وأبان متعدٍ ولازم ولا يناقض هذه الآية قوله تعالى {والذين كفروا أولياؤهم الطاغوت} أى الشيطان لأنه عدوا للناس
'Ebâne' fiili hem müteaddî (geçişli) hem de lâzım (geçişsiz) olarak kullanılır. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkar edenlerin dostları ise tağuttur” ayeti bu ayetle çelişmez; yani o şeytandır, çünkü o insanların düşmanıdır,
حقيقة ووليهم ظاهراً فإنه يريهم في الظاهر الموالاة ويزين لهم أعمالهم ويريد بذلك هلاكهم في الباطن
gerçekte [düşmandır], zahirde ise onların dostudur. Çünkü o, zahirde onlara dostluk gösterir, amellerini süsler ve bununla batında onların helakini ister.
إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩)
{ إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “O size ancak kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.” (169)
{إنما يأمركم} بيان لوجوب لوجوب الانتهاء عن اتباعه وظهور عداوته أي لا يأمركم بخير قط إنما يأمركم {بالسوء} بالقبيح {والفحشاء} وما يتجاوز الحد في القبح من العظائم وقيل السوء مالا حد فيه والفحشاء ما فيه حد {وَأَن تَقُولُواْ} في موضع الجر بالعطف على بالسوء أي وبأن تقولوا {عَلَى الله مَا لاَ تَعْلَمُونَ} هو قولكم هذا حلال وهذا حرام بغير علم ويدخل فيه كل ما يضاف إلى الله تعالى مما لا يجوز عليه
{ إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ } “O size ancak ... emreder”; ona uymayı bırakmanın zorunluluğunu ve düşmanlığının açıklığını beyan etmektedir; yani size asla bir hayır emretmez, ancak emreder: { بِالسُّوءِ } “kötülüğü”; çirkin olanı, { وَالْفَحْشَاءِ } “ve hayasızlığı”; büyük günahlardan çirkinlikte haddi aşan şeyleri [emreder]. Sû' (kötülük) şer'î cezası (haddi) bulunmayan günahlar, fahşâ ise şer'î cezası bulunan günahlardır da denilmiştir. { وَأَنْ تَقُولُوا } “ve ... söylemenizi”; 'bi's-sûi' ifadesine matuf olarak cer mahallindedir; yani: ve söylemenizi [emreder], { عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri”; bu da ilimsizce 'bu helaldir, bu haramdır' demenizdir. Allah Teâlâ hakkında caiz olmayan O'na izafe edilen her şey de buna dahildir.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ (١٧٠)
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' dediler. Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?” (170)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتبعوا مَا أَنزَلَ الله} الضمير للناس وعدل بالخطاب عنهم على طريق الالتفات قيل هم المشركون وقيل طائفة من اليهود لما دعاهم رسول الله ﷺ إلى الإيمان واتباع القرآن {قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ ما ألفينا} وجدنا {عليه آباءنا} فإنهم كانوا خيراً منا وأعلم فرد الله عليهم بقوله {أَوَلَوْ كَانَ آباؤُهُمْ} الواو للحال والهمزة بمعنى الرد والتعجب معناه أيتبعونهم ولو كان آباؤهم {لا يعقلون شيئا} من الدين {وَلاَ يَهْتَدُونَ} للصواب
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiğinde”; buradaki zamir insanlara aittir ve iltifat sanatı yoluyla hitaptan gaibe dönülmüştür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerini imana ve Kur'an'a uymaya davet ettiğinde onların müşrikler olduğu söylenmiştir, Yahudilerden bir grup olduğu da söylenmiştir. { قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا } “dediler: 'Hayır, biz ... bulduğumuz şeye uyarız'”; bulduğumuz [şeye], { عَلَيْهِ آبَاءَنَا } “atalarımızı üzerinde”; çünkü onlar bizden daha hayırlı ve daha bilgiliydiler. Allah Teâlâ da şu sözüyle onlara reddiye vermiştir: { أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ } “Ya ataları ... idiyse de mi?”; buradaki vâv hâl içindir, hemze ise red ve taaccüp (şaşkınlık bildirme) anlamındadır. Manası şudur: Ataları { لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا } “hiçbir şey akletmeyen”; dinden hiçbir şeyi [akletmeyen], { وَلَا يَهْتَدُونَ } “ve doğru yolu bulamayan”; doğruya ulaşamayan kimseler olsalar bile yine de onlara uyacaklar mı?
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٧١)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “İnkar edenlerin örneği, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan şeylere haykıran kimsenin örneği gibidir. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akletmezler.” (171)
ثم ضرب لهم مثلاً فقال {وَمَثَلُ الذين كَفَرُواْ} المضاف محذوف أي ومثل داعي الذين كفروا {كَمَثَلِ الذى يَنْعِقُ} يصيح والمراد {بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاءً وَنِدَاءً} البهائم والمعنى ومثل داعيهم إلى الإيمان في أنهم لا يسمعون من الدعاء إلا جرس النغمة ودوي الصوت من غير إلقاء أذهان ولا استبصار كمثل الناعق بالبهائم التي لا تسمع إلا دعاء الناعق ونداءه الذي هو تصويت بها وزجر لها ولا تفقه شيئاً آخر كما يفهم العقلاء والنعيق التصويت يقال نعق المؤذن ونعق الراعى بالظأن
Sonra onlara bir misal getirerek şöyle buyurdu: { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkar edenlerin örneği”; muzaf (tamlanan) hazfedilmiştir, yani: İnkar edenleri çağıranın örneği; { كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ } “haykıran kimsenin örneği gibidir”; seslenip bağıran [kimsenin]; { بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً } “sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan şeylere” ifadesinden kasıt hayvanlardır. Manası şudur: Zihinlerini vermeksizin ve basiretle idrak etmeksizin yapılan çağrıdan nağmenin tınısı ve sesin uğultusundan başka bir şey işitmemeleri hususunda onları imana çağıran kimsenin durumu; hayvanlara bağıran, bu hayvanların ise akıl sahiplerinin anladığı gibi başka hiçbir şey anlamayıp sadece bağıranın kendilerine seslenişinden ve azarlamasından ibaret olan çağrısını ve bağırışını duyan çobanın durumu gibidir. Ne'îk (نَعِيق), ses çıkarmak/bağırmaktır. 'Müezzin bağırdı/seslendi', 'Çoban koyunlara bağırdı' denilir.
والنداء ما يسمع والدعاء قد يسمع وقد لا يسمع {صُمٌّ} خبر مبتدأ مضمر أي هم صم {بِكُمٌ} خبر ثانٍ {عُمْىٌ} عن الحق خبر ثالث {فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ} الموعظة
Nidâ (bağırma), duyulan sestir; duâ (çağırma) ise bazen duyulur bazen duyulmaz. { صُمٌّ } “[Onlar] sağırdırlar”; gizli bir mübtedanın haberidir, yani onlar sağırdırlar; { بُكْمٌ } “dilsizdirler”; ikinci haberdir; { عُمْيٌ } “kördürler”; haktan yana [kördürler], üçüncü haberdir. { فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “artık akletmezler”; öğüdü [akletmezler].
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.” (172)
ثم بين أن ما حرمه المشركون حلال بقوله {يا أيها الذين آمنوا كُلُواْ مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} من مستلذاته أو من حلالاته {واشكروا لِلَّهِ} الذي رزقكموها {إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} إن صح أنكم تختصونه بالعبادة وتقرون أنه معطى النعم
Sonra müşriklerin haram kıldığı şeylerin helal olduğunu şu sözüyle beyan buyurdu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin”; lezzetli olanlarından veya helallerinden [yiyin]; { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } “ve ... Allah'a şükredin”; bunları size rızık olarak veren [Allah'a]; { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “eğer sadece O'na kulluk ediyorsanız”; kulluğu sadece O'na tahsis ettiğiniz ve nimetleri verenin O olduğunu ikrar ettiğiniz doğru ise.
البقرة (١٧٣ _ ١٧٥)
Bakara (173-175)
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)
{ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim zorda kalırsa, haksızlığa sapmaksızın ve sınırı aşmaksızın [bunlardan yemesinde] ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (173)
ثم بين المحرم فقال {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الميتة} وهي كل ما فارقه الروح من غير ذكاة مما يذبح وإنما لإثبات المذكور ونفي ما عداه أي ما حرم عليكم إلا الميتة {والدم} يعني السائل لقوله في موضع آخر أو دما مسفوحا وقد حلت الميتتان والدمان بالحديث أحلت لنا ميتتان ودمان السمك والجراد والكبد والطحال {وَلَحْمَ الخنزير} يعني الخنزير بجميع أجزائه وخص اللحم لأنه المقصود بالأكل {وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ الله} أي ذبح للأصنام فذكر عليه غير اسم الله وأصل الإهلال رفع الصوت أي رفع به الصوت للصنم وذلك قول أهل الجاهلية باسم اللات والعزى {فمن اضطر} أى ألجئ بكسر النون بصري وحمزة وعاصم لالتقاء الساكنين أعني النون والضاد وبضمها غيرهم لضمة الطاء {غير} حال أى فأكل غير {بَاغٍ} للذة وشهوة {وَلاَ عَادٍ} متعد مقدار الحاجة وقول من قال غير باغ على الإمام ولا عادٍ في سفر حرام ضعيف لأن سفر الطاعة لا يبيح بلا ضرورة والحبس بالحضر يبيح بلا سفر ولأن بغيه لا يخرج عن الإيمان فلا يستحق الحرمان
Sonra haram kılınan şeyi beyan ederek şöyle buyurdu: { إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O size ancak leşi ... haram kıldı”; bu, kesilmeye konu olup da şer'î usulle boğazlanmaksızın ruhu ayrılan her şeydir. 'İnnemâ' zikredileni ispat, bunun dışındakileri nefyetmek içindir; yani: Size leşten başkasını haram kılmamıştır. { وَالدَّمَ } “kanı”; başka bir yerdeki { أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا } “veya akıtılmış kan” buyruğundan ötürü akıcı kan kastedilmiştir. İki leş ve iki kan şu hadisle helal kılınmıştır: “Bize iki leş ve iki kan helal kılındı: Balık ve çekirge, karaciğer ve dalak.” { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “ve domuz etini”; yani bütün parçalarıyla domuzu [kastedilmektedir], etin tahsis edilmesi ise yemekten maksadın o olmasındandır. { وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başkası adına kesileni”; yani putlar için kesilip üzerine Allah'ın isminden başkası zikredilen şeydir. İhlâl'in aslı sesi yükseltmektir; yani put için sesi yükseltilmiştir ki bu da Câhiliye ehlinin 'Lât ve Uzzâ'nın adıyla' demeleridir. { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Kim zorda kalırsa”; yani mecbur bırakılırsa. Basralı (Ebû Amr), Hamza ve Âsım iki sakinin (nûn ve dâd) bir araya gelmesinden dolayı nûn'un kesresiyle (femeni-dturra), diğerleri ise tâ harfinin zammesinden ötürü zamme ile (femenu-dturra) okumuşlardır. { غَيْرَ } “... olmaksızın”; hâldir; yani yiyen kimse: { بَاغٍ } “haksızlığa sapmaksızın”; lezzet ve şehvet peşinde olmaksızın, { وَلَا عَادٍ } “ve sınırı aşmaksızın”; ihtiyaç miktarını aşmaksızın [yemelidir]. 'Devlet başkanına (imama) isyan etmeksizin ve haram bir yolculukta haddi aşmaksızın' diyenin sözü zayıftır; zira itaat yolculuğu da zaruret olmaksızın helal kılmaz, mukimlikte hapsedilmek ise yolculuk olmadan da helal kılar. Ayrıca kişinin isyanı onu imandan çıkarmaz, dolayısıyla mahrum bırakılmayı hak etmez.
والمضطر يباح له قدر ما يقع به القوام وتبقى معه الحياة دون ما فيه حصول الشبع لأن الإباحة للاضطرار فتقدر بقدر ما تندفع الضرورة {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} في الأكل {أَنَّ الله غَفُورٌ} للذنوب الكبائر فأنى يؤاخذ بتناول الميتة عند الاضطرار {رَّحِيمٌ} حيث رخص ونزل في رؤساء اليهود وتغييرهم نعت النبي ﵇ وأخذهم على ذلك الرشا
Muztarr (zaruret içinde kalan) kimseye, doymayı sağlayacak miktar değil, sadece bedenin ayakta durmasını sağlayacak ve hayatını devam ettirecek kadar bir miktar mubah kılınır; çünkü mubahlık zaruretten ötürüdür, binaenaleyh zaruretin defolunacağı miktar ile takdir edilir. { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur”; [ondan] yemekte. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; büyük günahları bağışlayandır, hâl böyleyken zaruret anında leş yemekten ötürü nasıl hesaba çeker? { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; ruhsat vermesi hasebiyle böyledir. Bu [sonraki ayet], Yahudi önderleri, onların Peygamber aleyhisselâm'ın vasfını değiştirmeleri ve buna karşılık rüşvet almaları hakkında nazil olmuştur.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allah'ın kitaptan indirdiği şeyleri gizleyenler ve onu az bir bedel karşılığında satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmazlar. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için acı verici bir azap vardır.” (174)
{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ مَا أَنزَلَ الله مِنَ الكتاب} في صفة محمد ﵇ {وَيَشْتَرُونَ به ثمنا قليلا} أى عوضا أو إذ ثمن {أولئك مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ} ملء بطونهم تقول أكل فلان في بطنه وأكل في بعض بطنه {إِلاَّ النار} لأنه إذا أكل ما يتلبس بالنار لكونها عقوبة عليه فكأنه أكل النار ومنه قولهم أكل فلان الدم إذا أكل الدية التي هي بدل منه قال ... يأكلن كل ليلة إكافاً ...
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ } “Allah'ın kitaptan indirdiği şeyleri gizleyenler”; Muhammed aleyhisselâm'ın vasfı hakkında [indirdiği şeyleri], { وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا } “ve onu az bir bedel karşılığında satanlar”; yani bir bedel veya değersiz bir karşılık [alanlar]. { أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ } “işte onlar karınlarına ... doldurmazlar”; karınları dolusu [yemezler]. Nitekim 'Falanca karnına yedi (karnını doyurdu)' ve 'karnının bir kısmına yedi' denilir. { إِلَّا النَّارَ } “ateşten başka bir şey”; çünkü üzerine bir ceza olması hasebiyle ateşe sebep olan bir şeyi yediğinde sanki ateşi yemiş gibi olur. Nitekim 'Falanca kanı yedi' derler, bu da kanın karşılığı olan diyeti yediğinde söylenir. Şair şöyle demiştir: '... Onlar her gece bir semer yerler ...'
