Binûn

Bakara — 6. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)

{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa, muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (137)

{فإن آمنوا بمثل ما آمنتم بِهِ فَقَدِ اهتدوا} ظاهر الآية مشكل لأنه يوجب أن يكون الله تعالى مثل وتعالى عن ذلك فقيل الباء زائدة ومثل صفة مصدر محذوف تقديره فإن آمنوا إيماناً مثل إيمانكم والهاء يعود إلى الله ﷿ وزيادة الباء غير عزيز قال الله تعالى والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها والتقدير جزاء سيئة مثلها كقوله في الآية الاخرى وجزاء سيئة سيئة مثلها وقيل المثل زيادة أي فإن آمنوا بما آمنتم به يؤيده قراءة ابن مسعود رضى الله عنه بما آمنتم به وما بمعنى الذي بدليل قراءة أبي بالذي آمنتم به وقيل الباء للاستعانة كقولك كتبت بالقلم أي فإن دخلوا في الإيمان بشهادة مثل شهادتكم التي آمنتم بها {وإن تَوَلَّوْا} عما تقولون لهم ولم ينصفوا أو إن تولوا عن الشهادة والدخول في الإيمان بها {فإنّما هم في شقاقٍ} أي فما هم إلا في خلاف وعداوة وليسوا من طلب الحق في شيء {فَسَيَكْفِيكَهُمُ الله} ضمان من الله لإظهار رسوله عليهم وقد أنجز وعده بقتل بعضهم وإجلاء بعضهم ومعنى السين أن ذلك كائن لا محالة وإن تأخر إلى حين {وَهُوَ السميع} لما ينطقون به {العليم} بما يضمرون من الحسد والغل وهو معاقبهم عليه فهو وعيد لهم أو وعد لرسول الله ﷺ أى بسمع ما تدعو به ويعلم نيتك وما تريده من إظهار دين الحق وهو مستجيب لك وموصلك إلى مرادك

{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa, muhakkak doğru yolu bulmuş olurlar”; ayetin zahiri müşküldür, zira bu durum Allah Teâlâ'nın bir benzerinin olmasını gerektirir; oysa O bundan yücedir. Denildi ki: 'Bâ' harfi zâiddir, 'misl' kelimesi ise hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır. Takdiri şöyledir: 'Eğer onlar sizin imanınız gibi bir imanla inanırlarsa'. Zamir ise Allah Azze ve Celle'ye dönmektedir. Bâ harfinin zâid olması nadir değildir; nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا } “Kötülük kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir” buyurmuştur ki takdiri, diğer ayetteki { وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” buyruğunda olduğu gibi 'ceza-i seyyietin misluhâ' (جزاء سيئة مثلها) şeklindedir. Bir diğer görüşe göre 'misl' lafzı zâiddir; yani 'Eğer sizin inandığınıza inanırlarsa' demektir. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın “bi-mâ âmentüm bihî” (بما آمنتم به) kıraati ve Übeyy'in “bi'llezî âmentüm bihî” (بالذي آمنتم به) kıraatinin delaletiyle 'mâ' lafzının 'ellezî' (الذي) anlamında olması da bunu destekler. Bir diğer görüşe göre bâ harfi, 'Kalemle yazdım' sözünde olduğu gibi istiâne (yardım isteme/vasıta) içindir; yani 'Eğer onlar, sizin inandığınız şahadetin bir benzeriyle imana girerlerse' demektir. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Yok eğer yüz çevirirlerse”; kendilerine söylediğiniz şeylerden yüz çevirir ve insaf etmezlerse yahut şahadetten ve onunla imana girmekten yüz çevirirlerse, { فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ } “onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler”; yani onlar sırf bir muhalefet ve düşmanlık içindedirler, hakkı aramakla hiçbir ilgileri yoktur. { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir”; Allah'tan, Resulünü onlara üstün kılacağına dair bir teminattır. Nitekim Allah, onlardan bir kısmını öldürmek, bir kısmını da sürgün etmek suretiyle vaadini yerine getirmiştir. 'Sîn' harfinin anlamı ise, bir süre gecikse bile bunun mutlaka gerçekleşeceğidir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir”; söyledikleri sözleri; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; içlerinde gizledikleri haset ve kini bilendir ve onları bundan dolayı cezalandıracaktır. Bu ifade onlar için bir tehdit yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir vaaddir; yani senin ettiğin duaları işitir, niyetini ve hak dini üstün kılma isteğini bilir, duana icabet eder ve seni muradına erdirir.

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ (١٣٨)

{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ } “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir? Biz ancak O'na kulluk edenleriz.” (138)

{صِبْغَةَ الله} دين الله وهو مصدر مؤكد منتصب عن قوله آمنا بالله وهي فعلة من صيغ كالجلسة من جلس وهي الحالة التي يقع عليها الصبغ والمعنى تطهير الله لأن الإيمان يطهر النفوس والأصل فيه أن النصارى كانوا يغمسون أولادهم في ماء أصفر يسمونه المعمودية ويقولون هو تطهير لهم فإذا فعل الواحد منهم بولده ذلك قال الآن صار نصرانياً حقا فأمر المسلمون بأن يقولوا لهم قولوا آمنا بالله وصبغنا الله

{ صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası”; Allah'ın dinidir. Bu, { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a iman ettik” sözünden nasbedilmiş pekiştirici bir masdardır (masdar-ı müekked). 'Celse' (جلسة) kelimesinin 'celese' (جلس) fiilinden gelmesi gibi 'fı'leh' (فِعْلَة) vezninde olup boyamanın gerçekleştiği hâli ifade eder. Anlamı ise 'Allah'ın arındırması'dır; çünkü iman nefisleri arındırır. Bunun aslı şudur: Hristiyanlar çocuklarını 'vaftiz' adını verdikleri sarı bir suya daldırırlar ve 'Bu onlar için bir arınmadır' derlerdi. Onlardan biri çocuğuna bunu yaptığı zaman, 'İşte şimdi tam bir Hristiyan oldu' derdi. Bunun üzerine Müslümanlara onlara şöyle demeleri emredildi: 'Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik ve Allah bizi...'

بالإيمان صبغته ولم نصبغ صبغتكم وجيء بلفظ الصبغة للمشاكلة كقولك لمن يغرس الأشجار إغرس كما يغرس فلان تريد رجلا يصطنع الكرام {ومن أحسن من الله صبغة}

'...iman ile Kendi boyasıyla boyadı, biz sizin boyanızla boyanmadık.' 'Boyama' (sıbga) lafzı müşâkele (söz uygunluğu) amacıyla getirilmiştir; nitekim cömert kimseler yetiştiren bir adama işaret ederek ağaç diken birine 'Sen de falancanın diktiği gibi dik' demen böyledir. { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } “Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kimdir?”

البقرة (١٣٨ _ ١٤١)

Bakara (138-141)

تمييز أي لا صبغة أحسن من صبغته يريد الدين أو التطهير {وَنَحْنُ لَهُ عابدون} عطف على آمنا بالله وهذا العطف يدل على أن قوله صبغة الله داخل في مفعول قولوا آمنا أي قولوا هذا وهذا ونحن له عابدون ويردّ قول من زعم أن صبغة الله بدل من ملة إبراهيم أو نصب على الإغراء بمعنى عليكم صبغة الله لما فيه من فك النظم وإخراج الكلام عن التئامه وانتصابها على أنها مصدر مؤكد هو الذي ذكره سيبويه والقول ما قالت حذام

Temyizdir; yani O'nun boyasından daha güzel hiçbir boya yoktur; bununla dini yahut arındırmayı kastetmektedir. { وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ } “Biz ancak O'na kulluk edenleriz”; { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a iman ettik” ifadesine matuftur. Bu atıf, { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası” sözünün “Deyin ki...” emrinin mefulünün kapsamına girdiğini gösterir. Yani 'Hem bunu hem de biz ancak O'na kulluk edenleriz sözünü söyleyin' demektir. Bu durum, { صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası” ifadesinin { مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ } “İbrâhim'in dinine” ifadesinden bedel olduğunu veya 'Allah'ın boyasına sarılın' anlamında iğrâ (teşvik) üzere mensub olduğunu iddia eden kimsenin görüşünü reddeder; çünkü bu iddialarda nazmın bütünlüğünü bozmak ve kelamı ahenginden çıkarmak vardır. Kelimenin pekiştirici bir masdar (masdar-ı müekked) olarak mansub olması ise Sîbeveyh'in zikrettiği görüştür; nitekim [meşhur meselde dendiği gibi]: 'Söz, Hizâm'ın söylediği sözdür.'

قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: 'Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken, O'nun hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir. Biz ancak O'na ihlasla bağlananlarız.'” (139)

{قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِى اللَّهِ} أي أتجادلوننا في شأن الله واصطفائه النبي من العرب دونكم وتقولون لو أنزل الله على أحد لأنزل علينا وترونكم أحق بالنبوة منا {وَهُوَ رَبُّنَا وربكم} نشترك جميعاً في أننا عباده وهو ربنا وهو يصيب برحمته وكرامته من يشاء من عباده {وَلَنَا أعمالنا وَلَكُمْ أعمالكم} يعني أن العمل هو أساس الأمر وكما أن لكم أعمالاً فلنا كذلك {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} أي نحن له موحدون نخلصه بالإيمان وأنتم به مشركون والمخلص أحرى بالكرامة وأولى بالنبوة من غيره

{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ } “De ki: O'nun hakkında bizimle tartışıyor musunuz?”; yani Allah'ın şanı ve peygamberi sizden değil de Araplardan seçmesi hususunda bizimle tartışıp 'Eğer Allah birine indirecek olsaydı bize indirirdi' diyerek peygamberliğe bizden daha layık olduğunuzu mu düşünüyorsunuz? { وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ } “O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken”; hepimiz O'nun kulları ve O da bizim Rabbimiz olma hususunda müşterekiz; O rahmet ve ikramını kullarından dilediğine eriştirir. { وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir”; yani meselenin esası ameldir; nitekim sizin amelleriniz olduğu gibi bizim de amellerimiz vardır. { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “Biz ancak O'na ihlasla bağlananlarız”; yani biz O'nu birleyen, imanla O'na ihlasla bağlanan kimseleriz; siz ise O'na ortak koşmaktasınız. İhlaslı olan kimse ise ikrama ve peygamberliğe başkalarından daha layık ve daha ehildir.

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)

{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz 'İbrâhim, İsmâil, İshak, Ya'kûb ve torunları Yahudi veya Hristiyan idiler' mi diyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?' Yanındaki Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir.” (140)

{أَمْ تَقُولُونَ} بالتاء شامي وكوفي غير أبي بكر وأم على هذا معادلة للهمزة في أتحاجوننا يعني أي الأمرين تأتون المحاجة في حكم الله أم إدعاء اليهودية والنصرانية على الأنبياء أو منقطعة أى بل أيقولون غيرهم بالياء وعلى هذا لا تكون الهمزة إلا منقطعة {إِنَّ إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ وَالأَسْبَاطَ كَانُواْ هُودًا أَوْ نصارى} ثم أمر نبيه ﵇ أن

{ أَمْ تَقُولُونَ } “Yoksa ... mi diyorsunuz?” lafzını Şam ve Ebû Bekr hariç Kûfe ehli 'tâ' ile okumuştur. 'Em' (أَمْ) edatı bu kıraate göre { أَتُحَاجُّونَنَا } “Bizimle tartışıyor musunuz?” ifadesindeki hemzeye muâdildir (denktir); yani 'Bu iki işten hangisini yapıyorsunuz: Allah'ın hükmü hakkında tartışmayı mı, yoksa peygamberlerin Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia etmeyi mi?' demektir. Yahut munkatıdır; yani 'Bilakis onlar böyle mi söylüyorlar?' demektir. Diğer kıraat imamları ise 'yâ' ile [yeqûlûne] okumuşlardır; bu kıraate göre hemze ancak munkatı' olabilir. { إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى } “İbrâhim, İsmâil, İshak, Ya'kûb ve torunları Yahudi veya Hristiyan idiler”. Sonra Peygamberi aleyhisselâm'a...

يقول مستفهماً راداً عليهم بقوله {قل أأنتم أَعْلَمُ أَمِ الله} يعني أن الله شهد لهم بملة الإسلام في قوله مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلاَ نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مسلما {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شهادة عِندَهُ مِنَ الله} أي كتم شهادة الله التي عنده أنه شهد بها وهي شهادة الله لإبراهيم بالحنيفية والمعنى أن أهل الكتاب لا أحد أظلم منهم لأنهم كتموا هذه الشهادة وهم عالمون بها أو أنا لو كتمنا هذه الشهادة لم يكن أحد أظلم منا فلا نكتمها وفيه تعريض بكتمانهم شهادة الله لمحمد ﵇ بالنبوة في كتبهم وسائر شهاداته ومن في قوله من الله مثلها في قولك هذه شهادة مني لفلان إذا شهدت له في أنها صفة لها {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} من تكذيب الرسل وكتمان الشهادة

...onlara reddiye olarak soru üslubuyla şöyle demesini emretti: { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?”; yani Allah { مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا } “İbrâhim ne Yahudi idi ne de Hristiyan; fakat o, hanîf bir Müslümandı” buyurarak onların İslam dini üzere olduklarına şahitlik etmiştir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “Yanındaki Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?”; yani yanında bulunan ve bizzat Allah'ın şahitlik ettiği şahitliği gizleyenden. Bu da Allah'ın İbrâhim'in hanîfliğine dair şahitliğidir. Anlam şudur: Ehl-i Kitap'tan daha zalim hiç kimse yoktur, zira onlar bildikleri hâlde bu şahitliği gizlemişlerdir. Yahut 'Eğer biz bu şahitliği gizleseydik bizden daha zalim kimse olmazdı, o hâlde biz onu gizlemeyiz' demektir. Bunda onların kendi kitaplarında Allah'ın Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğine dair şahitliğini ve diğer şahitliklerini gizlemelerine bir tariz vardır. { مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan” ifadesindeki 'min' harfi, birine lehte şahitlik ettiğinde söylediğin 'Bu benden falanca için bir şahitliktir' sözündeki min gibidir, zira 'şahitlik' kelimesinin sıfatıdır. { وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir”; yani peygamberleri yalanlamanızdan ve şahitliği gizlemenizden gafil değildir.

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)

{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” (141)

{تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ ولكم ما كسبتم ولا تسألون عما كانوا يعملون} كررت للتأكيد ولأن المراد بالأول الأنبياء عليهم

{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz”; tekit için ve birinci ayette kastedilenlerin peygamberler aleyhimüsselâm...

البقرة (١٤٢ _ ١٤٣)

Bakara (142-143)

السلام وبالثاني أسلاف اليهود والنصارى

...ikinci ayette kastedilenlerin ise Yahudi ve Hristiyanların ataları olması sebebiyle tekrar edilmiştir.

سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)

{ سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: 'Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?' diyecekler. De ki: 'Doğu da batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.'” (142)

{سَيَقُولُ السفهاء مِنَ الناس} الخفاف الأحلام فأصل السفه الخفة وهم اليهود لكراهتمهم التوجه إلى الكعبة وأنهم لا يرون النسخ أو المنافقون لحرصهم على الطعن والاستهزاء اوالمشركون لقولهم رغب عن قبلة آبائه ثم رجع إليها والله ليرجعن إلى دينهم وفائدة الإخبار بقولهم قبل وقوعه توطين النفس إذ المفاجأة بالمكروه أشد وعداد الجواب قبل الحاجة إليه أقطع للخصم فقيل الرمي يراش السهم {مَا ولاهم} ما صرفهم {عَن قِبْلَتِهِمُ التى كَانُواْ عَلَيْهَا} يعنون بيت المقدس والقبلة الجهة التي يستقبلها الإنسان في الصلاة لأن المصلي يقابلها {قُل لّلَّهِ المشرق والمغرب} أى بلاد الشرق والمغرب والأرض كلها له {يَهْدِى مَن يَشَآءُ} من أهلها {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} طريق مستوٍ أي يرشد من يشاء إلى قبلة الحق وهي الكعبة التي أمرنا بالتوجه

{ سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler diyecekler”; aklı kıt olanlar. Zira sefeh (سَفَه) kelimesinin asıl anlamı hafifliktir. Bunlar, Kâbe'ye yönelmeyi hoş görmedikleri ve neshi kabul etmedikleri için Yahudilerdir; yahut ta'n etmeye ve alaya almaya düşkünlükleri sebebiyle münafıklardır; veya 'Atalarının kıblesinden yüz çevirmişti, sonra ona geri döndü; Allah'a yemin olsun ki yakında onların dinine de dönecektir' dedikleri için müşriklerdir. Onların bu sözünü vuku bulmadan önce haber vermenin faydası, nefsi buna alıştırmaktır; çünkü hoşa gitmeyen bir şeyle aniden karşılaşmak daha ağırdır. Ayrıca cevabı ihtiyaç duyulmadan önce hazırlamak hasmı daha kesin biçimde susturur; nitekim 'Ok atılmadan önce yontulup tüylenir' denilmiştir. { مَا وَلَّاهُمْ } “Onları çeviren nedir?”; onları ne döndürdü? { عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا } “üzerinde bulundukları kıblelerinden”; Beytü'l-Makdis'i kastediyorlar. Kıble, insanın namazda yöneldiği cihettir, çünkü namaz kılan kişi orayı karşısına alır. { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: Doğu da batı da Allah'ındır”; yani doğu ve batı beldeleri ve bütün yeryüzü O'nundur. { يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ } “O, dilediğini iletir”; o beldelerin ahalisinden dilediğini, { إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru yola”; dosdoğru bir yola, yani dilediğini hak kıbleye iletir ki o da yönelmekle emrolunduğumuz Kâbe'dir...

