Binûn

Bakara — 9. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

على التربص وزيادة بعث لأن أنفس النساء طوامح إلى الرجال فأمرن أن يقمعن أنفسهن ويغلبنها على الطموح ويجبرنها على التربص {ثلاثة قُرُوءٍ} جمع قرء أو قرء وهو الحيض لقوله ﵇ دعي الصلاة أيام أقرائك وقوله طلاق الأمة تطليقتان وعدتها حيضتان ولم يقل طهران وقوله تعالى {واللائى يَئِسْنَ مِنَ المحيض مِن نّسَائِكُمْ إِنِ ارتبتم فَعِدَّتُهُنَّ ثلاثة أشهر} فأقام الأشهر مقام الحيض دون الأطهار ولأن المطلوب من العدة استبراء الرحم والحيض هو الذي يستبرأ به الأرحام دون الطهر ولذلك كان الاستبراء من الأمة بالحيضة ولأنه لو كان طهرا كما قال الشافعى لا نقضت العدة بقرأين وبعض الثالث فانتقض العدد عن الثلاثة لأنه إذا طلقها لآخر الطهر فذا محسوب من العدة عنده وإذا طلقها في آخر الحيض فذا غير محسوب من العدة عندنا والثلاث اسم خاص لعدد مخصوص لا يقع على ما دونه ويقال أقرأت المرأة إذا حاضت وامرأة مقرئ وانتصاب ثلاثة على أنه مفعول به أي يتربصن مضي ثلاثة قروء أو على الظرف أي يتربصن مدة ثلاثة قروء وجاء المميز على جمع الكثرة دون القلة التي هي الإقراء

ve fazladan bir yönlendirme vardır; çünkü kadınların nefisleri erkeklere meyleder, bu sebeple nefislerini dizginlemeleri, bu meyillerine baskın gelmeleri ve nefislerini beklemeye mecbur etmeleri emredilmiştir. { ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ } “üç kur'”; 'kur'' (قَرْء) veya 'kır'' (قُرْء) kelimesinin çoğuludur ve o da hayızdır. Nitekim (aleyhisselâm): 'Kur' günlerinde namazı bırak' ve 'Cariyenin boşanması iki talak, iddeti ise iki hayızdır' buyurmuş, iki temizliktir dememiştir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ } “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar hakkında şüphe ederseniz, onların bekleme süresi üç aydır” ayetinde ayları temizliklerin değil, hayızların yerine koymuştur. Çünkü iddetten maksat rahmin boş olduğunu anlamaktır (istibrâ); rahimlerin temizliği ise temizlik süresiyle değil, hayız ile anlaşılır. Bu yüzdendir ki cariyeden istibrâ bir hayız ile olur. Ayrıca Şâfiî'nin dediği gibi temizlik olsaydı, iddet iki kur' ve üçüncünün bir kısmı ile tamamlanır, böylece sayı üçten eksilmiş olurdu. Çünkü kadın temizliğin sonunda boşandığında onun katında bu [kalan kısım] iddette sayılır; hayzın sonunda boşandığında ise bizim katımızda bu iddette sayılmaz. 'Üç' (الثلاث) ise belirli bir sayıya has bir isimdir, bundan daha azına uygulanamaz. Kadın hayız gördüğünde 'أَقْرَأَتِ الْمَرْأَةُ' (Kadın hayız gördü), 'امْرَأَةٌ مُقْرِئٌ' (Hayız gören kadın) denir. 'Üç' (ثلاثة) kelimesinin mansub olması mef'ûlün bih olmasına göredir; yani 'üç kur'un geçmesini beklerler' demektir veya zarf olmasına göredir; yani 'üç kur'luk süre boyunca beklerler' demektir. Temyiz ise azlık çoğulu olan 'ikrâ'' (الإقراء) değil, çokluk çoğulu kalıbında gelmiştir;

البقرة (٢٢٨ _ ٢٢٩)

Bakara (228 - 229)

لاشتراكهما في الجمعية اتساعاً ولعل القروء كانت أكثر استعمالاً في جمع قرء من الأقراء فأوثر عليه تنزيلاً لقليل الاستعمال منزلة المهمل {وَلاَ يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ الله فِى أَرْحَامِهِنَّ} من الولد أو من دم الحيض أو منهما وذلك إذا أرادت المرأة فراق زوجها فكتمت حملها لئلا ينتظر بطلاقها أن تضع ولئلا يشفق على الولد فيترك تسريحها أو كتمت حيضها وقالت وهي حائض قد طهرت استعجالاً للطلاق ثم عظم فعلهن فقال {إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بالله واليوم الآخر} لأن من آمن بالله وبعقابه لا يجترئ على مثله من العظائم {وَبُعُولَتُهُنَّ} البعول جمع بعل والتاء لاحقة لتأنيث الجمع {أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ} أى أزواجهن أولى برجعتهن

genişlik kuralı gereğince her ikisinin de çoğullukta ortak olması sebebiyledir. Belki de 'kurû'' (القروء), 'kur'' kelimesinin çoğulu olarak 'ikrâ''dan daha çok kullanılıyordu; bu yüzden az kullanılan terk edilmiş mesabesinde sayılarak bu tercih edilmiştir. { وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz”; çocuktan veya hayız kanından ya da her ikisinden [olan şeyi gizlemeleri helal olmaz]. Bu da kadının kocasından ayrılmak isteyip boşanması için doğumu beklenmesin diye ve kocası çocuğa şefkat gösterip de onu salıvermekten vazgeçmesin diye hamileliğini gizlemesi veya boşanmayı aceleye getirmek için hayızlı olduğu halde 'Temizlendim' diyerek hayzını gizlemesi durumudur. Sonra onların bu fiilini büyük bularak şöyle buyurdu: { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa”; çünkü Allah'a ve O'nun cezalandırmasına inanan kimse bunun gibi büyük günahlara cüret edemez. { وَبُعُولَتُهُنَّ } “Kocaları ise”; 'el-buûl' (البعول), 'ba'l' (بعل) kelimesinin çoğuludur; 'tâ' (تاء) harfi ise çoğulun müennesliği için eklenmiştir. { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler”; yani kocaları onları geri döndürmeye (ric'ate) daha layıktırlar.

وفيه دليل على أن الطلاق الرجعي لا يحرم الوطء حيث سماه زوجاً بعد الطلاق {فِي ذلك} في مدة ذلك التربص والمعنى أن الرجل إن أراد الرجعة وأبتها المرأة وجب إيثار قوله على قولها وكان هو أحق منها لا أن لها حقاً في الرجعة {إِنْ أَرَادُواْ} بالرجعة {إصلاحا} لما بينهم وبينهن وإحساناً إليهن ولم يريدوا مضارتهن {ولهن مثل الذي} يجب لهم {عليهن} من الأمر والنهي {بالمعروف} بالوجه الذي لا ينكر في الشرع وعادات الناس فلا يكلف أحد الزوجين صاحبه ما ليس له والمراد بالمماثلة مماثلة الواجب في كونه حسنة لا في جنس الفعل فلا يجب عليه إذا غسلت ثيابه أو خبزت له أن يفعل نحو ذلك ولكن يقابله بما يليق بالرجال {وَلِلرّجَالِ عَلَيْهِنَّ درجة} زيادة الحق وفضيلة بالقيام بأمرها وإن اشتركا في اللذة والاستمتاع أو بالإنفاق وملك النكاح {والله عَزِيزٌ} لا يعترض عليه في أموره {حَكِيمٌ} لا يأمر إلا بما هو صواب وحسن

Bunda, ric'î talaktan sonra ona 'koca' ismini verdiği için ric'î talakın cinsel ilişkiyi haram kılmadığına delil vardır. { فِي ذَلِكَ } “bu süre içinde”; bu bekleme süresi içinde. Anlam şudur: Eğer erkek geri dönmek ister de kadın bunu reddederse, erkeğin sözü kadının sözüne tercih edilir ve erkek ondan daha çok hak sahibi olur; yoksa kadının geri dönmede bir hakkı olduğu anlamına gelmez. { إِنْ أَرَادُوا } “eğer isterlerse”; geri dönüşle [isterlerse], { إِصْلَاحًا } “barışmak”; aralarındaki durumu düzeltmeyi ve onlara iyilik yapmayı isteyip onlara zarar vermeyi istemezlerse. { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي } “onların da hakları vardır”; erkeklerin hakkı gibi, { عَلَيْهِنَّ } “üzerlerindeki”; emir ve nehiyden vacip olan şeyler, { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru olarak”; dinde ve insanların örfünde yadırganmayan bir şekilde [hakları vardır]. Eşlerden biri diğerine hakkı olmayan şeyi yükleyemez. Benzerlikten maksat, fiilin bizzat aynı cinsinde değil, vacibin iyilik ve güzellik olmasında benzerliktir. Dolayısıyla kadın erkeğin elbiselerini yıkadığında veya ona ekmek pişirdiğinde erkeğin de benzerini yapması vacip değildir; fakat ona erkeklere yakışan şekilde karşılık verir. { وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Ancak erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır”; zevk ve faydalanmada ortak olsalar bile onun işlerini üstlenmekle veya nafaka ve nikah mülkiyetiyle elde edilen hak fazlalığı ve üstünlüktür. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir”; işlerinde O'na itiraz olunamaz, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; ancak doğru ve güzel olanı emreder.

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)

{ الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Boşanma iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları durumu hariç, kadınlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz. Eğer onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (ayrılmak için) fidye vermesinde (hakkından vazgeçmesinde) ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (Bakara, 229)

{الطلاق مَرَّتَانِ} الطلاق بمعنى التطليق كالسلام بمعنى التسليم أى التطيلق الشرعى تطيلقة بعد تطليقة على التفريق دون الجمع والإرسال دفعة واحدة ولم يرد بالمرتين التثنية ولكن التكرير كقوله {ثم ارجع البصر كرتين} أي كرة بعد كرة لا كرتين اثنتين وهو دليل لنا في أن الجمع بين الطلقتين والثلاثة بدعة في طهر واحد لأن الله تعالى أمرنا بالتفريق لأنه وإن كان ظاهره الخبر فمعناه الأمر ولا يؤدي إلى الخلف في خبر الله تعالى لأن الطلاق على وجه الجمع قد يوجد وقيل قالت أنصارية إن زوجي قال لا أزال أطلقك ثم أراجعك فنزلت الطلاق مرتان أي الطلاق الرجعي مرتان لأنه لا رجعة بعد الثالث {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ} برجعة

{ الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ } “Boşanma iki defadır”; 'talâk' (الطلاق) kelimesi, 'teslîm' (التسليم) anlamındaki 'selâm' (السلام) gibi 'tatlîk' (boşamak) anlamındadır; yani şer'î boşama, tek seferde toplu ve toptan salıvermekle değil, bir boşamanın ardından diğer bir boşama şeklinde ayrı ayrı yapılmasıdır. İki defadan maksat ikilik değil, tekrardır; nitekim { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ } “Sonra gözünü iki defa daha çevir” ayetinde iki defa ile kastedilen sadece iki kez değil, tekrar tekrardır. Bu ayet, bir temizlik süresinde iki veya üç talakı bir araya getirmenin bid'at olduğuna bizim için bir delildir; çünkü Yüce Allah bize ayrı ayrı yapmayı emretmiştir. Çünkü zahiri her ne kadar haber olsa da anlamı emirdir ve bu durum Allah Teâlâ'nın haberinde bir hilafa yol açmaz; zira toplu halde boşama bazen vuku bulabilir. Denildi ki: Ensardan bir kadın, 'Kocam beni sürekli boşayıp sonra geri alacağını söyledi' dedi; bunun üzerine 'Boşanma iki defadır' ayeti indi; yani ric'î olan talak iki defadır, çünkü üçüncüsünden sonra geri dönüş yoktur. { فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ } “Bundan sonrası ya iyilikle tutmak”; geri dönüşle [tutmaktır],

والمعنى فالواجب عليكم إمساك بمعروف {أَوْ تَسْرِيحٌ بإحسان} بأن لا يراجعها حتى تبين بالعدة وقيل بأن لا يطلقها الثالثة في الطهر الثالث ونزل في جميلة وزوجها ثابت بن قيس بن شماس وكانت تبغضه وهو يحبها وقد أعطاها حديقة

anlam şudur: Üzerinize vacip olan meşru bir şekilde tutmaktır, { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ } “ya da güzellikle salıvermektir”; iddeti bitip bâin oluncaya kadar ona dönmemesiyle [olur]. Üçüncü temizlik süresinde onu üçüncü defa boşamamak suretiyle olduğu da söylenmiştir. Bu ayet Cemîle ve kocası Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında inmiştir. Cemîle ondan nefret ediyor, o ise Cemîle'yi seviyordu ve ona bir bahçe vermişti.

البقرة (٢٢٩ _ ٢٣١)

Bakara (229 - 231)

فاختلعت منه بها وهو أول خلع كان في الإسلام {وَلاَ يَحِلُّ لَكُمْ} أيها الأزواج أو الحكام لأنهم الآمرون الأخذ والإيتاء عند الترافع إليهم فكأنهم الآخذون والمؤتون {أن تَأخُذُواْ مِمَّآ آتَيتُمُوهُنَّ شَيْئاً} مما أعطيتموهن من المهور {إِلاَّ أَن يَخَافَا أَلاَّ يُقِيمَا حُدُودَ الله} إلا أن يعلم الزوجان ترك إقامة حدود الله فيما يلزمهما من مواجب الزوجية لما يحدث من نشوز المرأة وسوء خلقها {فَإِنْ خِفْتُمْ} أيها الولاة وجاز أن يكون أول الخطاب للأزواج وآخره للحكام {أَلاَّ يُقِيمَا حُدُودَ الله فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} فلا جناح على الرجل فيما أخذ ولا عليها فيما أعطت {فِيمَا افتدت بِهِ} فيما افتدت به نفسها واختلعت به من بذل ما أوتيت من المهر إلا أن يخافا حمزة على البناء للمفعول وإبدال ألا يقيما من ألف الضمير وهو من بدل الاشتمال نحو خيف زيد تركه إقامة حدود الله {تِلْكَ حُدُودَ الله} أي ما حد من النكاح واليمين والإيلاء والطلاق والخلع وغير ذلك {فَلاَ تَعْتَدُوهَا} فلا تجاوزوها بالمخالفة {وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ الله فأولئك هُمُ الظالمون} الضارون أنفسهم

Bunun üzerine kadın bu bahçe karşılığında ondan muhâlaa yoluyla ayrıldı; bu da İslam'da gerçekleşen ilk hul' (muhâlaa) oldu. { وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ } “Size helal olmaz”; ey kocalar! Veya ey hâkimler! Çünkü mahkemeye başvurulduğunda almayı ve vermeyi emredenler onlardır; dolayısıyla sanki alan ve verenler kendileridir. { أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا } “onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız”; mehir olarak onlara verdiğiniz şeylerden [hiçbir şeyi almanız helal olmaz]. { إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları durumu hariç”; kadının geçimsizliği ve kötü ahlakından dolayı ortaya çıkan durumlarda iki eşin evliliğin gerektirdiği vacip hususlarda Allah'ın sınırlarını korumayı terk edeceklerini bilmeleri hali müstesnadır. { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız”; ey yöneticiler! Hitabın başının kocalara, sonunun ise hâkimlere olması da caizdir. { أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından [korkarsanız], ikisine de bir günah yoktur”; erkeğe aldığı şeyde, kadına da verdiği şeyde günah yoktur, { فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “kadının fidye vermesinde”; kendisine verilmiş olan mehri vererek kendisini kurtarmasında ve hul' yapmasında [günah yoktur]. Hamze, 'إِلَّا أَنْ يُخَافَا' şeklinde meçhul sığa ile ve 'أَلَّا يُقِيمَا' ifadesini tesniye zamiri eliften bedel yaparak okumuştur; bu da 'خِيفَ زَيْدٌ تَرْكُهُ إِقَامَةَ حُدُودِ اللَّهِ' (Zeyd'in Allah'ın sınırlarını korumayı terk etmesinden korkuldu) örneğindeki gibi bedel-i iştimaldir. { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır”; yani nikah, yemin, îlâ, talak, hul' ve benzeri konularda belirlediği hükümlerdir. { فَلَا تَعْتَدُوهَا } “onları aşmayın”; muhalefet ederek onları çiğnemeyin. { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir”; kendi nefislerine zarar verenlerdir.

فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)

{ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Eğer onu (üçüncü defa) boşarsa, kadın ondan başka bir koca ile evlenmedikçe artık ona helal olmaz. Eğer o (ikinci koca da) onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını koruyabileceklerine inandıkları takdirde, (eski karı kocanın) birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; bunları bilen bir topluluk için açıklamaktadır.” (Bakara, 230)

{فَإِن طَلَّقَهَا} مرة ثالثة بعد المرتين فإن قلت الخلق طلاق عندنا وكذا عند الشافعى ﵀ في قول فكأن هذه تطليقة رابعة قلت الخلع طلاق ببدل فيكون طلقة ثالثة وهذا بيان للتلك أي فإن طلقها الثالثة ببدل فحكم التحليل كذا {فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ} من بعد التطليقة الثالثة {حتى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} حتى يتزوج غيره والنكاح يسند إلى المرأة كما يسند إلى الرجل كالتزوج وفيه دليل على أن النكاح ينعقد بعبارتهم والإصابة شرطت بحيث العسيلة كما عرف في أصول الفقه والفقه فيه أنه لما أقدم على فراق لم يبق للندم مخلص لم تحل له إلا بدخول فحل عليها ليمتنع عن ارتكابه {فَإِن طَلَّقَهَا} الزوج الثاني بعد الوطء {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} على الزوج الأول وعليها {أَن يَتَرَاجَعَا} أن يرجع كل واحد منهما إلى صاحبه بالزواج {إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ الله} إن كان في ظنهما أنهما يقيمان حقوق الزوجية ولم يقل إن علما أنهما يقيمان لأن اليقين مغيب عنهما لا يعلمه إلا الله {وَتِلْكَ حُدُودُ الله يُبَيّنُهَا} وبالنون المفضل {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} يفهمون ما بين لهم

{فَإِن طَلَّقَهَا} “Eğer onu boşarsa” iki seferden sonra üçüncü defa [boşarsa]. Şayet: "Hul' (bedel karşılığı boşanma) bize göre de bir kavlinde Şâfiî'ye -rahimehullâh- göre de talâktır; dolayısıyla bu dördüncü bir talâk gibi olmuyor mu?" dersen; derim ki: "Hul', bedel karşılığı bir talâktır, dolayısıyla üçüncü talâk olur. Bu da onun beyanıdır. Yani şayet onu üçüncü defa bedel ile boşarsa, helal kılınma hükmü böyledir." {فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ} “Artık bundan sonra ona helal olmaz” üçüncü talâktan sonra {حتى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} “başka bir eşle nikâhlanmadıkça” başka biriyle evlenmedikçe. Nikâh [fiili], evlenmek fiili gibi erkeğe isnad edildiği gibi kadına da isnad edilir. Bunda kadının kendi ifadesiyle de nikâhın akdedileceğine delil vardır. Fıkıh usulünde bilindiği üzere [ikinci evlilikte fiilî] cinsel temas useyle (balcık) hadisiyle şart koşulmuştur. Buradaki fıkhî hikmet şudur: Pişmanlığa bir kurtuluş yolu bırakmayan bir ayrılığa kalkıştığında, bunu yapmaktan kaçınsın diye kadına başka bir erkeğin girmesi olmadan kadın ona helal kılınmamıştır. {فَإِن طَلَّقَهَا} “Eğer [yeni eşi de] onu boşarsa” ikinci koca cinsel ilişkiden sonra [boşarsa], {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “ikisine bir günah yoktur” ilk kocaya ve kadına {أَن يَتَرَاجَعَا} “birbirlerine dönmelerinde” evlilik yoluyla her birinin eşine geri dönmesinde [bir günah yoktur], {إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ الله} “şayet Allah'ın sınırlarını koruyacaklarını zannederlerse” eğer evlilik haklarını yerine getirecekleri kanaatinde iseler. "Eğer koruyacaklarını bilirlerse" demedi; zira kesin bilgi onlardan gizlidir, onu ancak Allah bilir. {وَتِلْكَ حُدُودُ الله يُبَيّنُهَا} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; onları açıklar” -ve nûn ile [nübeyyinuhâ şeklinde] Mufaddal [kıraatinde okunmuştur]- {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir topluluk için” kendilerine açıklananı anlayanlar için.

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)

{ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları meşru şekilde tutun ya da meşru şekilde salıverin. Haksızlık etmek için onlara zarar vererek tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini alaya almayın. Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (Bakara, 231)

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النساء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أي آخر عدتهن وشارفن منتهاها والأجل يقع على المدة كلها وعلى آخرها يقال لعمر الإنسان أجل وللموت الذى ينتهى

{ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında”; yani iddetlerinin sonuna gelip bitimine yaklaştıklarında. Ecel (أجل), sürenin tamamına da sonuna da denir; nitekim insanın ömrüne de ömrün sona erdiği

البقرة (٢٣١ _ ٢٣٢)

Bakara (231 - 232)

به أجل {فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} أي فإما أن يراجعها من غير طلب ضرار بالمراجعة وإما أن يخليها حتى تنقضي عدتها وتبين من غير ضرار {وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا} مفعول له أو حال أي مضارين وكان الرجل يطلق المرأة ويتركها حتى يقرب انقضاء عدتها ثم يراجعها لا عن حاجة ولكن ليطوّل العدة عليها فهو الإمساك ضراراً {لتعتدوا} لتظلموهن أو لتلجئهون إلى الاقتداء {وَمَن يَفْعَلْ ذلك} يعني الإمساك للضرار {فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ} بتعريضها لعقاب الله {وَلاَ تَتَّخِذُواْ آيات الله هزوا} أى جدوا فى الأخذ بها والعمل بما فيها وارعوها حق رعايتها وإلا فقد اتخذتموها هزواً يقال لمن لم يجد فى الامر إنما أنت لاعب وهازئ {واذكروا نعمة الله عَلَيْكُمْ}

ölüm anına da ecel denir. { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “ya onları meşru şekilde tutun ya da meşru şekilde salıverin”; yani ya geri dönüşle zarar verme kastı gütmeksizin ona geri döner ya da iddeti dolup zarar görmeksizin bâin oluncaya kadar onu serbest bırakır. { وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا } “onlara zarar vererek tutmayın”; mef'ûlün leh veya hâldir; yani 'zarar vericiler olarak' [tutmayın]. Kişi hanımını boşar ve iddetinin bitmesi yaklaşıncaya kadar onu bırakır, sonra bir ihtiyacı olmaksızın sırf kadının iddetini uzatmak için ona geri dönerdi; işte zarar vererek tutmak budur. { لِتَعْتَدُوا } “haksızlık etmek için”; onlara zulmetmek veya onları fidye vermeye mecbur bırakmak için. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ } “Kim bunu yaparsa”; yani zarar vermek için tutarsa, { فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “şüphesiz kendine zulmetmiş olur”; kendini Allah'ın azabına maruz bırakmak suretiyle [zulmetmiş olur]. { وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Allah'ın ayetlerini alaya almayın”; yani onlara sarılmada ve içindekilerle amel etmede ciddi olun ve onlara gereken saygıyı gösterin; aksi takdirde onları alaya almış olursunuz. Bir işte ciddi davranmayan kimseye 'Sen ancak oynuyor ve eğleniyorsun' denir. { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın”;

بالإسلام وبنبوة محمد ﵇ {وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُم مّنَ الكتاب والحكمة} من القرآن والسنة وذكرها مقابلتها بالشكر والقيام بحقها {يَعِظُكُمْ بِهِ} بما أنزل عليكم وهو حال {واتقوا الله} فيما امتحنكم به {واعلموا أَنَّ الله بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ} من الذكر والاتقاء والاتعاظ وغير ذلك وهو أبلغ وعد ووعيد

İslam ile ve Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliği ile [olan nimetini]. { وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ } “size indirdiği Kitap'ı ve hikmeti”; Kur'an'ı ve Sünnet'i [hatırlayın]. Bunları zikretmek, şükürle karşılamak ve hakkını yerine getirmek demektir. { يَعِظُكُمْ بِهِ } “size öğüt vermek için”; size indirdiği şeylerle [öğüt verir] ki bu hâldir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun”; sizi imtihan ettiği hususlarda [korkun], { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; hatırlamayı, sakınmayı, ibret almayı ve diğer şeyleri bilendir. Bu en beliğ bir vaad ve tehdittir.

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)

{ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar bekleme sürelerini tamamladıklarında, aralarında meşru şekilde anlaştıkları takdirde kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. Bu, sizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye verilen bir öğüttür. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Bakara, 232)

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النساء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أي انقضت عدتهن فدل سياق الكلامين على اقتران البلوغين لأن النكاح يعقبه هنا وذا يكون بعد العدة الأولى الرجعة وذا يكون في العدة {فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ} فلا تمنعوهن العضل المنع والتضييق {أَن يَنكِحْنَ} من أن ينكحن {أزواجهن} الذين يرغبن فيهم ويصلحون لهن وفيه إشارة إلى انعقاد النكاح بعبارة النساء والخطاب للازواج الذين يعضلون نساءهم بعد انقضاء العدة ظلماً ولا يتركونهن يتزوجهن من شئن من الأزواج سموا أزواجاً باسم ما يؤول إليه أو للأولياء في عضلهن أن يرجعن إلى أزواجهن الذين كانوا أزواجاً لهن سموا أزواجاً باعتبار ما كان نزلت فى معقل بن يسار حين عضل أخته أن ترجع إلى الزوج الأول أو للناس أي لا يوجد فيما بينكم عضل لأنه إذا وجد بينهم وهم راضون كانوا في حكم العاضلين {إِذَا تراضوا بَيْنَهُم} إذا تراضى الخطاب والنساء {بالمعروف} بما يحسن في الدين والمروءة من الشرائط أو بمهر المثل والكفء لأن عند عدم أحدهما للأولياء أن يتعرضوا والخطاب في {ذلك} للنبى ﷺ أو لكل واحد {يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ منكم يؤمن بالله واليوم الآخر} فالمواعظ

{ وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar bekleme sürelerini tamamladıklarında”; yani iddetleri bittiğinde. İki ifadenin akışı iki ulaşmanın (bulûğ) farklılığına delalet eder; çünkü buradakini nikah takip eder ve bu ancak iddet bittikten sonra olur; birincisini ise ric'at takip eder ve bu iddet içindedir. { فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın”; onları men etmeyin. Adl (عضل), men etmek ve zorluk çıkarmaktır. { أَنْ يَنْكِحْنَ } “evlenmelerine”; evlenmelerinden [alıkoymayın], { أَزْوَاجَهُنَّ } “kocalarıyla”; arzu ettikleri ve kendilerine denk olan erkeklerle. Bunda nikahın kadınların kendi ifadeleriyle akdedildiğine işaret vardır. Hitap, iddet bittikten sonra kadınlarına zulmen engel olan ve istedikleri erkeklerle evlenmelerine izin vermeyen kocalara yöneliktir; akıbetlerine göre 'kocaları' şeklinde isimlendirilmişlerdir. Ya da velilere hitaptır; daha önce kendileriyle evli olan kocalarına dönmelerine engel olmamaları içindir ki geçmiş durumları itibarıyla 'kocaları' olarak isimlendirilmişlerdir. Bu ayet, Ma'kıl b. Yesâr'ın kız kardeşinin ilk kocasına dönmesine engel olması üzerine inmiştir. Yahut bütün insanlara hitaptır; yani aranızda bir engelleme bulunmasın, çünkü aralarında böyle bir şey olup da buna razı olurlarsa engel olanlar hükmünde olurlar. { إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ } “aralarında anlaştıkları takdirde”; talipler ile kadınlar anlaştığında, { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru şekilde”; dinde ve mürüvvette güzel görülen şartlar veya mehr-i misil ve denklik (küfüv) ile [anlaştıklarında]; zira ikisinden biri bulunmadığında velilerin müdahale etme hakkı vardır. { ذَلِكَ } “Bu” ifadesindeki hitap Hz. Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem) veya her bir ferdedir. { يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “sizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye verilen bir öğüttür”; çünkü öğütler

البقرة (٢٣٢ _ ٢٣٣)

Bakara (232 - 233)

إنما تنجح فيهم {ذلكم} أي ترك العضل والضرار {أزكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ} أي لكم من أدناس الآثام أو أزكى وأطهر أفضل وأطيب {والله يَعْلَمُ} ما في ذلك من الزكاء والطهر {وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ} ذلك

ancak onlarda fayda verir. { ذَلِكُمْ } “Bu”; yani engellemeyi ve zarar vermeyi terk etmek, { أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ } “sizin için daha nezih ve daha temizdir”; yani günahların kirlerinden [arındırıcıdır] veya daha nezih ve daha temiz, daha faziletli ve daha hoştur demektir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir”; bunda bulunan temizlik ve nezihliği, { وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “siz bilmezsiniz”; bunu [bilmezsiniz].

