Binûn

Bakara — 8. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)

{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda sizin için bir günah yoktur. Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş‘ar-i Harâm'da Allah'ı anın. O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öyle anın; oysa siz bundan önce gerçekten sapkınlardandınız.” (Bakara, 198)

ونزل في قوم زعموا أن لا حج لجمال وتاجر وقالوا هؤلاء الداجّ وليسوا بالحاج {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ} في أن تبتغوا في مواسم الحج {فَضْلاً مّن رَّبِّكُمْ} عطاء وتفضيلا وهو النفع والربح بالتجارة والكراء {فَإِذَا أَفَضْتُم} دفعتم بكثرة من إفاضة الماء وهو صبه بكثرة وأصله أفضتم أنفسكم فترك ذكر المفعول {مّنْ عرفات} هي علم للموقف سمي بجمع كازرعات وإنما صرفت لأن التاء فيها ليست للتأنيث بل هي مع الألف قبلها علامة جمع المؤنث وسميت بذلك لأنها وصفت لإبراهيم ﵇ فلما رآها عرفها وقيل التقى فيها آدم وحواء فتعارفا وفيه دليل على وجوب الوقوف بعرفة لأن الإفاضة لا تكون إلا بعده {فاذكروا الله} بالتلبية والتهليل والتكبير والثناء والدعوات أو

Deveci ve tüccar için hac olmadığını iddia edip 'bunlar kervancılardır, hacı değillerdir' diyen bir topluluk hakkında indi: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا } “aramanızda sizin için bir günah yoktur”; hac mevsimlerinde aramanızda; { فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf”; bağış ve ihsan [aramanızda]; bu da ticaret ve kiralama yoluyla elde edilen fayda ve kazançtır. { فَإِذَا أَفَضْتُمْ } “Ayrılıp akın ettiğinizde”; topluca ve hızla aktığınızda; bu, suyun bolca akıtılması manasındaki 'ifâdatü'l-mâ' (إفاضة الماء) ifadesindendir. Aslı 'kendinizi akıttınız' şeklindedir, mefulün zikri terk edilmiştir. { مِنْ عَرَفَاتٍ } “Arafat'tan”; vakfe yerinin özel adıdır; tıpkı 'Ezriât' (أذرعات) gibi çoğul şeklinde adlandırılmıştır. Munsarif kılınmıştır, çünkü buradaki te harfi müenneslik için değil, kendisinden önceki elif ile birlikte cem-i müennes alametidir. Böyle adlandırılması, İbrahim aleyhisselâm'a tarif edilmesi ve onu gördüğünde tanıması sebebiyledir. Âdem ile Havvâ'nın orada karşılaşıp tanışmaları sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Bunda Arafat vakfesinin farz olduğuna delil vardır, zira ifâza ancak vakfeden sonra olur. { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın”; telbiye, tehlil, tekbir, sena ve dualarla yahut

بصلاة المغرب والعشاء {عند المشعر الحرام} هو قزع وهو الجبل الذي يقف عليه الإمام وعليه المقيدة والمشعر المعلم لأنه معلم العبادة ووصف بالحرام لحرمته وسميت المزدلفة وجمعا لأن آدم ﵇ اجتمع فيها مع حواء وازدلف إليها أي دنا منها أو لأنه يجمع فيها بين الصلاتين أو لأن الناس يزدلفون إلى الله تعالى أي يتقربون بالوقوف فيها {واذكروه كَمَا هَدَاكُمْ} ما مصدرية أو كافة أى اذكروه ذكراً حسناً كما هداكم هداية حسنة أو اذكروه كما علمكم

akşam ve yatsı namazı ile; { عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ } “Meş‘ar-i Harâm'da”; o da Kuzah'tır; imamın üzerinde vakfeye durduğu ve üzerinde ışıklandırma bulunan dağdır. Meş‘ar, ibadet mahalli olduğu için 'işaret' manasındadır. Hürmetinden dolayı da haram olarak nitelenmiştir. Müzdelife ve Cem' olarak da adlandırılmıştır; zira Âdem aleyhisselâm orada Havvâ ile bir araya gelmiş ve ona yaklaşmıştır; yahut orada iki namaz cem edildiği için veya insanlar orada vakfe yaparak Allah Teâlâ'ya yaklaştıkları içindir. { وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ } “O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öyle anın”; buradaki 'mâ' masdariyyedir yahut kâffedir; yani O sizi güzel bir hidayetle hidayete erdirdiği gibi siz de O'nu güzel bir zikirle anın; yahut O'nu nasıl zikredeceğinizi size öğrettiği gibi

البقرة (١٩٨ _ ٢٠١)

Bakara (198-201)

كيف تذكرونه ولا تعدلوا عنه {وَإِن كُنتُمْ مِّن قَبْلِهِ} من قبل الهدى {لَمِنَ الضالين} الجاهلين لا تعرفون كيف تذكرونه وتعبدونه وإن مخففة من الثقيلة واللام فارقة

anıp zikredin ve O'ndan sapmayın. { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ } “oysa siz bundan önce gerçekten”; hidayetten önce; { لَمِنَ الضَّالِّينَ } “sapkınlardandınız”; O'nu nasıl anacağınızı ve O'na nasıl kulluk edeceğinizi bilmeyen cahillerdendiniz. [Ayeteki] 'in' (إِنْ), şeddeli 'inne'den hafifletilmiştir (muhaffefedir), lâm ise fârıkadır (ayırt edicidir).

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩)

{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Bakara, 199)

{ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ الناس} ثم لتكن إفاضتكم من حيث أفاض الناس ولا تكن من المزدلفة قالوا هذا أمر لقريش بالإفاضة من عرفات إلى جمع وكانوا يقفون بجمع وسائر الناس بعرفات ويقولون نحن قطان حرمه فلا نخرج منه وقيل الإفاضة من عرفات مذكورة فهي الإفاضة من جمع إلى منى والمراد بالناس على هذا الحمس ويكون الخطاب للمؤمنين {واستغفروا الله} من مخالفتكم في الموقف ونحو ذلك من جاهليتكم أو من تقصيركم في أعمال الحج {إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} بكم

{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin”; sonra sizin akınınız da insanların akın ettiği yerden olsun, Müzdelife'den olmasın. Dediler ki: Bu, Kureyş'e Arafat'tan Cem'e akın etmeleri için bir emirdir. Onlar Cem'de durur, diğer insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı ve 'Biz O'nun Harem'inin sakinleriyiz, oradan çıkmayız' derlerdi. Arafat'tan ifâza daha önce zikredilmişti; dolayısıyla bu, Cem'den Mina'ya ifâzadır ve bu görüşe göre 'insanlar' ile kastedilen Hums [kabilesi] olup hitap da müminleredir denilmiştir. { وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan bağışlanma dileyin”; vakfe yerindeki muhalefetinizden ve cahiliye devrinize ait benzer durumlardan yahut hac amellerindeki kusurlarınızdan dolayı [bağışlanma dileyin]. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; size karşı.

فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (٢٠٠)

{ فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.” (Bakara, 200)

{فَإِذَا قَضَيْتُم مناسككم} فإذا فرغتم من عباداتكم التي أمرتم

{ فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde”; emrolunduğunuz ibadetlerinizi tamamlayıp

بها في الحج ونفرتم {فاذكروا الله كذكركم آباءكم} أي فاذكروا الله ذكراً مثل ذكركم آباءكم والمعنى فأكثروا من ذكر الله وبالغوا فيه كما تفعلون فى ذكر آبائكم ومفاخرهم وأياسهم وكانوا إذا قضوا مناسكهم وقفوا بين المسجد بمنى وبين الجبل فيعددون فضائل آبائكم ويذكرون محاسن أيامهم {أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا} أي أكثر وهو في موضع جر عطف على ما أضيف إليه الذكر في قوله كذكركم كما تفولون كذكر قريش آباءَهم أو قوم أشد منهم ذكرا وذكرا تمييز {فَمِنَ الناس مَن يَقُولُ} فمن الذين يشهدون الحج من يسأل الله حظوظ الدنيا فيقول {ربنا آتنا في الدنيا} اجعل إتياننا أي إعطاءنا في الدنيا خاصة يعني الجاه والغنى {وَمَا لَهُ فِى الآخرة مِنْ خلاق} نصيب لأن همه مقصور على الدنيا لكفره بالآخرة والمعنى أكثروا ذكر الله ودعاءه لأن الناس من بين مقل لا يطلب بذكر الله إلا أغراض الدنيا ومكثر يطلب خير الدارين فكونوا من المكثرين أي من الذين قيل فيهم

hacda [Mina'dan] ayrıldığınızda; { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ } “atalarınızı andığınız gibi ... Allah'ı anın”; yani atalarınızı andığınız gibi bir anışla Allah'ı anın. Manası: Atalarınızı, onların övünç kaynaklarını ve günlerini zikrederken yaptığınız gibi Allah'ı çokça anın ve bunda ileri derecede gayret gösterin. Onlar ibadetlerini tamamladıklarında Mina'daki mescit ile dağ arasında durur, atalarının faziletlerini sayıp döker ve onların şanlı günlerinin güzelliklerini anarlardı. { أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا } “hatta daha güçlü bir anışla”; yani daha çok [anın]. Bu, 'Kureyş'in atalarını veya onlardan daha güçlü anan bir topluluğu anması gibi' demeniz kabilinden { كَذِكْرِكُمْ } ifadesindeki zikrin muzaf olduğu kelimeye atıfla cer mahallindedir; 'zikran' kelimesi ise temyizdir. { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki ... der”; hacda bulunanlardan kimisi Allah'tan sadece dünya paylarını ister ve şöyle der: { رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا } “Rabbimiz, bize dünyada ver”; bizim nasibimizi, yani bize vereceğin şeyi sadece dünyada kıl; yani makam ve zenginlik [ver]. { وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “onun ahirette hiçbir nasibi yoktur”; hiçbir payı yoktur; çünkü ahireti inkâr ettiğinden dolayı bütün gayesi dünyaya hasredilmiştir. Manası: Allah'ı çokça anın ve O'na çok dua edin; zira insanlar arasında Allah'ı anmakla sadece dünya maksatlarını talep eden azla yetinen kimseler de vardır, iki yurdun da hayrını talep eden çok isteyen kimseler de vardır. Dolayısıyla siz çok isteyenlerden olun; yani haklarında şöyle buyurulan kimselerden olun:

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (٢٠١)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru' der.” (Bakara, 201)

{وَمِنْهُمُ} ومن الذين يشهدون الحج {مَّن يَقُولُ ربنا آتنا فِى الدنيا حَسَنَةً} نعمة وعافية أو علماً وعبادة {وَفِي الآخرة حَسَنَةً} عفواً ومغفرة أو المال والجنة أو ثناء الخلق ورضا الحق أو الإيمان والأمان أو الإخلاص والخلاص أو السنة والجنة أو القناعة والشفاعة أو المرأة الصالحة والحور العين أو العيش على سعادة والبعث من القبور على بشارة {وَقِنَا عَذَابَ النار} احفظنا من عذاب جهنم أو عذاب النار امرأة السوء

{ وَمِنْهُمْ } “Onlardan öylesi de vardır”; hacda bulunanlardan öylesi de vardır; { مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً } “ki: 'Rabbimiz, bize dünyada iyilik ver' der”; nimet ve afiyet yahut ilim ve ibadet; { وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “ahirette de iyilik [ver]”; af ve mağfiret yahut sevap ve cennet; yahut mahlukatın övgüsü ve Hakk'ın rızası; yahut iman ve emniyet; yahut ihlas ve kurtuluş; yahut sünnet ve cennet; yahut kanaat ve şefaat; yahut saliha kadın ve hûr-i iyn; yahut saadet üzere bir ömür ve kabirlerden müjde ile diriliş; { وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ } “ve bizi ateşin azabından koru”; bizi cehennem azabından koru; yahut ateş azabı kötü kadındır.

أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٢٠٢)

{ أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir.” (Bakara, 202)

{أولئك} أى الداعون بالحسنتين

{ أُولَئِكَ } “İşte onlar”; yani iki iyilik için dua edenler;

البقرة (٢٠١ _ ٢٠٥)

Bakara (201-205)

{لَهُمْ نَصِيبٌ مّمَّا كَسَبُواْ} من جنس ما كسبوا من الأعمال الحسنة وهو الثواب الذي هو المنافع الحسنة أو من أجل ما كسبوا وسمى الدعاء كسباً لأنه من الأعمال والأعمال موصوفة بالكسب ويجوز أن يكون أولئك للفريقين أو أن لكل فريق نصيباً من جنس ما كسبوا {والله سَرِيعُ الحساب} يوشك أن يقيم القيامة ويحاسب العباد فبادروا إكثار الذكر وطلب الآخرة أو وصف نفسه بسرعة حساب الخلائق على كثرة عددهم وكثرة أعمالهم ليدل على كمال قدرته ووجوب الحذر من نقمته وروي أنه يحاسب الخلق في قدر حلب شاة وروي في مقدار لمحة

{ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “kazandıklarından onlar için bir nasip vardır”; işledikleri güzel ameller cinsinden [bir nasip vardır]; bu da güzel menfaatler olan sevaptır; yahut kazandıkları ameller sebebiyle [bir pay vardır]. Dua amelden olduğu ve ameller de kesb (kazanma) ile nitelendiği için duayı kazanç olarak adlandırmıştır. 'Onlar' ifadesinin her iki zümre için olması yahut her grubun kazandığı cinsinden bir nasibi olması da caizdir. { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ } “Allah, hesabı pek çabuk görendir”; kıyameti koparması ve kulları hesaba çekmesi pek yakındır; bu sebeple zikri çoğaltmaya ve ahireti talep etmeye koşun. Yahut O'nun kemâl kudretini ve azabından sakınmanın gerekliliğini göstermek üzere, sayılarının ve amellerinin çokluğuna rağmen mahlukatın hesabını çabuk görmesiyle nefsini nitelemiştir. Rivayet edildiğine göre mahlukatı bir koyun sağımı süresinde hesaba çeker; bir göz açıp kapama süresinde hesaba çeker diye de rivayet edilmiştir.

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur; kim de ertelerse sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız.” (Bakara, 203)

{واذكروا الله فِى أَيَّامٍ معدودات} هي أيام التشريق وذكر الله فيها التكبير في أدبار الصلوات وعند الجمار {فَمَن تَعَجَّلَ} فمن عجل فى الفر أو استعجل النفر وتعجل واستعجل يجيئان مطاوعين بمعنى عجل يقال تعجل في الأمر واستعجل ومتعديين يقال تعجل للذهاب واستعجله والمطاوعة اوفق بقوله ومن تأخر {فِى يَوْمَيْنِ} من هذه الأيام الثلاثة فلم يمكث حتى يرمي في اليوم الثالث واكتفى برمي الجمار في يومين من هذه الأيام الثلاثة فلم يمكث حتى يرمي في اليوم الثالث واكتفى برمي الجمار في يومين من هذه الأيام الثلاثة {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} فلا يأثم بهذا التعجيل {وَمَن تَأَخَّرَ} حتى رمى في اليوم الثالث {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتقى} الصيد أو الرفث والفسوق أو هو مخير فى التعجيل والتأخر وإن كان التأخر أفضل فقد يقع التخيير بين الفاضل والأفضل كما خير المسافر بين الصوم والإفطار وإن كان الصوم أفضل وقيل كان أهل الجاهلية فريقين منهم من جعل المتعجل آثماً ومنهم من جعل المتأخر آثماً فورد القرآن بنفي المأثم عنهما {واتقوا الله} في جميع الأمور {واعلموا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} حين يبعثكم من القبور

{ وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı anın”; bunlar teşrik günleridir. Onlarda Allah'ı anmak, namazların ardından ve cemrelerin yanında tekbir getirmektir. { فَمَنْ تَعَجَّلَ } “Kim ... acele ederse”; kim ayrılmakta acele eder yahut erkenden ayrılırsa. 'Teaccele' ve 'iste'cele' kelimeleri acele etti anlamında lâzım olarak gelirler; 'işte acele etti' denir; geçişli olarak da gelirler, 'gitmek için acele etti' ve 'onu aceleye getirdi' denir. Lâzım manası { وَمَنْ تَأَخَّرَ } “kim de ertelerse” buyruğuna daha uygundur. { فِي يَوْمَيْنِ } “iki gün içinde”; bu üç günden iki gününde [ayrılıp] üçüncü günde taş atmak için kalmazsa ve bu üç günden iki günde taş atmakla yetinirse; { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona bir günah yoktur”; bu acele etmesinden dolayı günaha girmez. { وَمَنْ تَأَخَّرَ } “kim de ertelerse”; üçüncü günde de taş atıncaya kadar [kalırsa]; { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى } “sakınan kimse için ona da bir günah yoktur”; avlanmaktan yahut refes ve fısktan sakınan kimse için [günah yoktur]. Yahut o kimse acele etmek veya geciktirmek hususunda muhayyerdir; her ne kadar geciktirmek daha faziletli olsa da, tıpkı oruç tutmak daha faziletli olduğu halde yolcunun oruç tutup tutmamak arasında muhayyer bırakılması gibi bazen faziletli olan ile daha faziletli olan arasında muhayyerlik verilebilir. Denildi ki: Cahiliye ehli iki gruptu; onlardan bir kısmı acele edeni günahkâr sayar, bir kısmı da gecikeni günahkâr sayardı; bunun üzerine Kur'an her ikisinden de günahı nefyederek indi. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Ve Allah'tan sakının”; bütün işlerde; { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız”; sizi kabirlerden dirilttiğinde.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (٢٠٤)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider; kalbinde olana Allah'ı şahit tutar, oysa o düşmanların en yamanıdır.” (Bakara, 204)

كان الأخنس بن شريق حلو المنطق إذا لقى رسول الله ﷺ ألان له القول وادعى أنه يحبه وأنه مسلم وقال يعلم الله أني صادق فنزل فيه {وَمِنَ الناس مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ} يروقك ويعظم فى قلبك ومنه الشئ العجيب الذي يعظم في النفس {فِي الحياة الدنيا} في يتعلق بالقول أي يعجبك ما يقوله في معنى الدنيا لأنه يطلب بادعاء المحبة حظ الدنيا ولا يريد به الآخرة أو بيعجبك أي يعجبك حلو كلامه في الدنيا لا في الآخرة لما يرهقه في الموقف من الحبسة واللكنة {وَيُشْهِدُ الله على مَا فِى قَلْبِهِ} أي يحلف ويقول الله شاهد على ما في قلبي من محبتك ومن الإسلام {وَهُوَ أَلَدُّ الخصام} شديد الجدال والعداوة للمسلمين والخصام المخاصمة والإضافة بمعنى في لأن أفعل يضاف إلى ما هو بعضه تقول زيد أفضل القوم ولا يكون الشخص بعض الحدث فتقديره ألد في الخصومة أو الخصام جمع خصم كصعب وصعاب والتقدير وهو أشد الخصوم خصومة

Ahnes b. Şerîk tatlı dilli biriydi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştığında ona yumuşak sözler söyler, onu sevdiğini ve Müslüman olduğunu iddia eder, 'Allah biliyor ki ben doğru söylüyorum' derdi. Bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki ... sözü senin hoşuna gider”; sana cazip gelir ve kalbinde büyür; nefiste büyüyen şaşırtıcı şeye de bundan dolayı acîb denmiştir. { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “dünya hayatına dair”; 'fî' harfi kavl ile bağlantılıdır; yani dünya manasında söylediği şeyler senin hoşuna gider; zira sevgi iddiasıyla dünya menfaati talep etmekte, onunla ahireti istememektedir. Yahut 'senin hoşuna gider' ile bağlantılıdır; yani dünyada tatlı sözü senin hoşuna gider, mahşer yerinde dil tutukluğu ve pelteklik sebebiyle başına geleceklerden ötürü ahirette değil. { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ } “kalbinde olana Allah'ı şahit tutar”; yani yemin eder ve 'Sana olan sevgime ve İslâm'ıma dair kalbimde bulunana Allah şahittir' der. { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “oysa o düşmanların en yamanıdır”; tartışması ve Müslümanlara olan düşmanlığı pek şiddetlidir. Hısâm (خصام), hasımlık yapmaktır. İzafet 'fî' manasındadır; zira 'ef‘al' (أفعل) vezni kendisinin bir parçası olduğu şeye muzaf olur; 'Zeyd topluluğun en faziletlisidir' dersin, şahıs ise mastarın parçası olamaz. Takdiri: 'düşmanlıkta en yaman'dır; yahut hısâm, sa‘b ve sı‘âb gibi hasım kelimesinin çoğuludur. Takdiri: 'düşmanların düşmanlık bakımından en şiddetlisidir'.

وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (٢٠٥)

{ وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } “Dönüp gittiği zaman ise yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Oysa Allah bozgunculuğu sevmez.” (Bakara, 205)

{وَإِذَا تولى} عنك وذهب بعد إلانة القول واحلاء المطنق

{ وَإِذَا تَوَلَّى } “Dönüp gittiği zaman”; sözü yumuşatıp konuşmayı tatlılaştırdıktan sonra senden yüz çevirip gittiğinde,

البقرة (٢٠٥ _ ٢١٠)

Bakara (205-210)

{سعى في الأرض ليفسد فيها} كما فعل بثقيف فإنه كان بينه وبينهم خصومة فبيتهم ليلاً وأهلك مواشيهم وأحرق زروعهم {وَيُهْلِكَ الحرث والنسل} أي الزرع والحيوان أو إذا كان والياً فعل ما يفعله ولاة السوء من الفساد في الأرض بإهلاك الحرث والنسل وقيل يظهر الظلم حتى يمنع الله بشؤم ظلمه القطر فيهلك الحرث والنسل {والله لاَ يُحِبُّ الفساد}

{ سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا } “yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışır”; Sakîf kabilesine yaptığı gibi; zira onunla onlar arasında bir husumet vardı, geceleyin onlara baskın düzenledi, hayvanlarını helak etti ve ekinlerini yaktı. { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “ekini ve nesli yok etmeye [çalışır]”; yani ekini ve hayvanı [helak etmeye çalışır]. Yahut yönetici olduğunda kötü yöneticilerin yaptığı gibi ekini ve nesli yok ederek yeryüzünde bozgunculuk yapar. Zulmü aşikâr kılar, öyle ki zulmünün uğursuzluğu sebebiyle Allah yağmuru keser de ekin ve nesil helak olur, diye de söylenmiştir. { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ } “Oysa Allah bozgunculuğu sevmez”.

وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ (٢٠٦)

{ وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ } “Ona: 'Allah'tan sakın!' denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter. Ne kötü bir yataktır o!” (Bakara, 206)

{وَإِذَا قِيلَ لَهُ} للأخنس {اتق الله} في الإفساد والإهلاك {أخذته العزة بالإثم} حملته الخوة وحمية الجاهلية على الإثم الذي ينهى عنه وألزمته ارتكابه أو الباء للسبب أي أخذته العزة من أجل الإثم الذي في

{ وَإِذَا قِيلَ لَهُ } “Ona ... denildiği zaman”; Ahnes'e; { اتَّقِ اللَّهَ } “Allah'tan sakın!”; fesat çıkarmaktan ve helak etmekten; { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } “gururu onu günaha sürükler”; kibir ve cahiliye taassubu onu yasaklandığı günaha sevk eder ve onu işlemeye mecbur bırakır; yahut bâ harfi sebebiyet içindir, yani

قلبه وهو الكفر {فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ} أي كافيه {وَلَبِئْسَ المهاد} أي الفراش جهنم ونزل في صهيب حين أراده المشركون على ترك الإسلام وقتلوا نفرا كانوا معه فاشترى نفسه بما له منهم وأتى المدينة أو فيمن يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر حتى يقتل

kalbindeki günah olan küfür sebebiyle gururu onu yakalar. { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “Artık ona cehennem yeter”; yani ona kâfidir. { وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ } “Ne kötü bir yataktır o!”; yani cehennem döşeği ne kötüdür. Müşriklerin İslâm'ı bırakmasını istedikleri ve beraberindeki birkaç kişiyi öldürdükleri, bunun üzerine kendi nefsini onlardan malı karşılığında satın alıp Medine'ye gelen Suheyb hakkında indi; yahut öldürülünceye kadar iyiliği emredip kötülükten nehyeden kimse hakkında indi.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ (٢٠٧)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini satar. Allah ise kullarına çok şefkatlidir.” (Bakara, 207)

{وَمِنَ الناس مَن يَشْرِى نَفْسَهُ} يبيعها {ابتغاء مرضات الله والله رؤوف بالعباد} حيث أثابهم على ذلك

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki ... nefsini satar”; onu satar; { ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ } “Allah'ın rızasını kazanmak için. Allah ise kullarına çok şefkatlidir”; zira bundan dolayı onlara sevap verir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslâm'a) girin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır.” (Bakara, 208)

{يا أيها الذين آمنوا ادخلوا فِي السلم} وبفتح السين حجازي وعلي وهو الاستسلام والطاعة أي استسلموا لله وأطيعوه أو الإسلام والخطاب لأهل الكتاب لأنهم آمنوا بنبيهم وكتابهم أو للمنافقين لأنهم آمنوا بألسنتهم {كافة} لا يخرج أحدمنكم يده عن طاعته حال من الضمير في ادخلوا أي جميعاً أو من السلم لأنها تؤنث كأنهم أمروا أن يدخلوا في الطاعات كلها أو في شعب الإسلام وشرائعه كلها وكافة من الكف كأنهم كفوا أن يخرج منهم أحد باجتماعهم {وَلاَ تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} وساوسه {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} ظاهر العداوة

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ } “Ey iman edenler! Barışa (İslâm'a) girin”; sin harfinin fethasıyla (es-Selm) Hicaz kıraati ve Ali kıraatidir; bu da teslimiyet ve itaattir; yani Allah'a teslim olun ve O'na itaat edin; yahut İslâm'dır. Hitap Ehl-i Kitab'adır, çünkü onlar kendi peygamberlerine ve kitaplarına iman etmişlerdi; yahut dilleriyle iman ettikleri için münafıklaradır. { كَافَّةً } “hep birden”; hiçbiriniz O'nun itaatinden el çekmesin; 'udhulû' (ادخلوا) fiilindeki zamirden haldir, yani 'hepiniz'; yahut müennes olduğu için 'es-silm' kelimesinden haldir; sanki bütün itaatlere veya İslâm'ın bütün şubelerine ve şeriatlarına girmeleri emredilmiştir. Kâffe kelimesi el çekmekten (kef) gelir; sanki toplanmalarıyla onlardan birinin dışarı çıkması engellenmiştir. { وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; vesveselerine [uymayın]. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı açık olandır.