أي ثمن إكاف فسماه إكافاً لتلبسه به بكونه ثمناً له {وَلاَ يُكَلِّمُهُمُ الله يَوْمَ القيامة} كلاما يسرهم ولكن بنحو قوله اخسؤا فيها ولا تكلمون {وَلاَ يُزَكّيهِمْ} ولا يطهرهم من دنس ذنوبهم أو لا يثني عليهم {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم فحرف النفي مع الفعل خبر أولئك وأولئك مع خبره خبران والجمل الثلاث معطوفة على خبر إن فقد صار لأن أربعة أخبار من الجمل
Yani semerin bedelini [yerler]; onun bedeli olması münasebetiyle ona 'semer' adını vermiştir. { وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak”; onları sevindirecek bir kelamla [konuşmayacak], bilakis { اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } “Orada alçaldıkça alçalın ve benimle konuşmayın!” kabilinden [hitap edecektir]. { وَلَا يُزَكِّيهِمْ } “ve onları temize çıkarmayacaktır”; günahlarının kirinden onları arındırmayacaktır veya onları övmeyecektir. { وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için acı verici bir azap vardır”; elem verici [bir azap vardır]. Nefiy harfi fiille birlikte 'ülâike'nin haberidir; 'ülâike' ise haberiyle birlikte iki haberdir ve üç cümle 'inne'nin haberine matuftur; böylece 'inne' için cümlelerden oluşan dört haber meydana gelmiştir.
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥)
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” (175)
{أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة}
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış olanlardır”;
البقرة (١٧٥ _ ١٧٧)
Bakara (175-177)
يكتمان نعت محمد ﵇ {فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النار} فأي شيء أصبرهم على عمل يؤدي إلى النار وهذا استفهام معناه التوبيخ
Muhammed aleyhisselâm'ın vasfını gizlemek suretiyle [satın aldılar]. { فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!”; ateşe götüren bir amele karşı onları ne sabırlı kıldı! Bu, azarlama anlamında bir soru (istifham) ifadesidir.
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)
{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ } “Bu, Allah'ın kitabı hak ile indirmiş olmasındandır. Kitap hakkında ihtilafa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler.” (176)
{ذلك بِأَنَّ الله نَزَّلَ الكتاب بالحق} أي ذلك العذاب بسبب أن الله نزل ما نزل من الكتب بالحق {وَإِنَّ الذين اختلفوا} أي أهل الكتاب {فِى الكتاب} هو للجنس أي في كتب الله فقالوا في بعضها حق وفي بعضها باطل {لَفِى شِقَاقٍ} خلاف {بَعِيدٍ} عن الحق أو كفرهم ذلك بسبب أن الله نزل القرآن بالحق كما يعلمون وإن الذين اختلفوا فيه لفي شقاق بعيد عن الهدى
{ ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ } “Bu, Allah'ın kitabı hak ile indirmiş olmasındandır”; yani bu azap, Allah'ın indirdiği kitapları hak ile indirmiş olması sebebiyledir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا } “ihtilafa düşenler ise”; yani Ehl-i Kitap; { فِي الْكِتَابِ } “Kitap hakkında”; buradaki el-Kitâb cins içindir, yani Allah'ın kitapları hakkında [ihtilafa düştüler] de bazısı haktır bazısı batıldır dediler. { لَفِي شِقَاقٍ } “elbette ... bir ayrılık içindedirler”; bir muhalefet içindedirler; { بَعِيدٍ } “derin”; haktan uzak [bir ayrılık içindedirler]. Yahut onların bu küfrü, Allah'ın Kur'an'ı onların da bildiği gibi hak ile indirmiş olması sebebiyledir ve onun hakkında ihtilafa düşenler hidayetten uzak derin bir ayrılık içindedirler.
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik (birr) demek değildir. Lakin asıl iyilik; Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere iman eden, sevmesine rağmen malı akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelikten kurtulmak isteyenlere veren, namazı dosdoğru kılan, zekatı veren, ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenlerin [tavrıdır]. İşte onlar doğru olanlardır ve işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir.” (177)
{لَّيْسَ البر أَن تُوَلُّواْ} أي ليس البر توليتكم {وُجُوهَكُمْ قِبَلَ المشرق والمغرب} والخطاب لأهل الكتاب لأن قبلة النصارى مشرق بيت المقدس وقبلة اليهود مغربه وكل واحد من الفريقين يزعم أن البر التوجه إلى قبلته فرد عليهم بأن البر ليس فيما أنتم عليه فإنه منسوخ {ولكن البر} بر {من آمن بالله} أو ذا البر من آمن والقولان على حذف المضاف والأول أجود والبر اسم للخير ولكل فعل مرضي وقيل كثر خوض المسلمين وأهل الكتاب في أمر القبلة فقيل ليس البر العظيم الذي يجب أن تذهلوا بشأنه عن سائر صنوف البر أمر القبلة ولكن البر الذي يجب الاهتمام به بر من آمن وقام بهذه الأعمال ليس البر بالنصب على أنه خبر ليس واسمه أن تولوا حمزة وحفص ولكن البر نافع وشامي وعن المبرد لو كنت ممن يقرأ القرآن لقرأت ولكن البر وقرئ ولكن البار {واليوم الآخر} أي يوم البعث {والملائكة والكتاب} أي جنس كتب الله أو القرآن {والنبيين وآتى المال على حُبِّهِ} أي على حب الله أو حب المال أو حب الإيتاء يريد أن يعطيه وهو طيب النفس بإعطائه {ذَوِى القربى} أي القرابة وقدمهم لأنهم أحق قال ﵊ صدقتك على المسكين صدقة وعلى ذوي رحمك صدقة
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا } “... çevirmeniz iyilik (birr) demek değildir”; yani iyilik, çevirmeniz değildir: { وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “yüzlerinizi doğu ve batı tarafına”. Hitap Ehl-i Kitab'adır; zira Hristiyanların kıblesi Beytü'l-Makdis'in doğusu, Yahudilerin kıblesi ise batısıydı ve her iki fırka da iyiliğin kendi kıblesine yönelmek olduğunu iddia ediyordu. Bunun üzerine iyiliğin onların üzerinde bulunduğu şey olmadığı, çünkü onun neshedildiği belirtilerek onlara reddiye verilmiştir. { وَلَكِنَّ الْبِرَّ } “Lakin asıl iyilik”; [iyilik], { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman eden ... [kimsenin iyiliğidir]” veya 'iyilik sahibi iman eden kimsedir'. Her iki görüş de muzafın (tamlananın) hazfedilmiş olması esasına dayanır, birincisi daha uygundur. Birr (iyilik), hayrın ve razı olunan her fiilin adıdır. Şöyle de denilmiştir: Müslümanlar ve Ehl-i Kitap kıble meselesinde çokça tartışmaya girince: Sizi diğer iyilik çeşitlerinden gafil kılacak derecede önem vermeniz gereken o büyük iyilik kıble meselesi değildir; aksine önemsenmesi gereken iyilik, iman edip bu amelleri işleyen kimsenin iyiliğidir, denilmiştir. Hamza ve Hafs, { لَيْسَ الْبِرَّ } ifadesini leysen'in haberi olmak üzere mensub, { أَنْ تُوَلُّوا } ifadesini de ismi olarak okumuşlardır. { وَلَكِنَّ الْبِرَّ } ifadesini ise Nâfi' ve Şâmî (İbn Âmir) okumuştur. el-Müberred'den şöyle nakledilmiştir: 'Eğer Kur'an okuyanlardan (kârîlerden) olsaydım, { وَلَكِنَّ الْبِرَّ } şeklinde okurdum.' { وَلَكِنَّ الْبَارَّ } şeklinde de okunmuştur. { وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve ahiret gününe”; yani diriliş gününe, { وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ } “meleklere, kitaba”; yani Allah'ın kitaplarının cinsine veya Kur'an'a, { وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ } “ve peygamberlere [iman eden], sevmesine rağmen malı ... veren”; yani Allah sevgisine veya mal sevgisine yahut vermeyi sevmesine rağmen; gönül hoşluğuyla vermesini murad etmektedir; { ذَوِي الْقُرْبَى } “akrabalara”; hısımlara [veren]; daha hak sahibi oldukları için onları öne almıştır. [Peygamber] aleyhisselâm: “Yoksula verdiğin sadaka bir sadakadır; akrabana verdiğin ise hem sadaka hem de sıla-i rahimdir” buyurmuştur.
وصلة {واليتامى} والمراد الفقراء من ذوي القربى واليتامى وإنما أطلق لعدم الإلباس {والمساكين} المسكين الدائم السكون إلى الناس لأنه لا شيء له كالسكير للدائم السكر {وابن السبيل} المسافر المنقطع وهو جنس وإن كان مفرداً لفظاً وجعل ابناً للسبيل لملازمته له أو الضيف {والسائلين} المستطعمين {وَفِي الرقاب} وفي معاونة المكاتبين حتى يفكوا رقابهم أو فى فك الأسارى {وأقام الصلاة} المكتوبة {وآتى الزكاة} المفروضة قيل هو تأكيد للأول وقيل المراد بالأول نوافل الصدقات والمبار {والموفون} عطف على من آمن {بعهدهم إذا عاهدوا} الله أو الناس
{ وَالْيَتَامَى } “ve yetimlere”; akraba ve yetimlerden fakir olanlar kastedilmiştir; iltibas (karışıklık) olmayacağı için mutlak zikredilmiştir. { وَالْمَسَاكِينَ } “yoksullara”; miskin, hiçbir şeyi olmadığı için sürekli insanlara muhtaç ve durgun kalan kimsedir; sürekli sarhoş olana 'sekkîr' denildiği gibi. { وَابْنَ السَّبِيلِ } “ve yolda kalmışa”; yolda kalmış yolcudur; lafzen tekil olsa da cinstir. Yoldan ayrılmadığı için 'yolun oğlu' kılınmıştır; yahut misafirdir. { وَالسَّائِلِينَ } “isteyenlere”; yiyecek isteyenlere. { وَفِي الرِّقَابِ } “ve kölelikten kurtulmak isteyenlere”; boyunlarını kölelikten kurtarmaları için mükâtep kölelere yardımda veya esirlerin kurtarılmasında [harcayan]. { وَأَقَامَ الصَّلَاةَ } “namazı dosdoğru kılan”; farz namazı; { وَآتَى الزَّكَاةَ } “zekatı veren”; farz olan zekatı. Bunun birincinin teyidi olduğu söylenmiştir; birincisiyle nafile sadakaların ve iyiliklerin kastedildiği de söylenmiştir. { وَالْمُوفُونَ } “ahitleştiklerinde ... yerine getiren”; 'men âmene' ifadesine matuftur; { بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا } “ahitlerini”; Allah'a veya insanlara verdikleri [ahdi yerine getirenler].
البقرة (١٧٧ _ ١٧٨)
Bakara (177-178)
{والصابرين} نصب على المدح والاختصاص أظهار الفضل في الشدائد ومواطن القتال على سائر الأعمال {فِى البأساء} الفقر والشدة {والضراء} المرض والزمانة {وَحِينَ البأس} وقت القتال {أولئك الذين صَدَقُوا} أي أهل هذه الصفة هم الذين صدقوا في الدين {وأولئك هُمُ المتقون}
{ وَالصَّابِرِينَ } “sabredenlerin”; zorluklarda ve savaş meydanlarında sabretmenin diğer amellere üstünlüğünü ortaya koymak için medih ve ihtisas üzere mensub kılınmıştır; { فِي الْبَأْسَاءِ } “sıkıntıda”; fakirlik ve şiddette; { وَالضَّرَّاءِ } “hastalıkta”; hastalık ve sakatlıkta; { وَحِينَ الْبَأْسِ } “ve savaşın şiddetlendiği anda”; savaş vaktinde [sabredenlerin]. { أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } “İşte onlar doğru olanlardır”; yani bu sıfata sahip olanlar dinde sadık olanlardır; { وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “ve işte onlar takva sahiplerinin ta kendileridir”.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı: Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın. Kimin lehine [öldürülenin] kardeşi (velisi) tarafından bir şey affedilirse, artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin de] ona güzellikle [diyeti] ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa onun için acı verici bir azap vardır.” (178)
روي أنه كان بين حيين من أحياء العرب دماء في الجاهلية وكان لأحدهما طول على الآخر فأقسموا لنقتلن الحر منكم بالعبد والذكر بالأنثى والاثنين بالواحد فتحاكموا إلى رسول الله ﷺ حين جاء الله بالإسلام فنزل {يا أيها الذين آمنوا كُتِبَ} أي فرض {عَلَيْكُمُ القصاص} وهو عبارة عن المساواة وأصله من قص أثره واقتصه إذا اتبعه ومنه القاص لأنه يتبع
Rivayet edildiğine göre Câhiliye döneminde Arap kabilelerinden iki kabile arasında kan davaları vardı ve birinin diğerine karşı bir üstünlüğü ve gücü bulunmaktaydı. 'Sizin kölenize karşılık hürrümüzü, kadına karşılık erkeğimizi, bire karşılık da ikinizi mutlaka öldüreceğiz' diye yemin ettiler. Allah İslam'ı getirince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular. Bunun üzerine şu ayet nazil oldu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ } “Ey iman edenler! ... farz kılındı”; yani farz kılındı, { عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ } “size kısas”; kısas eşitlikten ibarettir. Aslı ise bir kimsenin izini sürdüğü zaman kullanılan 'kassa eserahû ve'ktassahû' ifadesinden gelir; izleri ve haberleri takip ettiği için vâize/kıssacıya 'kāss' denmesi de bundandır.