إليها أو الأماكن كلها لله فيأمر بالتوجه إلى حيث شاء فتارة الكعبة وطورا إلى البيت المقدس لا اعتراض عليه لأنه المالك وحده

...yahut bütün mekânlar Allah'ındır; O dilediği yere yönelmeyi emreder; bazen Kâbe'ye, bazen de Beytü'l-Makdis'e yönlendirir. O'na hiçbir itiraz yapılamaz, zira yegâne mülk sahibi O'dur.

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)

{ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ } “Böylece, insanlara şahit olasınız, Resul de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de sırf Resul'e uyanı, iki topuğu üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye tayin ettik. Bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (143)

{وكذلك جعلناكم} ومثل ذلك الجعل جعلناكم فالكاف للتشبيه وذاجر بالكاف واللام للفرق بين الإشارة إلى القريب والإشارة إلى البعيد والكاف للخطاب لا محل لها من الإعراب {أُمَّةً وَسَطًا} خياراً وقيل للخيار وسط لأن الأطراف يتسارع إليها الخلل والأوساط محمية أي كما جعلت قبلتكم خير القبل جعلتكم خير الأمم أو عدولاً لأن الوسط عدل بين الأطراف ليس إلى بعضها أقرب من بعض أي كما جعلنا قبلتكم متوسطة بين المشرق والمغرب جعلناكم أمة وسطاً بين العلو والتقصير فانكم لم تغلو غلو النصارى حيث وصفوا المسيح بالألوهية ولم تقصروا تقصير اليهود حيث وصفوا مريم بالزنا وعيسى بأنه ولد الزنا {لّتَكُونُواْ شُهَدَاءَ} غير منصرف لمكان ألف التأنيث {عَلَى الناس} صلة شهداء {وَيَكُونَ الرسول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} عطف على لتكونوا روي أن الأمم يوم القيامة يجحدون تبليغ الأنبياء فيطالب الله الأنبياء البينة على أنهم قد بلغوا وهو أعلم فيؤتى بأمة محمد ﵇ فيشهدون فيقول الأمم من أين عرفتم فيقولون علمنا ذلك بإخبار الله تعالى في كتابه الناطق على لسان نبيه الصادق فيؤتى بمحمد ﵇ فيسأل عن حال أمته فيزكيهم ويشهد بعدالتهم والشهادة قد تكون بلا مشاهدة كالشهادة بالتسامع في الأشياء المعروفة ولما كان الشهيد كالرقيب جيء بكلمة الاستعلاء كقوله تعالى {كُنتَ أَنتَ الرقيب عليهم} وقيل {لتكونوا شهداء على الناس} في الدنيا فيما لا يصح إلا بشهادة العدول

{ وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ } “Böylece sizi kıldık”; yani böylesi bir kılınış gibi sizi kıldık. 'Kâf' teşbih (benzetme) içindir, 'zâ' ise kâf ile mecrurdur. 'Lâm' ise yakına işaret ile uzağa işaret arasını ayırmak içindir. [Sonundaki] 'kâf' ise hitap harfidir, iraptan mahalli yoktur. { أُمَّةً وَسَطًا } “vasat bir ümmet”; hayırlı bir ümmet. Hayırlı olana 'vasat' denilmiştir; çünkü uç taraflara bozulma çabuk ulaşır, orta kısımlar ise korunmuştur. Yani 'Kıblenizi kıblelerin en hayırlısı kıldığım gibi sizi de ümmetlerin en hayırlısı kıldım' demektir. Yahut 'âdil bir ümmet' demektir; zira orta, taraflar arasında dengedir (adildir), taraflardan birine diğerinden daha yakın değildir. Yani 'Kıblenizi doğu ile batı arasında orta kıldığımız gibi, sizi de aşırılık (gulüv) ile gevşeklik (taksir) arasında vasat bir ümmet kıldık'. Nitekim siz Hristiyanların Mesîh'e ilahlık nispet ederek düştükleri aşırılığa düşmediniz, Yahudilerin Meryem'e zina isnat edip Îsâ'yı zina çocuğu sayarak düştükleri gevşekliğe de düşmediniz. { لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ } “şahitler olasınız diye”; müenneslik elifi sebebiyle gayrimunsarıftır. { عَلَى النَّاسِ } “insanlara”; 'şühedâ' kelimesinin sılasıdır. { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا } “ve Resul de size şahit olsun”; 'li-tekûnû' ifadesine matuftur. Rivayet edildiğine göre kıyamet gününde ümmetler peygamberlerin tebliğini inkâr edecekler; Allah Teâlâ da -en iyi bilen Kendisi olduğu hâlde- peygamberlerden tebliğ ettiklerine dair delil isteyecektir. Bunun üzerine Muhammed aleyhisselâm'ın ümmeti getirilecek ve şahitlik edeceklerdir. Diğer ümmetler: 'Bunu nereden bildiniz?' diyecekler; onlar da: 'Bunu Allah Teâlâ'nın, doğru sözlü Peygamberinin diliyle konuşan Kitabında bize haber vermesiyle bildik' diyeceklerdir. Sonra Muhammed aleyhisselâm getirilecek, ona ümmetinin hâli sorulacak; o da onları tezkiye edip adaletlerine şahitlik edecektir. Şahitlik, bilinen şeylerde şayia yoluyla şahitlikte olduğu gibi bazen bizzat görmeksizin de olur. Şahit gözeten ve denetleyen gibi olduğu için, Allah Teâlâ'nın { كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ } “Onların üzerinde gözetleyici yalnız Sen idin” ayetinde olduğu gibi üstünlük/üzerinde olma bildiren istilâ edatı (alâ) ile getirilmiştir. Denildi ki: { لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ } “İnsanlara şahitler olasınız diye” ifadesi, dünyada ancak âdil kimselerin şahitliğiyle...

الأخيار ويكون الرسول عليكم شهيداً يزكيكم ويعلم بعدالتكم واستدل الشيخ أبو منصور ﵀ بالآية على أن الإجماع حجة

...hayırlı insanların şahitliğiyle sahih olan hususlarda; Resul de sizi tezkiye edip adaletinizi bildirmek suretiyle üzerinize şahit olsun diyedir. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh bu ayeti icmânın hüccet olduğuna delil getirmiştir;

البقرة (١٤٣ _ ١٤٤)

Bakara (143-144)

لأن الله تعالى وصف هذه الأمة بالعدالة والعدل هو المستحق للشهادة وقبولها فإذا اجتمعوا على شيء وشهدوا به لزم قبوله وأخرت صلة الشهادة أو لا وقدمت آخراً لأن المراد في الأول إثبات شهادتهم على الأمم وفي الآخر اختصاصهم بكون الرسول شهيداً عليهم {وَمَا جَعَلْنَا القبلة التى كُنتَ عَلَيْهَا} أي وما جعلنا القبلة الجهة كنت عليها وهي الكعبة فالتي كنت عليها ليست بصفة للقبلة بل هي ثانى مفعول جعل روى أن رسول الله ﷺ كان يصلي بمكة إلى الكعبة ثم أمر بالصلاة إلى صخرة بيت المقدس بعد الهجرة تأليفاً لليهود ثم حول إلى الكعبة {إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرسول مِمَّن يَنقَلِبُ على عَقِبَيْهِ} أي وما جعلنا القبلة التي تحب أن تستقبلها الجهة التى كنت عليها أو لا بمكة إلا امتحانا للناس وابتلاء لنعلم الثابث على الإسلام الصادق فيه ممن هو على حرف ينكص على عقبيه لقلقلته يرجع فيرتد عن الإسلام عند تحويل القبلة قال الشيخ أبو منصور ﵀ معنى قوله لنعلم أي لنعلم كائناً أو موجوداً ما قد علمناه أنه يكون ويوجد فالله تعالى عالم في الأزل بكل ما أراد وجوده أنه يوجد في الوقت الذي شاء وجوده فيه ولا يوصف بأنه عالم في الأزل بأنه موجود كائن لأنه ليس بموجود في الأزل فكيف يعلمه موجوداً فإذا صار موجوداً يدخل تحت علمه الأزلي فيصير معلوما له موجودا كائنا والتغير عل المعلوم لا على العلم أو لتميز النابع من الناكص كما قال تعالى لِيَمِيزَ الله الخبيث من الطيب فوضع العلم موضع التميز لأن العلم به يقع التميز أو ليعلم رسول الله ﵊ والمؤمنون وإنما أسند علمهم إلى ذاته لأنهم

