârdır; zira helallik ile haramlık zıttır, nasıl benzer olabilirler? Bu aynı zamanda nassın kıyası geçersiz kıldığına delildir; çünkü onların kıyaslarının bâtıl olduğuna Allah'ın helal kılmasını ve haram kılmasını delil getirmiştir. { فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelirse”; kime Allah'tan bir vaaz ve faiz yasağı ile bir sakındırma ulaşırsa; { فَانْتَهَى } “ve vazgeçerse”; yasağa uyup

النهي وامتنع {فَلَهُ مَا سَلَفَ} فلا يؤاخذ بما مضى منه لأنه أخذ قبل نزول التحريم {وَأَمْرُهُ إِلَى الله} يحكم في شأنه يوم القيامة وليس من أمره إليكم شيء فلا تطالبوه به {وَمَنْ عَادَ} إلى استحلال الربا عن الزجاج أو إلى الربا مستحلاً {فأولئك أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون} لأنهم بالاستحلال صاروا كافرين لأن من أحل ما حرم الله ﷿ فهو كافر فإذا استحق الخلود بهذا تبين أنه لا تعلق للمعتزلة بهذه الآية في تخليد الفساق

vazgeçip sakınırsa; { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “geçmişte olan kendisinindir”; geçmişte olandan ötürü sorumlu tutulmaz, çünkü haram kılınmadan önce alınmıştır; { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “ve onun işi Allah'a kalmıştır”; kıyamet günü onun hakkında Allah hüküm verir, onun durumundan size ait bir şey yoktur, artık ondan bunu talep etmeyin. { وَمَنْ عَادَ } “Kim de dönerse”; Zeccâc'a göre faizi helal saymaya dönerse yahut onu helal sayarak faize dönerse; { فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır.” Çünkü onlar helal saymakla kâfir olmuşlardır. Zira Allah azze ve celle'nin haram kıldığını helal sayan kimse kâfirdir. Böylece ebedî kalmayı bu sebeple hak ettikleri anlaşılınca, fâsıkların ebedî cehennemde kalacağı konusunda Mûtezile'nin bu ayete tutunacak bir delili olmadığı ortaya çıkar.

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦)

{ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah faizi mahveder [bereketini giderir], sadakaları ise artırır [bereketlendirir]. Allah, çok inkârcı ve çok günahkâr olan hiç kimseyi sevmez.” (Bakara, 276)

{يَمْحَقُ الله الربا} يذهب ببركته ويهلك المال الذي يدخل فيه {وَيُرْبِى الصدقات} ينميها ويزيدها أي يزيد المال الذي أخرجت منه الصدقة ويبارك فيه وفي الحديث ما نقصت زكاة من مال قط {والله لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ} عظيم الكفر باستحلال الربا {أَثِيمٍ} متمادٍ فى الاثم بأكله

{ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا } “Allah faizi mahveder”; bereketini giderir ve faiz karışan malı helak eder. { وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ } “sadakaları ise artırır”; onları nemalandırıp çoğaltır; yani kendisinden sadaka çıkarılan malı artırır ve bereketlendirir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Zekât hiçbir malı asla eksiltmemiştir.” { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ } “Allah çok inkârcı olan hiç kimseyi sevmez”; faizi helal saymak suretiyle küfrü büyük olanı; { أَثِيمٍ } “çok günahkâr”; faiz yemekle günahta ısrar edip haddi aşanı [sevmez].

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükafatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (Bakara, 277)

{إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات وأقاموا الصلاة وآتوا الزكاة لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} قيل المراد به الذين آمنوا بتحريم الربا

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükafatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”; denildi ki bundan maksat faizin haram kılındığına iman edenlerdir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizden kalanı bırakın.” (Bakara, 278)

{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وَذَرُواْ مَا بَقِىَ مِنَ الربا} أخذوا ما شرطوا على الناس من الربا وبقيت لهم بقايا فأمروا أن يتركوها ولا يطالبوا بها روى أنها

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve faizden kalanı bırakın”; insanlara şart koştukları faizleri almışlar, geriye bir miktar alacakları kalmıştı; işte onu bırakmaları ve talep etmemeleri emrolundu. Rivayet edildiğine göre bu ayet

البقرة (٢٧٨ _ ٢٨٢)

Bakara (278 - 282)

نزلت في ثقيف وكان لهم على قوم من قريش مال فطالبوهم عند المحل بالمال والربا {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} كاملي الإيمان فإن دليل كماله امتثال المأمور به

Sakîf kabilesi hakkında inmiştir; onların Kureyş'ten bir topluluk üzerinde alacağı vardı ve vade geldiğinde anaparayı ve faizi talep etmişlerdi. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız”; yani imanı kâmil kimselerseniz; çünkü imanın kemalinin delili emredileni yerine getirmektir.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ (٢٧٩)

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ } “Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin. Eğer tevbe ederseniz, anaparalarınız sizindir. Ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz.” (Bakara, 279)