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩)

{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Size apaçık deliller geldikten sonra yine de kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Bakara, 209)

{فإن زللتم} ملتم عن الدخول فيه هو الحق {فاعلموا أَنَّ الله عَزِيزٌ} غالب لا يمنعه شيء من عذابكم {حَكِيمٌ} لا يعذب إلا بحق ورُوي أن قارئاً قرأ غفور رحيم فسمعه

{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ } “yine de kayarsanız”; hak olan şeye girmekten saparsanız; { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “bilin ki Allah mutlak güç sahibidir”; galiptir, hiçbir şey O'nun sizi cezalandırmasına engel olamaz; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”; ancak hak ile azap eder. Rivayet edildiğine göre bir okuyucu 'ğafûrun rahîm' diye okudu; bunu duyan

أعرابي لم يقرأ القرآن فأنكره وقال ليس هذا من كلام الله إذ الحكيم لا يذكر الغفران عند الزلل والعصيان لأنه إغراء عليه

ve Kur'an okumamış olan bir bedevi bunu yadırgadı ve şöyle dedi: 'Bu Allah'ın kelamından olamaz; zira Hakîm olan, sapma ve isyan anında bağışlanmayı zikretmez; çünkü bu günaha teşvik etmektir.'

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin gelmesini ve işin bitirilmesini mi bekliyorlar? Oysa bütün işler Allah'a döndürülür.” (Bakara, 210)

{هَلْ يَنظُرُونَ} ما ينتظرون {إِلاَّ أَن يَأْتِيَهُمُ الله} أي أمر الله وبأسه كقوله أَوْ يأتى أمر ربك فجاءها بأسنا أو المأتي به محذوف بمعنى أن يأتيهم الله ببأسه للدلالة عليه بقوله إن الله

{ هَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar ... mı bekliyorlar?”; neyi bekliyorlar; { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın ... gelmesini”; yani 'Rabbinin emri gelinceye kadar' veya 'azabımız ona geldi' ayetlerinde olduğu gibi Allah'ın emrinin ve azabının gelmesini; yahut getirilen şey hazfedilmiştir; 'Allah şüphesiz

البقرة (٢١٠ _ ٢١٣)

Bakara (210-213)

عزيز {فِي ظُلَلٍ} جمع ظلة وهي ما أظلك {من الغمام} السحاب وهو للتهويل إذ الغمام مظنة الرحمة فإذا أنزل منه العذاب كان الأمر أفظع وأهول {والملائكة} أي وتأتي الملائكة الذين وكلوا بتعذيبهم أو المراد حضورهم يوم القيامة {وَقُضِىَ الأمر} أي وتم أمر إهلاكهم وفرغ منه {وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} أي أنه ملّك العباد بعض الأمور فترجع إليه الأمور يوم النشور ترجع الأمور حيث كان شامي وحمزة وعلي

mutlak güç sahibidir' sözünün delaletiyle Allah'ın onlara azabını getirmesi manasındadır. { فِي ظُلَلٍ } “gölgeler içinde”; zulle (ظلة) kelimesinin çoğuludur, o da seni gölgeleyen şeydir; { مِنَ الْغَمَامِ } “buluttan”; korkutmak içindir; zira bulut rahmet umulan yerdir, oradan azap indiğinde durum daha feci ve daha korkunç olur. { وَالْمَلَائِكَةُ } “ve meleklerin”; yani onlara azap etmekle görevlendirilen meleklerin gelmesini; yahut kastedilen kıyamet günü hazır bulunmalarıdır. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve işin bitirilmesini”; yani onları helak etme işinin tamamlanıp bitirilmesini [mi bekliyorlar]. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Oysa bütün işler Allah'a döndürülür”; yani O, kulları birtakım işlere malik kılmıştır, diriliş gününde ise bütün işler O'na döner. Şâmî, Hamza ve Ali kıraatinde nerede geçerse geçsin 'turce'u'l-umûr' (تُرْجَعُ الْأُمُورُ) şeklinde [meçhul] okunur.

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢١١)

{ سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik. Kim Allah'ın nimetini kendisine geldikten sonra değiştirirse, şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir.” (Bakara, 211)

{سَلْ} أصله اسأل فنقلت فتحة الهمزة إلى السين بعد حذفها واستغني عن همزة الوصل فصار سل وهو أمر للرسول أو لكل أحد وهو سؤال تقريع كما يسئل الكفرة يوم القيامة {بني إسرائيل كَمْ آتيناهم مّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ} على أيدي أنبيائهم وهي معجزاتهم أو من آية في الكتب شاهدة على صحة دين الإسلام وكم استفهامية أو خبرية {وَمَن يُبَدّلْ نِعْمَةَ الله} هي آياته وهي أجل نعمة من الله لأنها أسباب الهدى والنجاة من الضلالة وتبديلهم إياها إن الله أظهرها لتكون أسباب هداهم فجعلوها أسباب ضلالتهم كقوله فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إلى رجسهم أى وحرفوا آيات الكتب الدالة على دين محمد ﵇ {مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُ} من بعد ما عرفها وصحت عنده لأنه إذا لم يعرفها فكأنها غائبة عنه {فَإِنَّ الله شَدِيدُ العقاب} لمن استحقه

{ سَلْ } “Sor”; aslı 'is'el' (اسأل) idi, hemzenin harekesi hazfedildikten sonra sin harfine nakledildi ve vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadı, böylece 'sel' (سل) oldu. Bu, Resûl'e veya herkese yönelik bir emirdir; kıyamet günü kâfirlere sorulduğu gibi bir azarlama sorusudur. { بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } “İsrailoğullarına ..., onlara nice apaçık ayetler verdik”; peygamberlerinin ellerinde [verilen açık ayetler] ki bunlar mucizeleridir; yahut kitaplarda İslâm dininin sıhhatine şahitlik eden ayetlerdendir. 'Kem' (كَمْ) istifhamiyye veya haberiyyedir. { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nimetini ... değiştirirse”; bu O'nun ayetleridir; zira hidayet ve dalaletten kurtuluş sebepleri olduğu için Allah'ın en yüce nimetidir. Onların bunu değiştirmesi şöyledir: Allah bu ayetleri hidayet vesileleri olsun diye izhar etti, onlar ise 'onların pisliğine pislik katmıştır' ayetinde olduğu gibi bunları sapıklık vesilesi kıldılar; yani kitapların Muhammed aleyhisselâm'ın dinine delalet eden ayetlerini tahrif ettiler. { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ } “kendisine geldikten sonra”; onu bildikten ve nezdinde sabit olduktan sonra; zira onu bilmediğinde sanki o kendisinden gaip gibidir. { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir”; bunu hak eden kimseye karşı.

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٢١٢)

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Oysa sakınanlar kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir.” (Bakara, 212)

{زُيّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ الحياة الدنيا} المزين هو الشيطان زين لهم الدنيا

{ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi”; süsleyen şeytandır; vesveseleriyle dünyayı onlara süsledi,

وحسنها في أعينهم بوساوسه وحببها إليهم فلا يريدون غيرها أو الله تعالى بخلق الشهوات فيهم ولأن جميع الكائنات منه ويدل عليه قراءة من قرأ زين للذين كفروا الحيوة الدنيا {ويسخرون من الذين آمنوا} كانو يسخرون من فقراء المؤمنين كابن مسعود وعمار وصهيب ونحوهم أي لا يريدون غير الدنيا وهم يسخرون ممن لا حظ له فيها أو ممن يطلب غيرها {والذين اتقوا} عن الشرك وهم هؤلاء الفقراء {فَوْقَهُمْ يَوْمَ القيامة} لأنهم في جنة عالية وهم في نار هاوية {والله يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} بغير تقتير بعنى أنه يوسع على من أراد التوسعة عليه كما وسع على قارون وغيره وهذه التوسعة عليكم من الله لحكمة وهى استدراجكم بالنعمة ولو كانت كرامة لكان المؤمنون أحق بها منكم

gözlerinde güzelleştirdi ve onu kendilerine sevdirdi, öyle ki ondan başkasını istemez oldular; yahut içlerinde arzuları yarattığı için ve bütün varlıklar O'ndan olduğu için Allah Teâlâ'dır. 'Zeyyene lillezîne keferû'l-hayâte'd-dünyâ' (زَيَّنَ للذين كفروا الحيوةَ الدنيا) şeklinde okuyanın kıraati de buna delalet eder. { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “ve onlar iman edenlerle alay ederler”; İbn Mes'ûd, Ammâr, Suheyb ve benzerleri gibi fakir müminlerle alay ediyorlardı; yani onlar dünyadan başkasını istemezler ve dünyada payı olmayanlarla yahut dünyadan başkasını talep edenlerle alay ederler. { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا } “Oysa sakınanlar”; şirkten [sakınanlar] ki onlar bu fakirlerdir; { فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “kıyamet gününde onların üstündedir”; zira onlar yüce bir cennette, ötekiler ise alçak bir ateştedir. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir”; daraltmaksızın [verir]; yani Kārûn'a ve başkalarına genişlettiği gibi genişletmek istediği kimseye genişletir. Allah'tan size gelen bu genişlik bir hikmet gereğidir ki o da sizi nimetle derece derece helake yaklaştırmaktır (istidraçtır). Şayet bu bir ikram olsaydı, müminler buna sizden daha layık olurdu.

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)

{ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlar tek bir ümmetti. Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdi; insanların ihtilafa düştükleri hususlarda aralarında hükmetmesi için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi. Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki çekememezlik ve azgınlık yüzünden onda ancak kendilerine kitap verilenler ihtilafa düştü. Bunun üzerine Allah, iman edenleri kendi izniyle hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.” (Bakara, 213)

{كَانَ الناس أُمَّةً واحدة} متفقين على دين الإسلام من آدم إلى نوح ﵉ أو هم نوح ومن كان معه في السفينة فاختلفوا {فَبَعَثَ الله النبيين} ويدل على حذفه قوله تعالى لِيَحْكُمَ بَيْنَ الناس فِيمَا اختلفوا فيه وقراءة عبد الله كان الناس أمة واحدة فاختلفوا وقوله تعالى

{ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetti”; Âdem'den Nûh'a (aleyhimesselâm) kadar İslâm dini üzerinde ittifak etmişlerdi; yahut onlar Nûh ve gemide onunla beraber olanlardı, sonra ihtilafa düştüler, [bunun üzerine] { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } “Allah peygamberleri gönderdi”. Bu hazfe, Allah Teâlâ'nın { لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “insanların ihtilafa düştükleri hususlarda aralarında hükmetmesi için” sözü, Abdullah [b. Mes'ûd]'un 'Kâne'n-nâsu ümmeten vâhideten fe'htelefû' (كان الناس أمة واحدة فاختلفوا) şeklindeki kıraati ve Allah Teâlâ'nın şu sözü delalet eder:

البقرة (٢١٣ _ ٢١٤)

Bakara (213 - 214)

{وَمَا كَانَ الناس إِلاَّ أُمَّةً وَاحِدَةً فاختلفوا} أو كان النا أمة واحدة كفاراً فبعث الله النبيين فاختلفوا عليهم والأول الأوجه {مُبَشّرِينَ} بالثواب للمؤمنين {وَمُنذِرِينَ} بالعقاب للكافرين وهما حالان {وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكتاب} أي مع كل واحد منهم كتابه {بالحق} بتبيان الحق {ليحكم} الله او الكتاب اوالنبى المنزل عليه {بَيْنَ الناس فِيمَا اختلفوا فِيهِ} في دين الإسلام الذي اختلفوا فيه بعد الاتفاق {وَمَا اختلف فِيهِ} في الحق {إِلاَّ الذين أُوتُوهُ} أي الكتاب المنزل لإزالة الاختلاف أي ازدادوا في الاختلاف لما أنزل

{ وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar ancak tek bir ümmetti, sonra ihtilafa düştüler”. Yahut insanlar kâfir olan tek bir ümmetti de Allah peygamberleri gönderdi, bunun üzerine onlara karşı ihtilafa düştüler; birincisi ise daha evladır. { مُبَشِّرِينَ } “müjdeleyiciler”; müminlere sevapla [müjdeleyiciler], { وَمُنْذِرِينَ } “ve uyarıcılar olarak”; kâfirlere azapla [uyarıcılar olarak]. Bu ikisi haldir. { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ } “ve onlarla birlikte Kitab'ı indirdi”; yani her biriyle birlikte kendi kitabını indirdi. { بِالْحَقِّ } “hak ile”; hakkın açıklamasıyla. { لِيَحْكُمَ } “hükmetmesi için”; Allah'ın yahut Kitab'ın yahut kendisine kitap indirilen peygamberin [hükmetmesi için], { بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “insanların ihtilafa düştükleri hususlarda aralarında”; ittifaktan sonra ihtilaf ettikleri İslâm dini hususunda. { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ } “ve onda ihtilafa düşmedi”; hakta [ihtilafa düşmedi], { إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } “ancak kendilerine o verilenler”; yani ihtilafı gidermek için indirilen Kitap kendilerine verilenler [ihtilafa düştü]; yani kendilerine Kitap indirildiğinde ihtilaflarını daha da artırdılar,

عليهم الكتاب {مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} على صدقه {بَغْياً بَيْنَهُمْ} مفعول له أي حسداً بينهم وظلماً لحرصهم على الدنيا وقلة إنصاف منهم {فهدى الله الذين آمنوا لِمَا اختلفوا فِيهِ} أي هدى الله الذين آمنوا للحق الذي اختلف فيه من اختلف فيه {مِنَ الحق} بيان لما اختلفوا فيه {بِإِذْنِهِ} بعلمه {والله يَهْدِى مَن يَشَاء إلى صراط مستقيم}

{ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; onun doğruluğuna dair [deliller geldikten sonra], { بَغْيًا بَيْنَهُمْ } “aralarındaki çekememezlik ve azgınlık yüzünden”; mef'ûlün leh'tir; yani dünyaya olan hırsları ve insafsızlıkları sebebiyle aralarındaki haset ve zulüm yüzünden. { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Bunun üzerine Allah, iman edenleri hakkında ihtilafa düştükleri şeye iletti”; yani Allah, iman edenleri, hakkında ihtilaf eden kimselerin ihtilafa düştüğü gerçeğe iletti; { مِنَ الْحَقِّ } “gerçeğe”; hakkında ihtilafa düştükleri şeyin beyanıdır. { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle”; kendi ilmiyle. { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Allah dilediğini dosdoğru yola iletir.”

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce geçip gidenlerin başına gelenlerin benzeri size gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle darlık ve sıkıntı dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler. İyi bilin ki Allah'ın yardımı yakındır.” (Bakara, 214)

{أم حسبتم} أم منقطة لا متصلة لأن شرطها أن يكون قبلها همزة الاستفهام كقولك أعندك زيد أم عمرو أى أيهما عندك وجوابه زيدان كان عند زيد أو عمرو إن كان عنده عمرو وأما أم المنقطعة فتقع بعد الاستفهام وبعد الخبر وتكون بمعنى بل والهمزة والتقدير بل أحسبتم ومعنى الهمزة فيها للتقرير وإنكار الحسبان واستبعاده ولما ذكر ما كانت عليه الأمم من الاختلاف على النبيين بعد مجئ البينات تشجيعا لرسول الله ﷺ والمؤمنين على الثبات والصبر مع الذين اختلفوا عليه من المشركين وأهل الكتاب وإنكارهم لآياته وعداوتهم له قال لهم على طريقة الالتفات التي هي أبلغ أَمْ حَسِبْتُمْ {أَن تَدْخُلُواْ الجنة وَلَمَّا يَأْتِكُم} أي ولم يأتكم وفي لما معنى التوقع يعني أن إتيان ذلك متوقع منتظر {مَّثَلُ الذين خَلَوْاْ} مضوا أي حالهم التي هي مثل في الشدة {مِن قَبْلِكُمْ} من النبيين والمؤمنين {مَسَّتْهُمْ} بيان للمثل وهو استئناف كأن قائلاً قال كيف كان ذلك المثل فقيل مستهم {البأساء} أي البؤس {والضراء} المرض والجوع {وَزُلْزِلُواْ} وحركوا بأنواع البلايا وأزعجوا إزعاجاً شديداً شبيهاً بالزلزلة {حتى يَقُولَ الرسول والذين آمنوا مَعَهُ} إلى الغاية التي قال الرسول ومن معه من المؤمنين {متى نَصْرُ الله} أي بلغ بهم الضجر ولم يبق لهم صبر حتى قالوا ذلك ومعناه طلب النصر وتمنيه واستطالة

{ أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı”; buradaki 'em' (أم), munkatıadır, muttasıla değildir. Çünkü muttasıla olmasının şartı, öncesinde istifham hemzesinin bulunmasıdır; tıpkı 'Eındeke Zeydün em Amr?' (أعندك زيد أم عمرو) [Zeyd mi senin yanındadır yoksa Amr mı?] demen gibidir ki bu 'İkisinden hangisi yanındadır?' demektir ve bunun cevabı, Zeyd'in yanındaysa 'Zeyd', Amr'ın yanındaysa 'Amr'dır. Munkatıa olan 'em' (أم) ise istifhamdan ve haberden sonra gelir ve 'bel' (بل) ile hemze anlamında olur. Takdiri: 'Bel e-hasibtüm' (بل أحسبتم) [Bilakis, sandınız mı?] şeklindedir. Buradaki hemzenin anlamı takrir (onaylatma) ile bu sanıyı inkâr ve uzak görmedir. Önceki ümmetlerin, apaçık deliller geldikten sonra peygamberlerine muhalefet edip ihtilafa düşmelerini zikrettikten sonra, Resûlullah'ı ﷺ ve müminleri, müşriklerden ve Ehl-i Kitap'tan kendisine muhalefet eden, âyetlerini inkâr eden ve ona düşmanlık besleyen kimselere karşı sebat etmeye ve sabretmeye teşvik etmek maksadıyla, daha beliğ olan iltifat yoluyla onlara hitaben şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı” { أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ } “cennete gireceğinizi, size gelmeden”; yani henüz size gelmemişken. 'Lemmâ' (لما) edatında bir beklenti anlamı vardır; yani bunun başa gelmesi beklenen ve gözlenen bir durumdur; { مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا } “geçip gidenlerin hâlinin bir benzeri”; geçmiş olanların, yani şiddet ve zorlukta darbımesel olan halleri; { مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önceki”; peygamberlerden ve müminlerden. { مَسَّتْهُمُ } “onlara dokundu”; meselin (durumun) açıklamasıdır ve bu bir istînâftır; sanki birisi 'O mesel nasıldı?' demiş de 'Onlara dokundu' denilmiştir: { الْبَأْسَاءُ } “darlık”; yani şiddetli yoksulluk, { وَالضَّرَّاءُ } “ve sıkıntı”; hastalık ve açlık, { وَزُلْزِلُوا } “ve sarsıldılar”; türlü belalarla hareketlendirildiler ve depreme benzer şiddetli bir sarsıntıya uğratıldılar; { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “nihayet peygamber ve onunla birlikte iman edenlerin diyeceği dereceye kadar”; peygamberin ve beraberindeki müminlerin şu sözü söyledikleri son noktaya kadar: { مَتَى نَصْرُ اللَّهِ } “Allah'ın yardımı ne zaman?”; yani canları o derece sıkıldı ve sabırları tükendi ki nihayet bunu söylediler. Bunun anlamı, yardım istemek, onu temenni etmek ve zorluk zamanının uzadığını belirtmektir.

زمان الشدة فقيل لهم {أَلا إِنَّ نَصْرَ الله قَرِيبٌ} إجابة لهم

Bunun üzerine onlara cevaben: { أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “İyi bilin ki Allah'ın yardımı yakındır” denildi;

البقرة (٢١٥ _ ٢١٧)

Bakara (215 - 217)

إلى طلبهم من عاجل النصر يقول بالرفع نافع على حكاية حال ماضية نحو شربت الابل حتى يجئ البعير يجر بطنه وغيره بالنصب على إضمار أن ومعنى الاستقبال لأن أن علم له

yardımın çarçabuk gelmesi yönündeki taleplerine bir cevap olarak. Nâfi', 'yekūlü' (يَقُولُ) kelimesini, geçmişteki bir halin hikâyesi olarak merfû okumuştur; tıpkı 'Şeribeti'l-ibilü hattâ yecîü'l-be‘îru yecürru batnah' (شربت الابل حتى يجئ البعير يجر بطنه) [Deve karnını sürüyerek gelene kadar develer içti] cümlesinde olduğu gibi. Diğerleri ise gizli bir 'en' (أن) ile ve gelecek zaman anlamıyla mensub olarak ['yekūle'] okumuştur; çünkü 'en' buna bir alamettir.

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥)

{ يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.'” (Bakara, 215)

ولما قال عمرو بن الجموح وهو شيخ كبير وله مال عظيم ماذا ننفق من اموالنا وأين نضعها نزل {يسألونك مَاذَا يُنفِقُونَ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مّنْ خَيْرٍ فللوالدين والأقربين واليتامى والمساكين وابن السبيل} فقد تضمن قوله ما أنفقتم من خير بيان ما ينفقونه وهو كل خير وبنى الكلام على ما هو أهم وهو بيان المصرف لأن النفقة لا يعتد بها إلا أن تقع موقعها عن الحسن هي في التطوع {وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ} فيجزى عليه

Yaşlı bir ihtiyar olup büyük bir mal varlığı bulunan Amr b. el-Cemûh: 'Mallarımızdan ne infak edelim ve nereye koyalım?' deyince şu âyet indi: { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir.'” { مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Hayır olarak ne infak ederseniz” sözü, infak edecekleri şeyin ne olduğunu içermektedir ki o da her türlü hayırdır. Sözü en önemli olan şey üzerine bina etmiştir ki o da harcanacak yerin (masrafın) beyanıdır; zira infak, ancak layık olduğu yere verilirse geçerli sayılır. Hasan'dan [rivayet edildiğine göre] bu, nafile infak hakkındadır. { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”; dolayısıyla onun karşılığını verir.

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦)

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde size farz kılındı. İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey de sizin için bir şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (Bakara, 216)

{كُتِبَ عَلَيْكُمُ القتال} فرض عليكم جهاد الكفار {وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ} من الكراهة فوضع المصدر موضع الوصف مبالغة كقولها ... فإنما هي إقبال وإدبار ...

{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ } “Savaş size farz kılındı”; kâfirlerle cihad size farz kılındı, { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “hoşunuza gitmediği halde”; kerâhetten [gelir], mübalağa maksadıyla mastar sıfat yerine konmuştur; şairin şu sözünde olduğu gibi: '... Fe-innemâ hiye ikbâlun ve idbâr ...' (فإنما هي إقبال وإدبار) [... O ancak bir yöneliş ve geri geliştir ...]

كأنه فى نفسه كراهة لفرط كراهتم له أو هو فعل بمعنى مفعول كالخبز بمعنى المخبوز أي وهو مكروه لكم {وَعَسَى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئًا وهو خير لكم} فأنتم تكروهون الغزو وفيه إحدى الحسنيين إما الظفر والغنيمة وإما الشهادة والجنة {وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَيْئًا} وهو القعود عن الغزو {وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ} لما فيه من الذل والفقر وحرمان الغنيمة والأجر {والله يَعْلَمُ} ما هو خير لكم {وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ} ذلك فبادروا إلى ما يأمركم به وإن شق عليكم

Sanki ondan aşırı derecede hoşlanmadıkları için bizzat kendisi hoşnutsuzluk olmuştur; yahut pişirilmiş ekmek anlamına gelen 'hubz' (الخبز) gibi mef'ûl anlamında bir fiildir, yani 've hüve mekrûhun leküm' (وهو مكروه لكم) [o sizin için hoşlanılmayan bir şeydir]. { وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır”; zira siz savaşı kerih görürsünüz, halbuki onda iki güzellikten biri vardır: Ya zafer ve ganimet, ya da şehadet ve cennet. { وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا } “ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey”; o da savaşa gitmeyip oturmaktır, { وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “sizin için bir şerdir”; çünkü onda zillet, fakirlik, ganimet ve ecirden mahrumiyet vardır. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir”; sizin için neyin hayırlı olduğunu, { وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “siz bilmezsiniz”; bunu [bilmezsiniz]. O halde size zor gelse bile O'nun size emrettiği şeye koşun.