الآثار والأخبار {فِي القتلى} جمع قتيل والمعنى فرض عليكم اعتبار المماثلة والمساواة بين القتلى {الحر بِالْحُرِّ} مبتدأ وخبر أي الحر مأخوذ أو مقتول بالحر {والعبد بالعبد والأنثى بالأنثى} وقال الشافعى ﵀ لا يقتل الحر بالعبد لهذا النص وعندنا يجرى القصاص بين الحر والعبد بقوله تعالى {أَنَّ النفس بالنفس} كما بين الذكر والأنثى وبقوله ﵇ المسلمون تتكافأ دماؤهم وبأن التفاضل غير معتبر في الأنفس بدليل أن جماعة لو قتلوا واحداً قتلوا به وبأن تخصيص الحكم بنوع لا ينفيه عن نوع آخر بل يبقى الحكم فيه موقوفاً على ورود دليل آخر وقد ورد كما بينا {فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فاتباع بالمعروف وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بإحسان} قالوا العفو ضد العقوبة يقال عفوت عن فلان إذا صفحت عنه وأعرضت عن أن تعاقبه وهو يتعدى بعن إلى الجاني وإلى الجناية ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُمِ ويعفوا عن السيئات وإذا اجتمعا عدي إلى الأول باللام فتقول عفوت له عن ذنبه ومنه الحديث عفوت لكم عن صدقه الخيل والرقيق وقال الزجاج من عفي له أي من ترك له القتل بالدية وقال الأزهري العفو في اللغة الفضل ومنه يسألونك ماذا ينفقون قل العفو ويقال عفوت لفلان بمال إذا أفضلت له وأعطيته وعفوت له عمالى عليه إذا تركته ومعنى الآية عند الجمهور فمن عفي له من جهة أخيه شيء من العفو على أن الفعل مسند إلى المصدر كما في سير بزيد بعض السير والأخ ولي المقتول وذكر بلفظ الأخوّة بعثاً له على العطف لما بينهما من الجنسية والإسلام ومن هو القاتل المعفو له عما جنى وترك المفعول الآخر استغناء عنه وقيل أقيم له مقام عند والضمير فى له وأخيه لمن وفي إليه للأخ أو للمتبع الدال عليه فاتباع لأن المعنى فليتبع الطالب القاتل
{ فِي الْقَتْلَى } “Öldürülenler hakkında”; 'katîl'in çoğuludur. Manası şudur: Öldürülenler arasında denklik ve eşitliği gözetmek size farz kılındı. { الْحُرُّ بِالْحُرِّ } “Hüre karşı hür”; mübteda ve haberdir; yani hür, hüre karşılık alınır veya öldürülür; { وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى } “köleye karşı köle, kadına karşı kadın”. İmam Şâfiî rahimehullâh bu nass sebebiyle hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğini söylemiştir. Bize (Hanefîlere) göre ise erkek ile kadın arasında olduğu gibi Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” buyruğuyla, Peygamber aleyhisselâm'ın: “Müslümanların kanları birbirine denktir” hadisiyle, canlarda fazlalık ve üstünlüğün geçerli olmamasıyla —nitekim bir topluluk tek bir kişiyi öldürse hepsi ona karşılık öldürülür— ve hükmün bir türe tahsis edilmesinin diğer türden o hükmü nefyetmeyeceği, aksine o türdeki hükmün başka bir delilin gelmesine bağlı kalacağı ve beyan ettiğimiz üzere o delilin de sabit olduğu gerekçeleriyle hür ile köle arasında kısas uygulanır. { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ } “Kimin lehine [öldürülenin] kardeşi tarafından bir şey affedilirse, artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin de] ona güzellikle ödemesi gerekir”. Dediler ki: Af, cezanın zıddıdır; bir kimseyi bağışlayıp cezalandırmaktan vazgeçtiğinde 'afevtü an fulân' denir. Bu fiil hem faile hem de cürme 'an' harf-i cerriyle geçişli olur: { ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affettik” ve { وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ } “ve kötülükleri affeder” ayetlerinde olduğu gibi. İkisi bir arada bulunduğunda ise birinciye lâm ile geçişli olur da 'afevtü lehû an zenbihî' (onun lehine günahını affettim) dersin. “Sizin için atların ve kölelerin zekatını affettim” hadisi de bundandır. ez-Zeccâc demiştir ki: 'Kimin lehine affedilirse', yani diyet karşılığında kimin için öldürülmekten vazgeçilirse demektir. el-Ezherî ise şöyle demiştir: Lügatte af, fazlalıktır (artandır); { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaç fazlasını” ayeti bundandır. Bir kimseye fazladan mal verip bağışladığında 'afevtü li-fulânin bi-mâlin', üzerindeki alacağını bıraktığında ise 'afevtü lehû ammâ lî aleyhi' denilir. Cumhura göre ayetin manası şöyledir: Kimin lehine din kardeşi tarafından aftan bir şey meydana gelirse; fiil, 'sîra bi-Zeydin ba'du's-seyr' terkibinde olduğu gibi mastara isnad edilmiştir. Kardeş ise maktulün velisidir; aralarındaki insanlık ve İslam bağı sebebiyle şefkate teşvik etmek üzere kardeşlik lafzıyla zikredilmiştir. 'Men' (kim) ise cinayetinden vazgeçilen katildir; diğer mef'ûl (ikinci nesne) ihtiyaç duyulmadığı için terk edilmiştir. 'Lehû' ifadesinin 'ınde' (katında) yerine ikame edildiği de söylenmiştir. 'Lehû' ve 'ahîhi'deki zamir 'men'e, 'ileyhi'deki zamir ise kardeşe veya 'fettibâun' lafzının delalet ettiği hak talep edene aittir. Zira mana şudur: Hak sahibi katili,
بالمعروف بأن يطالبه مطالية جميلة وليؤد إليه المطلوب أي القاتل بدل الدم أداء بإحسان بألا يمطله ولا يبخسه وإنما قيل شيء من العفو ليعلم أنه إذا عفا عن بعض الدم أو عفا عنه بعض
örfe uygun şekilde, yani güzellikle talep ederek takip etsin; kendisinden talep edilen maktulün diyeti bedelini katil de ona savsaklamaksızın ve eksiltmeksizin güzellikle bir ödeme ile ödesin. Aftan 'bir şey' denilmesi, kanın bir kısmından vazgeçildiğinde veya
البقرة (١٧٨ _ ١٨١)
Bakara (178-181)
الورثة تم العفو وسقط القصاص ومن فسر عُفى بترك جعل شيء مفعولاً به وكذا من فسره بأعطى يعني أن الولي إذا أعطى له شيء من مال أخيه يعني القاتل بطريق الصلح فليأخذه بمعروف من غير تعنيف وليؤده القاتل إليه بلا تسويف وارتفاع اتباع بأنه خبر مبتدأ مضمر أي فالواجب اتباع {ذلك} الحكم المذكور من العفو وأخذ الدية {تَخْفِيفٌ مّن رَّبّكُمْ وَرَحْمَةٌ} فإنه كان في التوراة القتل لا غير وفي الإنجيل العفو بغير بدل لا غير وأبيح لنا القصاص والعفو وأخذ المال بطريق الصلح توسعة وتيسيراً والآية تدل على أن صاحب الكبيرة مؤمن للوصف بالإيمان بعد وجود القتل ولبقاء الأخوّة الثابتة بالإيمان ولا ستحقاق التخفيف والرحمة {فَمَنِ اعتدى بَعْدَ ذلك} التخفيف فتجاوز ما شرع له من قتل غير القاتل أو القتل بعد أخذ الدية {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} نوع من العذاب شديد الألم فى الاخرة
vârislerin bir kısmı onu affettiğinde affın tamamlanıp kısasın düşeceğinin bilinmesi içindir. 'Ufiye' fiilini 'terk edildi' (bırakıldı) diye tefsir edenler 'şey' lafzını mef'ûlün bih kılmışlardır; 'verildi' diye tefsir edenler de böyledir; yani veliye, kardeşi olan katilin malından sulh yoluyla bir şey verildiğinde onu sertlik göstermeksizin örfe uygun şekilde alsın, katil de onu geciktirmeksizin ödesin. 'İttibâ'' kelimesinin merfû oluşu gizli bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani: Vacip olan şey uymaktır. { ذَلِكَ } “Bu”; aftan ve diyet almaktan ibaret olan zikredilen hüküm; { تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir”. Zira Tevrat'ta sadece öldürme vardı, İncil'de ise bedelsiz sadece af vardı; bize ise bir genişlik ve kolaylık olarak kısas, af ve sulh yoluyla mal alma mubah kılınmıştır. Bu ayet, büyük günah işleyenin mümin olduğuna delalet eder; çünkü öldürme fiili gerçekleştikten sonra bile iman ile nitelenmiştir, iman ile sabit olan kardeşlik baki kalmıştır ve hafifletme ile rahmete müstahak kılınmıştır. { فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ } “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa”; bu hafifletmeden sonra katilden başkasını öldürmek veya diyeti aldıktan sonra öldürmek suretiyle meşru kılınan sınırı aşarsa; { فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “onun için acı verici bir azap vardır”; ahirette şiddetli elem veren bir azap çeşidi vardır.
وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)
{ وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Kısasta sizin için hayat vardır, ey akıl sahipleri! Umulur ki sakınırsınız.” (179)
{وَلَكُمْ فِي القصاص حياة} كلام فصيح لما فيه من الغرابة إذ القصاص قتل وتفويت للحياة وقد جعل ظرفاً للحياة وفي تعريف القصاص وتنكير الحياة بلاغة بينة لأن المعنى ولكم في هذا الجنس من الحكم الذي هو اختصاص حياة عظيمة لمنعه عما كانوا عليه من قتل الجماعة بواحد متى اقتدروا فكان القصاص حياة وأي حياة أو نوع من الحياة وهي الحياة الحاصلة بالارتداع عن القتل لوقوع العلم بالقصاص من القاتل لأنه إذا هم بالقتل فتذكر الاقتصاص ارتدع فسلم صاحبه من القتل وهو من القود فكان شرع القصاص سبب حياة نفسين {يا أولي الألباب} يا ذوى العقل {لعلكم تتقون} القتل حذرا من القصاص
{ وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır”; içindeki harikuladelik sebebiyle pek fasih bir sözdür; zira kısas bir öldürme ve hayatı yok etmedir, ancak burada hayat için bir zarf (kap/kaynak) kılınmıştır. Kısas kelimesinin marife (belirli), hayat kelimesinin ise nekire (belirsiz) kılınmasında apaçık bir belagat vardır; zira mana şöyledir: Kısastan ibaret olan bu hüküm türünde sizin için büyük bir hayat vardır; çünkü kısas, güç yetirdiklerinde bir kişiye karşılık bir topluluğu öldürmek şeklinde sürdürdükleri Câhiliye adetini engeller. Dolayısıyla kısas bir hayattır, hem de nasıl bir hayat! Yahut kısastan ötürü meydana gelen bir hayat türüdür ki o da katilin kendisinden kısas yapılacağını bilmesiyle öldürmekten vazgeçmesi sayesinde gerçekleşen hayattır. Çünkü o, öldürmeye yeltendiğinde kısas olunacağını hatırlayıp vazgeçer; böylece hem hedef aldığı kimse öldürülmekten kurtulur hem de kendisi kısastan kurtulur. Dolayısıyla kısasın meşru kılınması iki canın hayat bulmasına sebep olmuştur. { يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “ey akıl sahipleri!”; ey akıl ehli; { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız”; kısas korkusuyla öldürmekten sakınırsınız.
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana-babaya ve akrabalara örfe uygun olarak vasiyette bulunması, takva sahipleri üzerine bir hak olarak farz kılındı.” (180)
{كتب} فرض {عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الموت} أي إذا دنا منه فظهرت أمارته {إِن تَرَكَ خَيْرًا} مالاً كثيراً لما روي عن علي رضى الله عنه إن مولى له أراد أن يوصي وله سبعمائة فمنعه وقال قال الله تعالى {إن ترك خيراً} والخير هو المال الكثير وليس لك مال وفاعل كتب {الوصية للوالدين والأقربين} وكانت للوارث في بدء الإسلام فنسخت بآية المواريث كما بيناه في شرح المنار وقيل هي غير منسوخة لأنها نزلت في حق من ليس بوارث بسبب الكفر لأنهم كانوا حديثي عهد بالإسلام يسلم الرجل ولا يسلم أبواه وقرائبه والإسلام قطع الإرث فشرعت الوصية فيما بينهم قضاء الحق القرابة ندباً وعلى هذا لا يراد بكتب فرض {بالمعروف} بالعدل وهو أن لا يوصي للغني ويدع الفقير ولا يتجاوز الثلث {حَقّاً} مصدر مؤكد أي حق ذلك حقاً {عَلَى المتقين} على الذين يتقون الشرك
{ كُتِبَ } “farz kılındı”; farz kılındı; { عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } “Birinize ölüm geldiği zaman”; yani ölüm yaklaşıp alametleri belirdiği zaman; { إِنْ تَرَكَ خَيْرًا } “eğer bir hayır bırakacaksa”; çok mal [bırakacaksa]. Nitekim Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, yedi yüz [dirhem] malı olan bir azatlısı vasiyet etmek istemiş, o ise engel olup şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { إِنْ تَرَكَ خَيْرًا } “eğer bir hayır bırakacaksa” buyurmuştur, hayır ise çok maldır; senin ise [çok] malın yoktur. 'Kütibe' fiilinin faili { الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “ana-babaya ve akrabalara vasiyette bulunması” ifadesidir. Bu vasiyet İslam'ın başlangıcında vâris olan içindi; ardından Şerhu'l-Menâr'da beyan ettiğimiz üzere miras ayetiyle neshedildi. Hükmün neshedilmediği de söylenmiştir; zira küfür sebebiyle vâris olamayan kimseler hakkında nazil olmuştur; çünkü onlar yeni Müslüman olmuşlardı, kişi Müslüman oluyor ancak ana-babası ve akrabaları Müslüman olmuyordu, İslam ise mirası kesmişti; bundan dolayı akrabalık hakkını yerine getirmek üzere müstehap (mendup) olarak aralarında vasiyet meşru kılındı. Bu görüşe göre 'kütibe' lafzıyla farz kılınma murad edilmemiştir. { بِالْمَعْرُوفِ } “örfe uygun olarak”; adaletle; bu da zengine vasiyet edip fakiri bırakmaması ve üçte biri aşmamasıdır. { حَقًّا } “bir hak olarak”; tekit edici mastardır, yani: Bu kesinlikle hak oldu; { عَلَى الْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri üzerine”; şirkten sakınanlar üzerine.
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١)
{ فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Kim onu işittikten sonra değiştirirse, onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (181)
{فَمَن بَدَّلَهُ} فمن غير الإيصاء عن وجهه إن كان موافقاً للشرع من الأوصياء والشهود {بعد ما سمعه} أى الإيصاء
{ فَمَنْ بَدَّلَهُ } “Kim onu ... değiştirirse”; vasîlerden ve şahitlerden kim şeriata uygun olan vasiyeti asıl şeklinden saptırıp değiştirirse; { بَعْدَمَا سَمِعَهُ } “onu işittikten sonra”; yani vasiyeti [işittikten sonra];
البقرة (١٨١ _ ١٨٤)
Bakara (181-184)
{فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الذين يُبَدّلُونَهُ} فما إثم التبديل إلا على مبدليه دون غيرهم من الموصي والموصى له لأنهما بريئان من الحيف {إن الله سميع} لقول الموصى {عليم} يجور المبدل
{ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ } “onun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir”; değiştirmenin günahı vasiyet eden ve lehine vasiyet edilen başkalarına değil, sadece onu değiştirenlere aittir; çünkü o ikisi haksızlıktan uzaktır. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”; vasiyet edenin sözünü [işitendir]; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; değiştirenin haksızlığını [bilendir].
فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)
{ فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Kim vasiyet edenin bir haksızlığa meyletmesinden veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (182)
{فَمَنْ خَافَ} علم وهذا شائع في كلامهم يقولون أخاف أن ترسل السماء ويريدون الظن الغالب الجاري مجرى العلم {مِن مُّوصٍ} موصّ كوفي غير حفص {جَنَفًا} ميلاً عن الحق بالخطإ في الوصية {أَوْ إِثْماً} تعمداً للحيف {فأصلح بينهم} بين الموصى لهم وهم الولدان والأجر اقربون بإئهم على طريق الشرع {فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ} حينئذ لأن تبديله تبديل باطل إلى حق ذكر من يبدل بالباطل ثم من يبدل بالحق ليعلم أن كل تبديل لا يؤثم
{ فَمَنْ خَافَ } “Kim ... endişe edip de”; bildi [anlamındadır]. Bu onların kelamında yaygındır; 'Göğün yağmur göndermesinden korkarım' derler ve ilim yerine geçen galip zannı kastederler. { مِنْ مُوصٍ } “vasiyet edenin”; Hafs hariç Kûfeliler şeddeli olarak (mûvassın) okumuşlardır. { جَنَفًا } “bir haksızlığa meyletmesinden”; vasiyette hata yoluyla haktan sapmasından; { أَوْ إِثْمًا } “veya bir günaha girmesinden”; kasten haksızlık yapmasından; { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “aralarını düzeltirse”; lehlerine vasiyet edilenler —yani ana-baba ve akrabalar— arasında onları şeriat çizgisine getirerek ıslah ederse; { فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “ona hiçbir günah yoktur”; işte o zaman [günah yoktur], çünkü onun değiştirmesi batılı hakka dönüştürmedir. Her değiştirmenin günah olmadığının bilinmesi için önce batıl ile değiştiren, ardından hak ile değiştiren zikredilmiştir.
وقيل هذا في حال حياة الموصي أي فمن حضر وصيته فرآه على خلاف الشرع فنهاه عن ذلك وحمله على الصلاح فلا إثم على هذا الموصي بما قال أولاً {إِنَّ الله غفور رحيم}
Bunun vasiyet edenin hayatı esnasında olduğu da söylenmiştir; yani kim onun vasiyetinde hazır bulunup da şeriata aykırı olduğunu görür ve onu bundan menederek doğru olana yönlendirirse, önceden söylediği şeyden ötürü bu vasiyet edene bir günah yoktur. { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi, sakınasınız diye size de oruç farz kılındı.” (183)
{يا أيها الذين آمنوا كُتِبَ} أي فرض {عَلَيْكُمُ الصيام} هو مصدر صام والمراد صيام شهر رمضان {كَمَا كُتِبَ} أي كتابة مثل ما كتب فهو صفة مصدر محذوف {عَلَى الذين مِن قَبْلِكُمْ} على الأنبياء والأمم من لدن آدم ﵇ إلى عهدكم فهو عبادة قديمة والتشبيه باعتبار أن كل أحد له صوم أيام أي أنتم متعبدون بالصيام في أيام كما تعبد من كان قبلكم {لعلكم تتقون} الماصى بالصيام لأن الصيام أظلف لنفسه وأردع لها من مواقعة السواء أو لعلكم تنتظمون في زمرة المتقين إذ الصوم شعارهم
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ } “Ey iman edenler! ... farz kılındı”; yani farz kılındı; { عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ } “size de oruç”; bu kelime sâme fiilinin mastarıdır, kastedilen ise Ramazan ayı orucudur. { كَمَا كُتِبَ } “sizden öncekilere farz kılındığı gibi”; yani yazıldığı gibi bir yazılışla [farz kılındı]; bu ifade mahzuf bir mastarın sıfatıdır. { عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden öncekilere”; Âdem aleyhisselâm'dan sizin devrinize kadar gelen peygamberlere ve ümmetlere [farz kılındığı gibi]. Dolayısıyla o, kadim bir ibadettir. Benzetme, herkesin belirli günlerde oruç tutması itibarıyladır; yani sizden öncekiler ibadetle mükellef kılındığı gibi siz de belirli günlerde oruç tutmakla mükellef kılındınız. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “sakınasınız diye”; oruç sayesinde günahlardan [sakınasınız diye]. Çünkü oruç nefsi daha çok dizginler ve onu kötülükleri işlemekten daha çok alıkoyar; yahut da oruç onların şiarı olduğu için takva sahipleri zümresine giresiniz diye.
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)
{ أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Sayılı günlerdir. Sizden kim hasta yahut yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Ona gücü yetenlerin ise bir yoksulu doyuracak fidye vermesi gerekir. Kim gönülden bir hayır yaparsa bu kendisi için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.” (184)
وانتصاب {أَيَّامًا} بالصيام أي كتب عليكم أن تصوموا اباما {معدودات} موقتات بعدد معلوم أي قلائل وأصله أن المال القليل يقدر بالعدد لا الكثير {فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا} يخاف من الصوم زيادة المرض {أَوْ على سَفَرٍ} أو راكب سفر {فَعِدَّةٌ} فعليه عدة أي فأفطر فعليه صيام عدد أيام فطره والعدة بمعنى المعدود أي أمر أن يصوم أياماً معدودة مكانها {مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} سوى أيام مرضه وسفره وأخر لا ينصرف للوصف والعدل عن الألف واللام لأن لأصل في فعلى صفة أن تستعمل في الجمع بالألف واللام كالكبرى والكبر والصغرى الصغر {وَعَلَى الذين يُطِيقُونَهُ} وعلى المطيقين للصيام الذين لاعذرلهم إن أفطروا {فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ} نصف صاع من بر أو صاع من غيره فطعام بدل من فدية طعام مساكين مدني وابن ذكوان وكان ذلك في بدء الإسلام فرض عليهم الصوم
{ أَيَّامًا } “günlerdir” kelimesinin nasb hali oruç fiiline bağlıdır; yani 'üzerinize sayılı günlerde oruç tutmanız farz kılındı' demektir. { مَعْدُودَاتٍ } “sayılı”; belirli bir sayıyla vakitleri tayin edilmiş, yani az günlerdir. Bunun aslı şudur ki, az mal çok olanın aksine sayıyla takdir edilir. { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا } “Sizden kim hasta ... olursa”; oruçtan dolayı hastalığının artmasından korkarsa; { أَوْ عَلَى سَفَرٍ } “yahut yolculukta”; yahut bir yolculuk halinde bulunursa; { فَعِدَّةٌ } “tutamadığı günler sayısınca”; onun üzerine bir sayı [ödevi] vardır; yani orucunu açarsa, oruç tutmadığı günlerin sayısı kadar oruç tutması gerekir. 'Iddeh (عدّة) kelimesi ma'dûd (sayılan) anlamındadır; yani onların yerine sayılı günlerde oruç tutması emredilmiştir. { مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “diğer günlerde”; hastalık ve yolculuk günlerinin dışında [günlerde]. Uhar (أُخَرُ) kelimesi sıfat olması ve elif-lamdan udûl (sapma) sebebiyle gayri munsarıftır; çünkü sıfat olan fu'lâ vezninin aslı, çoğulda el-Kübrâ/el-Kuber ve es-Suğrâ/es-Suğar örneklerinde olduğu gibi elif-lam ile kullanılmasıdır. { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona gücü yetenlerin ise”; oruç tutmaya güçleri yetip de bir mazeretleri bulunmadığı halde oruç tutmayanların üzerine [şudur]: { فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ } “bir yoksulu doyuracak fidye vermesi gerekir”; buğdaydan yarım sâ' yahut başka şeyden bir sâ'dır. Taâmü kelimesi fidyetün kelimesinden bedeldir; Medineliler ve İbn Zekvân ise { طَعَامِ مَسَاكِينَ } şeklinde okumuşlardır. Bu durum İslâm'ın başlangıcındaydı; onlara oruç farz kılınmıştı,
ولم يتعودوه فاشتد عليهم فرخص لهم في الإفطار والفدية ثم نسخ التخيير بقوله فمن شهد منكم الشهر فليصمه ولهذا كرر قوله فمن كان منكم مريضاً أو على سفر لأنه لما كان
ancak oruca alışık olmadıkları için bu onlara ağır geldi; bu sebeple oruç açma ve fidye verme konusunda onlara ruhsat tanındı. Daha sonra bu muhayyerlik { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun” buyruğu ile neshedildi. İşte bu yüzden { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ } “Sizden kim hasta yahut yolculukta olursa” buyruğu tekrar edilmiştir; zira bu hüküm
البقرة (١٨٤ _ ١٨٥)
Bakara (184-185)
مذكوراً مع المنسوخ ذكر مع الناسخ ليدل على بقاء هذا الحكم وقيل معناه لا يطيقونه فأضمر لا لقراءة حفصة كذلك وعلى هذا لا يكون منسوخاً {فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا} فزاد على مقدار الفدية {فهو خيرٌ لّه} فالتطوع أو الخير خير له يطوع بمعنى يتطوع حمزة وعلي {وَأَن تَصُومُواْ} أيها المطيقون {خَيْرٌ لَّكُمْ} من الفدية وتطوع الخير وهذا في الابتداء وقيل وأن تصوموا في السفر والمرض خير لكم لأنه أشق عليكم {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} شرط محذوف الجواب
mensuh olanla birlikte zikredilmişken, bu hükmün devam ettiğini göstermek için nasih olanla birlikte de zikredilmiştir. Bir görüşe göre anlamı: 'ona güç yetiremeyenler' demektir; Hafsa'nın bu şekildeki kıraatinden dolayı değil (لَا) edatı gizlenmiştir; bu görüşe göre ayet mensuh olmaz. { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا } “Kim gönülden bir hayır yaparsa”; yani fidye miktarını artırırsa; { فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “bu kendisi için daha hayırlıdır”; o fazladan yapılan hayır kendisi için daha hayırlıdır. Hamza ve Ali [el-Kisâî] yettavva'u (يتطوّع) anlamında yattawwa' (يطّوّع) şeklinde okumuşlardır. { وَأَنْ تَصُومُوا } “oruç tutmanız”; ey oruca gücü yetenler! { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; fidye vermekten ve fazladan hayır yapmaktan [daha hayırlıdır]. Bu [hüküm] başlangıçta idi. Bir görüşe göre de: Yolculukta ve hastalıkta oruç tutmanız -size daha meşakkatli olduğu için- sizin için daha hayırlıdır. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz”; cevabı mahzuf bir şart cümlesidir.
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)
{ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “O Ramazan ayıdır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hidayeti ve hak ile batılı ayıran apaçık delilleri içeren Kur'an onda indirilmiştir. Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun. Kim de hasta yahut yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez. Bir de sayıyı tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah'ı yüceltmenizi ve şükretmenizi ister.” (185)
{شَهْرُ رَمَضَانَ} مبتدأ خبره {الذى أُنزِلَ فِيهِ القرآن} أى ابتدى فيه إنزاله وكان ذلك في ليلة القدر أو أنزل في شأنه القرآن وهو قوله تعالى {كتب عليكم الصيام} وهو بدل من الصيام أو خبر مبتدأ محذوف أي هو شهر والرمضان مصدر رمض إذا احترق من الرمضاء فأضيف إليه الشهر وجعل علماً ومنع الصرف للتعريف والألف والنون وسموه بذلك لارتماضهم فيه من حر الجوع ومقاساة شدته ولأنهم سموا الشهور بالأزمنة التي وقعت فيها فوافق هذا الشهر أيام رمض الحر فإن قلت ما وجه ما جاء في الحديث من صام رمضان إيماناً واحتساباً من أن التسمية واقعة مع المضاف والمضاف إليه جميعا قلت هو من باب الحذف لا من الإلباس القران حيث كان غير مهموز مكي وانتصب {هُدًى لّلنَّاسِ وبينات مِّنَ الهدى والفرقان} على الحال أي أنزل وهو هداية للناس إلى الحق وهو آيات واضحات مكشوفات مما يهدي إلى الحق ويفرق بين الحق
{ شَهْرُ رَمَضَانَ } “Ramazan ayı”; mübtedadır, haberi ise { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Kur'an onda indirilmiştir” cümlesidir; yani onun indirilmesine bu ayda başlanmıştır ve bu da Kadir gecesinde olmuştur. Yahut [anlamı şudur]: Hakkında Kur'an indirilen aydır ki o da Yüce Allah'ın { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ } “Size oruç farz kılındı” buyruğudur. Bu kelime es-Sıyâm kelimesinden bedeldir yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o, [Ramazan] ayıdır' takdirindedir. Er-Ramadân, güneşin şiddetli sıcağından (ramdâ) yanmak anlamına gelen ramad (رَمَض) kökünden mastardır. Ay kelimesi ona izafe edilmiş ve özel isim kılınmıştır; belirlilik ve elif-nun fazlalığı sebebiyle gayri munsarıftır. Açlığın hararetinden ötürü onda yanıp yakıldıkları ve onun meşakkatine katlandıkları için yahut ayları meydana geldikleri zamanlarla isimlendirdikleri ve bu ay da şiddetli sıcak günlerine denk geldiği için ona bu ismi vermişlerdir. Eğer: Hadiste geçen 'Kim inanarak ve sevabını umarak Ramazan'ı oruçla geçirirse...' ifadesinde isimlendirmenin hem muzaf hem muzafun ileyhe birlikte vaki olmasının izahı nedir? dersen, derim ki: Bu, iltibas türünden değil hazif türündendir. Mekkî kıraatinde 'Kur'an' kelimesi her yerde hemzesizdir. { هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ } “insanlara doğru yolu gösteren, hidayeti ve hak ile batılı ayıran apaçık delilleri içeren” ifadesi hal olarak nasb kılınmıştır; yani insanları hakka iletici, hakka ulaştıran ve hak ile batılı birbirinden ayıran açık ve aşikâr ayetler halinde indirilmiştir.