{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مّنَ الله ورسوله} فاعلموا بها من أذن بالشئ إذا علم يؤيده قراءة الحسن فأيقنوا فآذنوا حمزة وأبو بكر غير ابن غالب فأعلموا بها غيركم ولم يقل بحرب الله ورسوله لأن هذا أبلغ لأن المعنى فأذنوا بنوع من الحرب عظيم من عند الله ورسوله وروي أنها لما نزلت قالت ثقيف لا طاقة لنا بحرب الله ورسوله {وَإِن تُبتُمْ} من الارتباء {فلكم رؤوس أموالكم لاَ تَظْلِمُونَ} المديونين بطلب الزيادة عليها {وَلاَ تُظْلَمُونَ} بالنقصان منها

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulüne karşı bir savaşa girdiğinizi bilin”; yani bunu bilin. Bir şeyi bildiğinde kullanılan 'ezine bi'ş-şey' (أذن بالشيء) kökündendir. Hasan'ın 'fe-eykınû' (فَأَيْقِنُوا / kesin olarak bilin) kıraati de bunu destekler. Hamza ve İbn Gālib rivayeti hariç Ebû Bekir 'fe-âzinû' (فَآذِنُوا) şeklinde okumuştur; yani başkalarına bunu bildirin demektir. 'Allah'ın ve Resulünün savaşı' demeyip böyle nekire getirmesi daha beliğdir; çünkü mana: 'Allah ve Resulü tarafından [size açılacak] büyük bir savaş çeşidini bilin' şeklindedir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Sakîf kabilesi: 'Bizim Allah ve Resulünün savaşına takatimiz yoktur' demiştir. { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Eğer tevbe ederseniz”; faizcilikten; { فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ } “anaparalarınız sizindir. Ne haksızlık etmiş olursunuz”; borçlulardan fazlalık talep ederek zulmetmezsiniz; { وَلَا تُظْلَمُونَ } “ne de haksızlığa uğramış olursunuz”; anaparanızdan eksiltilmek suretiyle zulme uğratılmazsınız.

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠)

{ وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa çıkıncaya kadar mühlet verilmelidir. Sadaka olarak bağışlamanız ise -eğer bilirseniz- sizin için daha hayırlıdır.” (Bakara, 280)

{وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} وإن وقع غريم من غرمائكم ذو عسرة ذو إعسار {فَنَظِرَةٌ} فالحكم أو فالأمر نظرة أي إنظار {إلى مَيْسَرَةٍ} يسار ميسرة نافع وهما لغتان {وَأَن تَصَدَّقُواْ} بالتخفيف عاصم أى تتصدقوا برؤس أموالكم أو ببعضها على من أعسر من غرمائكم وبالتشديد غيره فالتخفيف على حذف إحدى التاءين والتشديد على الإدغام {خَيْرٌ لَّكُمْ} في القيامة وقيل أريد بالتصدق الإنظار لقوله ﵇ لا يحل دين رجل مسلم فيؤخره إلا كان له بكل يوم صدقة {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} أنه خير لكم فتعملوا به جعل من لا يعمل به وإن علمه كأنه لا يعلمه

{ وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer darlık içinde ise”; borçlularınızdan biri darlık ve ödeme güçlüğü içinde bulunursa; { فَنَظِرَةٌ } “mühlet verilmelidir”; hüküm veya emir bir mühlet vermektir; yani ertelemektir; { إِلَى مَيْسَرَةٍ } “bir kolaylığa çıkıncaya kadar”; yani genişlik vaktine kadar. Nâfi' 'meysuretin' (مَيْسُرَةٍ) [şeklinde sîn'in dammesiyle] okumuştur; her ikisi de lügattir. { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } Âsım şeddesiz olarak 'te-saddakû' (تَصَدَّقُوا) [şeklinde tahfif ile] okumuştur; yani darlık içinde olan borçlularınıza anaparalarınızı veya bir kısmını sadaka olarak bağışlamanız. Diğerleri ise şeddeli [tassaddakû] okumuşlardır; tahfif iki tâ'dan birinin hazfiyle, teşdid ise idgam iledir. { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; kıyamet gününde. Denildi ki: Sadaka vermekten maksat mühlet vermektir; nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Bir Müslümanın borcunun vadesi gelir de ona mühlet verirse, her geçen gün için kendisine bir sadaka [sevabı] verilir.” { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz”; bunun sizin için hayırlı olduğunu bilir ve onunla amel ederseniz. Onunla amel etmeyen kimseyi, bilse dahi sanki bilmiyormuş gibi kıldı.

وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١)

{ وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Öyle bir günden korkup sakının ki, o gün hepiniz Allah'a döndürüleceksiniz; sonra herkese kazandığı tastamam verilecek ve onlara haksızlık edilmeyecektir.” (Bakara, 281)

{واتقوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى الله} ترجعون أبو عمرو فرجع لازم ومتعدٍ قيل هي آخر آية نزل بها جبريل ﵇ وقال ضعها في رأس المائتين والثمانين من البقر وعاش رسول الله ﷺ بعدها أحداً وعشرين يوماً أو أحداً وثمانين أو سبعة أيام أو ثلاث ساعات {ثُمَّ توفى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} أي جزاء ما كسبت {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} بنقصان الحسنات وزيادة السيآت

{واتقوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى الله} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının.” Ebû Amr (تُرْجَعُونَ) [kelimesini mâlûm olarak] «تَرْجِعُونَ» şeklinde okumuştur. Zira «رَجَعَ» fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olarak kullanılır. [Bu ayetin] Cebrâîl aleyhisselâm'ın indirdiği en son ayet olduğu ve: “Bunu Bakara [suresinin] iki yüz sekseninci [ayetinin] başına koy” dediği rivayet edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu [ayetten] sonra yirmi bir gün ya da seksen bir gün veya yedi gün yahut üç saat yaşamıştır. {ثُمَّ توفى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} “Sonra herkese kazandığı tastamam ödenir” yani kazandığının karşılığı [ödenir]. {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} “Onlara asla haksızlık yapılmaz.” İyiliklerin eksiltilmesi ve kötülüklerin artırılması suretiyle [zulmedilmezler].

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Belirlenmiş bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Üzerinde hak bulunan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve borcundan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak bulunan kimse aklı ermez (sefih) yahut aciz veya kendisi yazdırmaya güç yetiremez ise velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, şahitliğini kabul edeceğiniz kimselerden bir erkek ile iki kadın [şahit olsun]; ta ki biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın. Şahitler çağrıldıkları zaman [gelmekten] kaçınmasınlar. Az olsun çok olsun borcu vadesiyle birlikte yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için en uygun olandır. Ancak aranızda elden ele devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Ne yazana ne de şahide bir zarar verilmesin [yahut kâtip ve şahit zarar vermesin]. Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için yoldan çıkıştır (fısk). Allah'tan sakının; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Bakara, 282)

{يا أيها الذين آمنوا إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ} أي إذا داين بعضكم بعضاً يقال داينت الرجل إذا عاملته بدين معطياً أو آخذاً {إلى أَجَلٍ مُّسَمًّى} مدة معلومة كالحصاد أو الدياس أو رجوع الحاج ووإنما احتيج إلى ذكر الدين ولم يقل إذا تداينتم إلى اجل مسمى ليترجع الضمير إليه في قوله {فاكتبوه} إذ لو لم يذكر لوجب أن يقال فاكتبوا الدين فلم يكن النظم بذلك الحسن ولأنه أبين لتنويع الدين إلى مؤجل وحال وإنما أمر بكتابة الدين لأن ذلك أوثق وآمن من النسيان وأبعد من الجحود والمعنى إذا تعاملتم بدين مؤجل فاكتبوه والأمر

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman”; yani birbirinizle borç ilişkisine girdiğiniz zaman. Veren veya alan olarak borç muamelesi yaptığında 'dâyentü'r-racüle' (داينت الرجل) denir. { إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirlenmiş bir vadeye kadar”; hasat, harman yahut hacıların dönüşü gibi belirli bir süreye kadar. 'Belirlenmiş bir vadeye kadar borçlaştığınız zaman' demeyip 'borç ile' diye zikretmeye duyulan ihtiyaç, { فَاكْتُبُوهُ } “onu yazın” buyruğundaki zamirin ona dönebilmesi içindir; zira bu kelime zikredilmeseydi 'borcu yazın' denmesi gerekecekti ve bu durumda nazım bu derece güzel olmayacaktı. Ayrıca borcun vadeli ve peşin olarak çeşitlerini daha açık belirtmek içindir. Borcun yazılması emredilmiştir, çünkü bu daha sağlamdır, unutulmaya karşı daha güvenlidir ve inkârdan daha uzaktır. Mana şudur: Vadeli bir borç muamelesi yaptığınızda onu yazın. Bu emir...

البقرة (٢٨٢)

Bakara (282)

للندب وعن ابن عباس رضى الله عنهما أن المراد به السلم وقال لما حرم الله الربا أباح السلف المضمون إلى أجل معلوم في كتابه وأنزل فيه أطول آية وفيه دليل على اشتراط الأجل في السلم {وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُم} بين المتداينين {كاتب بالعدل} هو متعلق بكاتب صفة له أي كاتب مأمون على ما يكتب يكتب بالاحتياط لا يزيد على ما يجب أن يكتب ولا ينقص وفيه دليل أن يكون الكاتب فقيهاً عالماً بالشروط حتى يجئ مكتوبه معدلا بالشرع وهو أمر للمتدينين بتخير الكاتب وألا يستكتبوا إلا فقيهاً ديناً حتى يكتب ما هو متفق عليه {وَلاَ يَأْبَ كَاتِبٌ} ولا يمتنع واحد من الكتاب {أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ الله} مثل ما علمه الله كتابة الوثائق لا يبدل ولا يغير وكما متعلق بأن يكتب {فَلْيَكْتُبْ} تلك الكتابة لا يعدل عنها {وَلْيُمْلِلِ الذى عَلَيْهِ الحق} ولا يكن المملي إلا من وجب عليه