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢١٧)

{ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah'ın yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a [girişi engellemek] ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür. Eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. Ve işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.'” (Bakara, 217)

ونزل فى سرية بعثها رسول الله ﷺ فقاتلوا المشركين وقد أهل هلال رجب وهم لا يعلمون ذلك فقالت قريش قد استحل محمد ﵇ الشهر الحرام شهراً يأمن فيه الخائف {يسألونك عَنِ الشهر الحرام} أي يسألك الكفار أو المسلمون عن القتال في الشهر الحرام {قِتَالٍ فِيهِ} بدل الاشتمال من الشهر وقرىء عن قتال فيه على تكرير العامل كقوله للذين استضعفوا لمن آمن منهم {قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ} أي إثم كبير قتال مبتدأ وكبير خبره وجاز الابتداء بالنكرة لأنها وقد وصفت بغيه وأكثر الأقاويل على أنها منسوخة بقوله تعالى {فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم} {وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ الله} أي منع المشركين رسول الله ﷺ وأصحابه عن البيت عام الحديبية وهو متبدأ {وكفر به}

Bu âyet, Resûlullah'ın ﷺ gönderdiği ve Recep hilali doğduğu halde bundan habersiz olarak müşriklerle savaşan bir müfreze (seriyye) hakkında indi. Kureyşliler: 'Muhammed (aleyhisselâm) korkanın güvende olduğu haram ayı helal saydı' dediler. { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ } “Sana haram ayı soruyorlar”; yani kâfirler yahut Müslümanlar sana haram ayda savaşmayı soruyorlar. { قِتَالٍ فِيهِ } “onda savaşmayı”; 'eş-şehr' (الشهر) kelimesinden bedel-i iştimaldir. Âmilin tekrar edilmesiyle 'an kıtâlin fîh' (عن قتال فيه) şeklinde de okunmuştur; nitekim { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } [zayıf görülenlere, onlardan iman eden kimselere] âyetinde böyledir. { قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]”; yani büyük bir günahtır. 'Kıtâlün' (قتال) mübteda, 'kebîrun' (كبير) onun haberidir. Nekre ile başlamak caiz olmuştur; çünkü 'fîh' ile sıfatlanmıştır. Çoğu görüşe göre bu hüküm, Allah Teâlâ'nın { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” sözüyle neshedilmiştir. { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın yolundan alıkoymak”; yani müşriklerin Hudeybiye yılında Resûlullah'ı ﷺ ve ashabını Beytullah'tan men etmeleridir; bu da mübtedadır. { وَكُفْرٌ بِهِ } “ve O'nu inkâr etmek”;

أى بالله عطف عليه {والمسجد الحرام} عطف على سبيل الله أي وصد عن سبيل الله وعن المسجد الحرام وزعم الفراء أنه معطوف على الهاء في به أي كفر به وبالمسجد الحرام ولا يجوز عند البصريين العطف على الضمير المجرور إلا بإعادة الجار فلا تقول مررت به وزيد ولكن تقول وبزيد ولو كان معطوفاً على الهاء هنا لقيل وكفر به وبالمسجد الحرام {وإخراج أهله} أى أهل المسجد الحرم وهم رسول الله ﷺ والمؤمنون وهو عطف عليه أيضاً {مِنْهُ} من المسجد الحرام وخبر الأسماء الثلاثة {أَكْبَرُ عِندَ الله} أي مما فعلته السرية من القتال في الشهر الحرام على سبيل الخطأ والبناء على الظن {والفتنة} الإخراج أو الشرك {أَكْبَرُ مِنَ القتل} في الشهر الحرام أو تعذيب الكفار المسلمين أشد قبحاً من قتل هؤلاء المسلمين في الشهر الحرام {وَلاَ يَزَالُونَ يقاتلونكم حتى يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ} أي إلى الكفر وهو إخبار

yani Allah'ı [inkâr etmek], ona atfedilmiştir. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “ve Mescid-i Haram'ı”; 'sebîlillâh' üzerine atfedilmiştir; yani Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoymak demektir. Ferrâ, bunun 'bihî'deki 'hâ' (هـ) zamirine matuf olduğunu, yani 'O'nu ve Mescid-i Haram'ı inkâr etmek' anlamına geldiğini iddia etmiştir. Fakat Basralılara göre harf-i cer tekrar edilmeksizin mecrur zamire atıf yapmak caiz değildir; dolayısıyla 'Merartü bihî ve Zeydin' denilmez, bilakis 've bi-Zeydin' denir. Eğer burada 'hâ' zamirine matuf olsaydı, 've küfrün bihî ve bi'l-Mescidi'l-Harâm' denilirdi. { وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ } “ve halkını çıkarmak”; yani Mescid-i Haram halkı olan Resûlullah'ı ﷺ ve müminleri [çıkarmak] ki bu da onun üzerine matuftur; { مِنْهُ } “oradan”; Mescid-i Haram'dan. Bu üç ismin haberi: { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında daha büyüktür”; yani müfrezenin haram ayda hata yoluyla ve zanna dayanarak yaptığı savaştan [daha büyüktür]. { وَالْفِتْنَةُ } “Fitne ise”; [insanları yurtlarından] çıkarmak yahut şirk, { أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “öldürmekten daha büyüktür”; haram aydaki öldürmeden [daha büyüktür], yahut kâfirlerin Müslümanlara azap etmesi, bu Müslümanların haram ayda adam öldürmelerinden çok daha çirkindir. { وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ } “sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler”; yani küfre [döndürünceye kadar]. Bu,

عن دوام عداوة الكفار للمسلمين وأنهم لا ينفكون عنها حتى يردوهم عن دينهم وحتى معناها التعليل نحو فلان يعبد الله حتى يدخل الجنة أي يقاتلونكم كي يردوكم وقوله تعالى {إن استطاعوا} استبعاد لا ستطاعتهم كقولك لعدوك إن ظفرت بي فلا تبق علي وأنت واثق بأنه لا يظفر بك {وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ} ومن يرجع عن دينه إلى دينهم {فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ} أي يمت على الردة {فأولئك حَبِطَتْ أعمالهم فِي الدنيا والآخرة} لما يفوتهم بالردة مما للمسلمين في الدنيا من ثمرات الإسلام وفي الآخرة من الثواب وحسن المآب {وأولئك أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون} وبها احتج الشافعي ﵀ على أن الردة لا تحبط العمل حتى يموت عليها وقلنا قد علق الحبط بنفس الردة بقوله تعالى {وَمَن يَكْفُرْ بالإيمان فَقَدْ حبط عمله} والأصل عندنا أن المطلق لا يحمل على المقيد وعنده يحمل عليه فهو بناء على هذا

kâfirlerin Müslümanlara olan düşmanlığının devamlı olduğuna ve onları dinlerinden döndürünceye kadar bundan vazgeçmeyeceklerine dair bir haberdir. Buradaki 'hattâ' (حتى), gerekçe (ta'lîl) anlamındadır; tıpkı 'Fülânün ya'büdullâhe hattâ yedhule'l-cenneh' [Filanca cennete girmek için Allah'a ibadet ediyor] sözünde olduğu gibi; yani sizi [dininizden] döndürmek için sizinle savaşırlar demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنِ اسْتَطَاعُوا } “eğer güçleri yeterse” sözü, onların buna güç yetirmelerini uzak görme ifadesidir; nitekim sana güç yetiremeyeceğine kesin olarak inandığın bir düşmanına: 'Eğer bana güç yetirirsen bana acıma!' demen gibidir. { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } “Sizden kim dininden dönerse”; kim dininden onların dinine dönerse, { فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ } “ve kâfir olarak ölürse”; yani irtidat üzere ölürse, { فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ } “işte onların amelleri dünyada ve ahirette boşa gitmiştir”; dinden dönmekle, dünyada Müslümanlara ait olan İslâm'ın semerelerinden, ahirette de sevaptan ve güzel varış yerinden mahrum kalacakları için. { وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Ve işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” Şâfiî (rahimehullâh), irtidat eden kimse bu hal üzere ölmedikçe irtidadın ameli boşa çıkarmayacağına bu âyetle delil getirmiştir. Biz ise deriz ki: Amelin boşa çıkması bizzat dinden dönme eylemine Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ } “Kim imanı inkâr ederse ameli boşa gitmiştir” sözüyle bağlanmıştır. Bizdeki asıl kural şudur: Mutlak olan, mukayyede hamledilmez; ona göre ise hamledilir. Dolayısıyla [Şâfiî'nin görüşü] bu temele dayanmaktadır.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler var ya, işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Bakara, 218)

ولما قالت السرية أيكون لنا أجر المجاهدين فى سبيل الله نزل {إن الذين آمنوا والذين هَاجَرُواْ} تركوا مكة وعشائرهم {وجاهدوا فِي سبيل الله} مع المشركين ولا وقف عليه لأن {أولئك يَرْجُونَ رحمة الله} خبر إن قيل من رجا طلب ومن خاف هرب {والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Müfrezedekiler: 'Bize Allah yolunda cihad edenlerin ecri verilir mi?' deyince şu âyet indi: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا } “İman edenler ve hicret edenler”; Mekke'yi ve akrabalarını terk ettiler, { وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah yolunda cihad edenler”; müşriklerle [cihad edenler]. Bunun üzerinde vakıf yapılmaz; çünkü { أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ } “işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar” kısmı 'inne'nin (إن) haberidir. 'Uman talep eder, korkan kaçar' denilmiştir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩)

{ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: 'Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için bazı menfaatler vardır. Fakat günahları menfaatlerinden daha büyüktür.' Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'İhtiyaç fazlasını.' Allah düşünesiniz diye âyetleri size işte böyle açıklar.” (Bakara, 219)

! نزل في الخمر أربع آيات نزل بمكة وَمِن ثمرات النخيل والأعناب تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا فكان المسلمون يشربونها وهي لهم حلال ثم إن عمر ونفراً من الصحابة قالوا يا رسول الله أفتنا في الخمر فإنها مذهبة للعقل

İçki hakkında dört âyet indi. Mekke'de: { وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا } “Hurmalıkların meyvelerinden ve üzümlerden de sarhoş edici bir içecek elde edersiniz” âyeti indi. Müslümanlar helal olduğu dönemde onu içiyorlardı. Sonra Ömer ve sahâbeden bir grup: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bize içki hakkında açık bir hüküm bildir; zira o aklı giderir,

البقرة (٢١٩ _ ٢٢٠)

Bakara (219 - 220)

مسلبة للمال فنزل {يسألونك عَنِ الخمر والميسر} فشربها قوم وتركها آخرون ثم دعا عبد الرحمن ابن عوف جماعة فشربوا وسكروا وأم بعضهم فقرأ قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون فنزل لاَ تَقْرَبُواْ

malı tüketir' dediler. Bunun üzerine: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” âyeti indi. Bunun üzerine bir grup onu içti, diğer bir grup ise bıraktı. Sonra Abdurrahman b. Avf bir grubu davet etti; içtiler ve sarhoş oldular. İçlerinden biri namaz kıldırdı ve 'Kul yâ eyyühe'l-kâfirûn, a'büdü mâ ta'büdûn' [De ki: Ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza taparım] şeklinde okudu. Bunun üzerine: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”

الصلاة وَأَنتُمْ سكارى فقل من يشربها ثم دعا عتبان بن مالك جماعة فلما سكروا منها تخاصموا وتضاربوا فقال عمر اللهم بيّن لنا في الخمر بياناً شافياً فنزل إِنَّمَا الخمر والميسر إلى قوله فهل انتم منتهون فقال عمر انتهينا يا رب وعن علي رضى الله عنه لو وقعت قطرة في بئر فبنيت مكانها منارة لم أؤذن عليها ولو وقعت في بحر ثم جف ونبت فيه الكلأ لم أرعه والخمر ما غلى واشتد وقذف بالزبد من عصير العنب وسميت بمصدر خمره خمراً إذا ستره لتغطيتها العقل والميسر القمار مصدر من يسر كالموعد من فعله يقال يسرته إذا قمرته واشتقاقه من اليسر لأنه أخذ مال الرجل بيسر وسهولة بلا كد وتعب أو من اليسار كأنه سلب يساره وصفة الميسر أنه كانت لهم عشرة أقداح سبعة منها عليها خطوط وهو الفذ وله سهم والتوأم وله سهمان والرقيب وله ثلاثة والحلس وله أربعة والنافس وله خمسة والمسبل وله ستة والمعلى وله سبعة وثلاثة أغفال لا نصيب لها وهي المنيح والسفيح والوغد فيجعلون الأقداح في خريطة ويضعونها على يد عدل ثم يجلجلها ويدخل يده ويخرج باسم رجل قدحاً قدحاً منها فمن خرج له قدح من ذوات الأنصباء أخذ النصيب الموسوم به ذلك القدح ومن خرج له قدح مما لا نصيب له لم يأخذ شيئاً وغرم ثمن الجذور كله وكانوا يدفعون تلك الأنصباء إلى الفقراء ولا يأكلون منها ويفتخرون بذلك ويذمون من لم يدخل فيه وفي حكم الميسر أنواع القمار من النرد والشطرنج وغيرهما والمعنى يسألونك عما في تعاطيهما بدليل {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} بسبب التخاصم والتشاتم وقول الفحش والزور كثير حمزة وعلي {ومنافع لِلنَّاسِ} بالتجارة في الخمر والتلذذ بشربها وفى الميسر بارتفاق الفقراء أو نيل المال بلا كد {وَإِثْمُهُمَا} وعقاب الإثم في تعاطيهما {أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا} لأن أصحاب الشرب والقمار يقترفون فيهما الآثام من وجوه كثيرة {ويسألونك مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} أي الفضل أي أنفقوا ما فضل عن قدر الحاجة وكان التصدق بالفضل في أول الإسلام فرضاً فإذا كان الرجل صاحب زرع أمسك قوت سنة وتصدق بالفضل وإذا كان صانعاً أمسك قوت يومه وتصدق بالفضل فنسخت بآية الزكاة العفو أبو عمرو فمن نصبه جعل ماذا