والباطل ذكر أولاً أنه هدى ثم ذكر أنه بينات من جملة ما هدى به الله وفرق بين الحق والباطل من وحيه وكتبه السماوية الهادية الفارقة بين الهدى والضلال {فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ} فمن كان شاهداً أي حاضراً مقيماً غير مسافر في الشهر فليصم فيه ولا يفطر والشهر منصوب على الظرف وكذا الهاء في ليصمه ولا يكون مفعولاً به لأن المقيم والمسافر كلاهما شاهدان للشهر {وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ على سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ} فعدة مبتدأ والخبر محذوف أي فعليه عدة أي صوم عدة {يُرِيدُ الله بِكُمُ اليسر} حيث أباح الفطر بالسفر والمرض {وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ العسر} ومن فرض الفطر على المريض والمسافر حتى لو صاما تجب عليهما الإعادة فقد عدل عن موجب هذا {وَلِتُكْمِلُواْ العدة} عدة ما أفطرتم بالقضاء إذا زال المرض والسفر والفعل المعلل محذوف مدلول عليه بما سبق تقديره لتعلموا ولتكملوا العدة {وَلِتُكَبّرُواْ الله على مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} شرع ذلك يعني جملة ماذكر من أمر الشاهد بصوم الشهر وأمر المرخص له بمراعاة
Önce onun hidayet olduğunu, ardından da hidayet ve dalaleti birbirinden ayıran semavi kitapları ve vahyi arasından Allah'ın kendisiyle hidayete erdirdiği ve hak ile batılı ayırdığı şeylerin açık delilleri olduğunu zikretmiştir. { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun”; sizden kim o ayda şahit, yani hazır, mukim olup yolcu olmazsa onda oruç tutsun ve orucunu açmasın. Ay kelimesi zarf olarak mansubdur, { فَلْيَصُمْهُ } ifadesindeki zamir de böyledir; mef'ûlün bih olamaz çünkü mukim de yolcu da her ikisi de ayı müşahede etmektedirler. { وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Kim de hasta yahut yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde [tutsun]”; 'Iddeh kelimesi mübtedadır, haberi mahzuftur; yani 'onun üzerine bir sayı [ödevi]', yani o sayı kadar oruç tutma borcu vardır. { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister”; zira yolculuk ve hastalık sebebiyle oruç açmayı mubah kılmıştır. { وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “zorluk istemez”; hasta ve yolcuya oruç açmayı farz kılıp hatta oruç tutsalar dahi iade etmelerini gerekli gören kimse, bu ayetin gereğinden sapmıştır. { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Bir de sayıyı tamamlamanızı [ister]”; hastalık ve yolculuk sona erdiğinde kaza ederek oruç tutmadığınız günlerin sayısını tamamlamanız için [böyle yapmıştır]. Gerekçelendirilen fiil mahzuftur ve önceki ifadelerle delalet edilmiştir; takdiri: 'bilesiniz ve sayıyı tamamlayasınız diye' şeklindedir. { وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah'ı yüceltmenizi ve şükretmenizi ister”; bunu meşru kılmıştır; yani mukim olan kimseye ayı oruçla geçirme emri, ruhsat verilen kimseye tutamadığı günlerin
البقرة (١٨٦ _ ١٨٧)
Bakara (186-187)
عدة ما أفطر فيه ومن الترخيص في إباحة الفطر فقوله لتكملوا علة الأمر بمراعاة العدة ولتكبروا علة ما علم من كيفية القضاء والخروج من عهدة الفطر ولعلكم تشكرون علة الترخيص وهذا نوع من اللف اللطيف المسلك وعدي التكبير بعلى لتضمنه معنى الحمد كأنه قيل لتكبروا الله أي لتعظموه حامدين على ما هداكم إليه ولتكملوا بالتشديد أبو بكر
sayısını gözetme emri ve oruç açmanın mubah kılınmasındaki ruhsat gibi zikredilenlerin tamamını [meşru kılmıştır]. { وَلِتُكْمِلُوا } ifadesi sayıyı gözetme emrinin illetidir; { وَلِتُكَبِّرُوا } ifadesi kaza etmenin keyfiyetini ve oruç açma sorumluluğundan kurtulmayı öğretmenin illetidir; { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } ifadesi ise ruhsat tanımanın illetidir. Bu, incelikli bir leff ü neşr türüdür. Tekbir fiili hamd manasını içerdiği için 'alâ harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; sanki şöyle denilmiştir: 'Sizi ilettiği doğru yoldan ötürü O'na hamdederek Allah'ı yüceltmeniz, O'nu büyük tanımanız için.' Ebû Bekr şeddeli olarak ve litukemmilû (وَلِتُكَمِّلُوا) okumuştur.
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)
{ وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle]: Ben şüphesiz çok yakınım. Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm. O halde onlar da benim davetime uysunlar ve bana inansınlar ki doğru yolu bulabilsinler.” (186)
ولما قال اعرابى لرسول الله ﷺ أقريب ربنا فنناجيه أم بعيد فنناديه نزل {وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنّي فَإِنّي قَرِيبٌ} علماً وإجابة لتعاليه عن القرب
Bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Rabbimiz yakın mıdır ki O'na fısıltıyla yakaralım, yoksa uzak mıdır ki O'na yüksek sesle nida edelim?' dediğinde şu ayet indi: { وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Kullarım sana beni sorduklarında [söyle]: Ben şüphesiz çok yakınım”; ilim ve icabet bakımından [yakınım]; çünkü O, mekân bakımından yakın
مكاناً {أُجِيبُ دَعْوَةَ الداع إِذَا دَعَانِ} الداعي دعاني في الحالين سهل ويعقوب ووافقهما أبو عمرو ونافع غير قالون في الوصل غيرهم بغير ياء في الحالين ثم إجابة الدعاء وعد صدق من الله لا خلف فيه غير أن إجابة الدعوة تخالف قضاء الحاجة فإجابة الدعوة أن يقول العبد يا رب فيقول الله لبيك عبدي وهذا أمر موعود موجود لكل مؤمن وقضاء الحاجة إعطاء المراد وذا قد يكون ناجزاً وقد يكون بعد مدة وقد يكون في الآخرة وقد تكون الخيرة له في غيره {فَلْيَسْتَجِيبُواْ لِى} إذا دعوتهم للإيمان والطاعة كما أني أجيبهم إذا دعوني لحوائجهم {وَلْيُؤْمِنُواْ بي} واللام فيها للأمر {لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ} ليكونوا على رجاء من إصابة الرشد وهو ضد الغي
olmaktan münezzehtir. { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ } “Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm”; Sehl ve Ya'kûb her iki halde de (vakıf ve vasılda) ed-Dâ'î ve de'ânî şeklinde [yâ ile] okumuşlar; Ebû Amr ile Kâlûn hariç Nâfi' de vasıl halinde onlara muvafakat etmişlerdir. Diğerleri ise her iki halde de yâ harfi olmadan okumuşlardır. Duaya icabet etmek Allah'tan asla dönülmeyecek doğru bir vaattir. Ancak duaya icabet etmek ihtiyacın giderilmesinden farklıdır; duaya icabet etmek kulun 'Yâ Rabbî' demesi, Allah'ın da 'Lebbeyk ey kulum' buyurmasıdır. Bu, her mümin için vaat edilmiş ve gerçekleşen bir durumdur. İhtiyacın giderilmesi ise murat edilenin verilmesidir; bu bazen peşin olur, bazen bir süre sonra olur, bazen ahirette olur ve bazen de kulun hayrı onun dışındaki bir şeyde olabilir. { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde onlar da benim davetime uysunlar”; onlar benden ihtiyaçlarını istediklerinde kendilerine karşılık verdiğim gibi, ben onları imana ve itaate çağırdığımda onlar da bana icabet etsinler. { وَلْيُؤْمِنُوا بِي } “ve bana inansınlar”; buradaki lâm emir lâmıdır. { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “ki doğru yolu bulabilsinler”; azgınlığın zıddı olan doğru yolu bulma ümidinde olsunlar diye.
أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)
{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için bir örtü, siz de onlar için bir örtüsünüz. Allah sizin kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlarla birleşin ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Şafağın beyaz ipliği siyah iplikten sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için; sonra orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada kadınlarınızla birleşmeyin. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, sakınsınlar diye insanlara ayetlerini böylece açıklar.” (187)
كان الرجل إذا أمسى حل له الأكل والشرب والجماع إلى أن يصلي العشاء الآخرة أو يرقد فإذا صلاها أو رقد ولم يفطر حرم عليه الطعام والشراب والنساء إلى القابلة ثم إن عمر رضى الله عنه واقع أهله بعد صلاة العشاء الآخرة فلما اغتسل أخذ يبكي ويلوم نفسه فأتى النبي ﵇ وأخبره بما فعل فقال ﵇ ما كنت جديراً بذلك فنزل {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصيام الرفث} إي الجماع {إلى نسائكم} عدى بالى لتضمنه معنى الإفضاء وإنما كنى عنه بلفظ الرفث الدال على معنى القبح ولم يقل الإفضاء إلى نسائكم استقباحاً لما وجد منهم قبل الإباحة كما سماه اختياناً لأنفسهم ولما كان الرجل والمرأة يعتنقان ويشتمل كل واحد منهما على صاحبه في عناقه شبه باللباس المشتمل عليه بقوله تعالى {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ} وقيل لباس أي ستر عن الحرام وهن لباس لكم استئناف كالبيان لسبب الإحلال وهو أنه إذا كانت بينكم وبينهن مثل هذه المخ الطة والملابسة قل صبركم عنهن وصعب عليكم اجتنابهن فلذا رخص لكم في مباشرتهن {عَلِمَ الله أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ} تظلمونها بالجماع وتنقصونها حظها من الخير والاختيان من الخيانة كالاكتساب من الكسب فيه زيادة وشدة {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} حين تبتم مما ارتكبتم من المحظور {وَعَفَا عنكم} ما فعلتم قبل الرخصة {فالآن باشروهن} جامعوهن في ليالي الصوم وهو أمر إباحة وسميت المجامعه مباشرة لالتصاق بشرتيهما
Kişi akşam olduğunda yatsı namazını kılıncaya veya uyuyuncaya kadar yemesi, içmesi ve cinsel ilişkide bulunması helal olurdu. Yatsı namazını kıldığında veya iftar etmeden uyuduğunda ise ertesi güne kadar yiyecek, içecek ve kadınlar ona haram kılınırdı. Sonra Ömer radıyallâhu anh yatsı namazından sonra eşiyle cinsel ilişkide bulundu. Gusledince ağlamaya ve kendini kınamaya başladı. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm'a gelerek yaptığını ona haber verdi. [Peygamber] aleyhisselâm: "Sen bunu yapacak kimse değildin" buyurdu. Bunun üzerine: {أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصيام الرفث} “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak (cinsel ilişki) size helal kılındı.” ayeti indi; yani cinsel ilişki [helal kılındı]. {إلى نسائكم} “Kadınlarınıza” ifadesi, başbaşa kalma/ulaşma (ifdâ) anlamını içerdiği için 'ilâ' (إلى) harf-i cerri ile müteaddî kılınmıştır. İbâhadan (helal kılınmadan) önce kendilerinden sadır olan fiili çirkin görmek adına "kadınlarınıza ulaşmak" demeyip, çirkinlik manasına delalet eden 'rafez' (الرفث) lafzıyla kinaye yapmıştır; nitekim bunu [aynı sebeple] kendilerine hıyanet olarak da isimlendirmiştir. Erkek ile kadın birbirine sarıldığında ve sarılma esnasında her biri diğerini bütünüyle örttüğünde, Allah Teâlâ'nın: {هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ} “Onlar sizin için bir örtü (elbise), siz de onlar için bir örtüsünüz.” kavliyle insanı örten elbiseye benzetilmiştir. 'Elbise'nin, haramdan koruyan örtü manasında olduğu da söylenmiştir. 'Onlar sizin için bir elbisedir' ifadesi, helal kılınma sebebini açıklayan bir istînâf (yeni başlangıç) cümlesi gibidir. O da şudur: Sizinle onlar arasında bu derece bir kaynaşma ve iç içelik varken, onlara karşı sabrınız azalır ve onlardan sakınmanız size zor gelir. Bu yüzden onlarla birleşmenize ruhsat tanındı. {عَلِمَ الله أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتانُونَ أَنفُسَكُمْ} “Allah, sizin nefislerinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi”; yani cinsel ilişkide bulunarak [nefislerinize] zulmediyor ve onun hayırdan olan payını eksiltiyordunuz. İhtiyân (اختيان), 'hıyânet' kökünden gelir; tıpkı iktisâbın 'kesb'den türemesi gibi onda bir fazlalık ve şiddet [anlamı] vardır. {فَتَابَ عَلَيْكُمْ} “Bunun üzerine tevbelerinizi kabul etti”; işlediğiniz yasaktan dolayı tevbe ettiğinizde, {وَعَفَا عنكم} “ve sizi affetti”; ruhsattan önce yaptıklarınızı [bağışladı]. {فالآن باشروهن} “Artık şimdi onlarla birleşin”; oruç gecelerinde onlarla cinsel ilişkide bulunun. Bu bir ibâha (mubah kılma) emridir. İki tarafın ciltleri (tenleri) birbirine temas ettiği için cinsel ilişkiye 'mübâşeret' adı verilmiştir.
البقرة (١٨٧ _ ١٨٨)
Bakara (187-188)
{وابتغوا مَا كَتَبَ الله لَكُمْ} واطلبوا ما قسم الله لكم وأثبت في اللوح من الولد بالمباشرة أى لا تباشروالقضاء الشهوة وحدها ولكن لابتغاء ما وضع الله له النكاح من التناسل أو وابتغوا المحل الذي كتبه الله لكم وحلله دون ما لم يكتب لكم من المحل المحرم {وَكُلُواْ واشربوا حتى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الخيط الأبيض} هو أول ما يبدو من الفجر المعترض في الأفق كالخيط الممدود {مِنَ الخيط الأسود} وهو ما يمتد من سواد الليل شبهاً بخيطين أبيص وأسوج لامتدادهما {مِنَ الفجر} بيان أن الخيط الأبيض من الفجر لا من غيره واكتفى به عن بيان الخيط الأسود لأن بيان أحدهما بيان للآخر أو من للتبعيض لأنه بعض الفجر وأوله وقوله من الفجر أخرجه من باب الاستعارة وصيره تشبيهاً بليغاً كما أن قولك رأيت أسد امجازا فاذا ازدت من فلان رجع تشبيها وعن عدى بن حاتم قال عمدت إلى عقالين أبيض وأسود فجعلتهما تحت وسادتى فنظرت الهيما فلم يتبين لي الأبيض من الأسود فأخبرت النبي ﵇ بذلك فقال إنك لعريض القفا أي سليم القلب لأنه مما يستدل به على بلاهة الرجل وقلة فطنته إنما ذلك بياض النهار وسواد الليل وفي قوله {ثم أتموا الصيام إلى الليل} أى الكف عن هذه الأشياء وفيه دليل على جدواز النية بالنهار في صوم رمضان وعلى جواز تأخير الغسل إلى الفجر وعلى نفي الوصال وعلى وجوب الكفارة في الأكل
{ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin”; mübaşeret ile Allah'ın sizin için taksim ettiği ve Levh-i Mahfuz'da tespit ettiği çocuğu talep edin; yani sadece şehveti tatmin etmek için değil, Allah'ın nikahı kendisine vesile kıldığı neslin devamını aramak için birleşin; yahut haram kılınan ve sizin için takdir edilmeyen yerden sakınıp Allah'ın sizin için takdir edip helal kıldığı yeri talep edin. { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ } “Şafağın beyaz ipliği ... sizin için ayırt edilinceye kadar yiyin, için”; ufukta uzatılmış bir ip gibi enlemesine beliren ilk fecirdir. { مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } “siyah iplikten”; gecenin karanlığından uzayıp giden şeydir; uzamaları sebebiyle biri beyaz diğeri siyah iki ipe benzetilmişlerdir. { مِنَ الْفَجْرِ } “Şafağın”; beyaz ipliğin başka bir şeyden değil, fecirden olduğunu beyandır. Birinin açıklanması diğerinin de açıklanması demek olduğundan siyah ipliğin ayrıca açıklanmasıyla yetinilmiştir; yahut min edatı teb'îz (kısmiyet) içindir, çünkü o fecrin bir parçası ve ilk kısmıdır. { مِنَ الْفَجْرِ } buyruğu ifadeyi istiare olmaktan çıkarıp beliğ bir teşbihe dönüştürmüştür; tıpkı 'aslan gördüm' demenin mecaz olup da 'falancadan [bir aslan]' eklediğinde teşbihe dönmesi gibi. Adî b. Hâtim'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Biri beyaz diğeri siyah iki bağ aldım ve onları yastığımın altına koydum. Onlara baktım fakat beyazı siyahtan ayırt edemedim. Bunu Peygamber aleyhisselâm'a haber verdiğimde şöyle buyurdu: Senin ensen amma da genişmiş!' Yani kalbin pek safmış [demektir]; çünkü bu ifade kişinin saflığına ve anlayış kıtlığına delil getirilen sözlerdendir. 'O sadece gündüzün beyazlığı ile gecenin siyahlığıdır.' { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ } “sonra orucu geceye kadar tamamlayın” buyruğunda bu şeylerden el çekmek kastedilmektedir. Bunda Ramazan orucunda niyetin gündüz yapılmasının caiz olduğuna, guslü fecre kadar ertelemenin caiz olduğuna, visâl orucunun nefyedildiğine ve yiyip içmede
والشرب وعلى أن الجنابة لا تنافي الصوم {وَلاَ تباشروهن وَأَنتُمْ عاكفون فِي المساجد} معتكفون فيها بيّن أن الجماع يحل في ليالي رمضان لكن لغير المعتكف والجملة في موضع الحال وفيه دليل على أن الاعتكاف لا يكون إلا في المسجد وأنه لا يختص به مسجد دون مسجد {تِلْكَ} الأحكام التي ذكرت {حُدُودُ الله} أحكامه المحدودة {فَلاَ تَقْرَبُوهَا} بالمخالفة والتغيير {كذلك يُبَيّنُ الله آيَاتِهِ} شرائعه {لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يتقون} المحارم
kefaretin gerekliliğine ve cünüplüğün oruca aykırı olmadığına delil vardır. { وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada kadınlarınızla birleşmeyin”; yani mescitlerde itikafta olanlar; cinsi münasebetin Ramazan gecelerinde helal olduğunu, ancak itikafta olan kimseye helal olmadığını açıklamıştır. Cümle hal konumundadır. Bunda itikafın ancak mescitte olacağına ve hiçbir mescidin diğerine tahsis edilemeyeceğine delil vardır. { تِلْكَ } “Bunlar”; zikredilen bu hükümler; { حُدُودُ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarıdır”; O'nun belirlenmiş hükümleridir. { فَلَا تَقْرَبُوهَا } “sakın onlara yaklaşmayın”; muhalefet ederek ve değiştirerek [yaklaşmayın]. { كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ } “İşte Allah ... ayetlerini böylece açıklar”; şeriatının hükümlerini; { لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “sakınsınlar diye insanlara”; haramlardan [sakınsınlar diye].