...mendubluk içindir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bununla selem (peşin parayla vadeli mal alımı) kastedilmiştir. O şöyle demiştir: "Allah faizi haram kılınca, Kitabı'nda belirli bir vadeye kadar olan zimmetli selef (selem) akdini mubah kılmış ve bu hususta en uzun ayeti indirmiştir." Bunda selemde vadenin şart koşulduğuna delil vardır. { وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُم } “Aranızda yazsın”; borçlananların arasında. { كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ } “adaletle bir kâtip”; [bu ifade] kâtibe müteallıktır ve onun sıfatıdır; yani yazdığı şey hususunda güvenilir olan, ihtiyatla yazan, yazılması gerekenin üzerine ne bir şey ekleyen ne de eksilten bir kâtip [yazsın]. Bunda kâtibin, yazdığı belgenin şeriata uygun çıkması için şartları bilen bir fakih (hukukçu) olması gerektiğine delil vardır. Bu, borçlananlara kâtibi iyi seçmeleri ve üzerinde anlaşılan şeyi yazması için ancak fakih ve dindar birine yazdırmaları hususunda bir emirdir. { وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ } “Kâtip çekinmesin”; kâtiplerden hiçbiri kaçınmasın, { أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ } “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan”; Allah'ın kendisine senetleri yazmayı öğrettiği gibi değiştirip tahrif etmeden [yazsın]. 'Kemâ' (كَمَا), 'en yektübe'ye müteallıktır. { فَلْيَكْتُبْ } “o halde yazsın”; o yazma şekliyle yazsın, ondan sapmasın. { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “Üzerinde hak bulunan (borçlu) yazdırsın”; yazdıran kimse, ancak üzerinde hak terettüp eden kişi olsun.

الحق لأنه هو المشهود على ثباته في ذمته وإقراره به فيكون ذلك إقراراً على نفسه بلسانه والإملال والإملاء لغتان {وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} وليتق الله الذي عليه الدين ربه فلا يمتنع عن الإملاء فيكون جحوداً لكل حقه {وَلاَ يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً} ولا ينقص من الحق الذي عليه شيئاً في الإملاء فيكون جحوداً لبعض حقه {فَإن كَانَ الذى عَلَيْهِ الحق سَفِيهًا} أي مجنوناً لأن السفه خفة في العقل أو محجوراً عليه لتبذيره وجهله بالتصرف {أَوْ ضَعِيفًا} صبياً {أَوْ لاَ يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ} لعي به أو خرس أو جهل باللغة {فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ} الذي يلي أمره ويقوم به {بالعدل} بالصدق والحق {واستشهدوا شَهِيدَيْنِ} واطلبوا أن يشهد لكم شهيدان على الدين {مِّن رِّجَالِكُمْ} من رجال المؤمنين والحرية والبلوغ شرط مع الإسلام وشهادة الكفار بعضهم على بعض مقبولة عندنا {فَإِن لَّمْ يَكُونَا} فإن لم يكن الشهيدان {رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وامرأتان} فليشهد رجل وامرأتان وشهادة الرجال مع النساء تقبل فيما عدا الحدود والقصاص {مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشهداء} ممن تعرفون عدالتهم وفيه دليل على أن غير المرضي شاهد {أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكّرَ إِحْدَاهُمَا الأخرى} لأجل أن تنسى إحداهما الشهادة فتذكرها الأخرى إن تضل إحداهما على الشرط فتذكر بالرفع والتشديد حمزة كقوله وَمَنْ عاد فينتقم الله منه