[...sarhoşken namaza yaklaşmayın] buyrulunca onu içenler azaldı. Sonra İtbân b. Mâlik bir topluluğu davet etti; şaraptan sarhoş olunca tartıştılar ve kavga ettiler. Bunun üzerine Ömer: "Allah'ım! Şarap hakkında bize şifa verici açık bir beyanda bulun!" dedi ve {إِنَّمَا الخمر والميسر} ayetinden {فهل انتم منتهون} kavline kadar olan kısım indi. Ömer de: "Vazgeçtik ya Rabbi!" dedi. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: "Bir kuyuya bir damla şarap düşse, sonra o kuyunun yerine bir minare yapılsa, üzerinde ezan okumam. Bir denize düşse, sonra deniz kuruyup orada ot bitse, [hayvanımı] orada otlatmam." Hamr (şarap), üzüm suyundan kaynayıp sertleşen ve köpük atan şeydir. Aklı örttüğü için, bir şeyi örttüğünde kullanılan 'hamehû hamren' (خَمَرَهُ خَمْراً) masdarından isim olarak verilmiştir. Meysir (kumar), tıpkı fiilinden türeyen mev'ıd gibi yesara (يَسَرَ) kökünden bir masdardır; kumarda yendiğinde 'yesertuhû' (يَسَرْتُهُ) denir. Türetilişi ise yüsr (kolaylık) kelimesindendir; çünkü kişinin malı meşakkatsiz, zahmetsiz, kolayca alınır. Yahut yesâr (zenginlik) kelimesinden gelir; sanki onun zenginliğini çekip almıştır. Meysirin uygulanış şekli şöyleydi: Onların on adet oku (kura çubuğu) vardı. Bunların yedisinde çizgiler bulunurdu: 'Fezz' (bir payı vardır), 'Tev'em' (iki payı vardır), 'Rakîb' (üç payı vardır), 'Hıls' (dört payı vardır), 'Nâfis' (beş payı vardır), 'Müsbil' (altı payı vardır) ve 'Muallâ' (yedi payı vardır). Üç tanesi ise çizgisiz ve paysızdı; bunlar 'Menîh', 'Sefîh' ve 'Vağd' idi. Bu okları bir torbaya koyup adil bir kimsenin eline verirlerdi. O kişi torbayı sallar, elini sokup bir adamın adına teker teker ok çekerdi. Kime paylı oklardan biri çıkarsa, o okun üzerindeki işaretli payı alırdı. Kime de paysız oklardan biri çıkarsa hiçbir şey alamaz ve kesilen devenin bütün bedelini tazmin ederdi (ödemek zorunda kalırdı). Bu payları fakirlere verirler, kendileri ondan yemezler, bununla övünürler ve bu oyuna katılmayanları kınarlardı. Tavla, satranç ve diğer kumar türleri de meysir hükmündedir. Anlam şudur: Bu ikisini kullanmanın/yapmanın hükmünü sana soruyorlar; nitekim {قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: Onlarda büyük bir günah... vardır” ifadesi buna delildir. [Bu günah], kavga, küfürleşme, çirkin ve yalan söz söyleme sebebiyledir. Hamza ve Ali [bunu] 'kesîr' (كثير) şeklinde okumuşlardır. {ومنافع لِلنَّاسِ} “...ve insanlar için menfaatler vardır.” [Menfaatler], şarabın ticareti ve içiminden lezzet alınması; kumarda ise fakirlerin yararlanması yahut zahmetsizce mal elde edilmesidir. {وَإِثْمُهُمَا} “İkisinin günahı...” yani ikisini işlemenin günahının cezası, {أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا} “...menfaatlerinden daha büyüktür.” Çünkü içki ve kumar ehli, bunlarda pek çok yönden günaha girerler. {ويسألونك مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ العفو} “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını.” Yani fazlalığı; ihtiyacın ötesinde artakalanı infak edin demektir. İslâm'ın ilk dönemlerinde artakalanı sadaka olarak vermek farzdı. Bir adam ekin sahibi ise bir yıllık azığını ayırır, artakalanı sadaka verirdi; zanaatkâr ise bir günlük azığını tutar, artakalanı sadaka verirdi. Bu hüküm zekât ayetiyle neshedildi. Ebû Amr [bu kelimeyi mensup olarak] 'el-Afve' (العَفْوَ) şeklinde okumuştur. Kim onu mensup okursa 'mâzâ' (مَاذَا) kelimesini [tek bir lafız] kılmıştır.

اسماً واحدا فى موضع النصب بينفقون والتقدير قل ينفقون العفو ومن رفعه جعل ما مبتدأ وخبره ذا مع صلته فذا بمعنى الذي وينفقون صلته أي ما الذي ينفقون فجاء الجواب العفو أي هو العفو فإعراب الجواب كإعراب السؤال ليطابق الجواب السؤال {كذلك} الكاف في موضع نصب نعت لمصدر محذوف أي تبييناً مثل هذا التبيين {يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات لعلكم تتفكرون}

Onu ref ile okuyan ise 'mâ'yı (ما) mübteda, 'zâ'yı (ذا) sılasıyla beraber haber yapmıştır; zira 'zâ' (ذا) 'ellezî' (الذي) anlamındadır ve 'yünfikūne' onun sılasıdır, yani 'İnfak edecekleri şey nedir?' demektir. Böylece cevap 'el-afvü' (العفو) yani 'Hüve'l-afvü' [O fazlalıktır] şeklinde gelmiştir. Cevabın soruyu tam karşılaması için cevabın irabı sorunun irabı gibi olmuştur. { كَذَلِكَ } “İşte böyle”; kâf harfi mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani 'bu açıklama gibi bir açıklamayla' demektir. { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Düşünesiniz diye Allah size âyetleri açıklar.”

فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)

{ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Dünya ve ahiret hakkında. Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: 'Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırmasını bilir. Allah dileseydi sizi mutlaka zora sokardı. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.'” (Bakara, 220)

{فِى الدنيا} أي في أمر الدنيا {والآخرة} وفي يتعلق بتتفكرون أي تتفكرون فيما يتعلق بالدارين

{ فِي الدُّنْيَا } “Dünya hakkında”; yani dünya işi hakkında, { وَالْآخِرَةِ } “ve ahiret hakkında”. 'Fî' harf-i cerri 'tetefekkerûn' fiiline müteallıktır; yani iki yurtla ilgili hususlarda düşünürsünüz,

البقرة (٢٢٠ _ ٢٢١)

Bakara (220 - 221)

فتاخذون بما هو أصلح لكم أو تتفكرون في الدارين فتؤثرون أبقاهما وأكثرهما منافع ويجوز أن يتعلق بيبين أي يبين لكم الآيات في أمر الدارين وفيما يتعلق بهما لعلكم تتفكرون ولما نزل أن الذين يأكلون أموال اليتامى ظلما اعتزلوا اليتامى وتركوا مخالطتهم والقيام بأموالهم وذكروا ذلك لرسول الله ﷺ فنزل {ويسألونك عَنِ اليتامى قُلْ إصْلاَحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ} أي مداخلتهم على وجه الإصلاح لهم ولأمواهم خير من مجانبتهم {وَإِن تُخَالِطُوهُمْ} وتعاشروهم ولم تجانبوهم {فَإِخوَانُكُمْ} فهم إخوانكم في الدين ومن حق الأخ أن يخالط أخاه {والله يَعْلَمُ المفسد} لأموالهم {من المصلح} لهم فيجازيه على حسب مداخلته فاحذروه ولا تتحروا غير الإصلاح {وَلَوْ شَاءَ الله} إعناتكم

böylece sizin için en uygun olanı alırsınız; yahut iki yurt hakkında düşünür de daha kalıcı ve menfaati en çok olanı tercih edersiniz. 'Fî' cer edatının 'yübeyyinü' fiiline müteallık olması da caizdir; yani düşünesiniz diye iki yurdun işi ve onlarla ilgili hususlarda size âyetleri açıklar demektir. { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” âyeti indiğinde, [sahâbîler] yetimlerden uzak durdular, onlarla bir arada yaşamayı ve mallarının idaresini üstlenmeyi bıraktılar; durumu Resûlullah'a ﷺ anlattılar. Bunun üzerine şu âyet indi: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَى قُلْ إِصْلَاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } “Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: Onların durumunu düzeltmek hayırlıdır”; yani kendilerine ve mallarına iyilik ve ıslah gayesiyle onlarla içli dışlı olmak, onlardan büsbütün uzak durmaktan daha hayırlıdır. { وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ } “Eğer onlarla birlikte yaşarsanız”; onlarla muaşerette bulunur ve uzak durmazsanız, { فَإِخْوَانُكُمْ } “artık onlar sizin kardeşlerinizdir”; yani onlar dinde sizin kardeşlerinizdir; kardeşin hakkı ise kardeşiyle bir arada bulunmaktır. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ } “Allah bozanı bilir”; onların mallarını [bozanı bilir], { مِنَ الْمُصْلِحِ } “düzeltenden [ayırıp]”; onlar için [düzelten kimseden ayırır] ve herkese bu ortaklıktaki niyetine göre karşılık verir. O halde O'ndan korkun ve ıslahtan başka bir şey gözetmeyin. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ } “Allah dileseydi”; sizi zora sokmayı [dileseydi],

{لأَعْنَتَكُمْ} لحملكم على العنت وهو المشقة وأخرجكم فلم يطلق لكم مداخلتهم {إِنَّ الله عَزِيزٌ} غالب يقدر على أن يعنت عباده ويحرجهم {حَكِيمٌ} لا يكلف إلا وسعهم وطاقتهم

{ لَأَعْنَتَكُمْ } “sizi mutlaka zora sokardı”; sizi 'anet'e yani meşakkate sevk eder, sizi zor durumda bırakır ve onlarla bir arada yaşamanıza izin vermezdi. { إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”; mutlak galiptir, kullarını zora sokmaya ve onları sıkıntıya düşürmeye kadirdir; { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”; kullarına güçlerinin ve takatlerinin yettiğinden fazlasını yüklemez.

وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)

{ وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولَئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar, Allah ise kendi izniyle cennete ve mağfirete çağırır. O, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara âyetlerini açıklar.” (Bakara, 221)

ولما سأل مرثد النبى ﷺ عن أن يتزوج عناق وكانت مشركة نزل {وَلاَ تَنْكِحُواْ المشركات حتى يُؤْمِنَّ} أي لا تتزوجوهن يقال نكح إذا تزوج وأنكح غيره زوجه {وَلأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ} ولو كان الحال أن المشركة تعجبكم وتحبونها {وَلاَ تُنكِحُواْ المشركين} ولا تزوجوهم بمسلمة كدا قاله الزجاج وقال جامع العلوم حذف أحد المفعولين والتقدير ولا تنكحوهن المشركين {حتى يُؤْمِنُواْ وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مّن مُّشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ} ثم بين علة ذلك فقال {أولئك} وهو إشارة إلى المشركات والمشركين {يَدْعُونَ إِلَى النار} إلى الكفر الذي هو عمل أهل النار فحقهم أن لا يوالوا ولا يصاهروا {والله يدعو إِلَى الجنة والمغفرة} أي وأولياء الله وهم المؤمنون يدعون إلى الجنة والمغفرة وما يوصل إليهما فهم الذين تجب موالاتهم ومصاهرتهم {بِإِذْنِهِ} بعلمه أو بأمره {وَيُبَيِنُ آياته لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يتذكرون} يتعظون

Mersed, müşrik olan Anâk ile evlenmeyi Peygamber'e ﷺ sorunca şu âyet indi: { وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin”; yani onlarla nikâhlanmayın. Bir kimse evlendiğinde 'nekeha' (نكح), başkasını evlendirdiğinde ise 'enkeha' (أنكح) denir. { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır”; müşrik kadın hoşunuza gitse ve onu sevseniz bile durum böyledir. { وَلَا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrik erkekleri de evlendirmeyin”; onları Müslüman bir kadınla evlendirmeyin; Zeccâc böyle demiştir. Câmiu'l-Ulûm ise iki mef'ûlden birinin hazfedildiğini belirtmiştir ki takdiri: 'Onları (kadınları) müşrik erkeklerle evlendirmeyin' şeklindedir; { حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ } “iman etmedikçe. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır”. Sonra bunun illetini açıklayarak şöyle buyurdu: { أُولَئِكَ } “Onlar”; müşrik kadın ve erkeklere işarettir; { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “ateşe çağırırlar”; cehennemliklerin ameli olan küfre çağırırlar; bu sebeple onlarla dostluk kurulmaması ve hısımlık yapılmaması gerekir. { وَاللَّهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ } “Allah ise cennete ve mağfirete çağırır”; yani Allah'ın dostları olan müminler cennete, bağışlanmaya ve bunlara ulaştıran şeylere çağırırlar; asıl dostluk kurulması ve hısımlık yapılması gerekenler onlardır; { بِإِذْنِهِ } “kendi izniyle”; O'nun ilmiyle yahut emriyle. { وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “O, düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara âyetlerini açıklar”; ibret alsınlar diye.