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)

{ وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوЕЛَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Emzirmeyi tamamlamak isteyenler için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde çocuğun babasına aittir. Hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulmalıdır. Varisin üzerindeki de bunun gibidir. Eğer anne baba, aralarında anlaşarak ve danışarak sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru ölçülere göre teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (Bakara, 233)

{والوالدات يُرْضِعْنَ أولادهن} خبر في معنى الأمر المؤكد كيتربصن وهذا الأمر على وجه الندب أو على وجه الوجوب إذا لم يقبل الصبي إلا ثدى امه أو لم توجد له ظئرا وكان الأب عاجزاً عن الاستئجار أو أراد الوالدات المطلقات وإيجاب النفقة والكسوة لأجل الرضاع {حَوْلَيْنِ} ظرف {كَامِلَيْنِ} تأمين وهو تأكيد لأنه مما يتسامح فيه فإنك تقول أقمت عند فلان حولين ولم تستكملهما {لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرضاعة} بيان لمن توجه إليه الحكم أي هذا الحكم لمن أراد إتمام الرضاعة والحاصل أن الأب يجب عليه إرضاع ولده دون الأم وعليه أن يتخذ له ظئراً إلا إذا تطوعت الأم بإرضاعه وهي مندوبة إلى ذلك ولا تجبر عليه ولا يجوز استئجار الأم ما دامت زوجة أو معتدة {وَعلَى المولود له} الهاء يعود إلى اللام بمعنى الذي والتقدير وعلى الذي يولد له وهو الوالد وله في محل الرفع على الفاعلية كعليهم في المغضوب عليهم وإنما قيل على المولود له دون الوالد ليعلم أن الوالدات إنما ولدن لهم إذ الأولاد للآباء والنسب إليهم لا إليهن فكان عليهم أن يرزقوهن ويكسوهن إذا أرضعن ولدهم كالأظار ألا ترى أنه ذكره باسم الوالد حيث لم يكن هذا المعنى وهو قوله {واخشوا يَوْماً لاَّ يَجْزِى وَالِدٌ عَن وَلَدِهِ وَلاَ مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِ شَيْئاً} {رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بالمعروف} بلا إسراف ولا تقتير وتفسيره ما يعقبه وهو أن لا يكلف واحد منهما ما ليس في وسعه ولا يتضارا {لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا} وجدها أو قدر إمكانها ولتكليف إلزام ما يؤثره في الكلفة وانتصاب وسعها على أنه مفعول ثان لتكلف لاعلى الاستثناء ودخلت إلا بين المفعولين {لاَ تُضَارَّ} مكي وبصري بالرفع على الإخبار ومعناه النهي وهو يحتمل البناء للفاعل والمفعول وأن يكون الأصل تضار بكسر الراء أو

{ وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler”; 'yeterabbasne' gibi tekitli emir anlamında bir haberdir. Bu emir, mendup olma tarzındadır veya çocuk annesinin memesinden başkasını kabul etmediğinde yahut ona sütanne bulunamadığında ve baba da ücret tutmaktan aciz olduğunda vacip olma tarzındadır. Veya boşanmış anneleri kastetmiş ve nafaka ile giyimi emzirme sebebiyle vacip kılmıştır. { حَوْلَيْنِ } “iki yıl”; zarftır. { كَامِلَيْنِ } “tam”; tekit edicidir ve bu bir pekiştirmedir; çünkü bu müsamaha gösterilen bir husustur, nitekim sen 'Falanın yanında iki yıl kaldım' dersin ama tam iki yılı tamamlamamışsındır. { لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ } “emzirmeyi tamamlamak isteyenler için”; hükmün kime yöneldiğinin beyanıdır; yani bu hüküm emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir. Netice şudur: Çocuğu emzirtmek anneye değil, babaya vaciptir; anne emzirmeyi gönüllü olarak üstlenmedikçe babanın bir sütanne tutması gerekir. Anne ise buna teşvik edilmiştir (menduptur), fakat buna zorlanamaz. Anne evli veya iddet beklemekte olduğu sürece ücret karşılığı tutulması caiz değildir. { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } “çocuğun babasına aittir”; zamir 'ellezî' anlamındaki 'lâm'a döner, takdiri ise: 'Kendisinin çocuğu doğan kimseye aittir' şeklindedir ki o da babadır. 'Lehû' ifadesi, 'el-mağdûbi aleyhim'deki 'aleyhim' gibi fail olarak ref konumundadır. 'Vâlid' (baba) yerine 'el-mevlûdü leh' denilmesinin sebebi, annelerin sadece onlar için doğurduklarının, çocukların babalara ait olduğunun ve nesebin annelere değil onlara nispet edildiğinin bilinmesi içindir; bu yüzden çocuklarını emzirdiklerinde sütanneler gibi onların nafakasını ve giyimini karşılamak babaların üzerine olmuştur. Görmez misin ki bu anlamın bulunmadığı yerde onu 'vâlid' ismiyle zikretmiştir; o da şu sözüdür: { وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا } “Hiçbir babanın çocuğuna hiçbir fayda sağlayamayacağı, hiçbir çocuğun da babasına hiçbir fayda sağlayamayacağı günden sakının”. { رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içindedir”; israf ve cimrilik olmaksızın. Bunun tefsiri peşinden gelen şu ifadedir: İkisinden hiçbirine gücünün yetmediği yüklenmez ve birbirlerine zarar vermezler. { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا } “Hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez”; varlığını veya imkanının ölçüsünü aşan şey yüklenmez. Teklif, meşakkatli olan şeyi zorunlu kılmaktır. 'Vüs'ahâ' kelimesinin mansub olması, istisna üzere değil, 'tükellefü' fiilinin ikinci mef'ûlü olması sebebiyledir; 'illâ' ise iki mef'ûl arasına girmiştir. { لَا تُضَارَّ } “zarara sokulmamalıdır”; Mekkî ve Basrî kıraatlerinde haber olarak merfû okunmuştur, anlamı ise nehiydir. Malum veya meçhul yapıda olmasına ve aslının râ harfinin kesresiyle 'tudârri' ya da

تضار بفتحها الباقون لا تضار على النهي والأصل تضار أسكنت الراء الأولى وأدغمت في الثانية فالتقى الساكنان ففتحت الثانية لالتقاء الساكنين {والدة بِوَلَدِهَا} أي لا تضار والدة زوجها بسبب ولدها وهو أن تعنف به وتطلب منه ما ليس بعدل من الرزق والكسوة وأن تشغل قلبه بالتفريط في شأن الولد وأن تقول بعد ما ألفها الصبى اطلب له ظئرا وما أشبه ذلك {وَلاَ مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ} أي ولا يضار مولود له امرأته بسبب ولده بأن يمنعها شيء مما وجب عليه من رزقها وكسوتها أو يأخذه منها وهي

fethasıyla 'tudârra' olmasına ihtimali vardır. Diğer kurrâlar nehiy üzere 'lâ tudârre' şeklinde okumuşlardır; aslı 'tudârar'dır, birinci râ sakin kılınıp ikinciye idgam edilmiş, iki sakin yan yana geldiği için de iki sakinin karşılaşmasından ötürü ikinci râ fethalanmıştır. { وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا } “Ne bir anne çocuğu yüzünden”; yani hiçbir anne, çocuğu sebebiyle kocasına zarar vermemelidir; bu da ona sert davranması, nafakadan ve giyimden adil olmayan şeyleri talep etmesi, çocuğun bakımını ihmal ederek kocasının kalbini meşgul etmesi ve çocuk ona alıştıktan sonra 'Ona bir sütanne bul' gibi sözler söylemesi ve benzeri şeylerdir. { وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } “ne de bir baba çocuğu yüzünden”; yani hiçbir baba da çocuğu sebebiyle hanımına zarar vermemelidir; nafaka ve giyiminden üzerine vacip olan şeylerden birini engellemesi veya kadın

تريد إرضاعه وإذا كان مبنياً للمفعول فهو نهي عن أن يلحق بها الضرار من قبل الزوج وعن أن يلحق الضرار بالزوج من قبلها بسبب الولد أو تضار بمعنى تضر والباء من صلته أى لا تضر والدة ولدها فلا تسئ غذاءه

emzirmek istediği halde çocuğu kadının elinden alması gibi. Fiil meçhul okunduğunda, koca tarafından kadına bir zarar dokundurulmasının ve çocuk sebebiyle kadın tarafından kocaya bir zarar dokundurulmasının nehyidir. Yahut 'tudârre', 'tadurra' (zarar vermek) anlamındadır ve 'bâ' harfi onun sılasındandır; yani hiçbir anne çocuğuna zarar vermemelidir; onun beslenmesini

البقرة (٢٣٣ _ ٢٤٣)

Bakara (233 - 243)

وتعهده ولا تدفعه إلى الأب بعد ما ألفها ولا يضر الوالد به بأن ينتزعه من يدها أو يقصر فى حقها فتقصرهى فى حق الولد وإنما قيل بولدها وبولده لأنه لما نهيت المرأة عن المضارة أضيف إليها الولد استعطافا لها عليه وكذلك الوالد {وَعَلَى الوارث} عطف على قوله وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن وما بينهما تفسير للمعروف معترض بين المعطوف والمعطوف عليه أي وعلى وارث الصبي عند عدم الأب {مثل ذلك} أي مثل الذي كان على أبيه في حياته من الرزق والكسوة واختلف فيه فعند ابن أبي ليلى كل من ورثه وعندنا من كان ذا رحم محرم منه لقراءة ابن مسعود رضى الله عنه وعلى الوارث ذي الرحم المحرم مثل ذلك وعند الشافعى ﵀ لا نفقة فيما عدا الولاد {فَإِنْ أَرَادَا} يعني الأبوين {فِصَالاً} فطاماً صادراً {عَن تَرَاضٍ مّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ} بينهما {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} في ذلك زاد على الحولين أو نقصا وهذه توسعة بعد التحديد والتشاور استخراج الرأي من شرت العسل إذا استخرجته وذكره ليكون التراض عن تفكر فلا يضر الرضيع فسبحان الذي

ve bakımını kötüleştirmemeli, çocuk ona alıştıktan sonra onu babaya atmamalıdır. Baba da çocuğu kadının elinden çekip alarak veya kadının hakkında kusur edip onun da çocuğun hakkında kusur etmesine sebep olarak çocuğa zarar vermemelidir. 'Çocuğu yüzünden' denilerek kadına ve erkeğe nispet edilmesi, kadına zarar vermesi yasaklandığında çocuğa şefkat duyması için çocuğun ona izafe edilmesi, babaya da aynı şekilde yapılması içindir. { وَعَلَى الْوَارِثِ } “Varisin üzerindeki de”; 'وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ' ayetine matuftur; aradaki ifadeler ise matuf ile matufun aleyh arasına girmiş me'rûfun tefsiridir; yani baba bulunmadığında çocuğun varisinin üzerinedir, { مِثْلُ ذَلِكَ } “bunun gibidir”; yani hayatında babasının üzerinde olan nafaka ve giyimin benzeri [varise aittir]. Bu konuda ihtilaf edilmiştir: İbn Ebî Leylâ'ya göre çocuğa mirasçı olan herkes üzerinedir. Bizim katımızda ise İbn Mes'ûd'un (radıyallâhu anh) 'وَعَلَى الْوَارِثِ ذِي الرَّحِمِ الْمَحْرَمِ مِثْلُ ذَلِكَ' (Mahrem akraba olan varisin üzerine de bunun gibisi vardır) kıraati gereğince çocuğun mahrem akrabası olan kimsedir. Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre ise ana-baba ve çocuk dışındakilere nafaka yoktur. { فَإِنْ أَرَادَا } “Eğer isterlerse”; yani ana baba [isterlerse], { فِصَالًا } “sütten kesmek”; meydana gelen bir sütten kesmeyi, { عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ } “aralarında anlaşarak ve danışarak”; aralarında [danışarak sütten kesmek isterlerse], { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا } “kendilerine bir günah yoktur”; bu konuda iki yıldan fazla veya az olmasında onlara günah yoktur. Bu, sınırlamadan sonra gelen bir genişletmedir. Teşâvür (danışma), balı kovandan çıkardığın zaman 'شِرْتُ الْعَسَلَ' denmesinden mülhem görüş çıkarmaktır. Rızanın bir düşünme neticesinde olması ve emzirilen çocuğa zarar vermemesi için bunu zikretmiştir. Büyüğe

أدب الكبير ولم يهمل الصغير واعتبر اتفاقهما لأن للأب النسبة والولاية وللأم الشفقة والعناية {وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ أولادكم} أي لأولادكم عن الزجاج وقيل استرضع منقول من أرضع يقال أرضعت المرأة الصبي واسترضعتها الصبي معدّى إلى مفعولين أي أن تسترضعوا المراضع أولادكم فحذف أحد المفعلولين يعني غير الأم عند إبائها أو عجزها {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم} إلى المراضع {ما آتيتم} ما أردتم إيتاءه من الأجرة أتيتم مكي من أتى إليه إحسنانا إذا فعله ومنه قوله كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيّاً أي مفعولاً والتسليم ندب لا شرط للجواز {بالمعروف} متعلق بسلمتم أي سلمتم الأجرة إلى المراضع بطيب نفس وسرور {واتقوا الله واعلموا أَنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} لا تخفى عليه أعمالكم فهو يجازيكم عليها

edep veren, küçüğü de ihmal etmeyen Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir! İkisinin ittifakını muteber kıldı; çünkü babaya nispet ve velayet, anneye ise şefkat ve ihtimam aittir. { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ } “Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz”; Zeccâc'dan rivayetle 'çocuklarınız için' demektir. 'Isterda'a' (استرضع) fiilinin 'erda'a' (أرضع) fiilinden nakledildiği de söylenmiştir; 'أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ الصَّبِيَّ' (Kadın çocuğu emzirdi) ve iki mef'ûl alarak 'اسْتَرْضَعْتُهَا الصَّبِيَّ' (Kadına çocuğu emzirttim) denir; yani 'eğer sütannelere çocuklarınızı emzirtmek isterseniz' demektir ve iki mef'ûlden biri hazfedilmiştir; yani anne kabul etmediğinde veya aciz kaldığında anneden başkasını kastetmektedir. { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ } “teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur”; sütannelere [teslim ettiğiniz takdirde], { مَا آتَيْتُمْ } “vereceğiniz ücreti”; ücretten vermeyi murat ettiğiniz şeyi [teslim ettiğinizde]. Mekkî kıraatinde 'أَتَيْتُمْ' şeklindedir; bir kimse iyilik yaptığında 'أَتَى إِلَيْهِ إِحْسَانًا' denir; nitekim O'nun: 'كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا' (O'nun vaadi yerine getirilendir), yani 'yapılandır' ayetinde de bu anlamdadır. Teslim etmek menduptur, cevaz için şart değildir. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru ölçülere göre”; 'sellemtüm' fiiline bağlıdır; yani sütannelere ücreti gönül hoşluğu ve sevinçle teslim ettiğinizde demektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah'tan korkun ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; amelleriniz O'na gizli kalmaz, dolayısıyla sizi onlarla cezalandıracaktır / mükafatlandıracaktır.

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların hanımları, kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Bekleme sürelerini tamamladıklarında, meşru ölçüler içinde kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (Bakara, 234)

{والذين يتوفون منكم} تقول توفيت الشئ واستوفيته إذا أخذته وافياً تاماً أي تستوفى أرواحهم {وَيَذَرُونَ} ويتركون {أزواجا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ} أي وزوجات الذين يتوفون منكم يتربصن أي يعتددن أو معناه يتربصن بعدهم بأنفسهن فحذف بعد هم للعلم به وإنما احتيج إلى تقديره لأنه لا بد من عائد يرجع إلى المبتدأ في الجملة التي وقعت خبراً يتوفون المفضل أي يستوفون آجالهم {أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} أي وعشر ليال والأيام داخلة معها ولا يستعمل التذكير فيه ذهاباً إلى الأيام تقول صمت عشراً ولو ذكرت لخرجت من كلامهم {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} فإذا انقضت عدتهن {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أيها الأئمة والحكام {فِيمَا فَعَلْنَ فِى أنفسهن} من التعرض للخطاب {بالمعروف} بالوجه الذى لا ينكره الشرع

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden vefat edenler”; bir şeyi tam ve eksiksiz aldığında 'تَوَفَّيْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَوْفَيْتُهُ' dersin; yani onların ruhları kabzedilir. { وَيَذَرُونَ } “ve geride bırakanlar”; terk edenler, { أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “eşler... kendi kendilerine beklerler”; yani sizden ölenlerin eşleri iddet beklerler; yahut anlamı 'onlardan sonra kendi kendilerine beklerler' şeklindedir ve bilindiği için 'onlardan sonra' kısmı hazfedilmiştir. Bunu takdir etmeye ihtiyaç duyulmuştur çünkü haber olarak vaki olan cümlede mübtedaya dönen bir rabıt (âid) bulunması zorunludur. Mufaddal 'يَتَوَفَّوْنَ' (ecellerini tamamlarlar) şeklinde okumuştur. { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “dört ay on gün”; yani on gece demektir; gündüzler de gecelere dahildir. Gündüzlere itibar edilerek burada müzekker kullanılmaz; 'صُمْتُ عَشْرًا' (On gün oruç tuttum) dersin, eğer müzekker yapsaydın onların (Arapların) dilinden çıkmış olurdun. { فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Bekleme sürelerini tamamladıklarında”; iddetleri bittiğinde, { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur”; ey yöneticiler ve hâkimler! { فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından dolayı”; taliplere görünmekten [dolayı], { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru ölçüler içinde”; şeriatın yadırgamayacağı bir şekilde.