Çünkü Allah Teâlâ bu ümmeti adaletle vasfetmiştir; âdil olan ise şahitliğe ve şahitliğinin kabulüne hak kazanandır. Dolayısıyla bir konuda icmâ edip ona şahitlik ettiklerinde bunun kabulü zorunlu olur. Şahitliğin sılası birinci kısımda sona bırakılmış, ikinci kısımda ise öne alınmıştır; çünkü birincisinde murat onların ümmetler üzerine şahitliklerini ispat etmek, ikincisinde ise Resul'ün onlara şahit kılınmasıyla kendilerine has bir tahsis yapmaktır. { وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de kılmadık”; yani kıbleyi senin üzerinde bulunduğun cihet -ki o da Kâbe'dir- kılmadık. Buradaki 'üzerinde bulunduğun' (elletî künte aleyhâ) lafzı kıblenin sıfatı değil, 'cealnâ' fiilinin ikinci mefulüdür. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken Kâbe'ye doğru namaz kılardı, hicretten sonra Yahudilerin gönlünü İslam'a ısındırmak için Beytü'l-Makdis kayalığına doğru namaz kılmakla emrolundu, ardından tekrar Kâbe'ye döndürüldü. { إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ } “sırf Resul'e uyanı, iki topuğu üzerinde gerisin geri dönecek olandan ayırt edip bilelim diye”; yani yönelmeyi arzu ettiğin kıbleyi Mekke'de başlangıçta üzerinde bulunduğun cihet kılmamız, ancak insanları imtihan ve tecrübe etmek içindir; ta ki İslam üzere sebat eden ve onda samimi olan kimseyi, kıblenin çevrilmesi esnasında tereddüdü sebebiyle gerisin geri dönüp İslam'dan irtidat eden kararsız kimseden ayırt edip bilelim. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bilelim diye' (li-na'leme) sözünün anlamı; olacağını ve var olacağını ezelde bildiğimiz şeyin varlık sahasına çıkmış hâlini bilelim demektir. Allah Teâlâ ezelde, var olmasını dilediği her şeyin varlığını dilediği vakitte var olacağını bilir. Fakat ezelde o şeyin var ve mevcut olduğunu bilmekle vasfedilmez; zira o ezelde mevcut değildir, mevcut olmayanı nasıl mevcut olarak bilsin? O şey var olduğunda ise O'nun ezeli ilminin kapsamına girer ve O'nun için var olmuş bir mâlum hâline gelir; buradaki değişim ilimde değil mâlumdadır (bilinen şeydedir). Yahut tabi olanı yüz çevirenden ayırt etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } “Allah pisi temizden ayırsın diye” buyurmuştur. Temyiz (ayırt etme) ilimle gerçekleştiği için ilim lafzı temyiz yerine kullanılmıştır. Yahut Resûlullah aleyhisselâm ve müminler bilsin diyedir; onların bilmesini Kendi Zatına isnat etmiştir çünkü onlar...

خواصه أو هو على ملاطفة الخطاب لمن لا يعلم كقولك لمن ينكر ذوب الذهب فليلقه في النار لنعلم أيذوب {وَإِن كَانَتْ} أي التحويلة أو الجعلة أو القبلة وإن هي المخففة واللام في {لَكَبِيرَةً} أي ثقيلة شاقة وهي خبر كان واللام فارقة {إِلاَّ عَلَى الذين هَدَى الله} أي هداهم الله فحذف العائد أي إلا على الثابتين الصادقين في اتباع الرسول {وَمَا كَانَ الله لِيُضِيعَ إيمانكم} أي صلاتكم إلى بيت المقدس سمى الصلاة إيماناً لأن وجوبها على أهل الإيمان وقبولها من أهل الإيمان وأداؤها فى الجمعة دليل الإيمان ولما توجه رسول الله ﷺ إلى الكعبة قالوا كيف بمن مات قبل التحويل من إخواننا فنزلت ثم علل ذلك فقال {إِنَّ الله بالناس لَرَؤُوفٌ} مهموز مشبع حجازى وشامى وحفص رءوف غيرهم بوزن فعل وهما المبالغة {رَّحِيمٌ} لا يضيع أجورهم والرأفة أشد من الرحمة وجمع بينهما كما في الرحمن الرحيم

[O'nun] has kullarıdır veya bu, bilmeyene yönelik hitabın nezaketine dayanır; tıpkı altının eridiğini inkâr eden birine, 'Eriyip erimeyeceğini bilelim diye onu ateşe atsın' demen gibi. {وَإِن كَانَتْ} “Her ne kadar bu... olsa da” yani [kıblenin] çevrilmesi yahut [kıble] kılınması ya da kıblenin kendisi [olsa da]. [Buradaki] in (إنْ), muhaffefedir (şeddesi hafifletilmiş olan 'inne'dir). {لَكَبِيرَةً} “...elbette pek ağır...”daki lâm ise, [ifadenin tekitli olduğunu gösterir]; [bu kelime] ağır ve meşakkatli anlamında olup kâne'nin haberidir, lâm da fârikadır (nefy ile ispatı ayıran lâm). {إِلاَّ عَلَى الذين هَدَى الله} “...ancak Allah'ın hidayet verdiği kimseler hariçtir.” Yani Allah'ın kendilerini hidayete erdirdiği kimseler [hariçtir]. Âid zamiri hazfedilmiştir; yani Resûl'e uymakta sebat gösteren ve sadık olanlar müstesnadır. {وَمَا كَانَ الله لِيُضِيعَ إيمانكم} “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir.” Yani Beyt-i Makdis'e doğru kıldığınız namazınızı [zayi etmez]. Namazı 'iman' olarak isimlendirmiştir; çünkü onun farz kılınışı iman ehline aittir, kabul edilişi iman ehlindendir ve cemaatle/cuma namazında eda edilişi imanın delilidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneldiğinde [müminler], '[Kıblenin] çevrilmesinden önce vefat eden kardeşlerimizin durumu ne olacak?' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Sonra bunu gerekçelendirerek şöyle buyurdu: {إِنَّ الله بالناس لَرَؤُوفٌ} “Şüphesiz Allah, insanlara çok şefkatlidir,” [Bu kelime] Hicaz ve Şam ehli ile Hafs'ın kıraatinde hemzeli ve uzatılarak [raûf (رَءُوفٌ) şeklinde]; diğerlerinin kıraatinde ise fa'il (فَعِل) veznindedir. İkisi de mübalağa bildirir. {رَّحِيمٌ} “...çok merhametlidir.” [Yani] onların ecirlerini zayi etmez. Re'fet (şefkat), rahmetten daha şiddetlidir. er-Rahmân ve er-Rahîm isimlerinde olduğu gibi burada da ikisi bir arada zikredilmiştir.

قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)

{ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye kesinlikle çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu çok iyi bilirler. Allah, onların yaptıklarından habersiz değildir.” (144)

{قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السماء} تردد وجهك وتصرف نظرك في جهة السماء وكان رسول

{ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz”; yüzünü tekrar tekrar çevirmeni ve bakışlarını sema tarafına yöneltmeni görüyoruz. Resûlullah...

البقرة (١٤٤ _ ١٤٥)

Bakara (144-145)

ﷺ يتوقع من ربه أن يحوله إلى الكعبة موافقة لإبراهيم ومحالفة لللهيود ولأنهاء ادعى للعرب إلى الإيمان لأنها مفخرتهم ومزارهم ومطافهم {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} فلنعطينك ولنمكننك من استقبالها من قولك وليته كذا إذا جعلته والياء له أو فلنجعلنك تلي سمتها دون سمت بيت المقدس {قِبْلَةً تَرْضَاهَا} تحبها وتميل إليها لأغراضك الصحيحة التي أضمرتها ووافقت مشيئة الله وحكمته {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام} أى نحوه وشطر نصب على الظرف أي اجعل تولية الوجه تلقاء المسجد أي في جهته وسمته لأن استقبال عين القبلة متعسر على النائي وذكر المسجد

...sallallâhu aleyhi ve sellem, İbrâhim'e muvafakat etmek, Yahudilere muhalefet etmek ve Kâbe Arapların iftihar kaynağı, ziyaretgâhı ve tavaf yeri olduğu için onları imana çağırmada daha etkili olacağından ötürü Rabbinden kendisini Kâbe'ye çevirmesini beklemekteydi. { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ } “seni kesinlikle çevireceğiz”; yani 'Onu falanca işe yetkili kıldım' ifadesinde olduğu gibi seni oraya yönelteceğiz ve ona dönmene imkân vereceğiz yahut Beytü'l-Makdis ciheti yerine seni o cihete bakan kılacağız demektir. { قِبْلَةً تَرْضَاهَا } “hoşnut olacağın bir kıbleye”; içinde gizlediğin, Allah'ın meşietine ve hikmetine muvafık olan doğru maksatların sebebiyle sevdiğin ve meylettiğin bir kıbleye. { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”; yani onun cihetine doğru. 'Şatr' (شَطْر) lafzı zarf olarak mansubdur; yani yüzünü Mescid'in karşısına, onun cihetine ve istikametine çevir; çünkü uzaktaki kimse için kıblenin bizzat aynına yönelmek zordur. Mescid-i Harâm'ın...