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢)

{ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Sana hayız halini soruyorlar. De ki: 'O bir ezadır. Hayız halinde kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever.'” (Bakara, 222)

كانت العرب لم يؤاكلوا الحائض ولم يشاربوها ولم يساكنوها كفعل اليهود والمجوس فسأل أبو الدحداح رسول الله ﷺ عن ذلك وقال يارسول الله كيف نصنع بالنساء إذا حضن فنزل

Araplar, Yahudiler ve Mecûsilerin yaptığı gibi âdet gören kadınla birlikte yemek yemez, içmez ve aynı evde oturmazlardı. Ebü'd-Dahdâh, Resûlullah'a ﷺ bunu sorup: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kadınlar âdet gördüklerinde ne yapalım?' deyince şu âyet indi:

البقرة (٢٢٢ _ ٢٢٣)

Bakara (222 - 223)

{ويسألونك عَنِ المحيض}

{ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana hayız halini soruyorlar”;

هو مصدر يقال حاضت محيضاً كقولك جاء مجيئاً {قُلْ هُوَ أَذًى} أي المحيض شيء يستقذر ويؤذي من يقربه {فاعتزلوا النساء فِي المحيض} فاجتنبوهن أي فاجتنبوا مجامعتهن وقيل إن النصارى كانوا يجامعونهن لا يبالون بالحيض واليهود كانوا يعتزلونهن في كل شيء فأمر الله بالاقتصاد بين الأمرين ثم عند أبي حنيفة وأبي يوسف رحمهما الله يجتنب ما اشتمل عليه الازار ومحمد ﵀ لا يوجب إلا اعتزال الفرج وقالت عائشة رضى الله عنها يجتنب شعار الدم وله ما سوى ذلك {وَلاَ تَقْرَبُوهُنَّ} مجامعين أو ولا تقربوا مجامعتهن {حتى يَطْهُرْنَ} بالتشديد كوفي غير حفص أي يغتسلن وأصله يتطهرن فأدغم التاء في الطاء لقرب مخرجيهما غيرهم يطهرن أي ينقطع دمهن والقراءتان كآيتين فعملنا بهما وقلنا له أن يقربها في أكثر الحيض بعد انقطاع الدم وإن لم تغتسل عملاً بقراءة التخفيف وفي أقل منه لا يقربها حتى تغتسل أو يمضي عليها وقت الصلاة عملاً بقراءة التشديد والحمل على هذا أولى من العكس لأنه حينئذ يجب ترك العمل بإحداهما لما عرف وعند الشافعى ﵀ لا يقربها حتى تطهر وتتطهر دليله قوله تعالى {فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ} فجامعوهن فجمع بينهما {مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ الله} من المأتى الذي أمركم الله به وحلله لكم وهو القبل {إِنَّ الله يُحِبُّ التوابين} من ارتكاب ما نهوا عنه أو العوادين إلى الله تعالى وإن زلوا فزلوا والمحبة لمعرفته بعظم عفو الله حيث لا ييأس {وَيُحِبُّ المتطهرين} بالماء أو المتنزهين من أدبار النساء أو من الجماع في الحيض أو من الفواحش

Bu bir mastardır; tıpkı 'Câe mecîen' demen gibi 'Hâdat mahîdan' denir. { قُلْ هُوَ أَذًى } “De ki: O bir ezadır”; yani hayız, pis sayılan ve kendisine yaklaşana eziyet veren bir şeydir. { فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ } “Hayız halinde kadınlardan uzak durun”; onlardan sakının, yani onlarla cinsel ilişkide bulunmaktan sakının. Hristiyanların hayza aldırış etmeyip kadınlarıyla ilişkiye girdikleri, Yahudilerin ise her hususta onlardan tamamen uzak durdukları söylenmiştir; bunun üzerine Allah Teâlâ bu iki durum arasında orta yolu emretmiştir. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a (rahimehumallâh) göre izârın örttüğü kısımdan sakınılır; Muhammed (rahimehullâh) ise sadece fercden uzak durmayı vacip görür. Âişe (radıyallâhu anhâ) ise kan mahallinden sakınılacağını, bunun dışındakilerin helal olduğunu söylemiştir. { وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ } “onlara yaklaşmayın”; cinsel ilişkiye girerek [yaklaşmayın] yahut onların cima mahalline yaklaşmayın; { حَتَّى يَطْهُرْنَ } “temizleninceye kadar”; Hafs dışındaki Kûfeliler bunu şeddeli [yeṭṭahherne] okumuşlardır; yani boy abdesti alıncaya kadar. Aslı 'yetetahherne'dir (يتطهرن); mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle te harfi tı harfine idgam edilmiştir. Diğerleri ise şeddesiz olarak 'yathurne' (يطهرن) okumuşlardır; yani kanları kesilinceye kadar. Bu iki kıraat iki âyet hükmündedir; biz her ikisiyle de amel ettik ve şöyle dedik: Hayzın azami süresinde kan kesildikten sonra boy abdesti almasa bile -tahfif kıraatiyle amel ederek- ona yaklaşabilir; asgari süresinde ise -şedde kıraatiyle amel ederek- boy abdesti almadıkça yahut üzerinden bir namaz vakti geçmedikçe ona yaklaşamaz. Bu şekilde hamletmek, aksini yapmaktan daha evladır; çünkü aksi takdirde bilinen kural gereği iki kıraatten birini terk etmek gerekir. Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre ise kadın hem hayızdan kesilip hem de boy abdesti almadıkça ona yaklaşılamaz; bunun delili Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ } “Temizlendikleri zaman onlara yaklaşın”; yani onlarla cinsel ilişkide bulunun; böylece iki hususu bir arada zikretmiştir. { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden”; Allah'ın size emrettiği ve size helal kıldığı giriş yerinden ki o da ön taraftır (fercdir). { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ } “Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri sever”; nehyedildikleri şeyleri işlemekten [tövbe edenleri] yahut kayıp hata etseler bile tekrar tekrar Allah Teâlâ'ya dönenleri [sever]. Bu sevgi, kulun Allah'ın affının büyüklüğünü bilip ümitsizliğe düşmemesinden ötürüdür. { وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “ve çok temizlenenleri de sever”; su ile temizlenenleri yahut kadınların arka uzuvlarından, hayız halindeyken ilişkiden veya çirkin hayâsızlıklardan uzak duranları [sever].

نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣)

{ نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır. Tarlanıza dilediğiniz gibi gelin. Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allah'tan sakının ve mutlaka O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele!” (Bakara, 223)

كان اليهود يقولون إذا أتى الرجل أهله باركة أتى الولد أحول فنزل {نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ} مواضع حرث لكم وهذا مجاز شبهن بالمحاريث تشبيهاً لما يلقى في أرحامهن من النطف التى منها النسل بالبذور والولد

Yahudiler: 'Bir kimse hanımına arkasından ön uzvuna yaklaşırsa çocuk şaşı doğar' derlerdi; bunun üzerine şu âyet indi: { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır”; sizin için ekin yerleridir. Bu bir mecazdır; neslin kendisinden meydana geldiği rahimlerine atılan nutfeler tohumlara, doğan çocuklar

بالبنات ووقع قوله {نساؤكم حرث لكم} بياناً وتوضيحاً لقوله {فأتوهن من حيث أمركم الله} أي إن المأتى الذي أمركم الله به هو مكان الحرث لا مكان الفرث تنبيهاً على أن المطلوب الأصلي في الإتيان هو طلب النسل لإقضاء الشهوة فلا تأتوهن إلا من المأتي الذي نيط به هذا المطلوب {فَأْتُواْ حَرْثَكُمْ أنى شِئْتُمْ} جامعوهن متى شئتم أو كيف شئتم باركة أو مستلقية أو مضطجعة بعد أن يكون المأتي واحداً وهو موضع الحرث وهو تمثيل أي فأتوهن كما تأتون أراضيكم التي تريدون أن تحرثوها من أي جهة شئتم لا يحظر عليكم جهة دون جهة وقوله هو أذى فاعتزلوا النساء من حيث أمركم الله فأتوا حرثكم أنى شئتم من الكنايات اللطيفة والتعريضات المستحسنة فعلى كل مسلم أن يتأدب بها ويتكلف مثلها في المحاورات والمكاتبات {وَقَدّمُواْ لأَِنفُسِكُمْ} ما يجب تقديمه من الأعمال الصالحة وما هو خلاف ما نهيتم عنه أو هو طلب

da bitkilere benzetilerek kadınlar tarlalara teşbih edilmiştir. { نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır” ifadesi, { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Onlara Allah'ın size emrettiği yerden yaklaşın” sözünün bir beyanı ve açıklaması olarak gelmiştir; yani Allah'ın size emrettiği yer, fışkı (ters) yeri değil ekin yeridir. Bu ifade, ilişkideki asıl amacın şehveti gidermekten ziyade nesil talep etmek olduğuna ve bu maksadın bağlandığı mahalden başkasına yaklaşılmaması gerektiğine dikkat çekmektedir. { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Tarlanıza dilediğiniz gibi gelin”; dilediğiniz vakitte yahut yaklaşma yeri tek bir yer -yani ekin yeri- olmak şartıyla çömelmiş, sırtüstü yatmış veya yan yatmış halde dilediğiniz şekilde onlarla ilişkiye girin. Bu bir temsildir; yani ekmek istediğiniz arazilerinize dilediğiniz yönden girdiğiniz gibi -size bir cihet yasaklanıp diğeri serbest kılınmaksızın- onlara da öyle yaklaşın demektir. Âyette geçen 'O bir ezadır', 'Kadınlardan uzak durun', 'Allah'ın size emrettiği yerden' ve 'Tarlanıza dilediğiniz gibi gelin' ifadeleri, çok latif kinayelerden ve güzel tarizlerdendir. Her Müslümanın bunlarla edeplenmesi, konuşmalarında ve yazışmalarında bunlar gibi nezih ifadeler kullanmaya özen göstermesi gerekir. { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın”; yapılması gereken salih amellerden ve yasaklandığınız şeylerin zıddı olan hususlardan [hazırlık yapın]; yahut bu,

البقرة (٢٢٣ _ ٢٢٦)

Bakara (223 - 226)

الولد أو والتسمية على الوطء {واتقوا الله} فلا تجترءوا على المناهي {واعلموا أَنَّكُم ملاقوه} صائرون إليه فاستعدوا للقائه {وَبَشِّرِ المؤمنين} بالثواب يا محمد وإنما جاء يسئلونك ثلاث مرات بلا واو ثم مع واو ثلاثا لأن سؤالهم عن تلك الحوادث الأول كأنه وقع في أحوال متفرقة فلم يؤت بحرف العطف لأن كل واحد من السؤالات سؤال مبتدأ وسألوا عن الحوادث الأخر فى وقت واحد فجئ بحرف الجمع لذلك

çocuk talep etmek yahut ilişki esnasında besmele çekmektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının”; haramlara cüret etmeyin, { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ } “ve mutlaka O'na kavuşacağınızı bilin”; O'na döneceksiniz, öyleyse O'nun huzuruna çıkmaya hazırlanın. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele!”; sevapla [müjdele] ey Muhammed! 'Yes'elûneke' (يسألونك) ifadesinin üç defa 'vav'sız, sonra üç defa 'vav' ile gelmesinin sebebi şudur: İlk olaylar hakkındaki soruları sanki ayrı ayrı zamanlarda vuku bulmuştu; bu yüzden her bir soru müstakil bir başlangıç sorusu olduğu için atıf harfi getirilmedi. Sonraki olayları ise tek bir vakitte sordular; bu sebeple araya cem (toplama) harfi [vav] getirildi.

وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤)

{ وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz için Allah'ı yeminlerinize bir engel kılmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 224)

{وَلاَ تَجْعَلُواْ الله عُرْضَةً لأيمانكم} العرضة فعلة بمعنى مفعول كالقبضة وهي اسم ما تعرضه دون الشيء من عرض العود على الإناء فيتعرض دونه ويصير حاجزاً ومانعاً منه تقول فلان عرضة دون الخير وكان الرجل يحلف على بعض الخيرات من صلة رحم أو إصلاح ذات بين أو إحسان إلى أحد أو عبادة ثم يقول أخاف الله أن أحنث في يميني فيترك البرّ إرادة البر في يمينه فقيل لهم ولا تجعلوا الله عرضة لأيمانكم

{ وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ } “Allah'ı yeminlerinize bir engel kılmayın”; 'urzah' (العرضة), 'kabzah' gibi mef'ûl anlamında bir 'fu'leh' (فعلة) veznidir. Bir şeyin önüne koyduğun ve ona engel olan nesnenin adıdır; kabın ağzına enlemesine konulan ve içindekine engel olan tahta (ardah) gibidir. 'Fülânün urzatün dûne'l-hayr' [Filanca hayrın önünde bir engeldir] denir. Eskiden kişi sıla-i rahim, arayı düzeltme, birine iyilik etme yahut bir ibadet gibi hayırlı işler hakkında yemin eder, sonra da: 'Yeminimi bozmaktan dolayı Allah'tan korkarım' diyerek yeminindeki sadakat gayesiyle iyiliği terk ederdi. Bunun üzerine onlara: 'Allah'ı yeminlerinize engel kılmayın',

أي حاجزاً لما حلفتم عليه وسمي المحلوف عليه يميناً بتلبسه باليمين كقوله ﵇ من حلف على يمين فرأى غيرها خيراً منها فليكفر عن يمينه وقوله {أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصْلِحُواْ بَيْنَ الناس} عطف بيان لأيمانكم أي للأمور المحلوف عليها التي هي البر والتقوى والإصلاح بين الناس واللام تتعلق بالفعل أي ولا تجعلوا الله لأيمانكم برزخاً ويجوز أن تكون اللام للتعليل ويتعلق أن تبروا بالفعل أو بالعرضة أي ولا تجعلوا الله لأجل أيمانكم به عرضة لأن تبروا {والله سميعٌ} لأيمانكم {عليمٌ} بنياتكم

yani üzerine yemin ettiğiniz şeylere bir engel yapmayın denildi. Üzerine yemin edilen şeye, yeminle irtibatından ötürü yemin adı verilmiştir; nitekim Peygamber (aleyhisselâm): 'Bir kimse bir şeye yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, yeminine kefaret versin [ve hayırlı olanı yapsın]' buyurmuştur. { أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ } “iyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz” sözü, 'eymâniküm' kelimesinin atf-ı beyanıdır; yani iyilik, takva ve insanların arasını bulmaktan ibaret olan üzerine yemin edilmiş hususların beyanıdır. Lam harfi fiile müteallıktır; yani Allah'ı yeminleriniz için bir berzah (engel) kılmayın demektir. Lam harfinin ta'lîl (gerekçe) için olması ve 'en teberrû' ifadesinin fiile yahut 'urzah' kelimesine müteallık olması da caizdir; yani Allah adına ettiğiniz yeminler sebebiyle, iyilik etmenize engel olarak Allah'ı vesile kılmayın demektir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; yeminlerinizi [işitendir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; niyetlerinizi [bilendir].

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)

{ لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı şeyden (kasıtlı yeminlerden) dolayı sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok halîmdir.” (Bakara, 225)

{لا يؤاخذكم الله باللغو فى أيمانكم} اللغو الساقط الذي لا يعتد به من كلام وغيره ولغو اليمين الساقط الذي لا يعتد به في الأيمان وهو أن يحلف على شيء يظنه على ما حلف عليه والأمر بخلاقه والمعنى لا يعاقبكم بلغو اليمين الذي يحلفه أحدكم وعندالشافعى ﵀ هو ما يجري على لسانه من غير قصد للحلف نحو لا والله وبلى والله {ولكن يُؤَاخِذُكُم} ولكن يعاقبكم {بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ} بما اقترفته من إثم القصد إلى الكذب في اليمين وهو أن يحلف على ما يعلم أنه خلاف ما يقوله وهو اليمين الغموس وتعلق الشافعي بهذا النص على وجوب الكفارة في الغموس لأن كسب القلب العزم والقصد والمؤاخذة غير مبينة هنا وبينت في المائدة فكان البيان ثمة بياناً هنا وقلنا المؤاخذة هنا مطللقة وهي في دار الجزاء والمؤاخذة ثم مقيدة بدار الابتلاء فلا يصح حمل البعض على البعض {والله غَفُورٌ حَلِيمٌ} حيث لم يؤاخذكم باللغو في أيمانكم

{ لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden sorumlu tutmaz”; lağv (اللغو), söz ve benzeri şeylerde dikkate alınmayan, hükümsüz ve boş şeydir. Yemindeki lağv ise yeminlerde dikkate alınmayan hükümsüz sözdür; o da bir kimsenin bir meseleyi zannettiği şekilde sanarak yemin etmesi, durumun ise düşündüğünün aksine çıkmasıdır. Anlam şudur: Sizden birinizin ettiği lağv yemininden ötürü Allah sizi cezalandırmaz. Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre lağv yemini, kişinin yemin kastı olmaksızın diline dolanan 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' gibi sözleridir. { وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ } “fakat sizi sorumlu tutar”; fakat sizi cezalandırır, { بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “kalplerinizin kazandığı şeyden”; kalplerin yeminde bilerek yalana yönelme günahını işlemesinden [ötürü sorumlu tutar]. Bu da kişinin söylediğinin aksini bildiği halde yemin etmesidir ki o da yemin-i gamûstur (daldıran yemin). Şâfiî, gamûs yeminde kefaretin vacip olduğuna bu nas ile sarılmıştır; çünkü kalbin kesbi, azim ve kasıttır. Sorumluluk tutma (muâhaze) burada açıklanmamış, Mâide sûresinde açıklanmıştır; dolayısıyla oradaki açıklama buranın da açıklaması olur. Biz ise deriz ki: Buradaki muâhaze mutlaktır ve ceza yurdundadır; oradaki muâhaze ise imtihan yurduyla (dünya ile) kayıtlıdır. Dolayısıyla bir kısmını diğerine hamletmek sahih olmaz. { وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok halîmdir”; yeminlerinizdeki lağvden ötürü sizi sorumlu tutmadığı için.

لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦)

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır. Eğer [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (Bakara, 226)

{للذين يؤلون} يقسمون وهى

{ لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ } “Yemin edenler için”; yemin ederler [demektir] ve bu,

البقرة (٢٢٦ _ ٢٢٨)

Bakara (226 - 228)

قراءة ابن عباس رضى الله عنه ومن في {مِن نّسَائِهِمْ} يتعلق بالجار والمجرور أي للذين كما تقول لك متى نصرة ولك مني معونة أي للمؤلين من نسائهم {تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ} أي استقر للمؤلين ترقب أربعة أشهر لا بيؤلون لأن آلى بعدى بعلى يقال آلى فلان على امرأته وقول القائل آلى فلان من امرأته وهم توهمه من هذه الآية ولك أن تقول عدى بمن لما فى هذا القسم من معنى فكأنه قيل يبعدون من نسائهم مؤلين {فإن فاؤوا} في الأشهر لقراءة عبد الله فإن فاءوا فيهن أي رجعوا إلى الوطء عن الإصرار بتركه {فَإِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} حيث شرع الكفارة

İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anh) kıraatidir. { مِنْ نِسَائِهِمْ } “kadınlarına [yaklaşmamaya]” ifadesindeki 'min' (من), câr ve mecrûra bağlıdır; yani 'لِلَّذِينَ' ifadesine aittir; tıpkı 'لَكَ مِنِّي نُصْرَةٌ' (Benden sana bir yardım vardır) ve 'لَكَ مِنِّي مَعُونَةٌ' (Benden sana bir destek vardır) demen gibi, yani 'kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için' demektir. { تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “dört ay bekleme süresi vardır”; yani yemin edenler için dört ay beklemek sabit olmuştur; 'yü'lûne'ye (yemin edenler) bağlı değildir, çünkü 'âlâ' (آلَى) fiili 'alâ' (عَلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınır; nitekim 'آلَى فُلَانٌ عَلَى امْرَأَتِهِ' (Falan kimse hanımına yaklaşmamaya yemin etti) denir. Bir kimsenin 'آلَى فُلَانٌ مِنْ امْرَأَتِهِ' demesi ise bu ayetten vehmettiği bir yanılgıdır. Şöyle de diyebilirsin: Bu yeminde [uzaklaşma] anlamı bulunduğu için 'min' ile geçişli kılınmıştır; sanki yemin ederek kadınlarından uzaklaşıyorlar denilmek istenmiştir. { فَإِنْ فَاءُوا } “Eğer dönerlerse”; Abdullah'ın kıraatindeki 'فَإِنْ فَاءُوا فِيهِنَّ' (Eğer o aylar içinde dönerlerse) ifadesi gereğince o aylar içinde dönerlerse; yani onu terk etme ısrarından vazgeçip cinsel ilişkiye dönerlerse, { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”; çünkü kefareti meşru kılmıştır.

وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)

{ وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 227)

{وإن عزموا الطلاق} بترك الفئ فتربصوا إلى مضي المدة {فَإِنَّ الله سَمِيعٌ} لإبلائه {عَلِيمٌ} بنيته وهو وعيد على إصرارهم وتركهم الفيئة وعند الشافعى ﵀ معناه فإن فاءوا وإن عزموا بعد مضي المدة لأن الفاء للتعقيب وقلنا قوله فإن فاءوا وإن عزموا تفصيل لقوله للذين يؤلون من نسائهم والتفصيل يعقب المفصل كما تقول أنا نزيلكم هذا الشهر فإن أحمدتكم أقمت عندكم إلى آخره وإلا لم أقم إلا ريثما أتحول

{ وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ } “Eğer boşanmaya kesin karar verirlerse”; [yeminden] dönmeyi terk edip süre bitinceye kadar bekleyerek [bunu yaparlarsa], { فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”; onun îlâsını (yeminini) [işitendir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; niyetini [bilendir]. Bu, onların ısrar etmelerine ve dönmeyi terk etmelerine karşı bir tehdittir. Şâfiî'ye (rahimehullâh) göre ayetin anlamı, 'Eğer süre bittikten sonra dönerlerse veya azmederlerse' şeklindedir; çünkü 'fâ' (ف) harfi takip bildirir. Biz ise deriz ki: 'فَإِنْ فَاءُوا وَإِنْ عَزَمُوا' sözü, 'لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ' sözünün tafsilatıdır; tafsilat ise mücmel olanın ardından gelir. Nitekim şöyle dersin: 'Ben bu ay sizin misafirinizim; eğer sizden memnun kalırsam sonuna kadar yanınızda kalırım, yoksa sadece taşınıncaya kadar kalırım.'

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)

{ وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (âdet veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da onlar üzerinde meşru hakları vardır. Ancak erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi (üstünlüğü) vardır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Bakara, 228)

{والمطلقات} أراد المدخول بهن من ذوات الأقراء {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ} خبر في معنى الأمر وأصل الكلام ولتتربص المطلقات وإخراج الأمر في صورة الخبر تأكيد للأمر وإشعار بأنه مما يجب أن يتلقى بالمسارعة إلى امتثاله فكأنهن امتثلن الأمر بالتربص فهو يخبر عنه موجوداً ونحوه قولهم في الدعاء رحمك الله أخرج في صورة الخبر ثقة بالاستجابة كأنما وجدت الرحمة فهو يخبر عنها وبناءه على المتبدأ مما زاده أيضاً فضل تأكيد لأن الجملة الاسمية تدل على الدوام واثبات بخلاف الفعلية وفي ذكر الأنفس تهييج لهن

{ وَالْمُطَلَّقَاتُ } “Boşanmış kadınlar”; kendileriyle zifafa girilmiş olup hayız gören kadınları kastetmiştir. { يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } “kendi kendilerine beklerler”; emir anlamında bir haberdir; sözün aslı 'Boşanmış kadınlar beklesinler' şeklindedir. Emrin haber kipiyle getirilmesi, emri tekit etmek ve ona derhal boyun eğilerek uyulması gereken bir şey olduğunu hissettirmek içindir. Sanki kadınlar bekleme emrine uymuşlar da O da bunun var olduğunu haber veriyormuş gibidir. Bunun benzeri, duada söylenen 'رَحِمَكَ اللَّهُ' (Allah sana rahmet etsin) sözüdür; rahmet sanki gerçekleşmiş de onu haber veriyormuş gibi icabete olan güvenden dolayı haber kipiyle çıkarılmıştır. Cümlenin mübteda üzerine kurulması da ona fazladan bir tekit kazandırmıştır; çünkü isim cümlesi fiil cümlesinin aksine devamlılık ve kesinlik ifade eder. 'Kendi kendilerine' (الأنفس) ifadesinin zikredilmesinde kadınları beklemeye teşvik etme