البقرة (٢٣٤ _ ٢٦٣)

Bakara (234 - 263)

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} عالم بالبواطن

{ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; gizli halleri bilendir.

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)

{ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “(İddet bekleyen) kadınlarla evlenme isteğinizi üstü kapalı (tariz yoluyla) çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size bir günah yoktur. Allah sizin onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Bekleme süresi sona erinceye kadar nikah kıymaya kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah içinizde olanı bilir; O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok halîmdir.” (Bakara, 235)

{وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النساء} الخطبة الاستنكاح والتعريض أن تقول لها إنك بجميلة أو صالحة ومن غرضي أن أتزوج ونحو ذلك من الكلام الموهم أنه يريد نكاحها حتى تحبس نفسها عليه إن رغبت فيه ولا يصرح بالنكاح فلا يقول إني أريد أن أتزوجك والفرق بين الكناية والتعريض أن الكناية أن تذكر الشئ بغير لفظه الموضوع له والتعريض أن تذكر شيئاً تدل به على شيء لم تذكره كما يقول المحتاج للمحتاج إليه جئتك لأسلم عليك ولأنظر إلى وجهك الكريم ولذلك قالوا ... وحسبك بالتسليم مني تقاضيا ...

{ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ } “Kadınlarla evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda size bir günah yoktur”; hıtbe (الخطبة), evlenmeyi talep etmektir. Ta'rîz (çıtlatma) ise ona 'Sen çok güzelsin' veya 'Saliha birisin', 'Benim arzum evlenmektir' ve benzeri sözlerle sanki onunla evlenmek istiyormuş izlenimi veren, eğer o da arzu ederse kendisini ona saklamasını sağlayan sözler söylemendir; açıkça nikahı belirtmez, yani 'Seninle evlenmek istiyorum' demez. Kinaye ile ta'rîz arasındaki fark şudur: Kinaye, bir şeyi kendisi için konulmuş lafzının dışındaki bir lafızla anmandır; ta'rîz ise anmadığın bir şeye delalet eden başka bir şeyi zikretmendir. Nitekim bir şeye ihtiyacı olan kimsenin ihtiyacını karşılayacak kişiye 'Sana selam vermek ve mübarek yüzüne bakmak için geldim' demesi gibidir; bu sebeple şairler şöyle demiştir: '...Benden sana selam verilmesi bir talep olarak sana yeter...'

فكأنه إمالة الكلام إلى غرض يدل على الغرض {أَوْ أَكْنَنتُمْ فِى أَنفُسِكُمْ} أو سترتم وأضمرتم في قلوبكم فلم تذكروه بألسنتكم لا معرضين ولا مصرحين {عَلِمَ الله أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} لا محالة ولا تنفكون عن النطق النطق برغبتكم فيهن فاذكروهن {ولكن لاَّ تُوَاعِدُوهُنَّ سرا} جماعا لأنه مما يسر أي لا تقولوا في العدة إني قادر على هذا العمل {إِلاَّ أَن تَقُولُواْ قَوْلاً مَّعْرُوفًا} وهو أن تعرضوا ولا تصرحوا وإلا متعلق بلا تواعدوهن أي لا تواعدوهن مواعدة قط إلا مواعدة معروفة غير منكرة {وَلاَ تَعْزِمُواْ عُقْدَةَ النكاح} من عزم الأمر وعزم عليه وذكر العزم مبالغة في النهي عن عقد النكاح لأن العزم على الفعل يتقدمه فإذا نهى عنه كان عن الفعل أنهى ومعناه ولا تعزموا عقد عقدة النكاح أو ولا تقطعوا عقدة النكاح لأن حقيقة العزم القطع ومنه الحديث لا صيام لمن لم يعزم الصيام من الليل وروي لمن لم يبيت الصيام أي ولا تعزموا على عقدة النكاح {حتى يَبْلُغَ الكتاب أَجَلَهُ} حتى

Sanki sözü, asıl maksada delalet eden bir başka maksada meylettirmektir. { أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } “veya içinizde saklamanızda”; ya da kalplerinizde gizleyip sakladığınız, dillerinizle ne ima yoluyla ne de açıkça anmadığınız [durumda]. { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah sizin onları anacağınızı bilmektedir”; kaçınılmaz olarak [anacağınızı] ve onlara olan arzunuzu dile getirmekten geri duramayacağınızı [bilmektedir]; öyleyse onları [meşru şekilde] anın. { وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin”; cinsel ilişki için [sözleşmeyin], çünkü o gizlenen şeylerdendir; yani iddet süresinde 'Ben bu işe kadirim' demeyin. { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا } “meşru bir söz söylemeniz müstesna”; o da çıtlatmanız ve açıkça söylememenizdir. İstisna 'lâ tuvâ'idûhünne' ifadesine bağlıdır; yani meşru ve yadırganmayan bir sözleşme dışında onlarla kesinlikle hiçbir sözleşme yapmayın. { وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ } “nikah kıymaya kesin karar vermeyin”; 'azame'l-emra' ve 'azame aleyhi' (işe azmetti) kökündendir. Nikah akdini yasaklamada mübalağa için azim zikredilmiştir; çünkü fiile azmetmek fiilden önce gelir, dolayısıyla azim yasaklanınca fiil öncelikle yasaklanmış olur. Anlamı: 'Nikah akdini bağlamaya kesin karar vermeyin' veya 'nikah bağını kesip kesinleştirmeyin' demektir; zira azmin asıl manası kesmektir. Nitekim hadiste: 'Geceleyin oruca azmetmeyenin orucu yoktur' buyrulmuş ve 'Geceleyin orucu niyetle kesinleştirmeyenin' şeklinde de rivayet edilmiştir; yani nikah akdine azmetmeyin. { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ } “Bekleme süresi sona erinceye kadar”;

تنقضي عدتها وسميت العدة كتاباً لأنها فرضت بالكتاب يعني حتى يبلغ التربص المكتوب عليها أجله أي غايته {واعلموا أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا فِى أَنفُسِكُمْ} من العزم على ملا يجوز {فاحذروه} ولا تعزموا عليه {واعلموا أَنَّ الله غَفُورٌ حَلِيمٌ} لا يعاجلكم بالعقوبة

iddeti bitinceye kadar. İddet Kitap ile farz kılındığı için 'kitap' diye isimlendirilmiştir; yani kadına yazılmış olan bekleme süresi eceline, yani sonuna ulaşıncaya kadar. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Bilin ki Allah içinizde olanı bilir”; caiz olmayan şeylere azmetmekten yana [içinizdekini bilir], { فَاحْذَرُوهُ } “O'ndan sakının”; ve ona azmetmeyin. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Yine bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, çok halîmdir”; sizi cezalandırmakta acele etmez.

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)

{ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِcِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “Kendilerine dokunmadığınız veya kendilerine bir mehir tayin etmediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Onlara faydalanacakları bir şey (müt'a) verin; eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre meşru bir şekilde vermelidir. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir haktır.” (Bakara, 236)

ونزل فيمن طلق امرأته ولم يكن سمى لها مهراً ولا جامعها {لاَّ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أى لا تبعة عليكم من إيجاب مهر {إِن طَلَّقْتُمُ النساء} شرط ويدل على جوابه لا جناح عليكم والتقدير إن طلقتم النساء فلا جناح عليكم {مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ} ما لم تجامعوهن

Bu ayet, hanımını boşayıp ona mehir belirlememiş ve onunla cinsel ilişkide bulunmamış olan kimse hakkında inmiştir. { لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir günah yoktur”; yani mehir vacip olmasından ötürü üzerinize bir sorumluluk yoktur. { إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ } “kadınları boşarsanız”; şarttır ve cevabına 'lâ cunâha aleykum' ifadesi delalet eder; takdiri: 'Eğer kadınları boşarsanız üzerinize bir günah/sorumluluk yoktur' şeklindedir. { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } “kendilerine dokunmadığınız [sürece]”; onlarla cinsel ilişkide bulunmadığınız sürece.

البقرة (٢٣٦ _ ٢٣٧)

Bakara (236 - 237)

وما شرطية أي إن لم تمسوهن تماسوهن حمزة وعلي حيث وقع لأن الفعل واقع بين اثنين {أَوْ تَفْرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} إلا أن تفرضوا لهن فريضة أو حتى تفرضوا وفرض الفريضة تسمية المهر وذلك أن المطلقة غير الموطوءة لها نصف المسمى إن سمى لها مهر وإن لم يسم لها مهر فليس لها نصب مهر المثل بل تجب المتعة والدليل على أن الجناح تبعة المهر قوله {وإن طلقتموهن} إلى قوله {فنصف ما فرضتم} فقوله فنصف ما فرضتم إثبات للجناح المنفي ثمة {وَمَتِّعُوهُنَّ} معطوف على فعل محذوف تقديره فطلقوهن ومتعهون والمتعة درع وملحفة وخمار {عَلَى الموسع} الذي له سعة {قدره} مقدراه الذي يطيقه قدره فيهما كوفي غير أبي بكر وهما لغتان {وَعَلَى المقتر} الضيق الحال {قدره} ولا تجب المتعة عندنا إلا لهذه وتستحب لسائر المطلقات {متاعا} تأكيد لمتعوهن أي تمتيعاً {بالمعروف} بالوجه الذي يحسن فى الشرع والمروءة {حقا} صفة لمتاعا أي متاعاً واجباً عليهم أو حق ذلك حقاً {عَلَى المحسنين} على المسلمين أو على الذين يحسنون إلى المطلقات بالتمتيع وسماهم قبل الفعل محسنين كقوله ﵇ من قتل قتيلاً فله سلبه وليس هذا

'Mâ' şart edatıdır; yani 'eğer onlara dokunmamışsanız' demektir. Hamze ve Ali geçen her yerde fiil iki kişi arasında gerçekleştiği için 'tumâssûhünne' şeklinde okumuşlardır. { أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “veya kendilerine bir mehir tayin etmediğiniz”; mehir tayin etmedikçe veya mehir tayin edinceye kadar. Mehri farz kılmak, mehri isimlendirip belirlemektir. Zira kendisiyle ilişkiye girilmemiş boşanmış kadına, eğer mehir belirlenmişse belirlenen mehrin yarısı vardır; şayet mehir belirlenmemişse mehr-i mislin yarısı değil, bilakis müt'a vaciptir. Günahın (cunâh) mehir sorumluluğu olduğuna delil, O'nun { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Eğer onları boşarsanız...” ayetinden { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” sözüne kadar olan ayettir. 'Belirlediğinizin yarısı' sözü, orada nefyedilen günahın/sorumluluğun sübutudur. { وَمَتِّعُوهُنَّ } “Onlara müt'a verin”; mahzuf bir fiile matuftur, takdiri: 'Onları boşayın ve onlara müt'a verin' şeklindedir. Müt'a ise dıra' (iç elbisesi), milhafe (çarşaf) ve hımârdan (başörtüsü) oluşur. { عَلَى الْمُوسِعِ } “eli geniş olan”; zengin olanın üzerine, { قَدَرُهُ } “kendi gücüne göre”; takatinin yettiği miktar [vaciptir]. Ebû Bekr dışındaki Kûfeliler her iki yerde de 'kadruhû' şeklinde okumuşlardır ve ikisi iki ayrı lügattir. { وَعَلَى الْمُقْتِرِ } “eli dar olan da”; durumu sıkıntıda olan da, { قَدَرُهُ } “kendi gücüne göre”; [vermelidir]. Bizim katımızda müt'a sadece bu kadın için vaciptir, diğer boşanmış kadınlar için ise müstehaptır. { مَتَاعًا } “faydalanacakları bir şey olarak”; 'metti'ûhünne' fiilinin tekit edicisidir, yani faydalandırmak suretiyle [verin], { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru bir şekilde”; şeriatta ve mürüvvette güzel olan ölçüde, { حَقًّا } “bir hak olarak”; 'metâ'an' kelimesinin sıfatıdır, yani onların üzerine vacip bir müt'a olarak demektir veya 'bu durum hak olarak sabit oldu' demektir. { عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerin üzerine”; Müslümanların üzerine veya müt'a vererek boşanmış kadınlara iyilik edenlerin üzerine. Nitekim (aleyhisselâm): 'Bir kimse birini öldürürse öldürülenin eşyası ona aittir' buyruğunda olduğu gibi fiilden önce onları 'muhsinler' olarak isimlendirmiştir. Bu

الإحسان هو التبرع بما ليس عليه إذ هذه المتعة واجبة

ihsan, üzerine vacip olmayan şeyi bağışlamak demek değildir; zira bu müt'a vaciptir.

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)

{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Eğer onlara bir mehir tayin edip de kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, tayin ettiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Ancak kadınların vazgeçmesi veya nikah bağı elinde bulunanın (kocanın) bağışlaması müstesnadır. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (Bakara, 237)

ثم بين حكم التي سمى لها مهراً في الطلاق قبل المس فقال {وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ} أن مع الفعل بتأويل المصدر في موضع الجر أي من قبل مسكم إياهن {وَقَدْ فَرَضْتُمْ} في موضع الحال {لَهُنَّ فَرِيضَةً} مهراً {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إلاَّ أَن يَعْفُونَ} يريد المطلقات وأن مع الفعل في موضع النصب على الاستثناء كأنه قيل فعليكم نصف ما فرضتم في جميع الأوقات إلا وقت عفوهن عنكم من المهر والفرق بين الرجال يعفون والنساء يعفون أن الواو في الأول ضميرهم والنون علم الرفع والواو في الثاني لام الفعل والنون ضميرهن والفعل مبني لا أثر في لفظه للعامل {أو يعفو} عطف على محله {الذى بِيَدِهِ عُقْدَةُ النكاح} هو الزوج كذا فسره على رضى الله عنه وهو قول سعيد بن جبير وشريح ومجاهد وأبي حنيفة والشافعي على الجديد رضى الله عنهم وهذا لأن الطلاق بيده فكان بقاء العقد بيده والمعنى أن الواجب شرعاً هو النصف إلا أن تسقط هي الكل أو يعطي هو الكل تفضلاً وعند مالك والشافعي في القديم هو الولي قلنا هو لا يملك التبرع بحق الصغير فكيف يجوز حمله عليه {وَأَن تَعْفُواْ} مبتدأ خبره {أَقْرَبُ للتقوى} والخطاب للأزواج والزوجات على سبيل التغليب ذكره الزجاج أي عفو الزوج بإعطاء كل المهر خير له وعفو المرأة بإسقاط كله خير لها أو للأزواج {وَلاَ تنسوا الفضل} التفضيل {بينكم}