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)
{ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını günah olduğunu bile bile yemek için onları hâkimlere [rüşvet olarak] aktarmayın.” (188)
{وَلاَ تَأْكُلُواْ أموالكم بَيْنَكُم} أي لا يأكل بعضكم مال بعض {بالباطل} بالوجه الذي لم يبحه الله ولم يشرعه {وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الحكام} ولا تدلوا بها فهو مجزوم داخل في حكم النهي يعني ولا تلقوا أمرها والحكومة فيها إلى الحكام {لِتَأْكُلُواْ} بالتحاكم {فَرِيقاً} طائفة {مّنْ أَمْوَالِ الناس بالإثم} بشهادة الزور أو بالأيمان الكاذبة أو بالصلح مع العلم بأن المقضى له ظالم وقال ﵇ للخصمين إنما أنا بشر وأنتم تختصمون إليّ ولعل بعضكم ألحن بحجته من بعض فأقضي له على نحو ما أسمع منه فمن قضيت له بشئ من حق أخيه فلا يأخذن منه شيئاً فإن ما أقضى له قطعة من نار فبكيا وقال كل واحد منهما حقي لصاحبي وقيل وتدلوا بها وتلقوا بعضها إلى حكام السوء على وجه
{ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ } “Mallarınızı aranızda ... yemeyin”; yani birbirinizin malını yemeyin; { بِالْبَاطِلِ } “haksızlıkla”; Allah'ın mubah kılmadığı ve meşru kılmadığı yolla. { وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ } “onları hâkimlere aktarmayın”; nehiy hükmüne dahil olarak meczumdur; yani onların hükmünü ve davasını hâkimlere götürmeyin; { لِتَأْكُلُوا } “yemek için”; muhakeme yoluyla; { فَرِيقًا } “bir kısmını”; bir fırkasını, grubunu; { مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ } “insanların mallarından ... günah olduğunu bile bile”; yalan şahitlikle, sahte yeminlerle yahut lehine hüküm verilenin zalim olduğunu bile bile sulh yoluyla [yemek için]. Peygamber aleyhisselâm davalaşan iki kişiye şöyle buyurmuştur: 'Ben sadece bir beşerim; siz bana davalarınızı getiriyorsunuz. Olabilir ki biriniz delilini diğerinden daha tesirli anlatır, ben de dinlediğime göre onun lehine hükmederim. Dolayısıyla kime kardeşinin hakkından bir şey hükmetmişsem, sakın onu almasın; zira ona hükmettiğim şey ateşten bir parçadır.' Bunun üzerine ikisi de ağladılar ve her biri: 'Benim hakkım arkadaşımın olsun' dedi. { وَتُدْلُوا بِهَا } ifadesinin bir kısmını rüşvet suretiyle kötü hâkimlere vermek
البقرة (١٨٨ _ ١٩٠)
Bakara (188-190)
الرشوة يقال أدلى دلوه أي ألقاه في البئر للاستسقاء {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} أنكم على الباطل وارتكاب المعصية مع العلم بقبحها أقبح وصاحبه بالتوبيخ أحق
anlamında olduğu da söylenmiştir. Su çekmek için kuyusuna kova sarkıttığında 'edlâ delvehu' denilir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile”; haksız olduğunuzu [bile bile]. Çirkinliği bilinerek işlenen günah daha çirkindir ve faili kınanmaya daha layıktır.
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)
{ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; asıl iyilik, [kötülüklerden] sakınan kimsenin tutumudur. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (189)
قال معاذ بن جبل يا رسول الله ما بال الهلال يبدو دقيقاً مثل الخيط ثم يزيد حتى يمتلئ ويستوي ثم لا يزال ينقص حتى يعود كما بدا
Muâz b. Cebel şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilale ne oluyor ki iplik gibi incecik başlıyor, sonra dolunaya ulaşıp tam oluncaya kadar büyüyor, sonra da ilk başladığı hale dönünceye kadar eksilmeye devam ediyor?
لا يكون على حالة واحدة كالشمس فنزل {يسألونك عَنِ الأهلة} جمع هلال سمي به لرفع الناس أصواتهم عند رؤيته {قُلْ هِىَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ والحج} أي معالم يوقت بها الناس مزارعهم ومتاجرهم ومحال ديونهم وصومهم وفطرهم وعدة نسائهم وأيام حيضهن ومدة حملهن وغير ذلك ومعالم للحج يعرف بها وقته كان ناس من الأنصار إذا أحرموا لم يدخل أحد منهم حائطا ولا دار ولا فسطاطاً من باب فإن كان من أهل الدر نقب نقباً في ظهر بيته منه يدخل ويخرج وإن كان من أهل الوبر خرج من خلف الخباء فنزل {وَلَيْسَ البر بِأَن تَأْتُواْ البيوت مِن ظُهُورِهَا} أي ليس البر بتحرجكم من دخول الباب ولا خلاف في رفع البر هنا لأن الآية ثمة تحتمل الوجهين كما بينا فجاز الرفع والنصب ثمة وهذه لا تحتمل إلا وجهاً واحداً وهو الرفع إذ الباء لا تدخل إلا على خبر ليس {ولكن البر} بر {مَنِ اتقى} ما حرم الله البيوت وبابه مدني وبصري وحفص وهو الأصل مثل كعب وكعوب ومن كسر الباء فلمكان الياء بعدها ولكن هي توجب الخروج من كسر إلى ضم وكأنه قيل لهم عند سؤالهم عن الأهلة وعن الحكمة في نقصانها وتمامها معلوم أن كل ما يفعله الله تعالى لا يكون إلا حكمة فدعوا السؤال عنه وانظروا في خصلة واحدة تفعلونها مما ليس من البر في شيء وأنتم تحسبونها براً فهذا وجه اتصاله بما قبله ويحتمل أن يكون ذلك على طريق الاستطراد لما ذكر أنها مواقيت الحج لأنه كان من أفعالهم في الحج ويحتمل أن يكون هذا تمثيلاً لتعكيسهم في سؤالهم وإن مثلهم فيه كمثل من يترك باب البيت ويدخل من ظهره والمعنى ليس البر وما ينبغي أن تكونوا عليه بأن تعكسوا في مسائلكم ولكن البر بر من اتقى ذلك وتجنبه ولم يجسر على مثله
Güneş gibi tek bir halde kalmıyor?' Bunun üzerine şu ayet indi: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } “Sana hilalleri soruyorlar”; hilal kelimesinin çoğuludur, görüldüğü sırada insanların seslerini yükseltmelerinden dolayı bu ismi almıştır. { قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir”; yani insanların ekinlerini, ticaretlerini, borç vadelerini, oruçlarını, bayramlarını, kadınlarının iddetlerini, hayız günlerini, hamilelik sürelerini ve diğer işlerini vakitlendirdikleri ve haccın vaktinin kendisiyle bilindiği işaretlerdir. Ensar'dan bazı kimseler ihrama girdiklerinde hiçbiri bir bahçeye, eve veya çadıra kapısından girmezdi; şayet yerleşik ev ehlinden ise evinin arkasından bir delik açar, oradan girip çıkardı; çadır ehlinden ise çadırın arkasından çıkardı. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا } “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir”; yani iyilik kapıdan girmekten çekinmeniz değildir. Burada el-birru kelimesinin merfû okunmasında ihtilaf yoktur; çünkü oradaki ayet açıkladığımız üzere iki vechi de taşımaktadır, dolayısıyla orada ref ve nasb caiz olmuştur. Bu ayet ise tek bir vecihten başkasına ihtimal taşımaz ki o da ref halidir; zira bâ harf-i cerri sadece leyse'nin haberine dahil olur. { وَلَكِنَّ الْبِرَّ } “asıl iyilik”; asıl iyilik şunun iyiliğidir: { مَنِ اتَّقَى } “sakınan kimsenin”; Allah'ın haram kıldıklarından [sakınan kimsenin]. el-Buyût ve benzeri kelimeleri Medine, Basra kıraatleri ile Hafs [bâ harfini] ötre ile okumuşlardır; asıl olan da ka'b ve ku'ûb gibi budur. Bâ harfini kesre ile okuyanlar ise kendisinden sonraki yâ harfinden ötürü öyle okumuşlardır; ancak bu durum kesreden ötreye geçişi gerektirir. Sanki hilallerden ve onların eksilip tamamlanmasındaki hikmetten sorduklarında onlara şöyle denilmiştir: 'Malumdur ki Allah Teâlâ'nın yaptığı her şey ancak bir hikmettir; binaenaleyh bunu sormayı bırakın da iyilikle hiçbir ilgisi olmadığı halde iyilik sandığınız yaptığınız bir davranışa bakın.' İşte bunun önceki kısımla irtibat vechi budur. Bunun, onların hacdaki davranışlarından biri olması sebebiyle hilallerin hac vakitleri olduğu zikredildiğinde istıtrâd (söz gelişi) yoluyla getirilmiş olması da muhtemeldir. Bunun, sorularındaki terslik için bir temsil olması da muhtemeldir; zira bu husustaki halleri evin kapısını bırakıp arkasından giren kimsenin hali gibidir. Anlam şudur: İyilik ve sizin üzerinizde bulunmanız gereken tutum, meselelerinizi ters yüz etmeniz değildir; asıl iyilik bundan sakınan, uzak duran ve benzerine cüret etmeyen kimsenin iyiliğidir.
{وَأْتُواْ البيوت من أبوابها} أى وباشروا الأمور من وجوهها التي يجب أن تباشر عليها ولا تعكسوا أو المراحد وجوب الاعتقاد بأن جميع أفعاله تعالى حكمة وصواب من غير اختلاج شبهة ولا اعتراض شك فى ذلك متى لا يسأل عنه لما في السؤال من الاتهام بمقارفة الشك لا يسأل عما يفعل وهم يسألون {واتقوا الله} فيما أمركم به ونهاكم عنه {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} لتفوزوا بالنعيم السرمدي
{ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا } “Evlere kapılarından girin”; yani işleri ele alınması gereken doğru yöntemleriyle yapın ve tersine çevirmeyin. Yahut kastedilen şudur: Yüce Allah'ın bütün fiillerinin hiçbir şüpheye düşmeden ve itiraz kabilinden tereddüt göstermeden hikmet ve doğru olduğuna inanmanın gerekliliğidir; zira sormanın içinde şüpheye düşme ithamı bulunduğu için O'na soru sorulmaz; O yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorumlu tutulurlar. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan sakının”; size emrettiği ve yasakladığı şeylerde; { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “ki kurtuluşa eresiniz”; ebedi nimete nail olasınız diye.
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠)
{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez.” (190)
{وقاتلوا فِي سَبِيلِ الله} المقاتلة في سبيل الله الجهاد لإعلاء كلمة الله وإعزاز الدين {الذين يقاتلونكم} يناجزونكم القتال دون المحاجزين وعلى هذا يكون منسوخاً بقوله تعالى {وَقَاتِلُواْ المشركين} كافة وقيل هي أول آية نزلت في القتال فكان رسول الله ﷺ يقاتل من قاتل ويكف عمن كف أو الذين يناصبونكم القتال دون من ليس من أهل
{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın”; Allah yolunda savaşmak, Allah'ın kelimesini yüceltmek ve dini aziz kılmak için yapılan cihattır. { الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla”; savaştan geri duranlarla değil, sizinle fiilen savaşanlarla [savaşın]. Bu kabule göre bu ayet, Yüce Allah'ın { وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” buyruğu ile mensuhtur. Savaş hakkında inen ilk ayetin bu olduğu da söylenmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle savaşanlarla savaşıyor, savaştan el çekenlerden ise el çekiyordu. Yahut sizinle fiilen savaşa tutuşanlarla [savaşın]; yaşlılar, çocuklar,
البقرة ((١٩٠ _ ١٩٤)
Bakara (190-194)
المناصبة من الشيوخ والصبيان والرهبان والنساء أو الكفرة كلهم لأنهم قاصدون لمقاتلة المسلمين فهم في حكم المقاتلة {وَلاَ تَعْتَدُواْ} في ابتداء القتال أو بقتال من نهيتم عنه من النساء والشيوخ ونحوهما أو بالمثلة {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ المعتدين}
rahipler ve kadınlar gibi savaş ehli olmayanlarla değil. Yahut bütün kâfirlerle [savaşın]; çünkü onlar Müslümanlarla savaşmayı kastetmektedirler ve bu sebeple savaşan hükmündedirler. { وَلَا تَعْتَدُوا } “ve aşırı gitmeyin”; savaşı ilk başlatan olmakla yahut kendileriyle savaşılması yasaklanan kadınlar, yaşlılar ve benzerlerini öldürmekle yahut cesetlere işkence yapmakla (müsle) [aşırı gitmeyin]. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez”.
وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ (١٩١)
{ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ } “Onları yakaladığınız yerde öldürün; sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne öldürmekten daha beterdir. Mescid-i Haram civarında onlar sizinle savaşmadıkça siz de orada onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir.” (191)
{واقتلوهم حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} وجدتموهم والثقف الوجود على وجه الأخذ والغلبة {وَأَخْرِجُوهُمْ مّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} أي من مكة وعدهم الله تعالى فتح مكة بهذه الآية وقد فعل رسول الله ﷺ بمن لم يسلم منهم يوم الفتح {والفتنة أَشَدُّ مِنَ القتل} أي شركهم بالله أعظم من القتل الذي يحل بهم منكم وقيل الفتنة عذاب الآخرة وقيل المحنة والبلاء الذي ينزل بالإنسان فيعذب به أشد عليه من القتل وقيل لحكيم ما أشد من الموت قال الذي يتمنى فيه الموت فقد جعل الإخراج من الوطن من الفتن التي يتمنى عندها الموت {وَلاَ تقاتلوهم عِندَ المسجد الحرام حتى يقاتلوكم فيه} أى ولا تبدءوا بقتالهم فى الحرم حتى يبدءوا فعندنا المسجد الحرام يقع على الحرم كله {فَإِن قاتلوكم فاقتلوهم} في الحرم فعندنا يقتلون في الأشهر الحرم لا فى الحرم إلا أن يبدءوا بالقتال معنا فحينئذ نقتلهم وإن كان ظاهر قوله {واقتلوهم حيث ثقفتموهم} يبيح القتل في الأمكنة كلها لكن لقوله {ولا تقاتلوهم عند المسجد الحرام حتى يقاتلوكم فيه} خص الحرم إلا عند البداءة منهم كذا في شرح التأويلات {كذلك جَزَاءُ الكافرين} مبتدأ وخبر ولا تقتلوهم حتى يقتلوكم فإن قتلوكم حمزة وعلي
{واقتلوهم حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ} “Onları yakaladığınız yerde öldürün” yani bulduğunuz yerde. Sakaf (ثقف), ele geçirme ve üstün gelme suretiyle bulmaktır. {وَأَخْرِجُوهُمْ مّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ} “ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın” yani Mekke'den. Allah Teâlâ bu ayetle onlara Mekke'nin fethini vadetmiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü onlardan Müslüman olmayanlara bunu uygulamıştır. {والفتنة أَشَدُّ مِنَ القتل} “Fitne ise adam öldürmekten daha beterdir” yani onların Allah'a şirk koşmaları, sizden onlara isabet eden öldürülmeden daha büyüktür. Denildi ki: Fitne ahiret azabıdır. Denildi ki: İnsanın başına gelen ve kendisiyle azap çektiği mihnet ve bela, ona öldürülmekten daha ağırdır. Bir bilgeye: "Ölümden daha şiddetli olan nedir?" diye soruldu; o da: "İçinde ölümün temenni edildiği şeydir" dedi. Böylece vatandan çıkarılmayı, yanında ölümün temenni edildiği fitnelerden kılmıştır. {وَلاَ تقاتلوهم عِندَ المسجد الحرام حتى يقاتلوكم فيه} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” yani onlar başlamadıkça siz Harem'de onlarla savaşa başlamayın. Çünkü bize göre Mescid-i Haram, Harem bölgesinin tamamına şamildir. {فَإِن قاتلوكم فاقتلوهم} “Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” Harem'de [onları öldürün]. Bize göre onlar haram aylarda öldürülürler, fakat bizimle savaşa başlamadıkça Harem bölgesinde öldürülmezler; bu durumda biz de onları öldürürüz. Her ne kadar {واقتلوهم حيث ثقفتموهم} “Onları yakaladığınız yerde öldürün” sözünün zahiri bütün mekanlarda öldürmeyi mubah kılsa da, {ولا تقاتلوهم عند المسجد الحرام حتى يقاتلوكم فيه} “Onlar orada sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram'ın yanında onlarla savaşmayın” sözü sebebiyle, onların başlaması durumu hariç Harem tahsis edilmiştir. Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle geçmektedir. {كذلك جَزَاءُ الكافرين} “İnkârcıların cezası işte böyledir” mübteda (özne) ve haber (yüklem)dir. Hamza ve Ali [el-Kisâî], [bu ayeti] "ve lâ tektulûhum hattâ yektulûkum fe-in katelûkum" şeklinde okumuşlardır.
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢)
{ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (192)
{فَإِنِ انْتَهَوْاْ} عن الشرك والقتال {فَإِنَّ الله غَفُورٌ} لما سلف من طغيانهم {رَّحِيمٌ} بقبول توبتهم وإيمانهم
{ فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse”; şirkten ve savaştan [vazgeçerlerse]; { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; geçmişteki azgınlıklarını [bağışlayandır]; { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; tevbelerini ve imanlarını kabul ederek [merhamet edendir].
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)
{ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.” (193)
{وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة} شرك وكان تامة وحتى بمعنى كي أو إلى أن {وَيَكُونَ الدين للَّهِ} خالصاً ليس للشيطان فيه نصيب أي لا يعبدونه شيء {فَإِنِ انتهوا فَلاَ عدوان إِلاَّ عَلَى الظالمين} فإن امتنعوا عن الكفر فلا تقاتلوهم فإنه لا عدوان إلا على الظالمين ولم يبقوا ظالمين أو فلا تظلموا إلا الظالمين غير المتهين سمى جزاء الظالمين ظلماً للمشاكلة كقوله فَمَنِ اعتدى عَلَيْكُمْ فاعتدوا عَلَيْهِ قاتلهم المشركون عام الحديبية في الشهر الحرام وهو ذو القعدة فقيل لهم عند خروجهم لعمرة القضاء وكراهتم القتال وذلك في ذي القعدة
{ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya ... kadar onlarla savaşın”; yani şirk kalmayıncaya kadar; kâne fiili tamdır ve hattâ ise key (için) veya ilâ en (kadar) anlamındadır. { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } “ve din yalnız Allah'ın oluncaya”; şeytanın onda hiçbir payı bulunmaksızın halis oluncaya, yani O'ndan başka hiçbir şeye tapmayıncaya kadar [savaşın]. { فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Eğer vazgeçerlerse zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur”; şayet küfürden vazgeçerlerse artık onlarla savaşmayın, zira düşmanlık ancak zalimlere karşıdır ve onlar artık zalim kalmamışlardır. Yahut: Vazgeçmeyen zalimlerden başkasına düşmanlık etmeyin. Müşakale sanatından ötürü, zalimlerin cezası { فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa siz de ona misliyle saldırın” ayetinde olduğu gibi 'zulüm/düşmanlık' olarak adlandırılmıştır. Müşrikler Hudeybiye yılında haram ay olan Zilkade'de Müslümanlarla savaşmışlardı; kaza umresine çıktıklarında ve Zilkade ayında olmasından ötürü savaşmaktan hoşlanmadıklarında kendilerine şöyle buyuruldu:
الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)
{ الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Haram ay haram aya karşılıktır; hürmetler kısas kuralına bağlıdır. Kim size saldırırsa, siz de onun size saldırdığı gibi misliyle saldırın. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah sakınanlarla beraberdir.” (194)
{الشهر الحرام} مبتدأ خبره {بالشهر الحرام} أي هذا الشهر بذلك الشهر وهتكه بهتكه يعني تهتكون حرمته عليهم كما هتكوا حرمته عليكم {والحرمات قصاص}
{ الشَّهْرُ الْحَرَامُ } “Haram ay”; mübtedadır, haberi ise { بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ } “haram aya karşılıktır” ifadesidir; yani bu ay o aya, bunun hürmetinin çiğnenmesi de onun hürmetinin çiğnenmesine karşılıktır; yani onlar sizin ayınızın hürmetini çiğnedikleri gibi siz de onların ayının hürmetini çiğnersiniz. { وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ } “hürmetler kısas kuralına bağlıdır”;
قِصَاصٌ أي وكل حرمة يجري فيها القصاص من هتك حرمة أى حرمة كان اقتص منه بأن تهتك له حرمه فحين هتكوا حرمة شهركم فافعلوا بهم نحو ذلك ولا تبالوا وأكد ذلك بقوله {فَمَنِ اعتدى عَلَيْكُمْ فاعتدوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعتدى عَلَيْكُمْ} من شرطية والباء غير زائدة والتقدير بعقوبة مما ثلة لعدوانهم أو زائدة وتقديره عدواناً مثل عدوانهم {واتقوا الله} فى حال كونكم منتصرين ممن اعتدى عليكم فلا تعتدوا إلى مالا يحل لكم {واعلموا أَنَّ الله مَعَ المتقين} بالنصر
[...kısastır.] Yani her bir dokunulmazlıkta kısas cereyan eder. Kim hangi dokunulmazlığı çiğnerse, onun dokunulmazlığının çiğnenmesi suretiyle kendisinden kısas alınır. O halde onlar sizin [haram] ayınızın hürmetini çiğnediklerinde, siz de onlara bunun benzerini yapın ve aldırış etmeyin. [Allah] bunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir: { فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ } “O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi saldırın!” [Buradaki] 'men' (مَن) şartiyedir (şart edatıdır). 'Bâ' (ب) [harfi] zâit (fazlalık) değildir; takdiri de 'onların saldırısına denk bir ceza ile [mukabele edin]' şeklindedir. Yahut [bâ harfi] zâittir ve takdiri 'onların saldırısı gibi bir saldırıyla [karşılık verin]' demektir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı gelmekten sakının”; size saldırandan hakkınızı alırken [sakının] ki size helal olmayan şeylere [yönelerek] haddi aşmayın. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah, sakınanlarla beraberdir”; yardım ile [onların yanındadır].
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)
{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever.” (195)
{وَأَنفِقُواْ فِى سَبِيلِ الله} تصدقوا في رضا الله وهو عام في الجهاد وغيره {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التهلكة} أي أنفسكم والباء زائدة أو ولا تقتلوا أنفسكم بأيديكم كما يقال أهلك فلان نفسه بيده إذا تسبب لهلاكها والمعنى النهى عن ترك الاتفاق في سبيل الله لأنه سبب الهلاك أو عن الإسراف في النفقة حتى يفقر نفسه ويضيع عياله أو عن الإخطار بالنفس أو عن ترك الغزو الذي هو تقوية للعدو والتهلكة والهلاك والهلك واحد {وَأَحْسِنُواْ} الظن بالله في الإخلاف {إِنَّ الله يُحِبُّ المحسنين} إلى المحتاجين
{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda infak edin”; Allah'ın rızası doğrultusunda infakta bulunun; bu hem cihatta hem de diğer hususlarda geneldir. { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”; yani nefislerinizi [tehlikeye atmayın]; bâ harf-i cerri zâiddir. Yahut: Kendi ellerinizle nefislerinizi öldürmeyin; nitekim bir kimse helakine sebep olduğunda 'falanca kendi eliyle kendini helak etti' denilir. Anlam: Allah yolunda infakı terk etmekten nehye yöneliktir, çünkü bu helak sebebidir; yahut kendini fakir düşürecek ve ailesini zayi edecek derecede infakta israf etmekten, yahut nefsi tehlikeye maruz bırakmaktan, yahut düşmanı güçlendiren savaşı terk etmekten nehye yöneliktir. Et-Tehlükeh (التهلكة), el-helâk (الـهلاك) ve el-helk (الهلك) aynı manadadır. { وَأَحْسِنُوا } “İyilik edin”; karşılığını verme konusunda Allah'a hüsnüzanda bulunun. { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah iyilik edenleri sever”; ihtiyaç sahiplerine ihsanda bulunanları [sever].