الحرام دون الكعبة دليل على أن الواجب مراعاة الجهة دون العين روي أنه ﵇ قدم المدينة فصلى نحو بيت المقدس سنة عشر شهراً ثم وجه إلى الكعبة {وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ} من الأرض وأردتم الصلاة {فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الذين أُوتُواْ الكتاب لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحق} أي التحويل إلى الكعبة هو الحق لأنه كان في بشارة أنبيائهم برسول الله ﷺ أنه يصلي إلى القبلتين {مِن رَّبّهِمْ وَمَا الله بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} بالياء مكي وأبو عمرو ونافع وعاصم وبالتاء غيرهم فالأول وعيد للكافرين بالعقاب على الحجود والإباء والثاني وعد للمؤمنين بالثواب على القبول والأداء

...Kâbe yerine zikredilmiş olması, vacip olanın Kâbe'nin bizzat aynına değil cihetine yönelmek olduğuna delildir. Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde on altı ay Beytü'l-Makdis tarafına doğru namaz kıldı, sonra Kâbe'ye yönlendirildi. { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ } “Nerede olursanız”; yeryüzünün neresinde bulunup da namaz kılmak isterseniz, { فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ } “yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun bir gerçek olduğunu çok iyi bilirler”; yani Kâbe'ye dönmenin hak olduğunu bilirler. Zira peygamberlerinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki müjdelerinde onun iki kıbleye doğru namaz kılacağı yer almaktaydı. { مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Rablerinden gelen [bir gerçek olduğunu]. Allah, onların yaptıklarından habersiz değildir”; Mekke ehli, Ebû Amr, Nâfi' ve Âsım 'yâ' ile [ya'melûn], diğerleri ise 'tâ' ile [ta'melûn] okumuşlardır. Birincisi inkâr ve diretmelerinden ötürü kâfirlere azapla bir tehdit, ikincisi ise kabul edip eda etmelerinden ötürü müminlere sevapla bir vaaddir.

وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)

{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar da birbirlerinin kıblesine uymazlar. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun.” (145)

{وَلَئِنْ أَتَيْتَ الذين أُوتُواْ الكتاب} أراد ذوي العناد منهم {بكل آية} برهان قاطع أن التوجه إلى الكعبة هو الحق {مَّا تَبِعُواْ قِبْلَتَكَ} لأن تركهم اتباعك ليس عن شبهة تزيلها بإيراد الحجة إنما هو عن مكابرة وعناد مع علمهم بما في كتبهم من نعتك أنك على الحق وجواب القسم المحذوف سد مسد جواب الشرط {وَمَا أَنتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ} حسم لأطماعهم إذ كانوا اضطربوا فى ذلك وقالوا لو ثبت على قبلتنا لكنا نرجوا أن يكون صاحبنا الذي ننتظره وطمعوا في رجوعه إلى قبلتهم ووحدت القبلة وإن كان لهم قبلتان فلليهود قبلة وللنصارى قبلة لاتحادهم في البطلان {وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} يعني أنهم مع اتفاقهم على مخالفتك مختلفون في شأن القبلة لا يرجى اتفاقهم كما لا ترجى موافقتهم لك فاليهود تستقبل بيت المقدس والنصارى مطلع الشمس {وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءَهُم مّن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ العلم} أي من بعد وضوح البرهان والإحاطة بأن القبلة هي الكعبة وأن دين الله هو

{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “Andolsun, kendilerine kitap verilenlere getirsen”; onlardan inatçı olanları kastetmiştir; { بِكُلِّ آيَةٍ } “her türlü delili”; Kâbe'ye yönelmenin hak olduğuna dair her kesin delili getirsen, { مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “onlar senin kıblene uymazlar”; çünkü onların sana uymayı terk etmeleri, delil getirmekle giderebileceğin bir şüpheden ötürü değil, kitaplarında senin vasfını ve hak üzere olduğunu bildikleri hâlde sırf bir kibir ve inattan dolayıdır. Hazfedilen yeminin cevabı, şartın cevabının yerine geçmiştir. { وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin”; onların ümitlerini kesmektir; zira bu konuda tereddüt yaşamış ve 'Bizim kıblemiz üzere kalsaydı, beklediğimiz önderimiz olmasını umardık' demişler ve onun kendi kıblelerine dönmesini ummuşlardı. Yahudilerin bir kıblesi, Hristiyanların bir kıblesi olmak üzere iki ayrı kıbleleri bulunmasına rağmen kıble lafzının tekil getirilmesi, batıl olma hususunda birleşmelerindendir. { وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onlar da birbirlerinin kıblesine uymazlar”; yani onlar sana muhalefet hususunda müttefik olmakla beraber kıble konusunda ihtilaf halindedirler; seninle uyuşmaları beklenemeyeceği gibi kendi aralarında anlaşmaları da umulamaz. Nitekim Yahudiler Beytü'l-Makdis'e yönelir, Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yöne dönerler. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan”; yani delilin açıklığa kavuşmasından, kıblenin Kâbe ve Allah'ın dininin de...

الإسلام {إِنَّكَ إِذَا لَّمِنَ الظالمين} لمن المرتكبين الظلم الفاحش وفى ذلك لطف للسامعين

...İslam olduğunu tam olarak bildikten sonra uyarsan, { إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun”; yani çirkin bir zulmü irtikâp edenlerden olursun. Bunda işitenler için bir lütuf (öğüt)...

البقرة (١٤٦ _ ١٥٠)

Bakara (146-150)

وتهييج للثبات على الحق وتحذير لمن يترك الدليل بعد إنارته ويتبع الهوى وقيل الخطاب في الظاهر للنبي ﵇ والمراد أمته ولزم الوقف على الظالمين إذ لو وصل لصار

...hak üzere sebata teşvik ve delil apaçık ortaya konduktan sonra onu terk edip heva ve hevesine uyan kimseye bir uyarı vardır. Denildi ki: Hitap zahirde Peygamber aleyhisselâm'a, asıl murat ise onun ümmetinedir. 'Zâlimîn' (الظَّالِمِينَ) kelimesinde durmak lazımdır; çünkü vasledilip devam edilirse...

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦)

{ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile hakkı gizler.” (146)

{الذين آتيناهم الكتاب} صفة للظالمين وهو مبتدأ والخبر {يَعْرِفُونَهُ} أي محمداً ﵇ أو القرآن أو تحويل القبلة والأول أظهر لقوله {كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ} قال عبد الله بن سلام أنا اعلم به منى يا بنى فقال له عمر ولم قال لأني لست أشك في محمد أنه نبي فأما ولدي فلعل والدته خانت فقبل عمر رأسه {وَإِنَّ فَرِيقًا مِّنْهُمْ} أي الذين لم يسلموا {لَيَكْتُمُونَ الحق} حسدا وعنادا {وهم يعلمون} أن الله تعالى بينه في كتابهم

[Önceki ayete bağlanırsa] { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz” ifadesi 'zalimler'in sıfatı olur; [müstakil başlandığında ise] mübtedadır, haberi de { يَعْرِفُونَهُ } “onu tanırlar” cümlesidir. Yani Muhammed aleyhisselâm'ı yahut Kur'an'ı veya kıblenin çevrilişini tanırlar. { كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ } “öz oğullarını tanıdıkları gibi” buyruğundan dolayı birinci mana daha açıktır. Abdullah b. Selâm şöyle demiştir: 'Ben onu oğlumu tanıdığımdan daha iyi tanırım.' Ömer ona: 'Neden?' diye sorunca, o da: 'Çünkü ben Muhammed'in peygamber olduğunda asla şüphe etmem; oğluma gelince, belki annesi hıyanet etmiştir' demiştir; bunun üzerine Ömer onun başını öpmüştür. { وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ } “Onlardan bir grup”; yani Müslüman olmayanlar; { لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ } “hakkı gizlerler”; haset ve inatlarından ötürü gizlerler; { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bile bile”; Allah Teâlâ'nın bunu kendi kitaplarında açıkladığını bildikleri hâlde.

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)

{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “O hak, Rabbindendir. Sakın şüpheye düşenlerden olma!” (147)

{الحق} مبتدأ خبره {مِن رَبَِكَ} واللام للجنس أي الحق من الله لا من غيره يعني أن الحق ما ثبت أنه من الله كالذي أنت عليه وما لم يثبت أنه من الله كالذي عليه أهل الكتاب فهو الباطل أو للعهد والإشارة إلى الحق الذى عليه رسول الله ﷺ أو خبر مبتدأ محذوف أي هو الحق ومن ربك خير بعد خبر أو حال {فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} الشاكين في أنه من ربك

{ الْحَقُّ } “Hak” mübtedadır, haberi de { مِنْ رَبِّكَ } “Rabbindendir” ifadesidir. Lâm-ı tarif cins içindir; yani hak ancak Allah'tandır, başkasından değil. Yani hak, senin üzerinde bulunduğun şey gibi Allah'tan olduğu sabit olan şeydir; Ehl-i Kitap'ın üzerinde bulunduğu şey gibi Allah'tan olduğu sabit olmayanlar ise batıldır. Yahut ahd içindir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu hakka işarettir. Yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'O haktır' demektir ve 'Rabbindendir' ifadesi haberden sonra gelen ikinci haber yahut hâldir. { فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!”; onun Rabbinden olduğu hususunda şüphe edenlerden olma!