Çünkü zimmetinde [hakkın] sabit olduğuna ve bunu ikrar ettiğine şahitlik edilecek olan odur. Dolayısıyla bu, kendi aleyhine bizzat kendi diliyle bir ikrar olur. İmlâl (إِمْلَال) ve imlâ (إِمْلَاء) [yazdırmak manasında] iki ayrı lehçedir. { وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “Rabbi olan Allah'tan korksun”; üzerinde borç bulunan kimse Rabbi olan Allah'tan korksun da yazdırmaktan kaçınmasın; aksi takdirde bu, hakkın tamamını inkâr etmek olur. { وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا } “ondan hiçbir şeyi eksiltmesin”; yazdırma esnasında üzerindeki haktan hiçbir şeyi eksiltmesin; aksi takdirde bu da hakkın bir kısmını inkâr etmek olur. { فَإِن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا } “Şayet üzerinde hak bulunan kimse sefih ise”; yani aklı kıt / mecnun ise -çünkü sefeh (سفه), akıldaki hafifliktir- yahut savurganlığı ve tasarruftaki bilgisizliği sebebiyle hacir altına alınmış biri ise; { أَوْ ضَعِيفًا } “yahut aciz”; yani çocuk ise; { أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ } “veya kendisi yazdırmaya güç yetiremez ise”; konuşma güçlüğü (kekemelik), dilsizlik veya dili bilmemesi sebebiyle, { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ } “velisi yazdırsın”; onun işini üstlenen ve işlerini yürüten kimse yazdırsın, { بِالْعَدْلِ } “adaletle”; doğruluk ve hakkaniyetle. { وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ } “İki şahit tutun”; borç üzerine lehinize iki şahidin şahitlik etmesini isteyin, { مِن رِّجَالِكُمْ } “erkeklerinizden”; müminlerin erkeklerinden. İslam ile birlikte hürriyet ve büluğ şarttır. Kafirlerin birbirleri aleyhine şahitliği ise bize göre makbuldür. { فَإِن لَّمْ يَكُونَا } “Eğer [o şahitler] olmazlarsa”; eğer iki şahit bulunmazsa, { رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ } “iki erkek; o takdirde bir erkek ve iki kadın [şahitlik etsin]”; bir erkek ile iki kadın şahitlik etsin. Erkeklerle birlikte kadınların şahitliği, hadler ve kısas dışındaki konularda kabul edilir. { مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ } “Şahitlerden razı olacağınız kimselerden”; adaletlerini bildiğiniz kimselerden. Bunda, razı olunmayan kimsenin şahit olamayacağına delil vardır. { أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى } “biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın diye”; ikisinden biri şahitliği unutursa diğeri ona hatırlatsın diye. Şayet şart anlamında 'in tadılle' şeklinde [takdir edilirse], Hamza'nın kıraatinde { فَتُذَكِّرَ } lafzı -tıpkı { وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } “Kim de tekrarlarsa, Allah ondan intikam alır” buyruğunda olduğu gibi- merfû ve şeddeli olarak okunmuştur.

البقرة (٢٨٢)

Bakara (282)

فَتُذْكِر بالنصب مكي وبصري من الذّكرُ لا من الذَّكر {وَلاَ يَأْبَ الشهداء إِذَا مَا دُعُواْ} لأداء الشهادة أو للتحمل لئلا تتوى حقوقهم وسماهم شهداء قبل التحمل تنزيلاً لما يشارف منزلة الكائن فالأوّل للفرض والثاني للندب {ولا تسأموا} ولا تملوا قال الشاعر ...

Mekkî (İbn Kesîr) ve Basrî (Ebû Amr) kıraatinde ise 'fe-tüzkire' (فَتُذْكِرَ) şeklinde nasb ile okunmuştur; bu, 'ez-zeker'den (erillik) değil, 'ez-zikr'den (hatırlatmak) türemiştir. { وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler”; haklar zayi olmasın diye şahitliği eda etmeye yahut şahitliği yüklenmeye çağrıldıklarında [kaçınmasınlar]. Şahitliği yüklenmeden önce onlara 'şahitler' denilmesi, gerçekleşmek üzere olan bir şeyin gerçekleşmiş gibi kabul edilmesi kabilindendir. Dolayısıyla birincisi (şahitliği eda etmek) farz, ikincisi (şahitliği yüklenmek) ise mendubdur. { وَلَا تَسْأَمُوا } “Üşenmeyin”; usanıp bıkmayın. Şair şöyle demiştir: ...

سئمت تكاليف الحياة ومن يعش ... ثمانين حولا لا أبا لك يسأم ...

“Usandım hayatın külfetlerinden; kim yaşarsa Seksen yıl, baban olmayasıca, bıkıp usanır.”