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (١٩٦)
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]. Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa, oruçtan, sadakadan yahut kurbandan bir fidye [vermesi gerekir]. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]. Bunu bulamayan kimseye hac esnasında üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmak gerekir; bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'tan sakının ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir.” (196)
{وَأَتِمُّواْ الحج والعمرة لِلَّهِ} وأدوهما تأمين بشرائطهما وفرائضمها لوجه الله تعالى بلا توان ولا نقصان وقيل الإتمام يكون بعد الشروع فهو دليل على أن من شرع فيهما لزمه إتمامهما وبه تقول إن العمرة تلزم بالشروع ولا تمسك للشافعي ﵀ بالآية على لزوم العمرة لأنه أمر بإتمامها وقد يؤمر بإتمام الواجب والتطوع أو إتمامهما أن تحرم بهما من دويرة أهلك أو أن تفرد لكل واحد منهما سفراً أو أن تنفق فيهما حلالا أو ألا تتجر معهما {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ} يقال أحصر فلان إذا منعه أمر من خوف أو مرض أو عجز وحصر إذا حبسه عدو عن المضي وعندنا الإحصار يثبت بكل منع من عدو أو مرض أو غيرهما لظاهر النص وقد جاء في الحديث من كسر أو عرج فقد حل أي جاز له أن يحل وعليه الحج من قابل وعند الشافعي ﵀ الإحصار بالعدو وحده وظاهر النص يدل على أن
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın”; her ikisini de şartları ve farzları ile eksiksiz olarak, hiçbir gevşeklik ve noksanlık olmaksızın Allah Teâlâ'nın rızası için yerine getirin. Tamamlamanın başlamadan sonra olacağı söylenmiştir; bu durum, ikisine başlayan kimsenin onları tamamlamasının vacip olduğuna delildir ve senin 'umre başlamakla vacip olur' sözün de buna dayanır. İmam Şâfiî rahimehullâh'ın umrenin farziyeti hususunda bu ayette bir delili yoktur; çünkü ayette tamamlanması emredilmektedir, oysa hem vacibin hem de nafilenin tamamlanması emredilebilir. Yahut ikisinin tamamlanması, ikisine ailenin bulunduğu beldeden ihrama girmendir; yahut her biri için ayrı bir yolculuk yapmandır; yahut ikisinde de helal kazanç harcamandır; yahut ikisiyle birlikte ticaret yapmamandır. { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer engellenirseniz”; bir kimseyi korku, hastalık veya acizlik gibi bir durum engellediğinde 'uhsira' (أُحْصِرَ), düşman ilerlemekten alıkoyduğunda ise 'husira' (حُصِرَ) denilir. Bize göre ihsar; nassın zahiri gereği düşman, hastalık veya başka herhangi bir engelleme sebebiyle sabit olur. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Kimin [kemiği] kırılır veya topallarsa ihramdan çıkmış olur'; yani ihramdan çıkması caizdir ve gelecek yıl ona hac gerekir. İmam Şâfiî rahimehullâh'a göre ise ihsar yalnızca düşman sebebiyle olur. Nassın zahiri delalet eder ki,
الإحصار يتحقق في العمرة أيضاً لأنه ذكر عقبهما {فَمَا استيسر مِنَ الهدى} فما تيسر منه يقال يسر الأمر واستيسر كما يقال صعب واستصعب والهدي جمع هدية يعني فإن منعتم من المضي إلى البيت وأنتم محرمون بحج أو عمرة فعليكم إذا أردتم التحلل ما استيسر من الهدى من بعير أو بقرة أو شاة فما رفع بالابتداء أي فعليكم ما استيسر أو نصب أي فاهدوا له ما استيسر {ولا تحلقوا رؤوسكم حتى يبلغ الهدي محله}
ihsar umrede de gerçekleşir; çünkü her ikisinin peşinden zikredilmiştir. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]”; kurbandan kolay olanı [gerekir]. 'Sa'ube' ve 'istis'abe' denildiği gibi 'yesura' ve 'isteyse' de denilir. Hediy (هَدْي), hediyye kelimesinin çoğuludur. Yani hac veya umre için ihramda iken Beytullah'a gitmekten engellenirseniz, ihramdan çıkmak istediğinizde deve, sığır veya koyundan kurbanlığın kolay olanı üzerinize borçtur. Mâ edatı mübteda olarak ref halindedir; yani 'kolayınıza gelen üzerinize borçtur' takdirindedir; yahut mansubdur; yani 'kolayınıza geleni hediye/kurban edin' takdirindedir. { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin”;
البقرة (١٩٦ _ ١٩١)
Bakara (196-191)
الخطاب للمحصرين أي لا تحلوا بحلق الرأس حتى تعلموا أن الهدي الذي بعثتموه إلى الحرم بلغ محله أي مكانه الذي يجب نحره فيه وهو الحرم وهو حجة لنا في أن دم الإحصار لا يذبح إلا فى الحرم على الشافعى ﵀ إذ عنده يجوز في غير الحرم {فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا} فمن كان منكم به مرض يحوجه إلى الحلق {أَوْ بِهِ أَذًى مِّن رَّأْسِهِ} وهو القمل أو الجراحة {فَفِدْيَةٌ} فعليه إذا حلق فدية {مِّن صِيَامٍ} ثلاثة أيام {أَوْ صَدَقَةٍ} على ستة مساكين لكل مسكين نصف صاع من بر {أَوْ نُسُكٍ} شاة وهو مصدر أو جمع نسيكة {فَإِذَا أَمِنتُمْ} الإحصار أي فإذا لم تحصروا وكنتم في حال أمن وسعة {فَمَن تَمَتَّعَ} استمتع {بالعمرة إِلَى الحج} واستمتاعه بالعمرة إلى وقت الحج انتفاعه بالتقرب بها إلى الله قبل انتفاعه بالتقرب بالحج وقيل إذا حل من عمرته انتفع باستباحة ما كان محرماً عليه إلى أن يحرم بالحج {فَمَا استيسر مِنَ الهدى} هو هدي المتعة وهو نسك يؤكل منه ويذبح يوم النحر {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} الهدي {فَصِيَامُ ثلاثة أَيَّامٍ فِي الحج} فعليه صيام ثلاثة أيام في وقت الحج وهو أشهره ما بين الإحرامين إحرام العمرة وإحرام الحج {وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ} إذا نفرتم وفرغتم من أفعال الحج {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} في وقوعها بدلا عن الهدي أو في الثواب أو المراد رفع الإبهام فلا يتوهم في الواو أنها بمعنى الإباحة كما في جالس الحسن وابن سيرين ألا ترى أنه لو جالسهما أو واحد منهما كان ممتثلاً {ذلك} إشارة إلى التمتع عندنا إذلا تمتع
hitap ihsara uğrayanlaradır; yani Harem'e gönderdiğiniz kurbanın yerine, yani kesilmesi vacip olan mekâna -ki orası Harem'dir- ulaştığını bilinceye kadar başınızı tıraş ederek ihramdan çıkmayın. Bu, ihsar kurbanının Harem dışından başka bir yerde kesilemeyeceği hususunda, bunun Harem dışında da caiz olduğunu savunan İmam Şâfiî rahimehullâh'a karşı bizim delilimizdir. { فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا } “Sizden kim hasta ... olursa”; sizden kimde tıraş olmayı gerektiren bir hastalık bulunursa; { أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ } “veya başından bir rahatsızlığı bulunursa”; bu da bit veya yaradır; { فَفِدْيَةٌ } “bir fidye [vermesi gerekir]”; tıraş olduğu takdirde üzerine bir fidye gerekir: { مِنْ صِيَامٍ } “oruçtan”; üç gün [oruç]; { أَوْ صَدَقَةٍ } “yahut sadakadan”; altı yoksula, her yoksula buğdaydan yarım sâ' olmak üzere; { أَوْ نُسُكٍ } “yahut kurbandan”; bir koyundur; mastardır yahut nesîke kelimesinin çoğuludur. { فَإِذَا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise”; ihsardan [emin olduğunuzda]; yani engellenmeyip güvenlik ve bolluk halinde bulunduğunuzda; { فَمَنْ تَمَتَّعَ } “kim ... faydalanmak isterse”; istifade ederse; { بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “hacca kadar umre ile”; hac vaktine kadar umreden istifade etmesi, hac ile yaklaşmadan önce umre ile Allah'a yaklaşmaktan faydalanmasıdır. Umresini tamamlayıp ihramdan çıktığında, hac için ihrama girinceye kadar kendisine haram olan şeylerin helal olmasından faydalanması olduğu da söylenmiştir. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kolayına gelen bir kurban [kesmesi gerekir]”; bu temettu kurbanıdır; etinden yenilen ve kurban bayramı günü kesilen bir ibadettir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Bunu bulamayan kimseye”; kurbanı [bulamayan kimseye]; { فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ } “hac esnasında üç gün ... oruç tutmak gerekir”; hac vaktinde -ki o da umre ihramı ile hac ihramı arasındaki hac aylarıdır- üç gün oruç tutması gerekir. { وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ } “döndüğünüzde de yedi gün”; hac amellerinden ayrılıp tamamladığınızda [yedi gün]. { تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ } “bunlar tam on gündür”; kurbanın yerine bedel olması bakımından yahut sevap bakımından tamdır; ya da kastedilen kapalılığı gidermektir; zira 'Hasan ile İbn Sîrîn ile otur' sözünde olduğu gibi buradaki vâv harfinin mubah kılma anlamında olduğu zannedilmesin; görmez misin ki o ikisiyle veya birisiyle otursa emri yerine getirmiş olur. { ذَلِكَ } “Bu”; bize göre temettu haccına işarettir, çünkü Mekke halkı için temettu yoktur.
ولا قران لحاضري المسجد الحرام عندنا وعند الشافعى ﵀ إلى الحكم الذي هو وجوب الهدي أو الصيام ولم يوجب عليهم شيئاً {لِمَن لَّمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِى المسجد الحرام} هم أهل المواقيت فمن دونها إلى مكة {واتقوا الله} فيما أمركم به ونهاكم عنه في الحج وغيره {واعلموا أَنَّ الله شَدِيدُ العقاب} لمن لم يتقه
ve Mescid-i Harâm civarında ikamet edenler için bize göre kıran haccı da yoktur. Şâfiî rahimehullâh'a göre ise kurban veya oruç tutmanın vacip olması hükmüne [işarettir]; onlara hiçbir şey vacip kılmamıştır. { لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “ailesi Mescid-i Harâm'da bulunmayan kimseler içindir”; bunlar mîkāt ehli ve mîkāt sınırından Mekke'ye kadar olan bölgede ikamet edenlerdir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı gelmekten sakının”; hacda ve diğer hallerde size emrettiği ve yasakladığı şeylerde [Allah'a karşı gelmekten sakının]. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir”; kendisinden sakınmayan kimseye karşı.
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٧)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “Hac bilinen aylardır. Kim bu aylarda hacca başlarsa, hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz ne hayır işlerseniz Allah onu bilir. Kendinize azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, bana karşı gelmekten sakının!” (Bakara, 197)
{الحج} أي وقت الحج كقولك البرد شهران {أَشْهُرٌ معلومات} معروفات عند الناس لا يشكلن عليهم وهى شوال وذوا القعدة وعشر ذى الحجة وفائدة توقيت الحج بهذه الأشهر أن شيئاً من أفعال الحج لا يصح إلا فيها وكذا الإحرام عند الشافعى ﵀ وعندنا وإن انعقد لكنه مكروه وجمعت أي الأشهر لبعض الثالث أو لأن اسم الجمع يشترك فيه ما وراء الواحد بدليل قوله تعالى فقد صغت قلوبكما {فمن فرض} ألزمه على نفسه بالإحرام {فِيهِنَّ الحج} في هذه الأشهر {فَلاَ رَفَثَ} هو الجماع أو ذكره عند النساء أو
{ الْحَجُّ } “Hac”; yani hac vakti; tıpkı senin 'soğuk iki aydır' demen gibi. { أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “bilinen aylardır”; insanlarca bilinen, kendilerine kapalı gelmeyen [aylardır]. Bunlar da Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin on günüdür. Haccın bu aylarla vakitlendirilmesinin faydası, hac amellerinden hiçbirinin ancak bu aylarda sahih olmasıdır. Şâfiî rahimehullâh'a göre ihram da böyledir. Bize göre ise [bu aylar dışında ihram] bağlansa bile mekruhtur. Üçüncü ayın bir kısmından dolayı yahut çoğul ismi -Allah Teâlâ'nın 'ikinizin kalbi eğrilmişti' ayeti deliliyle- birden fazlasını da kapsadığı için çoğul (aylar) sigasıyla getirilmiştir. { فَمَنْ فَرَضَ } “Kim ... başlarsa / farz kılarsa”; ihrama girerek nefsine bağlayıcı kılarsa; { فِيهِنَّ الْحَجَّ } “bu aylarda hacca”; bu aylarda; { فَلَا رَفَثَ } “kadına yaklaşmak ... yoktur”; cinsel ilişkidir yahut kadınların yanında bunun anılmasıdır ya da
البقرة (١٩٧ _ ١٩٨)
Bakara (197-198)
الكلام الفاحش {وَلاَ فُسُوقَ} هو المعاصي أو السباب لقوله ﵇ سباب المؤمن فسوق أو التنابز بالألقاب لقوله تعالى {بِئْسَ الاسم الفسوق} {ولا جدال في الحج} ولا مراء مع الرفقاء والخدم والمكارين وإنما أمر باجتناب ذلك وهو واجب الاجتناب في كل حال لأنه مع الحج أسمج كلبس الحرير في الصلاة والتطريب في قراءة القرآن والمراد بالنفي وجوب انتفائها وانها حقيقة بأن لا تكون وقرأ أبو عمرو ومكي الأولين بالرفع فحملاهما على معنى النهي كأنه قيل فلا يكونن رفث ولا فسوق والثالث بالنصب على معنى الإخبار بانتفاء الجدال كأنه قيل ولا شك ولا خلاف في الحج ثم حث على الخير
müstehcen sözlerdir. { وَلَا فُسُوقَ } “ve günah işlemek [yoktur]”; günahlar yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Mümine sövmek fısktır' buyurması sebebiyle sövmektir ya da Allah Teâlâ'nın { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ } “Fasıklık ne kötü bir addır” buyurması sebebiyle kötü lakaplar takmaktır. { وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ } “ve hacda kavga etmek [yoktur]”; yol arkadaşlarıyla, hizmetçilerle ve kiralayanlarla çekişmek yoktur. Her durumda kaçınılması vacip olduğu halde bunun özellikle yasaklanması, namazda ipek giymek ve Kur'an okurken teganni etmek gibi hac ile birlikte olduğunda daha çirkin hale gelmesindendir. Nefiy (olumsuzluk) ile kastedilen, bunların bulunmamasının vacip oluşu ve bunların kesinlikle olmaması gerektiğidir. Ebû Amr ve Mekkî ilk iki kelimeyi merfû okumuş ve her ikisini nehiy manasına hamletmişlerdir; sanki 'kesinlikle ne refes ne de fısk olsun' denilmiş gibidir. Üçüncüsünü ise cedelin yokluğunu haber verme manasında mensûb okumuşlardır; sanki 'hacda hiçbir şüphe ve ihtilaf yoktur' denilmiş gibidir. Sonra kötülükten yasaklamanın ardından hayra teşvik etti
عقيب النهي عن الشر وأن يستعملوا مكان القبيح من الكلام الحسن ومكان الفسوق البر والتقوى ومكان الجدال الوفاق والأخلاق الجميلة بقوله تعالى {وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ الله} اعلم بأنه عالم به يجازيكم عليه ورد قول من نفى علمه بالجزئيات كان أهل اليمن لا يتزودون ويقولون نحن متوكلون فيكونون كلاً على الناس فنزل فيهم {وَتَزَوَّدُواْ} أى تزودوا واتقوا والاستطعام وإبرام الناس والتثقيل عليهم {فَإِنَّ خَيْرَ الزاد التقوى} أي الإتقاء عن الإبرام والتثقيل عليهم أو تزودوا للعماد باتقاء المحظورات فإن خير الزاد اتقاؤها {واتقون} وخافوا عقابى وهو مثل دعان {يا أولي الالباب} يا ذوي العقول يعني أن قضية اللب تقوى الله ومن لم يتقه من الألباء فكأنه لالب له
ve çirkin sözün yerine güzel sözü, fıskın yerine iyilik ve takvayı, cedelin yerine ise uyum ve güzel ahlakı koymalarını Allah Teâlâ şu buyruğuyla [teşvik etti]: { وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Siz ne hayır işlerseniz Allah onu bilir”; O'nun bunu bildiğini ve karşılığını vereceğini bilin. Bu, Allah'ın cüzleri bilmesini inkâr edenin görüşünü reddetmektir. Yemen halkı yanlarına azık almaz ve 'biz tevekkül edenleriz' der, böylece insanlara yük olurlardı. Onlar hakkında şu ayet indi: { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin”; yani azık alın ve dilenmekten, insanları usandırmaktan ve onlara yük olmaktan sakının. { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى } “Kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır”; yani [insanları] usandırmaktan ve onlara yük olmaktan sakınmaktır; yahut yasaklardan sakınarak ahiret için azık edinin, zira azığın en hayırlısı onlardan sakınmaktır. { وَاتَّقُونِ } “bana karşı gelmekten sakının”; ve azabımdan korkun; bu [ifade] 'duan' gibidir. { يَا أُولِي الْأَلْبَابِ } “Ey akıl sahipleri!”; yani aklın gereği Allah'tan sakınmaktır; akıl sahiplerinden olup da O'ndan sakınmayan kimse sanki hiç aklı yok gibidir.