Sonra dokunmadan önce boşamada kendisi için mehir belirlenmiş kadının hükmünü açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Eğer onlara dokunmadan önce onları boşarsanız”; fiille birlikte 'en' mastar teviliyle cer konumundadır; yani 'onlara dokunmanızdan önce' demektir. { وَقَدْ فَرَضْتُمْ } “ve tayin etmişken”; hâl konumundadır, { لَهُنَّ فَرِيضَةً } “bir mehir”; bir mehir [tayin etmişken]. { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “tayin ettiğiniz mehrin yarısı onlarındır; ancak kadınların vazgeçmesi müstesna”; boşanmış kadınları kastetmektedir; fiille birlikte 'en' istisna üzere nasb konumundadır, sanki şöyle denilmiştir: Kadınların mehirden size bağışladığı vakit hariç, her vakitte belirlediğiniz mehrin yarısı sizin üzerinize borçtur. Erkekler için 'ya'fûne' ile kadınlar için 'ya'fûne' arasındaki fark şudur: Birincisinde vâv zamirdir, nûn ise ref alametidir; ikincisinde ise vâv fiilin lâm'ıdır (kök harfidir), nûn ise kadın zamiridir ve fiil mebnîdir, amilin lafzında hiçbir etkisi olmaz. { أَوْ يَعْفُوَ } “veya bağışlaması”; mezkûr mahalline matuftur, { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ } “nikah bağı elinde bulunanın”; o da kocadır. Ali (radıyallâhu anh) böyle tefsir etmiştir; bu Saîd b. Cübeyr, Şüreyh, Mücâhid, Ebû Hanîfe ve yeni kavlinde Şâfiî'nin (radıyallâhu anhüm) de görüşüdür. Çünkü talak onun elindedir, dolayısıyla akdin devamı da onun elindedir. Anlam şudur: Şer'an vacip olan mehrin yarısıdır; meğerki kadın tamamını düşürsün ya da koca fazilet göstererek tamamını versin. Mâlik'e ve eski kavlinde Şâfiî'ye göre ise o velidir. Biz deriz ki: Veli, küçüğün hakkını bağışlama yetkisine sahip değildir; öyleyse ayetin ona hamledilmesi nasıl caiz olabilir? { وَأَنْ تَعْفُوا } “Sizin bağışlamanız”; mübtedadır, haberi ise: { أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “takvaya daha yakındır” ifadesidir. Hitap tağlîb yoluyla hem kocalara hem karılara yöneliktir, Zeccâc böyle zikretmiştir; yani kocanın mehrin tamamını vererek bağışta bulunması kendisi için daha hayırlıdır, kadının da tamamını düşürerek bağışta bulunması kendisi için daha hayırlıdır veya hitap kocalara aittir. { وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ } “lütuf ve iyiliği unutmayın”; ihsan ve üstünlüğü [unutmayın], { بَيْنَكُمْ } “aranızdaki”;

البقرة (٢٣٧ _ ٢٤٠)

el-Bakara (237 - 240)

أي ولا تنسوا أن يتفضل بعضكم على بعض {إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيكم على تفضلكم

Yani birbirinize lütufta bulunmayı ve cömert davranmayı unutmayın. { إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; böylece lütuf ve cömertliğinize karşılık sizi mükâfatlandırır.

حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ (٢٣٨)

{ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Namazlara ve orta namaza devam edin; Allah için saygı ve bağlılık içinde divan durun.” (Bakara, 238)

{حافظوا عَلَى الصلوات} داوموا عليها بمواقيتها وأركانها وشرائطها {والصلاة الوسطى} بين الصلوات أي الفضلى من قولهم

{ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ } “Namazlara devam edin”; vakitlerine, rükünlerine ve şartlarına riayet ederek onlara devam edin. { وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “ve orta namaza”; namazlar arasındaki [en faziletli namaza devam edin]. Yani Arapların en faziletli olan için

للأفضل الأوسط وإنما أفردت وعطفت على الصلوات لانفرادها بالفصل وهى صلاة العصر عند أبي حنيفة ﵀ وعليه الجمهور لقوله ﵇ يوم الأحزاب شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر ملأ الله بيوتهم ناراً وقال ﵇ إنها الصلاة التي شغل عنها سليمان حتى توارت بالحجاب وفي مصحف حفصة والصلاة الوسطى صلاة العصر ولانها بين صلاتى الليل وصلاة النهار وفضلها لما في وقتها من اشتغال الناس بتجاراتهم ومعايشهم وقيل صلاة الظهر لأنها في وسط النهار أو صلاة الفجر لأنها بين صلاتي النهار وصلاتي الليل أو صلاة المغرب لأنها بين الأربع والمثنى ولأنها بين صلاتي مخافتة وصلاتي جهر أو صلاة العشاء لأنها بين وترين أو هي غير معينة كليلة القدر ليحفظوا الكل {وَقُومُواْ لِلَّهِ} في الصلاة {قانتين} حال أي مطيعين خاشعين أو ذاكرين الله في قيامكم والقنوت أن تذكر الله قائماً أو مطيلين القيام

el-Evsat (en seçkin/en hayırlı) demelerinden hareketle [orta namaz], en faziletli namaz demektir. Namazlardan ayrı olarak zikredilip onların üzerine matuf kılınması, faziletçe tek başına üstünlüğünden dolayıdır. Ebû Hanîfe'ye (rahimehullâh) ve cumhurun benimsediği görüşe göre o ikindi namazıdır; çünkü Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) Ahzâb günü: “Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların evlerini ateşle doldursun!” buyurmuştur. Yine Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm): “Şüphesiz o, Süleyman'ın [güneş] perde arkasına gizlenene kadar kendisiyle meşgul olup [vaktini] kaçırdığı namazdır” buyurmuştur. Hafsa'nın mushafında “ve orta namaza, ikindi namazına” şeklindedir. Bir de o, iki gece namazı ile iki gündüz namazı arasında yer alır. Fazileti ise vaktinde insanların ticaretleri ve geçimleriyle meşgul olmalarından kaynaklanır. [Orta namazın] öğle namazı olduğu da söylenmiştir; çünkü o gündüzün ortasındadır. Veya sabah namazıdır; çünkü iki gündüz namazı ile iki gece namazı arasındadır. Veya akşam namazıdır; çünkü dört rekatlılar ile iki rekatlılar arasındadır ve gizli okunan iki namaz ile aşikâr okunan iki namaz arasındadır. Veya yatsı namazıdır; çünkü iki vitir (tek rekatlı namaz) arasındadır. Yahut da hepsini korusunlar diye Kadir Gecesi gibi [hangi namaz olduğu] belirlenmemiştir. { وَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için divan durun”; namazda [durun], { قَانِتِينَ } “saygı ve bağlılık içinde”; hâldir; yani itaatkâr, huşû içinde veya kıyamınızda Allah'ı zikrederek [durun]. Kunût, ayaktayken Allah'ı zikretmendir; yahut kıyamı uzun tutarak [durun].

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)

{ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Eğer [bir tehlikeden] korkarsanız, yaya yahut binekli olarak [kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı zikredin [namazı kılın].” (Bakara, 239)

{فَإِنْ خِفْتُمْ} فإن كان بكم خوف من عدو أو غيره {فَرِجَالاً} حال أي فصلوا راجلين وهو جمع راجل كقائم وقيام {أَوْ رُكْبَانًا} وحداناً بإيماء ويسقط عنه التوجه إلى القبلة {فَإِذَا أَمِنتُمْ} فإذا زال خوفكم {فاذكروا الله} فصلوا صلاة الأمن {كَمَا عَلَّمَكُم} أي ذكراً مثل ما علمكم {مَّا لَمْ تَكُونُواْ تَعْلَمُونَ} من صلاة الأمن

{ فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız”; eğer düşmandan veya başka bir şeyden dolayı sizde bir korku bulunursa, { فَرِجَالًا } “yaya olarak”; hâldir, yani yaya olarak namaz kılın. Bu kelime, kâim ve kıyâm gibi râcil kelimesinin çoğuludur. { أَوْ رُكْبَانًا } “yahut binekli olarak”; tek başınıza îmâ ile [kılın] ve bu durumda kıbleye yönelme yükümlülüğü düşer. { فَإِذَا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise”; korkunuz ortadan kalktığında, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı zikredin”; güvenlik hâlindeki namazı kılın, { كَمَا عَلَّمَكُمْ } “size öğrettiği gibi”; yani O'nun size öğrettiği şekilde bir zikirle [namaz kılın], { مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “bilmediğiniz şeyleri”; güvenlik hâlindeki namaza dair [bilmediklerinizi].

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Bakara, 240)

{والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِم} بالنصب شامي وأبو عمرو وحمزة وحفص أي فليوصوا وصية عن الزجاج غيرهم بالرفع أي فعليهم وصيةٌ {متاعا} نصب بالوصية لأنها مصدر أو

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar, eşleri için bir vasiyet...”; Şâmî, Ebû Amr, Hamza ve Hafs nasb ile okumuşlardır; Zeccâc'dan rivayetle yani “bir vasiyet vasiyet etsinler” demektir. Diğerleri ise ref ile okumuşlardır; yani “onların üzerine bir vasiyet [borçtur]”. { مَتَاعًا } “geçimlerini sağlama”; mastar olduğu için 'el-vasiyye' ile nasb edilmiştir veya

تقديره متعوهن متاعاً {إِلَى الحول} صفة لمتاعا {غَيْرَ إِخْرَاجٍ} مصدر مؤكد كقولك هذا القول غير ما تقول أو بدل من متاعاً والمعنى أن حق الذين يتوفون عن أزواجهم أن يوصوا قبل أن يحتضروا بأن تمتع أزواجهم بعدهم حولا كاملا أى يتفق عليهن من تركته ولا يخرجن من مساكنهن وكان ذلك مشروعاً في أول الإسلام ثم نسخ بقوله تعالى {والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا} إلى قوله أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا والناسخ متقدم عليه تلاوة ومتأخر نزولاً كقوله تعالى {سيقول السفهاء من الناس} مع قوله تعالى {قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ في السماء} {فَإِنْ خَرَجْنَ} بعد الحول {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ في ما فعلن في أنفسهن} من

takdiri 'onları tam bir geçimlikle geçindirin' şeklindedir. { إِلَى الْحَوْلِ } “bir yıla kadar”; 'metâan' kelimesinin sıfatıdır. { غَيْرَ إِخْرَاجٍ } “çıkarılmaksızın”; tıpkı senin “Bu söz, senin söylediğinden başkasıdır” demen gibi tekit edici bir mastardır veya 'metâan' kelimesinden bedeldir. Anlam şudur: Eşlerini geride bırakıp vefat eden kimselerin görevi, ölüm döşeğine düşmeden önce, kendilerinden sonra eşlerinin bir tam yıl boyunca geçindirilmesini, yani terekesinden onlara nafaka verilmesini ve evlerinden çıkarılmamalarını vasiyet etmeleridir. Bu uygulama İslâm'ın ilk dönemlerinde meşru idi; sonra Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar...” ayetinden { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا } “dört ay on gün” ifadesine kadar olan kısmıyla neshedildi. Hükmü kaldıran (nâsih) ayet, tilavet bakımından bundan önce, nüzul bakımından ise sonradır; nitekim Yüce Allah'ın: { قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ } “Yüzünü göğe çevirip durduğunu görüyoruz” ayetiyle birlikte { سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan bazı beyinsizler diyecekler ki” ayeti de böyledir. { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Şayet çıkarlarsa”; bir yıl dolduktan sonra, { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur”;

البقرة (٢٤٠ _ ٢٤٥)

el-Bakara (240 - 245)

التزين والتعرض للخطاب {مِن مَّعْرُوفٍ} مما ليس بمنكر شرعاً {والله عَزِيزٌ حَكُيمٌ} فيما حكم

süslenmekten ve evlenme tekliflerine muhatap olmaktan yana [yaptıklarından dolayı]. { مِنْ مَعْرُوفٍ } “meşru olarak”; şer'an münker olmayan şeylerden yana. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir”; hükmettiği şeylerde.

وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١)

{ وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların da meşru bir şekilde geçimlik hakları vardır; bu takva sahipleri üzerine bir borçtur.” (Bakara, 241)

{وللمطلقات متاع} أي نفقة العدة {بالمعروف حَقّا} نصب على المصدر {عَلَى المتقين}

{ وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ } “Boşanmış kadınların da geçimlik hakları vardır”; yani iddet nafakası [vardır], { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru bir şekilde”, { حَقًّا } “bir haktır / borçtur”; mastar olarak nasb edilmiştir, { عَلَى الْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri üzerine”.

كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)

{ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Allah ayetlerini size işte böyle açıklar ki akıl erdiresiniz.” (Bakara, 242)

{كَذَلِكَ يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} هو في موضع الرفع لأنه خبر لعل ووأن اريد به المتعة فالمراد غير المطلقة المذكروة وهي على سبيل الندب

{ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Allah ayetlerini size işte böyle açıklar ki akıl erdiresiniz”; 'Lealle'nin haberi olduğu için ref konumundadır. Eğer bununla müt'a (boşanma tazminatı) kastedilmişse, murat zikredilen boşanmış kadının dışındakilerdir ve bu mendupluk kabilindendir.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi halinde yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz ki Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” (Bakara, 243)

{أَلَمْ تَرَ} تقرير لمن سمع بقصتهم من أهل الكتاب وأخبار الأولين وتعجيب من شأنهم ويجوز أن يخاطب به من لم ير ولم يسمع لأن هذا الكلام جرى مجرى المثل في معنى التعجيب {إِلَى الذين خَرَجُواْ مِن ديارهم} من قرية قيل واسط وقع فيهم الطاعون فخرجوا هاربين فأماتهم الله ثم أحياهم بدعاء حزقيل ﵇ وقيل هم قوم من بني إسرائيل دعاهم ملكهم إلى ملكهم إلى الجهاد فهربوا حذراً من الموت فأماتهم الله ثمانية أيام ثم أحياهم

{ أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?”; Ehl-i Kitap'tan ve öncekilerin haberlerinden onların kıssasını duymuş olan kimseye bir ikrar ve onların durumuna hayret bildirmedir. Bu ifadeyle, görmemiş ve duymamış olan kimseye de hitap edilmesi caizdir; zira bu söz, hayret bildirme manasında darb-ı mesel mesabesindedir. { إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ } “yurtlarından çıkanları”; bir köyden ki Vâsıt olduğu söylenmiştir; aralarında veba baş göstermişti de kaçarak çıktılar. Allah onları öldürdü, sonra Hızkîl'in (aleyhisselâm) duasıyla onları diriltti. Bir görüşe göre de onlar İsrailoğullarından bir topluluktu; hükümdarları onları cihada çağırdı, onlar da ölüm korkusuyla kaçtılar; Allah onları sekiz gün öldürdü, sonra da diriltti.