والضمير في {أَن تَكْتُبُوهُ} للدين أو الحق {صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا} على أي حال كان الحق من صغر أو كبر وفيه دلالة جواز السلم في الثياب لأن ما يكال أو يوزن لا يقال فيه الصغير والكبير وإنما يقال في الذرعي ويجوز أن يكون الضمير للكتاب وأن يكتبوه مختصرا أو مشبعا {إِلَى أَجَلِهِ} إلى وقته الذي اتفق الغريمان على تسميته {ذلكم} إشارة إلى أن تكتبوه لأنه في معنى المصدر أي ذلك الكتب {أَقْسَطُ} أعدل من القسط وهو العدل {عَندَ الله} ظرف لا قسط {وَأَقْوَمُ للشهادة} وأعون على إقامة الشهادة وبنى أفعلا التفضيل أى أقسط وأقوم من اقسط وأقام على مذهب سيبويه {وَأَدْنَى أَلاَّ تَرْتَابُواْ} وأقرب من انتفاء الريب للشاهد والحاكم وصاحب الحق فإنه قد يقع الشك في المقدار والصفات وإذا رجعوا إلى المكتوب زال ذلك وألف أدنى منقلبة من واو لأنه من الدنو {إِلا أَن تَكُونَ تجارة حَاضِرَةً} عاصم أي إلا أن تكون التجارة تجارة أو إلا أن تكون المعاملة تجارة حاضرة غيره تجارة حاضرة على كان التامة أي إلا أن تقع تجارة حاضرة أو هي ناقصة والاسم تجارة حاضرة والخير {تديرونها} وقوله {بينكم} ظرف لتديرونها ومعنى إدارتها بينهم تعاطيها يداً بيد {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوهَا} يعني إلا أن تتبايعوا بيعاً ناجزاً يداً بيد فلا بأس ألا تكتبوها لأنه لا يتوهم فيه ما يتوهم في التداين {وَأَشْهِدُواْ إِذَا تَبَايَعْتُمْ} أمر بالإشهاد على التبايع مطلقاً ناجزاً أو كالئاً لأنه أحوط وأبعد من وقوع الاختلاف أو أريد به وأشهدوا إذا تبايعتم هذا التبايع يعني التجارة الحاضرة على أن الإشهاد كافٍ فيه دون الكتابة والأمر للندب {وَلاَ يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلاَ شَهِيدٌ} يحتمل البناء للفاعل لقراءة عمر رضى الله عنه ولا يضارر وللمفعول

{ أَن تَكْتُبُوهُ } “Onu yazmaktan” ifadesindeki zamir, borca veya hakka döner. { صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا } “az olsun çok olsun”; hak, azlık veya çokluk bakımından hangi halde olursa olsun. Bunda elbiselerde (kumaşlarda) selem akdinin caiz olduğuna delil vardır; zira ölçülen veya tartılan mallar için 'küçük ve büyük' denmez, bu ancak arşınla ölçülen (kumaş vb.) mallar için söylenir. Zamirin 'kitaba' (senede) dönmesi ve mananın '[senedi] ister kısa ister ayrıntılı olarak yazmaktan [üşenmeyin]' olması da caizdir. { إِلَى أَجَلِهِ } “vadesiyle birlikte”; iki tarafın isimlendirip belirleme hususunda anlaştıkları vakte kadar. { ذَلِكُمْ } “Bu”; [yazmanıza] işarettir, çünkü mastar anlamındadır; yani 'bu yazma işi'. { أَقْسَطُ } “daha adaletlidir”; adalet anlamına gelen 'kıst' (قِسْط) kökünden [türemiş olup] 'daha adil' demektir. { عِندَ اللَّهِ } “Allah katında”; 'aksetu' lafzının zarfıdır. { وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ } “ve şahitlik için daha sağlamdır”; şahitliğin ikame edilmesine daha çok yardımcıdır. Sîbeveyhi'nin mezhebine göre 'aksetu' ve 'akvemu' şeklindeki iki ism-i tafdil [sülâsîden değil] 'akseta' ve 'ekāme' fiillerinden türetilmiştir. { وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا } “ve şüpheye düşmemeniz için en uygun olandır”; şahit, hâkim ve hak sahibi için şüphenin ortadan kalkmasına en yakın olanıdır; zira miktar ve vasıflar hususunda şüpheye düşülebilir, yazılı belgeye başvurulduğunda ise bu şüphe zail olur. 'Ednâ' (أَدْنَى) kelimesinin elifi, yakınlık manasına gelen 'dünûv' (دنو) kökünden geldiği için vav harfinden dönüşmüştür. Âsım kıraatinde mensub olarak { إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً } “ancak peşin bir ticaret olması müstesna”; yani 'ticaret, [peşin bir] ticaret olursa' yahut 'muamele, peşin bir ticaret olursa' demektir. Âsım dışındakilerde ise tam fiil olan 'kâne' üzere 'ticâretün hâdıratün' şeklinde merfûdur; yani 'peşin bir ticaret vaki olması müstesna' demektir. Yahut 'kâne' nakıstır, ismi 'ticâretün hâdıratün', haberi ise { تُدِيرُونَهَا } “devrettiğiniz” cümlesidir. { بَيْنَكُمْ } “aranızda” ifadesi, 'tudîrûnehâ' fiilinin zarfıdır. Ticaretin aralarında devredilmesinin manası, elden ele peşin olarak alıp vermeleridir. { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا } “onu yazmamanızda size bir günah yoktur”; yani elden ele peşin bir alışveriş yapmanız hariç; onu yazmamanızda bir sakınca yoktur. Çünkü borçlanmada vehmedilen (akla gelen) kuşkular bunda vehmedilmez. { وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun”; peşin veya vadeli olsun, mutlak olarak alışveriş üzerine şahit tutma emridir; çünkü bu daha ihtiyatlıdır ve ihtilafın vuku bulmasından daha uzaktır. Yahut bununla 'bu alışverişi, yani peşin ticareti yaptığınızda şahit tutun' manası kastedilmiştir; yani onda yazmaya gerek kalmaksızın şahit tutmak yeterlidir. Bu emir mendubluk içindir. { وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ } “Ne yazana ne de şahide zarar verilsin [yahut kâtip ve şahit zarar vermesin]”; Hz. Ömer radıyallâhu anh'ın 'lâ yudârir' (لَا يُضَارِرْ) kıraatine göre fail (etken),