{وَهُمْ أُلُوفٌ} في موضع النصب على الحال وفيه دليل على الألوف الكثيرة لأنها جمع كثرة وهي جمع ألف لا آلف {حَذَرَ الموت} مفعول له {فَقَالَ لَهُمُ الله مُوتُواْ} أي فأماتهم الله وإنما جئ به على هذه العبارة للدلالة على أنهم ماتوا ميتة رجل واحد بأمر الله ومشيئته وتلك ميتة خارجة عن العادة وفيه تشجيع للمسلمين على الجهاد وأن الموت إذا لم يكن منه بد ولم ينفع منه مفر فأولى أن يكون في سبيل الله {ثُمَّ أحياهم} ليعتبروا ويعلموا أنه لا مفر من حكم الله وقضائه وهو معطوف على فعل محذوف تقديره فماتوا ثم احياهم أو لما كان معنى قوله فقال لهم الله موتوا فأماتهم كان عطفاً عليه معنى {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ عَلَى الناس} حيث يبصرهم ما يعتبرون به كما بصر أولئك وكما بصركم باقتصاص خبرهم أو لذو فضل على الناس حيث أحيا أولئك ليعتبروا فيفوزوا ولو شاء لتركهم موتى إلى يوم النشور {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَشْكُرُونَ} ذلك والدليل على أنه ساق هذه القصة بعثاً على الجهاد ما أتبعه من الأمر بالقتال في سبيل الله وهو قوله

{ وَهُمْ أُلُوفٌ } “binlerce kişi halinde”; hâl olarak nasb konumundadır. Bu ifadede çok sayıda binlerin varlığına delil vardır; çünkü cem-i kesrettir ve 'âlif'in değil 'elf'in çoğuludur. { حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla”; mef'ûlün leh'tir. { فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Allah onlara: 'Ölün!' dedi”; yani Allah onları öldürdü. İfadenin bu şekilde getirilmesi, onların Allah'ın emri ve dilemesiyle tek bir adamın ölümü gibi öldüklerine delalet etmesi içindir; bu ise alışılagelmişin dışında bir ölümdür. Bunda Müslümanlar için cihada teşvik vardır; nitekim ölümden kaçış yoksa ve kaçmak hiçbir fayda vermiyorsa, ölümün Allah yolunda olması en evlâ olanıdır. { ثُمَّ أَحْيَاهُمْ } “sonra da onları diriltti”; ibret alsınlar ve Allah'ın hükmünden ve takdirinden kaçış olmadığını bilsinler diye [diriltti]. Bu, takdiri 'öldüler, sonra onları diriltti' şeklinde olan mahzuf bir fiile matuftur. Veya 'Allah onlara ölün dedi' sözünün anlamı 'onları öldürdü' demek olduğu için mana bakımından buna matuftur. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz ki Allah insanlara karşı lütuf sahibidir”; zira onlara ibret alacakları şeyleri gösterdiği gibi size de onların haberlerini anlatarak basiret kazandırmıştır. Yahut insanlara karşı lütuf sahibidir; çünkü ibret alıp kurtulsunlar diye onları diriltmiştir. Dileseydi onları yeniden dirilme gününe kadar ölü bırakırdı. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “fakat insanların çoğu şükretmezler”; buna [şükretmezler]. Allah'ın bu kıssayı cihada teşvik etmek maksadıyla sevk ettiğinin delili, peşinden gelen Allah yolunda savaşma emridir ki o da şu buyruğudur:

وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤)

{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 244)

{وقاتلوا في سبيل الله} فحرض على الحهاد بعد الاعلام بأن الفرار من الموت لا يغني وهذا الخطاب لأمة محمد ﵇ أو لمن أحياهم {واعلموا أَنَّ الله سَمِيعٌ} يسمع ما يقوله المتخلفون والسابقون {عَلِيمٌ} بما يضمرونه

{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın”; ölümden kaçmanın hiçbir fayda vermeyeceğini bildirdikten sonra cihada teşvik etti. Bu hitap Muhammed'in (aleyhissalâtü vesselâm) ümmetine yahut [Allah'ın] dirilttiği kimseleredir. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir”; savaştan geri kalanların ve öne atılanların söylediklerini işitir, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; içlerinde gizledikleri şeyleri.

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)

{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Kimdir o kişi ki, Allah'a güzel bir borç versin de Allah da ona bunu kat kat fazlasıyla ödesin? Allah hem daraltır hem genişletir; ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” (Bakara, 245)

{مِنْ} استفهام في موضع رفع بالابتداء {ذَا} خبره {الذي} نعت لذا أو بدل منه {يُقْرِضُ الله} صلة الذي سمى ما ينفق في سبيل الله قرضاً لأن القرض ما يقبض ببدل ببدل مثله من بعد سمى به لأن المقرض يقطعه من ماله

{ مَنْ } “Kimdir”; mübteda olarak ref konumunda olan istifhamdır, { ذَا } “o”; onun haberidir, { الَّذِي } “kişi ki”; 'zâ'nın sıfatı yahut bedelidir, { يُقْرِضُ اللَّهَ } “Allah'a borç verir”; 'ellezî'nin sılasıdır. Allah yolunda harcanan şeyi 'karz' (borç) diye isimlendirmiştir; çünkü karz, sonradan benzer bir bedelle geri alınan şeydir. Karz veren kimse onu malından kesip ayırdığı için bu isim verilmiştir,

البقرة (٢٤٥ _ ٢٤٧)

el-Bakara (245 - 247)

فيدفعه إليه والقرض القطع منه المفراض وقرض الفأر والانقراض فنبههم بذلك على أنه لا يضيع عنده وأنه يجزيهم عليه لا محالة {قَرْضًا حَسَنًا} بطيبة النفس من المال الطيب والمراد النفقة في الجهاد لأنه لما أمر بالقتال في

ve onu karşı tarafa verir. Karz (قَرْض) kesmek demektir; makas (mıkrâz), farenin kemirmesi (kardul-fe'r) ve neslin kesilmesi (inkırâz) kelimeleri de buradan gelir. Böylece Allah, bunun Kendi katında zayi olmayacağını ve karşılığını mutlaka vereceğini onlara bildirmiştir. { قَرْضًا حَسَنًا } “güzel bir borç”; gönül hoşluğuyla, temiz ve helal maldan verilen [borçtur]. Bundan kasıt cihad yolunda harcamadır; çünkü Allah yolunda savaşmayı emredince

سبيل الله ويحتاج فيه إلى المال حث على الصدقة ليتهيأ أسباب الجهاد {فَيُضَاعِفَهُ لَهُ} بالنصب عاصم على جواب الاستفهام وبالرفع أبو عمرو ونافع وحمزة وعلي عطفاً على يقرض أو هو مستأنف أي فهو يضاعفه فيضعفه شامي فيضعفه مكي {أَضْعَافًا} في موضع المصدر {كَثِيرَةٍ} لا يعلم كنهها إلا الله وقيل الواحد بسبعمائة {والله يقبض ويبسط} يقتر الرزق على عباده ويوسعه عليهم فلا تبخلوا عليه بما وسع عليكم لا يبدلكم الضيق بالسعة ويبصط حجازي وعاصم وعلي {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فيجازيكم على ما قدمتم

ve bunda da mala ihtiyaç duyulunca, cihadın sebepleri hazırlansın diye sadaka vermeye teşvik etti. { فَيُضَاعِفَهُ لَهُ } “Allah da ona bunu kat kat ödesin”; Âsım istifhamın cevabı olarak nasb ile okumuştur; Ebû Amr, Nâfi', Hamza ve Ali ise 'yükridu'ya matuf olarak veya müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesi sayılarak ref ile okumuşlardır; yani 'o zaman O kat kat artırır'. Şâmî 'fe-yuda'ıfehû', Mekkî ise 'fe-yada'ıfehû' şeklinde okumuştur. { أَضْعَافًا } “kat kat”; mastar konumundadır, { كَثِيرَةً } “fazlasıyla”; mahiyetini ancak Allah'ın bileceği [bir fazlalıkla]. Bire yedi yüz olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ } “Allah hem daraltır hem genişletir”; kullarına rızkı daraltır ve onlara bollaştırır. Öyleyse O'nun size genişlettiği şeylerden O'nun yolunda infak etmekte cimrilik etmeyin ki, genişliği sizin için darlığa dönüştürmesin. Hicâzî, Âsım ve Ali sad harfiyle (يبصط) okumuşlardır. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz”; böylece önceden takdim ettiklerinize karşılık sizi mükâfatlandırır.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Mûsâ'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığında savaşmayacak olursanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan [ayrı düşürülüp] çıkarılmışken bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” (Bakara, 246)

{ألم تر إلى الملإ} الأشراف لأنهم يملئون القلوب جلالة والعيون مهابة {من بني إسرائيل} من للتبعيض {مِن بَعْدِ موسى} من بعد موته ومن لابتداء الغاية {إِذْ قَالُواْ} حين قالوا {لِنَبِىّ لهم} هو شمعون أو يوشع أو اشمويل {ابعث لَنَا مَلِكًا} أنهض للقتال معنا أميراً نصدر في تدبير الحرب عن رأيه وننتهي إلى أمره {نقاتل} بالنون والجزم على الجواب {فِى سَبِيلِ الله} صلة نقاتل {قَالَ} النبي {هَلْ عَسَيْتُمْ} عسيتم حيث كان نافع {إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ القتال} شرط فاصل بين اسم عسى وخبره وهو {أَلاَّ تقاتلوا} والمعنى هل قاربتم أن لا تقاتلوا يعني هل الأمر كما أتوقعه أنكم لا تقاتلون وتجبنون فأدخل هل مستفهماً عما هو متوقع عنده وأراد بالاستفهام التقرير وتثبيت أن المتوقع كائن وأنه صائب في توقعه {قَالُواْ وَمَا لَنَا أَلاَّ نقاتل فِى سَبِيلِ الله} وأي داعٍ لنا إلى ترك القتال وأي غرض لنا فيه {وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن ديارنا وَأَبْنَائِنَا} الواو في وقد للحال وذلك أن قوم جالوت كانوا يسكنون بين مصر وفلسطين فأسروا من أبناء ملوكهم أربعمائة

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ } “İleri gelenleri görmedin mi?”; eşraftır; zira onlar kalpleri celâletle, gözleri ise heybetle doldururlar. { مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrailoğullarından”; 'min' teb'îz (kısmîlik) içindir. { مِنْ بَعْدِ مُوسَى } “Mûsâ'dan sonra”; onun vefatından sonra; 'min' iptida-i gaye (başlangıç) içindir. { إِذْ قَالُوا } “Hani dediklerinde”; dedikleri vakit, { لِنَبِيٍّ لَهُمُ } “peygamberlerine”; o peygamber Şem'ûn, Yûşa' veya İşmûîl'dir. { ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا } “Bize bir hükümdar gönder”; bizimle beraber savaşa kalkışacak bir kumandan tayin et ki, savaşın idaresinde onun görüşüne başvuralım ve onun emrine uyalım. { نُقَاتِلْ } “savaşalım”; nûn ile ve cevabın gereği olarak cezimle okunmuştur. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda”; 'nukâtil' fiilinin müteallakıdır. { قَالَ } “[Peygamberleri] dedi”; { هَلْ عَسَيْتُمْ } “Ya [şöyle] olursanız?”; Nâfi' Kur'an'ın her yerinde [sin'in kesrasıyla] 'asîtüm' şeklinde okumuştur. { إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ } “üzerinize savaş farz kılındığında”; 'asâ'nın ismi ile haberi arasına giren şart cümlesidir. Haberi ise: { أَلَّا تُقَاتِلُوا } “savaşmamanız” ifadesidir. Anlam şudur: Savaşmamaya yaklaşacak mısınız? Yani 'Durum benim beklediğim gibi, sizin savaşmayıp korkaklık göstermeniz şeklinde mi olacak?' demektir. Beklentisinde olduğu şeyi sormak maksadıyla 'hel' istifham edatını dahil etti ve bu soruyla ikrar ettirmeyi, beklenen şeyin gerçekleşeceğini ve tahmininde isabetli olduğunu pekiştirmeyi murat etti. { قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar: 'Bize ne oldu da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler”; savaşı terk etmemiz için bizi ne sevk edebilir ve bunda bizim ne menfaatimiz olabilir? { وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا } “yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan [ayrı düşürülüp] çıkarılmışken”; 've kad'daki vâv hâl içindir. Şöyle ki: Câlût'un kavmi Mısır ile Filistin arasında yaşıyordu; İsrailoğullarının hükümdar çocuklarından dört yüz

وأربعين يعنون إذا بلغ الأمر منا هذا المبلغ فلا بد من الجهاد {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتال} أي أجيبوا إلى ملتمسهم {تَوَلَّوْاْ} أعرضوا عنه {إِلاَّ قَلِيلاً مّنْهُمُ} وهم كانوا ثلثمائة وثلاثة عشر على عدد أهل بدر {والله عَلِيمٌ بالظالمين} وعيد لهم على ظلمهم بترك الجهاد

kırk kişiyi esir almışlardı. Onlar: 'İş bizim açımızdan bu dereceye vardıktan sonra artık cihad kaçınılmazdır' demek istiyorlar. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca”; yani talepleri kabul edilince, { تَوَلَّوْا } “yüz çevirdiler”; savaştan yüz çevirdiler, { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna”; onlar da Bedir ehlinin sayısı kadar, yani üç yüz on üç kişi idiler. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir”; cihadı terk etmek suretiyle yaptıkları zulme karşı onlara yönelik bir tehdittir.

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah, Tâlût'u size hükümdar olarak gönderdi' dedi. Onlar: 'Biz hükümdarlığa ondan daha lâyık iken ve ona bol mal da verilmemişken, onun bizim üzerimize nasıl hükümdarlığı olabilir?' dediler. [Peygamberleri] dedi ki: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti; ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi.' Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 247)

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ الله قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ} هو اسم أعجمي كجالوت وداود ومنع من الصرف

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah, Tâlût'u size gönderdi' dedi”; Tâlût, Câlût ve Dâvûd gibi a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir;

البقرة (٢٤٧ _ ٢٤٨)

el-Bakara (247 - 248)

للتعريف والعجمة {مَلِكًا} حال {قَالُواْ أنى يَكُونُ لَهُ الملك عَلَيْنَا} أي كيف ومن أين وهو إنكار لتملكه عليهم واستبعاد له {وَنَحْنُ أَحَقُّ بالملك مِنْهُ} الواو للحال {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مّنَ المال} أي كيف يتملك علينا والحال أنه لا يستحق التملك لوجود من هو أحق بالملك وأنه فقير ولا بد للملك من مال يعتضد به وإنما قالوا ذلك لأن النبوة كانت في سبط لاوي بن يعقوب ﵇ والملك في سبط يهوذا وهو كان من سبط بنيامين وكان رجلاً سقاء أو دباغاً فقيراً وروي أنه نبيهم دعا الله حيث طلبوا منه ملكاً فأتى بعصا يقاس بها من يملك عليهم فلم يساوها إلا طالوت {قَالَ إِنَّ الله اصطفاه عَلَيْكُمْ} الطاء في اصطفاه بدل من التاء لمكان الصاد الساكنة أي اختاره عليكم وهو أعلم بالمصالح منكم ولا اعتراض على حكمه ثم ذكر مصلحتين أنفع مما ذكروا من النسب والمال وهما العم المبسوط والجسامة فقال {وَزَادَهُ بَسْطَةً} مفعول ثانٍ {فِي العلم والجسم} قالوا كان أعلم بني إسرائيل بالحرب والديانات في وقته وأطول من كل إنسان برأسه ومنكبه والبسطة السعة والامتداد والملك لا بد أن يكون من أهل العلم فإن الجاهل ذليل مزدري غير منتفع به وأن يكون حسيما لأنه أعظم في النفوس وأهيب في القلوب {والله يُؤْتِى مُلْكَهُ مَن يَشَاء} أي الملك له غير منازع فيه وهو يؤتيه من يشاء إيتاءه وليس ذلك بالوراثة {والله واسع} أى واسع الفضل والعطاء يوسع على من ليس له سعة من المال ويغنيه بعد الفقر {عَلِيمٌ} بمن يصطفيه للملك

[Âlem ve a'cemî olduğu için gayrimunsarıftır.] {مَلِكًا} “hükümdar olarak” [ifadesi] hâldir. {قَالُواْ أنى يَكُونُ لَهُ الملك عَلَيْنَا} “Dediler ki: 'O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir...'” Yani nasıl ve nereden [olabilir]? Bu, onun kendileri üzerine hükümdar olmasını inkâr ve bunu uzak görmektir. {وَنَحْنُ أَحَقُّ بالملك مِنْهُ} “'...oysa biz hükümdarlığa ondan daha lâyığız...'” [ifadesindeki] vav, hâl içindir. {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مّنَ المال} “'...ona maldan bir genişlik de verilmemiştir.'” Yani hükümdarlığa daha lâyık olan kimse varken ve kendisi de fakir olduğu hâlde üzerimize nasıl hükümdar olur? Oysa hükümdar için dayanacağı bir mal mutlaka gereklidir. Onların böyle demelerinin sebebi şuydu: Peygamberlik Yakub aleyhisselâm'ın oğlu Lâvî'nin soyundaydı, hükümdarlık ise Yehûdâ'nın soyundaydı. [Tâlût] ise Bünyâmîn'in soyundandı ve sakalık yapan yahut dericilikle uğraşan fakir bir adamdı. Rivayet edildiğine göre, onlar kendisinden bir hükümdar istediklerinde peygamberleri Allah'a dua etti. Bunun üzerine, kendilerine hükümdar olacak kişinin boyunun ölçüleceği bir asa getirildi; Tâlût'tan başka hiç kimse bu asanın boyuna denk gelmedi. {قَالَ إِنَّ الله اصطفاه عَلَيْكُمْ} “[Peygamberleri] dedi ki: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti...'” 'Istafâhü' (اصطفاه) kelimesindeki 'tâ' (ط) harfi, sakin olan 'sâd' (ص) harfinden dolayı 'tâ' (ت) harfinin bedelidir (yerine geçmiştir). Yani O, sizin üzerinize onu seçti. O, maslahatları (kamu yararını) sizden daha iyi bilir ve O'nun hükmüne itiraz olunamaz. Ardından [peygamber], onların zikrettiği nesep ve maldan daha faydalı olan iki maslahatı zikretti ki bunlar geniş ilim ve bedenî cesamettir; şöyle buyurdu: {وَزَادَهُ بَسْطَةً} “'...ve ona bir üstünlük ve genişlik vermiştir...'” ikinci mef'ûldür (nesnedir). {فِي العلم والجسم} “'...ilimde ve bedende.'” Dediler ki: Kendi zamanında İsrâiloğulları içinde savaşı ve dinleri en iyi bilen kişiydi; başı ve omuzlarıyla bütün insanlardan daha uzundu. Bastah (بَسْطَة), genişlik ve uzanmak demektir. Hükümdarın mutlaka ilim ehlinden olması gerekir; zira cahil kimse zelildir, hakirdir ve kendisinden faydalanılmaz. Ayrıca [hükümdarın] heybetli ve iri yapılı olması gerekir; çünkü bu, nefislerde daha büyük [etki bırakır] ve kalplerde daha çok heybet uyandırır. {والله يُؤْتِى مُلْكَهُ مَن يَشَاء} “Allah mülkünü dilediğine verir.” Yani mülk O'nundur, bu hususta O'nunla çekişilmez ve O, mülkünü kime vermeyi dilerse ona verir; bu iş veraset yoluyla değildir. {والله واسع} “Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir).” Yani lütfu ve ihsanı geniştir; mal cihetinden genişliği olmayana genişlik verir ve fakirlikten sonra onu zengin kılar. {عَلِيمٌ} “Alîm'dir (hakkıyla bilendir).” Hükümdarlık için kimi seçeceğini en iyi bilendir.

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Peygamberleri onlara: 'Onun hükümdarlığının alâmeti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sükûnet ile Mûsâ ailesinin ve Hârûn ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı bulunan Sandık'ın (Tâbût) size gelmesidir. Şayet iman etmiş kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir alâmet vardır' dedi.” (Bakara, 248)

فثمة طلبوا من نبيهم آية على اصطفاء الله طالوت {وقال لهم نبيهم إن آية مُلْكِهِ أَن يَأْتِيَكُمُ التابوت} أي صندوق التوراة وكان موسى ﵇ إذا قاتل قدمه فكانت تسكن نفوس بني إسرائيل ولا يفرون {فِيهِ سَكِينَةٌ مّن رَّبّكُمْ} سكون وطمأنينة {وَبَقِيَّةٌ} هى رضاض الألواح وعصا موسى وثيابه وشئ من التوارة ونعلا موسى وعمامة هرون ﵉ {مما ترك آل موسى وآل هارون} أى مما تركه موسى وهرون والآل مقحم لتفخيم شأنهما {تَحْمِلُهُ الملائكة} يعني التابوت وكان رفعه الله بعد موسى فنزلت به الملائكة تحمله وهم ينظرون إليه والجملة في موضع الحال وكذا فيه سكينة ومن ربكم نعت لسكينة ومما ترك نعت لبقية {إِنَّ فِي ذلك لأَيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} إن في رجوع التابوت إليكم علامة أن الله قد ملك طالوت عليكم

Bunun üzerine peygamberlerinden Allah'ın Tâlût'u seçtiğine dair bir mucize istediler. { وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ } “Peygamberleri onlara: 'Onun hükümdarlığının alâmeti, Sandık'ın (Tâbût) size gelmesidir' dedi”; yani Tevrat sandığıdır. Mûsâ (aleyhisselâm) savaştığı vakit onu öne sürerdi; böylece İsrailoğullarının gönülleri huzur bulur ve kaçmazlardı. { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “içinde Rabbinizden bir sükûnet... bulunan”; bir huzur ve sükûnet [vardır]. { وَبَقِيَّةٌ } “ve bir kalıntı”; o kalıntı, levhaların kırık parçaları, Mûsâ'nın asası, elbiseleri, Tevrat'tan bir miktar, Mûsâ'nın pabuçları ve Hârûn'un (aleyhimesselâm) sarığıdır. { مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ } “Mûsâ ailesinin ve Hârûn ailesinin bıraktıklarından”; yani Mûsâ ile Hârûn'un bıraktıklarından; 'âl' kelimesi ikisinin şanını yüceltmek için fazladan zikredilmiştir. { تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ } “onu melekler taşır”; yani Tâbût'u taşır. Mûsâ'dan sonra Allah onu göğe kaldırmıştı; melekler onlar bakıp dururken onu taşıyarak indirdiler. Bu cümle hâl konumundadır; nitekim 'fîhi sekînetün' cümlesi de böyledir. 'Min rabbiküm' ifadesi sekîne'nin sıfatıdır, 'mimmâ terake' ifadesi ise bakıyye'nin sıfatıdır. { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şayet iman etmiş kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir alâmet vardır”; Sandık'ın size geri dönmesinde, Allah'ın Tâlût'u üzerinize hükümdar kıldığına dair kesin bir işaret vardır;

البقرة (٢٤٩ _ ٢٥١)

el-Bakara (249 - 251)

إن كنتم مصدقين

eğer tasdik eden kimselerseniz.

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)

{ فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir; ancak eliyle bir avuç alan müstesna.' İçlerinden pek azı hariç ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki iman edenler ırmağı geçince: 'Bugün Câlût ve ordusuna karşı bizim gücümüz yetmez' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise şöyle dediler: 'Nice az topluluklar vardır ki, Allah'ın izniyle pek çok topluluğa galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.'” (Bakara, 249)

{فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ} خرج {بالجنود} عن بلده إلى جهاد العدو وبالجنود في موضع الحال أي مختلطاً بالجنود وهم ثمانون ألفاً وكان الوقت قيظاً وسألوا أن يجري الله لهم نهراً {قَالَ إِنَّ الله مُبْتَلِيكُم} مختبركم أي يعاملكم معاملة المختبر {بِنَهَرٍ} وهو نهر فلسطين ليتميز المحق في الجهاد من المعذر {فَمَن شَرِبَ مِنْهُ} كريما {فَلَيْسَ مِنّي} فليس من أتباعي

{ فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ } “Tâlût ayrılınca”; çıktığı zaman, { بِالْجُنُودِ } “ordularla birlikte”; memleketinden düşmanla cihada doğru [çıktı]. 'Bi'l-cunûdi' ifadesi hâl konumundadır, yani ordularla iç içe olarak [çıktı]. Onlar seksen bin kişiydiler; mevsim şiddetli sıcak vaktiydi ve Allah'tan kendilerine bir nehir akıtmasını istediler. { قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } “dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi imtihan edecektir'”; sizi sınayacaktır, yani imtihan eden birinin muamelesi gibi size muamele edecektir, { بِنَهَرٍ } “bir ırmakla”; o, Filistin nehridir; ta ki cihadda samimi olanla mazeret uyduran birbirinden ayırt edilsin. { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } “Kim ondan içerse”; bolca [içerse], { فَلَيْسَ مِنِّي } “benden değildir”; bana tâbi olanlardan

وأشياعي {وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ} ومن لم يذقه من طعم الشئ إذا ذاقه {فَإِنَّهُ مِنّى} وبفتح الياء مدني وأبو عمرو واستثنى {إِلا مَنِ اغترف} من وقوله فمن شرب منه فليس مني والجملة الثانية في حكم المتأخرة عن الاستثناء إلا أنها قدمت للعناية {غُرْفَةً بِيَدِهِ} غرفة حجازي وأبو عمرو بمعنى المصدر وبالضم بمعنى المعروف ومعناه الرخصة في اغتراف الغرفة باليد دون الكرع والدليل عليه {فَشَرِبُواْ مِنْهُ} أي فكرعوا {إِلاَّ قَلِيلاً مّنْهُمُ} وهم ثلثمائة وثلاثة عشر رجلاً {فَلَمَّا جَاوَزَهُ} أي النهر {هُوَ} طالوت {والذين آمنوا مَعَهُ} أي القليل {قَالُواْ لاَ طَاقَةَ لَنَا اليوم} أي لا قوة لنا {بِجَالُوتَ} هو جبار من العمالقة من أولاد عمليق بن عاد وكان في بيضته ثلثمائة رطل من الحديد {وَجُنودِهِ قَالَ الذين يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُلاَقُواْ الله} يوقنون بالشهادة قيل الضمير في قالوا للكثير الذين انخذلوا والذين يظنون هم القليل الذين ثبتوا معه وروى أنه الغرفة كانت تكفى الرجل لشربه وأدواته والذين شربوا منه اسودت شفاههم وغلبهم العطش {كَم مّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ} كم خبرية وموضعها رفع بالابتداء {غَلبَت} خبرها {فِئَةٍ كَثِيرَةً بِإِذْنِ الله} بنصره {والله مَعَ الصابرين} بالنصر

ve yandaşlarımdan değildir. { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } “kim de onu tatmazsa”; kim onu tatmazsa; bir şeyi tatmak anlamındaki 'ta'ime'ş-şey'e' kökündendir. { فَإِنَّهُ مِنِّي } “şüphesiz bendendir”; Medenî ve Ebû Amr yâ'nın fethasıyla (فَإِنَّهُ مِنِّيَ) okumuştur. { إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ } “ancak avuçlayan müstesna”; 'Kim ondan içerse benden değildir' sözünden istisna edilmiştir. İkinci cümle ise hüküm bakımından istisnadan sonradır; ancak ehemmiyetine binaen öne alınmıştır. { غُرْفَةً بِيَدِهِ } “eliyle bir avuç”; Hicâzî ve Ebû Amr gayn'ın fethasıyla [garfeten] mastar manasında, diğerleri ise damme ile [ğurfeten] avuçlanan şey manasında okumuşlardır. Bunun anlamı, ağzı suya daldırmaksızın sadece el ile bir avuç alma ruhsatıdır. Buna delil ise: { فَشَرِبُوا مِنْهُ } “Ondan içtiler”; yani ağızlarını daldırarak kana kana içtiler. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı hariç”; onlar da üç yüz on üç kişiydiler. { فَلَمَّا جَاوَزَهُ } “Nihayet [ırmağı] geçince”; yani nehri [geçince], { هُوَ } “o”; Tâlût, { وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “ve beraberindeki iman edenler”; yani o az topluluk, { قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ } “'Bugün gücümüz yetmez' dediler”; yani bizim kuvvetimiz yetmez, { بِجَالُوتَ } “Câlût'a karşı”; Câlût, Âd oğlu Amlîk'in soyundan gelen zorba bir Amâlika hükümdarıydı ve tolga miğferinde üç yüz rıtl demir vardı; { وَجُنُودِهِ } “ve ordusuna”; { قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ } “Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise şöyle dediler”; şehit olacaklarına yakînen inananlar [böyle dedi]. Bir rivayete göre 'dediler' fiilindeki zamir, geri çekilen çokluk topluluğuna aittir; kesin inananlar ise onunla beraber sebat eden az topluluktur. Rivayet edildiğine göre, bir avuç su bir adama içeceği ve abdesti için yetiyordu; nehir suyunu kana kana içenlerin ise dudakları karardı ve susuzlukları daha da arttı. { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ } “Nice az topluluklar vardır ki”; 'kem' haberiyedir ve mübteda olarak ref konumundadır, { غَلَبَتْ } “galip gelmiştir”; onun haberidir, { فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle pek çok topluluğa”; O'nun yardımıyla [galip gelmiştir]. { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir”; yardım ve zaferiyle [beraberdir].

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٥٠)

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sağlam bastır ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.'” (Bakara, 250)

{وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ} خرجوا لقتالهم {قَالُواْ رَبَّنَا أَفْرِغْ} أصبب {عَلَيْنَا صَبْرًا} على القتال {وَثَبّتْ أَقْدَامَنَا} بتقوية قلوبنا وإلقاء الرعب في صدور عدونا {وانصرنا عَلَى القوم الكافرين} أعنا عليهم

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında”; onlarla savaşmak için meydana çıktıklarında, { قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ } “dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Boşalt/yağdır'”; dök, { عَلَيْنَا صَبْرًا } “üzerimize sabır”; savaş üzerine [sabır dök], { وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا } “ve ayaklarımızı sağlam bastır”; kalplerimizi kuvvetlendirerek ve düşmanımızın göğsüne korku salarak [bunu yap], { وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et”; onlara karşı bize destek ol.

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (٢٥١)

{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ } “Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar; Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah âlemlere karşı büyük lütuf sahibidir.” (Bakara, 251)

{فَهَزَمُوهُم} أي طالوت والمؤمنون جالوت وجنوده {بِإِذُنِ الله} بقضائه {وقتل داود جالوت} كان بيشا أبو داود في عسكر طالوت مع ستة من بنيه وكان داود سابعهم وهو صغير يرعى الغنم فأوحى الله إلى نبيهم أن داود هو الذي يقتل جالوت فطلبه من أبيه فجاء وقد

{فَهَزَمُوهُم} “Sonunda onları bozguna uğrattılar” Yani Tâlût ve müminler, Câlût ve ordularını [bozguna uğrattılar]. {بِإِذُنِ الله} “Allah'ın izniyle” [yani] O'nun takdiriyle. {وقتل داود جالوت} “ve Dâvûd, Câlût'u öldürdü.” Dâvûd'un babası Bîşâ, altı oğluyla birlikte Tâlût'un ordusundaydı; Dâvûd ise onların yedincisiydi ve koyun otlatan küçük bir çocuktu. Allah, peygamberlerine Câlût'u öldürecek olan kişinin Dâvûd olduğunu vahyetti. Bunun üzerine [peygamber] onu babasından istedi; o da geldi ve...