لقراءة ابن عباس رضى الله عنهما ولا يضار والمعنى نهي الكاتب والشهيد عن ترك الإجابة إلى ما يطلب منهما وعن التحريف والزيادة والنقصان أو النهي عن الضرار بهما بأن يعجلا عن مهم ويلزّا أولاً يعطي الكاتب حقه من الجعل أو يحمل الشهيد مؤنة مجيئه من بلد {وَإِن تَفْعَلُواْ} وإن تضاروا {فإنه} فان

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın 'lâ yudâr' (لَا يُضَارْ) kıraatine göre meful (edilgen) kalıbında olma ihtimali vardır. [Birinciye göre] mana: Kâtibin ve şahidin, kendilerinden talep edilen şeye icabet etmeyi terk etmekten, tahriften, artırma ve eksiltme yapmaktan nehyedilmesidir. [İkinciye göre ise] önemli bir işlerinden alıkonulup acele ettirilerek, zorlanarak, kâtibe yazma ücreti verilmeyerek yahut şahide başka bir şehirden gelme masrafı yüklenerek ikisine zarar verilmesinin nehyedilmesidir. { وَإِن تَفْعَلُوا } “Eğer [bunu] yaparsanız”; eğer zarar verirseniz, { فَإِنَّهُ } “şüphesiz o”; şüphesiz

البقرة (٢٨٢ _ ٢٨٤)

Bakara (282-284)

الضرار {فُسُوقٌ بِكُمْ} مأثم {واتقوا الله} في مخالفة أ {وَيُعَلّمُكُمُ الله} شرائع دينه {والله بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} لا يلحقه سهو ولا قصور

bu zarar verme [eylemi], { فُسُوقٌ بِكُمْ } “sizin için bir fısktır”; bir günahtır. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; O'nun emirlerine muhalefet etmekten [sakının]. { وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah size öğretiyor”; dininin hükümlerini [öğretiyor]. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; O'na hiçbir unutma ve noksanlık erişmez.

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣)

“Şayet yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, [borca karşılık] teslim alınmış rehinler [yeterlidir]. Birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini (borcunu) tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.” (Bakara, 283)

{وَإِن كُنتُمْ} أيها المتداينون {على سَفَرٍ} مسافرين {وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِبًا فرهان} فرهان مكي وأبو عمرو أي فالذي يستوثق به رهن وكلاهما جمع رهن كقف وسقف وبغل وبغال ورهن في الأصل مصدر سمي به ثم كسر تكسير الأسماء ولما كان السفر مظنة لا عواز الكتب والإشهاد أمر على سبيل الإرشاد إلى حفظ المال من كان على سفر بأن يقيم التوثق بالارتهان مقام التوثق بالكتب والإشهاد لأن السفر شرط تجويز الارتهان وقوله {مَّقْبُوضَةٌ} يدل على اشتراط القبض لا كما زعم مالك أن الرهن يصح بالإيجاب والقبول بدون القبض {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا} فإن أمن بعض الدائنين بعض المديونين بحسن ظنه به فلم يتوثق بالكتابة والشهود والرهن {فَلْيُؤَدِّ الذى اؤتمن أمانته} دينه وائتمن افتعل من الأمن وهو حث للمدين على أن يكون عند ظن الدائن وأمنه منه وائتمانه له وأن يؤدي إليه الحق الذي ائتمنه عليه فلم يرتهن منه وسمي الدين أمانة وهو مضمون لائتمانه عليه بترك الارتهان منه {وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} في إنكار حقه