البقرة (٢٥١ _ ٢٥٣)

el-Bakara (251 - 253)

مر في طريقه بثلاثة أحجار دعاه كل واحد منها أن يحمله وقالت له إنك تقتل بنا جالوت فحملها في مخلاته ورمى بها جالوت فقتله وزوجه طالوت بنته ثم حسده وأراد قتله ثم مات تائباً {وآتاه الله الملك} في مشارق الأرض المقدسة ومغاربها وما اجتمعت بنوإسرائيل على ملك قط قبل داود {والحكمة} والنبوة {وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء} من صنعة الدروع وكلام الطيور والدواب وغير ذلك {وَلَوْلاَ دَفْعُ الله الناس} هو مفعول به {بَعْضُهُمْ} بدل من الناس دفاع مدني مصدر دفع أو دافع {بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الأرض} أي ولولا أن الله تعالى يدفع بعض الناس ببعض ويكف بهم فسادهم لغلب المفسدون وفسدت الأرض وبطلت منافعها من الحرث والنسل أو ولولا أن الله تعالى ينصر المسلمين على الكافرين لفسدت الأرض بغلبة الكفار وقتل الأبرار وتخريب البلاد وتعذيب العباد {ولكن الله ذُو فَضْلٍ عَلَى العالمين} بإزالة الفساد عنهم وهو دليل على المعتزلة في مسألة الأصلح

yolda üç taşa rastlamıştı; her bir taş kendisini alması için ona seslenmiş ve: 'Sen bizimle Câlût'u öldüreceksin' demişti. Onları torbasına koydu, sonra onlarla Câlût'a taş attı ve onu öldürdü. Tâlût kızını onunla evlendirdi; ardından onu kıskanıp öldürmek istedi, sonra tövbe etmiş olarak vefat etti. { وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah ona hükümdarlık verdi”; Mukaddes Topraklar'ın doğusunda ve batısında [hükümdarlık verdi]. İsrailoğulları Dâvûd'dan önce hiçbir hükümdarın etrafında böylesine toplanmamıştı. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmet”; yani peygamberlik [verdi]. { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ } “dilediği şeylerden de ona öğretti”; zırh yapım sanatından, kuşların ve binek hayvanlarının konuşmasından ve benzeri şeylerden öğretti. { وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } “Eğer Allah'ın insanları savması olmasaydı”; 'en-nâse' mef'ûlün bih'tir. { بَعْضَهُمْ } “bir kısmını”; 'en-nâs' kelimesinden bedeldir. Medenî 'difâ'u' şeklinde okumuştur ki def' veya dâfea fiilinin mastarıdır. { بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } “birbiriyle [savması olmasaydı], yeryüzü mutlaka fesada uğrardı”; yani eğer Yüce Allah insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla savmasaydı ve fesatlarını onlar vasıtasıyla engellemeseydi, bozguncular üstün gelir, yeryüzü bozulur, ekin ve nesil gibi faydaları yok olurdu. Yahut eğer Yüce Allah Müslümanlara kâfirlere karşı yardım etmeseydi, kâfirlerin üstün gelmesi, iyilerin öldürülmesi, memleketlerin harap edilmesi ve kullara azap edilmesi sebebiyle yeryüzü fesada uğrardı. { وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ } “Fakat Allah âlemlere karşı büyük lütuf sahibidir”; fesadı onlardan gidermek suretiyle [lütuf sahibidir]. Bu ayet, 'aslah' (en uygun olanı yaratma zorunluluğu) meselesinde Mûtezile'ye karşı bir delildir.

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)

{ تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin.” (Bakara, 252)

{تِلْكَ} مبتدأ خبره {آيَاتُ الله} يعني القصص التي اقتصها من حديث الألوف وإماتتهم وإحيائهم وتمليك طالوت وإظهاره على الجبابرة على يد صبي {نَتْلُوهَا} حال من آيات الله والعامل فيه معنى الإشارة أو آيات الله بدل من تلك ونتلوها الخبر {عَلَيْكَ بالحق} باليقين الذي لا يشك فيه أهل الكتاب لأنه في كتبهم كذلك {وَإِنَّكَ لَمِنَ المرسلين} حيث تحير بها من غير أن تعرف بقراءة كتاب أو سماع من أهله

{ تِلْكَ } “İşte bunlar”; mübtedadır, haberi ise: { آيَاتُ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleridir” ifadesidir. Yani binlerce kişinin kıssasından, onların öldürülüp diriltilmesinden, Tâlût'un hükümdar yapılmasından ve küçük bir çocuğun eliyle zorbalara karşı üstün kılınmasından aktardığı kıssalardır. { نَتْلُوهَا } “onları okuyoruz”; 'âyâtullâh' ifadesinden hâldir ve bunda âmil işaret manasıdır; yahut 'âyâtullâh', 'tilke'den bedel olup 'netlûhâ' haberdir. { عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “sana hak ile”; Ehl-i Kitab'ın hakkında şüphe etmeyeceği kesin bir hakikatle [okuyoruz], çünkü bu onların kitaplarında da aynen böyledir. { وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen peygamberlerdensin”; zira bir kitap okumaksızın veya o kitabın ehlinden duymaksızın bu kıssaları haber vermekle onları hayrete düşürüyorsun.

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “İşte bu peygamberlerden bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimiyle Allah konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar.” (Bakara, 253)

{تِلْكَ الرسل} إشارة إلى جماعة الرسل التي ذكرت قصصها في هذه السورة من آدم إلى داود أو التي ثبت علمها عند رسول الله ﵇ {فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} بالخصائص وراء الرسالة لاستوائهم فيها كالمؤمنين يستوون في صفة الإيمان ويتفاوتون في الطاعات بعد الإيمان ثم بين ذلك بقوله {مِّنْهُمْ مَّن كَلَّمَ الله} أي كلمه الله حذف العائد من الصلة يعني منهم من فضله الله بأن كلمه من غير سفير وهو موسى ﵇ {وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ} مفعول أول {درجات} مفعول ثانٍ أي بدرجات أو إلى درجات يعني ومنهم من رفعه على سائر الأنبياء فكان بعد تفاوتهم في الفضل أفضل منهم بدرجات كثيرة وهو محمد ﷺ لأنه هو المفضل عليهم بإرساله إلى الكافة وبأنه المعجزة الباقية على وجه الدهر وفي هذا الإبهام تفخيم وبيان أنه العلم الذي لا يشتبه على أحد والمتميز الذي لا يلتبس وقيل أريد به محمد وإبراهيم وغيرهما من

{ تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte bu peygamberler”; bu surede Âdem'den Dâvûd'a kadar kıssaları zikredilen peygamberler topluluğuna veya Resûlullah aleyhisselâm'ın nezdinde bilgisi sabit olan [peygamberlere] bir işarettir. { فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “bir kısmını diğerlerine üstün kıldık”; risalet vasfında eşit oldukları için risaletin ötesindeki hususiyetlerle [üstün kıldık]. Tıpkı müminlerin iman sıfatında eşit olup, imandan sonraki taatlerde farklı derecelerde olmaları gibi. Sonra bunu şu buyruğuyla açıkladı: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimiyle Allah konuştu”; yani Allah onunla konuştu; sıla cümlesindeki aid zamiri hazfedilmiştir. Yani onlardan kimi vardır ki, Allah bir elçi olmaksızın bizzat onunla konuşmak suretiyle onu üstün kılmıştır ki o da Mûsâ aleyhisselâm'dır. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ } “kimini de yükseltti”; birinci mef'ûldür. { دَرَجَاتٍ } “derecelerle”; ikinci mef'ûldür, yani derecelerle veya derecelere [yükseltti]. Yani onlardan kimi de vardır ki, onu diğer bütün peygamberlerin üzerine yükseltmiştir; böylece o, peygamberlerin faziletçe farklı olmalarından sonra onlardan pek çok derece daha üstün olmuştur ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Çünkü o, bütün insanlığa gönderilmesiyle ve çağlar boyu baki kalan bir mucizeye sahip olmasıyla diğerlerine üstün kılınmıştır. Bu kapalılıkta (mübhem bırakılmasında) bir tazim ve onun kimse için şüphe götürmez bir işaret, asla iltibas edilmez seçkin bir şahsiyet olduğunun beyanı vardır. Denildi ki bununla Muhammed, İbrâhim ve diğer

البقرة (٢٥٣ _ ٢٥٥)

Bakara (253 - 255)

أولى العزم من الرسل {وآتينا عيسى ابن مَرْيَمَ البينات} كإحياء الموتى وإبراء الأكمة والأبرص وغير ذلك {وأيدناه بِرُوحِ القدس} قويناه بجبريل أو بالإنجيل {وَلَوْ شَاءَ الله مَا اقتتل} أي ما اختلف لأنه سببه {الذين مِن بَعْدِهِم} من بعد الرسل {مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} المعجزات الظاهرات {ولكن اختلفوا} بمشيئتى ثم بين الاختلاف فقال {فمنهم من آمن ومنهم من كفر} بمشيئتى يقول الله تعالى أجريت أمور رسلي على هذا أي لم يجتمع لأحد منهم طاعة جميع أمته في حياته ولا بعد وفاته بل اختلفوا عليه فمنهم من آمن ومنهم من كفر {وَلَوْ شَاءَ الله مَا اقتتلوا} كرره للتأكيد أي لو شئت أن لا يقتتلوا لم يقتتلوا إذ لا يجري في ملكي إلا ما يوافق مشيئتي وهذا يبطل قول المعتزلة لأنه أخبر أنه لو شاء أن لا يقتتلوا لم يقتتلوا

Ulû'l-azm peygamberler kastedilmiştir. { وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ } “Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik”; ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek ve benzeri şeyler gibi. { وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik”; onu Cebrail ile veya İncil ile güçlendirdik. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı”; yani ihtilaf etmezlerdi, zira ihtilaf savaşın sebebidir. { الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “onların ardından gelenler”; peygamberlerin ardından gelenler. { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; apaçık mucizeler [geldikten sonra]. { وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler”; benim dilememle [ihtilafa düştüler]. Sonra bu ihtilafı açıklayarak şöyle buyurdu: { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti”; benim dilememle. Allah Teâlâ buyuruyor ki: Peygamberlerimin işlerini bu minval üzere yürüttüm; yani onlardan hiçbirine ne hayatında ne de vefatından sonra bütün ümmetinin itaati nasip olmadı, bilakis ona karşı ihtilafa düştüler; kimi iman etti, kimi inkâr etti. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı”; tekit için tekrarladı. Yani eğer onların savaşmamasını dileseydim savaşmazlardı; zira mülkümde ancak benim irademe uygun olan şeyler cereyan eder. Bu ifade Mûtezile'nin görüşünü iptal eder; çünkü Allah, onların savaşmamasını dileseydi savaşmayacaklarını haber vermiştir.

وهم يقولون شاء ألا يقتتلوا فاقتتلوا {ولكن الله يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} أثتب الإرادة لنفسه كما هو مذهب أهل السنة

Onlar ise [Allah'ın] savaşmamalarını dilediğini, fakat onların savaştığını söylerler. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “fakat Allah dilediğini yapar”; Ehl-i Sünnet'in mezhebinde olduğu gibi iradeyi zatına nispet etmiştir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” (Bakara, 254)

{يا أيها الذين آمنوا أنفقوا من ما رزقناكم} في الجهاد في سبيل الله أو هو عام في كل صدقة واجبة {مّن قبل أن يأتى يوم لا بيع فيه} أي من قبل أن يأتي يوم لا تقدرون فيه على تدارك ما فاتكم من الإنفاق لأنه لا بيع فيه حتى تبتاعوا ما تنفقونه {وَلاَ خُلَّةٌ} حتى يسامحكم أخلاؤكم به {وَلاَ شفاعة} أي للكافرين فأما المؤمنون فلهم شفاعة أو إلا بإذنه {والكافرون هُمُ الظالمون} أنفسهم بتركهم التقديم ليوم حاجاتهم أو الكافرون بهذا اليوم هم الظالمون لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة مكي وبصري

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin”; Allah yolunda cihatta [infak edin] yahut bu farz olan her sadaka hakkında umumidir. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ } “içinde hiçbir alışverişin bulunmadığı bir gün gelmeden önce”; yani infaktan kaçırdığınız şeyleri telafi etmeye güç yetiremeyeceğiniz bir gün gelmeden önce. Çünkü o gün infak edeceğiniz şeyi satın alabileceğiniz bir alışveriş yoktur. { وَلَا خُلَّةٌ } “hiçbir dostluğun da [bulunmadığı]”; dostlarınızın o şeyi size bağışlayabileceği [bir dostluk yoktur]. { وَلَا شَفَاعَةٌ } “ve hiçbir şefaatin [bulunmadığı]”; yani kâfirler için [şefaat yoktur], müminlere gelince onlar için şefaat vardır yahut O'nun izni olmaksızın [hiçbir şefaat yoktur]. { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir”; ihtiyaç duyacakları gün için önceden hazırlık yapmayı terk etmekle kendi nefislerine zulmedenlerdir yahut bu günü inkâr edenler asıl zalimlerdir. Mekkî ve Basrî [kıraatlerinde] 'lâ bey'a fîhi ve lâ hullete ve lâ şefâate' şeklinde [fetha ile] okunmuştur.

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)

{ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Diridir, Kayyûmdur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden, dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür.” (Bakara, 255)

{الله لاَ إله إِلاَّ هُوَ} لا مع اسمه وخبره وما أبدل من موضعه في موضع الرفع خبر المبتدأ وهو الله {الحى} الباقي الذي لا سبيل عليه للفناء {القيوم} الدائم القيام بتدبير الخلق وحفظه {لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ} نعاس وهو ما يتقدم النوم من الفتور {وَلاَ نَوْمٌ} عن المفضل السنة ثقل في الرأس والنعاس في العين والنوم في القلب وهو تأكيد للقيوم لأن من جاز عليه ذلك استحال أن يكون قيوماً وقد أوحى إلى موسى ﵇ قل لهؤلاء أنى أمسك السموات بقدرتى فلوا أخذني نوم أو نعاس لزالتا {لَّهُ مَا فِى السماوات وَمَا فِي الأرض}

{ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; 'lâ' edatı ismi, haberi ve mahalli yerine bedel kılınan şeyle birlikte ref konumunda olup mübteda olan 'Allah' lafzının haberidir. { الْحَيُّ } “Diridir”; baki olandır, O'nun için yok olmak imkânsızdır. { الْقَيُّومُ } “Kayyûmdur”; mahlukatı idare etmeyi ve korumayı sürekli yerine getirendir. { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar”; uyuklama, uykudan önce gelen gevşemedir. { وَلَا نَوْمٌ } “ne de bir uyku”; Mufaddal'dan [nakledildiğine göre]: Sine (سِنَة) başta olan ağırlık, nu'âs (نُعَاس) gözdeki uyuklama, nevm (نَوْم) ise kalpteki uykudur. Bu, 'Kayyûm' vasfının bir tekitidir; çünkü bu durumların caiz olduğu bir zatın Kayyûm olması imkânsızdır. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyedilmiştir: 'Şunlara söyle: Ben gökleri kudretimle tutuyorum; eğer beni bir uyku veya uyuklama tutsaydı ikisi de yok olup giderdi.' { لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur”;

ملكاً وملكاً {مَن ذَا الذى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ} ليس لأحد أن يشفع عنده إلا بإذنه وهو بيان لملكوته وكبريائه وأن أحداً لا يتمالك أن يتكلم يوم القيامة إلا إذا أذن له في الكلام وفيه رد لزعم الكفار أن الأصنام تشفع لهم {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} ما كان قبلهم وما يكون

Mülkiyet ve tasarruf olarak [O'nundur]. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?”; Hiç kimse O'nun izni olmaksızın O'nun katında şefaat edemez. Bu, O'nun hükümranlığının ve azametinin bir beyanıdır ve kıyamet gününde kendisine konuşma izni verilmedikçe hiç kimsenin konuşmaya güç yetiremeyeceğinin ifadesidir. Bunda kâfirlerin putların kendilerine şefaat edeceği yönündeki iddialarına bir ret vardır. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir”; onlardan önce olanı da, onlardan