{ وَإِن كُنتُمْ } “Eğer olursanız”; ey borç muamelesi yapanlar! { عَلَى سَفَرٍ } “bir yolculukta”; sefer halinde [olursanız], { وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ } “ve bir kâtip de bulamazsanız, rehinler [alın]”; Mekkî (İbn Kesîr) ve Ebû Amr kıraatinde 'fe-rühün' (فَرُهُنٌ) şeklindedir; yani 'güvence altına alınacak şey rehindir'. Her ikisi de (rihân ve rühün), 'kuff-sükuf' ve 'bağl-biğâl' gibi 'rehn' kelimesinin çoğuludur. 'Rehn' (رَهْن) esasen masdardır, isim olarak adlandırılmış, sonra da isimler gibi çoğul yapılmıştır. Yolculuk, yazma ve şahit tutma imkânının bulunmayabileceği bir durum olduğundan, malın korunmasına yönelik bir irşad olarak seferde olan kimseye; rehin alma yoluyla güvence sağlamayı, yazma ve şahit tutma yoluyla güvence sağlamanın yerine ikame etmesi emredilmiştir. Zira sefer, rehin almanın cevaz şartıdır. Âyetteki { مَّقْبُوضَةٌ } “teslim alınmış” ifadesi, kabzın (teslim almanın) şart olduğuna delalet eder; Mâlik'in, rehinin teslim alma olmaksızın sadece icap ve kabul ile sahih olacağı yönündeki iddiası gibi değildir. { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا } “Şayet birbirinize güvenirseniz”; alacaklılardan biri borçluya hüsnüzan besleyip güvenir de yazma, şahitler ve rehin ile güvence altına almazsa, { فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ } “kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin”; borcunu [ödesin]. 'Ü'tümine' (اؤْتُمِنَ), 'el-emn' (الأمن) kökünden iftiâl babındandır. Bu, borçluyu alacaklının zannına, güvenine ve itimadına layık olmaya ve rehin almadığı halde kendisine emanet ettiği hakkı ona ödemeye bir teşviktir. Borç, zimmetinde tazmini zorunlu olduğu halde, rehin alınması terk edilerek kendisine güvenildiği için 'emanet' olarak isimlendirilmiştir. { وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “Rabbi olan Allah'tan korksun”; onun hakkını inkâr etme hususunda [Allah'tan korksun].

{وَلاَ تَكْتُمُواْ الشهادة} هذا خطاب للشهود {ومن يكتمها فإنه آثم قلبه} ارتفع قلبه بآثم على الفاعلية كأنه قيل فإنه يأثم قلبه أو بالابتداء وآثم خبر مقدم والجملة خبران وإنما أسند إلى القلب وحده والجملة هي الآئمة لا القلب وحده لأن كتمان الشهادة أن يضمرها في القلب ولا يتكلم بها فلما كان إثماً مقترفاً مكتسباً بالقلب أسند إليه لأن إسناد الفعل إلى الجارحة التي يعمل بها أبلغ كما تقول هذا مما أبصرته عيني ومما سمعته أذني ومما عرفه قلبي ولأن القلب رئيس الأعضاء والمضغة التي إن صلحت صلح الجسد كله وإن فسدت فسد الجسد كله فكأنه قيل فقد تمكن الإثم في أصل نفسه وملك أشرف مكان منه ولأن أفعال القلوب أعظم من أفعال سائر الجوارح ألا ترى أن أصل الحسنات والسيآت الإيمان والكفر وهما من أفعال القلوب وإذا جعل كتمان الشهادة من آثام القلوب فقد شهد له بأنه من معاظم الذنوب وعن ابن عباس رضى الله عنهما أكبر الكبائر الإشراك بالله وشهادة الزور وكتمان الشهادة {والله بِمَا تَعْمَلُونَ} من كتمان الشهادة وإظهارها {عَلِيمٌ} لا يخفى عليه شيء

{ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ } “Şahitliği gizlemeyin”; bu, şahitlere yönelik bir hitaptır. { وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır”; 'kalbuhû' (قَلْبُهُ) kelimesi 'âsim' (آثِمٌ) lafzıyla fail olarak merfû kılınmıştır, sanki 'şüphesiz onun kalbi günaha girer' denilmiş gibidir. Yahut mübteda olarak merfûdur, 'âsim' ise mukaddem haberdir ve bu cümle 'inne'nin haberidir. Günahkâr olan sadece kalp değil bedenin tamamı olduğu halde fiil yalnızca kalbe isnat edilmiştir; çünkü şahitliği gizlemek, onu kalpte saklayıp dille ikrar etmemektir. Günah kalple işlenen ve kazanılan bir günah olunca ona isnat edilmiştir. Zira fiilin bizzat onunla işlendiği uzva isnat edilmesi daha beliğdir; nitekim 'bu gözümün gördüğü, kulağımın işittiği ve kalbimin bildiği şeylerdendir' dersin. Bir diğer sebep de kalbin organların reisi olması ve 'o düzelirse bütün bedenin düzeleceği, o bozulursa bütün bedenin bozulacağı' et parçası olmasıdır. Sanki 'günah onun benliğinin aslına yerleşmiş ve onun en şerefli yerine hâkim olmuştur' denilmektedir. Ayrıca kalp amelleri diğer organların amellerinden daha büyüktür; görmez misin ki iyilik ve kötülüklerin aslı olan iman ve küfür, kalbin amellerindendir. Şahitliği gizlemek kalbin günahlarından sayılınca, onun en büyük günahlardan olduğuna şahitlik edilmiş olur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre en büyük günahlar: Allah'a şirk koşmak, yalan şahitlik yapmak ve şahitliği gizlemektir. { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızı”; şahitliği gizlemenizden ve açıklamanızdan, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; O'na hiçbir şey gizli kalmaz.

لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤)

“Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (Bakara, 284)