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)

{ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Herkesin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. O hâlde hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.” (148)

{وَلِكُلٍّ} من أهل الأديان المختلفة {وِجْهَةٌ} قبلة وقرئ بها والضمير في {هُوَ} لكل وفي {مُوَلِّيهَا} للوجهة أي هو موليها وجهة فحذف أحد المفعولين أو هو لله تعالى أي الله موليها إياه هو مولاها شامي أي هو مولى تلك الجهة قد وليها والمعنى ولكل أمة قبلة يتوجه إليها منكم ومن غيركم {فَاسْتَبِقُوا} أنتم {الخَيْرَاتِ} فاستبقوا إليها غيركم من

{ وَلِكُلٍّ } “Herkesin”; farklı din mensuplarının her birinin; { وِجْهَةٌ } “bir yönü vardır”; bir kıblesi vardır; [kıble lafzıyla da] okunmuştur. { هُوَ } “o” lafzındaki zamir 'küll' (herkes) kelimesine, { مُوَلِّيهَا } “yönelir” lafzındaki zamir ise 'vichet' (yön) kelimesine döner; yani 'O, yüzünü oraya çevirir' demektir ve iki mefulden biri hazfedilmiştir. Yahut zamir Allah Teâlâ'ya aittir; yani 'Allah o kıbleyi ona yöneltir' demektir. Şam kıraatinde [huve mevlâhâ - هُوَ مَوْلَاهَا] şeklinde okunmuştur; yani 'O, o cihete yönlendirilmiştir, oraya dönmüştür' demektir. Mana şudur: İster sizden ister başkalarından olsun, her ümmetin yöneldiği bir kıblesi vardır. { فَاسْتَبِقُوا } “O hâlde yarışın”; siz yarışın; { الْخَيْرَاتِ } “hayırlarda”; kıble konusunda ve diğer hususlarda...

أمر القبلة وغيره {أينما تَكُونُواْ} أنتم وأعداؤكم {يَأْتِ بِكُمُ الله جَمِيعًا} يوم القيامة فيفصل بين المحق والمبطل أو ولكل منكم يا أمة محمد وجهة جهة يصلي إليها جنوبية أو شمالية أو شرقية أو غربية فاستقبلوا الفاضلات من الجهات وهي الجهة المسامتة للكعبة وإن اختلفت أينما تكونوا من الجهات المختلفة يأت بكم الله جميعاً ويجمعكم ويجعل صلاتكم كأنها إلى جهة واحدة وكأنكم تصلون حاضري المسجد الحرام {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ}

...onlara karşı hayırlarda öne geçin. { أَيْنَ مَا تَكُونُوا } “Nerede olursanız olun”; siz ve düşmanlarınız nerede bulunursanız bulunun; { يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا } “Allah hepinizi bir araya getirecektir”; kıyamet gününde bir araya getirecek ve haklı ile batıl olanın arasını ayıracaktır. Yahut mana şöyledir: 'Ey Muhammed ümmeti! Sizin her birinizin güney, kuzey, doğu veya batı olmak üzere namaz kıldığı bir ciheti vardır; cihetlerin en faziletlisine, yani Kâbe'nin hizasında olan cihete yönelin. Farklı cihetlerde bulunsanız dahi farklı yönlerden nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirir, sizi toplar ve namazınızı sanki tek bir cihete doğruymuş ve sanki siz Mescid-i Harâm'ın yanındaymışsınız gibi kılar.' { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir.”

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩)

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir gerçektir. Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir.” (149)

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} ومن أي بلد خرجت للسفر {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام} إذا صليت {وَإِنَّهُ} وإن هذا المأمور به {لَلْحَقُّ مِن رَّبّكَ وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} وبالياء أبو عمرو

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Nereden yola çıkarsan çık”; yolculuk için hangi beldeden çıkarsan çık; { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir”; namaz kıldığın zaman. { وَإِنَّهُ } “Şüphesiz bu”; emredilen bu hüküm, { لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Rabbinden gelen bir gerçektir. Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir”; Ebû Amr 'yâ' ile [ya'melûn] okumuştur.

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi o tarafa çevirin ki, içlerinden zulmedenler hariç, insanların size karşı [kullanacakları] bir delili olmasın. Onlardan korkmayın, Ben'den korkun! Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve doğru yolu bulabilesiniz.” (150)

{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} وهذا التكرير

{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi o tarafa çevirin”. Bu tekrar...

البقرة (١٤٩ _ ١٥٤)

Bakara (149-154)

لتأكيد أمر القبلة وتشديده لأن النسخ من مظان الفتنة والشبهة فكرر عليهم ليثبتوا على أنه نيط بكل واحد ما لم ينط بالآخر فاختلفت فوايدها {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} أي قد عرّفكم الله جل ذكره أمر الاحتجاج في القبلة بما قد بين فى قوله ولكل وجهة هوموليها لئلا يكون للناس لليهود عليكم حجة في خلاف ما في التوراة من تحويل القبلة وأطلق اسم الحجة على قول المعائدين لأنهم يسوقونه سياق الحجة {إِلاَّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} استثناء من الناس أي لئلا يكون حجة لأحد من اليهود إلا المعاندين منهم القائلين ما ترك قبلتنا إلى الكعبة إلا ميلاً إلى دين قومه وحباً لبلده ولو كان على الحق للزم قبلة الأنبياء ﵈ أو معناه لئلا يكون للعرب عليكم حجة واعتراض في ترككم التوجه إلى الكعبة التى هى قبلة إبراهيم وإسمعيل أبي العرب إلا الذين ظلموا منهم وهم أهل مكة حين يقولون بداله فرجع إلى قبلة آبائه ويوشك أن يرجع إلى

...kıble emrini pekiştirmek ve önemini vurgulamak içindir. Çünkü nesh, fitne ve şüphenin doğabileceği yerlerdendir. Bu sebeple, [hükümde] sebat etsinler diye tekrar edilmiştir; üstelik her birine diğerine bağlanmayan bir mana bağlanmış olup böylece faydaları farklılaşmıştır. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “İnsanların size karşı [kullanacakları] bir delili olmasın”; yani şanı yüce olan Allah, Tevrat'ta yer alan kıblenin çevrilmesi hususuna muhalefet ettiniz diye insanların -yani Yahudilerin- size karşı bir delilleri olmasın diye, { وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا } “Herkesin yöneldiği bir cihet vardır” ayetinde beyan ettiği üzere kıble hususundaki delillendirme usulünü size öğretmiştir. İnatçıların sözüne de delil (hüccet) adı verilmiştir, zira onlar sözlerini delil kalıbında ileri sürerler. { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “İçlerinden zulmedenler hariç”; insanlardan yapılan bir istisnadır. Yani içlerinden: 'Onun bizim kıblemizi bırakıp Kâbe'ye yönelmesi, kavminin dinine olan meylinden ve memleketine duyduğu sevgidendir; şayet hak üzere olsaydı peygamberlerin [aleyhimüsselâm] kıblesine bağlı kalırdı' diyen inatçılar müstesna, Yahudilerden hiç kimsenin bir delili kalmasın [diye]. Yahut manası şudur: Arapların, ataları İbrâhim ve İsmâil'in kıblesi olan Kâbe'ye yönelmeyi terk etmeniz hususunda size karşı ileri sürecekleri bir delil ve itirazları olmasın; içlerinden zulmedenler -ki onlar Mekkelilerdir- müstesna. Çünkü onlar: 'Ona bir hâl oldu da atalarının kıblesine geri döndü; yakında onların

دينهم ثم استأنف منبهاً بقوله {فَلاَ تخشوهم} فلا تخافوا مطاعتهم في قبلتكم فإنهم لا يضرونكم {واخشونى} فلا تخالفوا أمري {وَلأُِتِمَّ نِعْمَتِى عَلَيْكُمْ} أي عرفتكم لئلا يكون عليكم حجة ولأتم نعمتي عليكم بهدايتي إياكم إلى الكعبة {وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} ولكي تهتدوا إلى قبلة إبراهيم

dinine de dönmesi yakındır' derler. Sonra [Allah], uyararak sözü yeniden başlatıp şöyle buyurdu: { فَلَا تَخْشَوْهُمْ } “Onlardan korkmayın”; kıbleniz hususunda onların kınamasından ve itirazından korkmayın, zira onlar size zarar veremezler. { وَاخْشَوْنِي } “Ben'den korkun”; emrime karşı gelmeyin. { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ } “Ta ki üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım”; yani size karşı bir delil olmasın ve sizi Kâbe'ye hidayet etmek suretiyle üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım diye [bunu] size bildirdim. { وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Ve doğru yolu bulabilesiniz”; İbrâhim'in kıblesine hidayet bulasınız diye.

كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١)

{ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik.” (151)

الكاف في {كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ} إما أن يتعلق بما قبله أي ولأتم نعمتي عليكم في الآخرة بالثواب كما أتممتها عليكم في الدنيا بإرسال الرسول أو بما بعده أي كما ذكر تكم بإرسال الرسول فاذكروني بالطاعة أذكركم بالثواب فعلى هذا يوقف على تهتدون وعلى الأول لا {رسولا منكم} نم العرب {يتلو عليكم} يقرا عليكم {آياتنا} القرآن {وَيُزَكِيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الكتاب} القرآن {والحكمة} السنة والفقه {ويعلمكم ما لم تكونوا تعلمون} مالا سبيل إلى معرفته إلا بالوحي

{ كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ } “Nitekim ... gönderdik” ifadesindeki kâf harfi, ya kendisinden öncesine bağlıdır; yani: 'Dünyada peygamber göndermek suretiyle nimetimi tamamladığım gibi ahirette de sevap ile üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım.' Yahut sonrasına bağlıdır; yani: 'Peygamber göndermek suretiyle sizi andığım gibi, siz de itaatle Beni anın ki Ben de sizi sevap ile anayım.' Bu ikinci görüşe göre { تَهْتَدُونَ } “doğru yolu bulabilesiniz” üzerinde vakıf yapılır (durulur), birinci görüşe göre ise durulmaz. { رَسُولًا مِنْكُمْ } “kendi içinizden ... bir elçi”; Araplardan. { يَتْلُو عَلَيْكُمْ } “size ... okuyan”; size tilavet eden. { آيَاتِنَا } “ayetlerimizi”; Kur'an'ı. { وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ } “sizi arındıran, size Kitab'ı ... öğreten”; Kur'an'ı. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti”; sünneti ve fıkhı. { وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “ve bilmediklerinizi size bildiren”; vahiy olmaksızın bilinmesine imkân olmayan şeyleri.

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ (١٥٢)

{ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ } “Öyleyse Beni anın ki Ben de sizi anayım. Bana şükredin ve nankörlük etmeyin!” (152)

{فاذكروني} بالمعذرة {أَذْكُرْكُمْ} بالمغفرة أو بالثناء والعطاء أو بالسؤال والنوال أو بالتوبة وعفو الحوبة أو بالاخلاص والخلاص أو بالمناجاة أو النجاة {واشكروا لِي} ما أنعمت به عليكم {وَلاَ تكفرون} ولا تجحدوا نعمائى

{ فَاذْكُرُونِي } “Öyleyse Beni anın”; özür dileyerek (itaat ve istiğfar ile), { أَذْكُرْكُمْ } “Ben de sizi anayım”; mağfiret ile; yahut övgü ile [anın], ihsan ile [anayım]; yahut dua ile [anın], icabet ve lütufla [anayım]; yahut tövbe ile [anın], günahları affetmekle [anayım]; yahut ihlas ile [anın], kurtuluşa erdirmekle [anayım]; yahut münacat ile [anın], necat (kurtuluş) ile [anayım]. { وَاشْكُرُوا لِي } “Bana şükredin”; size ihsan ettiğim nimetlere. { وَلَا تَكْفُرُونِ } “ve nankörlük etmeyin”; nimetlerimi inkâr etmeyin.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Ey iman edenler! Sabır ve namaz ile yardım dileyin. Şüphesiz Allah, sabredenlerle beraberdir.” (153)

{يا أيها الذين آمنوا استعينوا بالصبر} فيه تنال كل فضيلة {والصلاة} فإنها تنهى عن كل رذيلة {إِنَّ الله مَعَ الصابرين} بالنصر والمعونة

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ } “Ey iman edenler! Sabır ... ile yardım dileyin”; sabır sayesinde her bir fazilet elde edilir. { وَالصَّلَاةِ } “ve namaz [ile]”; çünkü o her türlü kötülükten alıkoyar. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah, sabredenlerle beraberdir”; yardım ve desteğiyle.

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤)

{ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “Allah yolunda öldürülenlere 'ölüler' demeyin; bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz.” (154)

{وَلاَ تَقُولُواْ لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبيلِ الله} نزلت فى شهداء

{ وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenlere ... demeyin”; şehitleri hakkında nazil olmuştur...

البقرة (١٥٤ _ ١٥٨)

Bakara (154-158)

بدر وكانوا أربعة عشر رجلاً {أَمْوَاتٌ} أي هم أمواتٍ {بَلْ أَحْيَاء} أي هم أحياء {وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ} لا تعلمون ذلك لأن حياة الشهيد لا تعلم حساً عن الحسن

...Bedir [şehitleri hakkında nazil olmuştur] ki onlar on dört kişi idiler. { أَمْوَاتٌ } “'ölüler'”; yani onlar ölülerdir [demeyin]. { بَلْ أَحْيَاءٌ } “bilakis onlar diridirler”; yani onlar hayattadırlar. { وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ } “fakat siz farkında değilsiniz”; bunu bilemezsiniz, çünkü şehidin hayatı duyularla bilinemez. Hasan'dan

رضى الله عنه أن الشهداء أحياء عند الله تعرض أرزاقهم على أرواحهم فيصل إليهم الروح والفرح كما تعرض النار على أرواح آل فرعون غدواً وعشيا فيصل اليهم الوجع وعن مجاهد ريحها وليسوا فيها

[radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre şehitler Allah katında diridirler; rızıkları ruhlarına arz edilir, böylece Firavun ailesinin ruhlarına sabah akşam ateş arz edilip onlara acı ulaştığı gibi, şehitlere de ferahlık ve sevinç ulaşır. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre ise [Cennet'in] kokusu [ulaşır], kendileri bizzat onun içinde değillerdir.

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥)

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele!” (155)

{ولنبلونكم} ولنصيبنكم بدلك إصابة تشبه فعل المختبر لأحوالكم هل تصبرون على ما أنتم عليه من الطاعة أم لا {بِشَىْءٍ} بقليل من كل واحدة من هذه البلايا وطرف منه وقلل ليؤذن أن كل بلاء أصاب الإنسان وإن جل ففوقه ما يقل اليه ويريهم أن رحمته معهم في كل حال وأعلمهم بوقوع البلواء قبل وقوعها ليوطنو نفوسهم عليها {مِّنَ الخوف} خوف الله والعدو {والجوع} أي القحط أو صوم شهر رمضان {وَنَقْصٍ مِّنَ الأموال} بموت المواشي أو الزكاة وهو عطف على شيء وعلى الخوف أى وشئ من نقص الأموال {والأنفس} بالقتل والموت أو بالمرض والشيب {والثمرات} ثمرات الحرث أو موت الأولاد لأن الولد ثمرة الفؤاد {وَبَشِّرِ الصابرين} على هذه البلايا أو المسترجعين عند البلايا لأن الاسترجاع تسليم وإذعان وفي الحديث من استرجع عند المصيبة جبر الله مصيبته وأحسن عقباه وجعل له خلفا صالحا يرضاه وطفئ سراج رسول الله ﷺ فقال إنا لله وإنا إليه راجعون فقيل أمصيبة هي قال نعم كل شيء يؤذي المؤمن فهو مصيبة والخطاب لرسول الله ﷺ أو لكل من يأتى منه البشارة

{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun ki sizi ... sınayacağız”; bulunduğunuz itaat üzere sabredecek misiniz yoksa etmeyecek misiniz diye durumunuzu sınayan kimsenin fiiline benzeyen bir şekilde başınıza musibetler getireceğiz. { بِشَيْءٍ } “biraz”; bu belaların her birinden az bir pay ve bir miktar ile. Azaltarak ifade edilmesi, insana isabet eden her bela ne kadar büyük olursa olsun onun üstünde buna oranla büyük olanının bulunduğunu bildirmek ve O'nun rahmetinin her hâlükârda kendileriyle beraber olduğunu onlara göstermek içindir. Başlarına gelmeden önce nefislerini buna hazırlasınlar diye belanın geleceğini kendilerine bildirmiştir. { مِنَ الْخَوْفِ } “korku[yla]”; Allah korkusu veya düşman korkusu. { وَالْجُوعِ } “ve açlık[la]”; yani kıtlık yahut Ramazan ayı orucu. { وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ } “ve mallardan ... eksiltmekle”; hayvanların telefi yahut zekât ile. Bu ifade { شَيْءٍ } kelimesine veya { الْخَوْفِ } kelimesine matuftur; yani: 'Ve mallardan bir parça eksiltmekle.' { وَالْأَنْفُسِ } “canlardan”; öldürülme ve ecel ile yahut hastalık ve ihtiyarlık ile. { وَالثَّمَرَاتِ } “ve ürünlerden”; ziraat mahsulleri yahut evlatların ölümü; çünkü evlat gönlün meyvesidir. { وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Sabredenleri müjdele”; bu belalara karşı sabredenleri veya musibet anında istircâ edenleri (İnnâ lillâh diyenleri). Zira istircâ, teslimiyet ve boyun eğmektir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Kim bir musibet anında istircâda bulunursa Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini hayırlı kılar ve ona razı olacağı salih bir halef nasip eder.' Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kandili söndü de: 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn' dedi. 'Bu bir musibet midir?' denildi. O da: 'Evet, mümine eziyet veren her şey bir musibettir' buyurdu. Hitap Resûlullah'adır [sallallâhu aleyhi ve sellem] veya kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkese yöneliktir.

الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (١٥٦)

{ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' derler.” (156)

{الذين} نصب صفة للصابرين ولا وقف عليه بل يوقف على

{ الَّذِينَ } “Onlar ki”; nasb makamında olup 'sabredenler' ifadesinin sıfatıdır. Bunun üzerinde vakıf yapılmaz (durulmaz), bilakis...

راجعون ومن ابتداء بالذين وجعل الخبر أولئك يقف على الصابرين لا على راجعون والأول الوجه لأن الذين وما بعده بيان للصابرين {إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ} مكروه اسم فاعل من أصابته شدة أي لحقته ولا وقف على مصيبة لأن {قَالُواْ} جواب إذا وإذا وجوابها صلة الذين {إِنَّا لِلَّهِ} إقرار له بالملك {وَإِنَّا إِلَيْهِ راجعون} إقرار على نفوسنا بالهلك {أولئك عَلَيْهِمْ صلوات مّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ} الصلاة الحنو والتعطف فوضعت موضع الرأفة وجمع بينها وبين الرحمة كقوله رأفة ورحمة رءوف رحيم والمعنى عليهم رأفة بعد رأفة ورحمة بعد رحمة

...{ رَاجِعُونَ } “döneceğiz” üzerinde durulur. { الَّذِينَ } kelimesini mübteda (özne) yapıp haberini { أُولَئِكَ } kabul eden kimse ise { الصَّابِرِينَ } “sabredenleri” üzerinde durur, { رَاجِعُونَ } üzerinde durmaz. Birinci görüş daha uygundur, çünkü { الَّذِينَ } ve sonrası sabredenlerin beyanıdır. { إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman”; hoşa gitmeyen bir şey; 'ona bir sıkıntı isabet etti' yani ulaştı anlamında ism-i fâildir. { مُصِيبَةٌ } üzerinde durulmaz, çünkü { قَالُوا } “derler” fiili 'izâ'nın cevabıdır ve 'izâ' ile cevabı, sıla cümlesidir. { إِنَّا لِلَّهِ } “Biz şüphesiz Allah'a aidiz”; O'nun mülkü olduğumuzu ikrardır. { وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “ve şüphesiz O'na döneceğiz”; nefislerimizin helak olacağını ikrardır. { أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve bir rahmet onların üzerinedir”; salât, şefkat ve merhamettir, dolayısıyla re'fet (şefkat) yerine konmuştur. 'Ra'fet ve rahmet', 'raûf ve rahîm' ifadelerinde olduğu gibi onunla rahmet bir arada zikredilmiştir. Mana: 'Onların üzerine şefkat üstüne şefkat, rahmet üstüne rahmet vardır' demektir.

أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)

{ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve bir rahmet onların üzerinedir. Doğru yola ermiş olanlar da işte onlardır.” (157)

{وأولئك هُمُ المهتدون} لطريق الصواب حيث استرجعوا وأذعنوا لأمر الله قال عمر رضى الله عنه نعم العدلان ونعم العلاوة أي الصلاة والرحمة والاهتداء

{ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “Doğru yola ermiş olanlar da işte onlardır”; istircâda bulunup Allah'ın emrine boyun eğdikleri için doğru yola erdirilmişlerdir. Ömer [radıyallâhu anh]: 'İki denk ne güzel ve aradaki ilave ne güzel!' demiştir; yani salât ve rahmet [iki denk], hidayet de [ilavedir].

إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)

{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın [kulluğuna dair] nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir günah yoktur. Kim gönülden bir hayır yaparsa bilsin ki şüphesiz Allah, şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir.” (158)

{إِنَّ الصفا والمروة} هما علمان للجبلين {مِن شعائر الله} من

{ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ } “Şüphesiz Safâ ile Merve”; bu iki dağın özel isimleridir. { مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Allah'ın ... nişanelerindendir”; O'nun...

البقرة (١٥٨ _ ١٦٢)

Bakara (158-162)

أعلام مناسكه متعبداته جمع شعيرة وهي العلامة {فَمَنْ حَجَّ البيت} قصد الكعبة {أَوِ اعتمر} زار الكعبة فالحج القصد والاعتمار الزيارة ثم غلبا على قصد البيت زيارته للنسكين المعروفين وهما في المعاني كالنجم والبيت في الأعيان {فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ} فلا إثم عليه {أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا} أي يتطوف فأدغم التاء في الطاء وأصل الطوف المشي حول الشئ والمراد هنا السعي بينهما قيل كان على الصفا أساف وعلى المروة نائلة هما ضمان يروى أنهما كانا رجلاً وامرأة زنيا في الكعبة فمسخا حجرين فوضعا عليهما ليعتبر بهما فلما طالت المدة عبدا من دون الله وكان أهل الجاهلية إذا سعو امسحوا هما فلما جاء الإسلام وكسرت الأوثان كره المسلمون الطواف بينهما لأجل فعل الجاهلية فرفع عنهم الجناح بقوله فلا جناح وهو دليل على أنه

...menâsikinin alametlerinden, ibadet yerlerindendir. 'Şeâir', işaret ve alamet manasına gelen 'şaîre' kelimesinin çoğuludur. { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ } “Kim Beyt'i hacceder”; Kâbe'yi kastederse; { أَوِ اعْتَمَرَ } “veya umre yaparsa”; Kâbe'yi ziyaret ederse. Hac yönelmek, umre (i'timâr) ise ziyaret etmektir. Sonradan bu iki kelime, Beyt'i bilinen iki ibadet için kastetmek ve ziyaret etmek manasına galip gelmiştir; bunlar manalarda 'en-Necm' (Süreyya yıldızı) ve 'el-Beyt' (Kâbe) gibi özel isim haline gelmiştir. { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ } “bir günah yoktur”; onun üzerine bir vebal yoktur. { أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } “ikisini tavaf etmesinde”; aslı 'yetatavvefe'dir, tâ harfi tı harfine idgam edilmiştir. Tavafın aslı bir şeyin etrafında yürümektir; burada kastedilen ise ikisi arasında sa'y etmektir. Denildi ki: Safâ üzerinde İsaf, Merve üzerinde ise Nâile isimli iki put vardı. Rivayet edildiğine göre bunlar Kâbe'de zina eden bir erkek ve bir kadındı; ibret alınsın diye iki taşa dönüştürülüp bu iki tepeye konmuşlardı. Uzun zaman geçince Allah'tan başka kendilerine tapılır oldu. Cahiliye ehli sa'y ettiklerinde bu putlara el sürerlerdi. İslam gelip putlar kırılınca, Müslümanlar cahiliye ehlinin bu fiilinden dolayı aralarında tavaf etmeyi hoş görmediler; bunun üzerine { فَلَا جُنَاحَ } “bir günah yoktur” buyrularak günah kaldırıldı. Bu durum, Mâlik ve Şâfiî'nin [rahmetullâhi aleyhimâ] dediği gibi...

ليس بركن كما قال مالك والشافعي رحمهما الله تعالى وكذا قوله {وَمَن تَطَوَّعَ خيرا} أى بالطواف بهما وهو كذلك مشعر بأنه ليس بركن ومن يطوع حمزة وعلي أي يتطوع فأدغم التاء في الطاء {فَإِنَّ الله شَاكِرٌ} مجاز على القليل كثيراً {عَلِيمٌ} بالأشياء صغيراً أو كبيراً

...onun bir rükün olmadığına delildir. Aynı şekilde: { وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا } “Kim gönülden bir hayır yaparsa”; yani ikisi arasında sa'y ederek gönüllü bir hayır işlerse [ifadesi de], yine rükün olmadığını hissettirmektedir. Hamza ve Ali [Kisâî] 'men yettavva'' şeklinde okumuşlardır; yani 'yetatavva'' olup tâ harfi tı harfine idgam edilmiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ } “bilsin ki şüphesiz Allah, şükrün karşılığını verendir”; aza çok mükâfat verendir. { عَلِيمٌ } “her şeyi bilendir”; küçük olsun büyük olsun her şeyi hakkıyla bilendir.

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ (١٥٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “Şüphesiz indirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara Allah lanet eder, lanet ediciler de lanet eder.” (159)

{إِنَّ الذين يَكْتُمُونَ} من أحبار اليهود {مَا أَنَزَلْنَا} في التوراة {مِنَ البينات} من الآيات الشاهدة على أمر محمد ﵇ {والهدى} الهداية إلى الإسلام بوصفه ﵇ {مِن بَعْدِ مَا بيناه} أوضحناه {لِلنَّاسِ فِي الكتاب} في التوراة لم ندع فيه موضع إشكال فعمدوا إلى ذلك المبين فكتموه {أولئك يَلْعَنُهُمُ الله وَيَلْعَنُهُمُ اللاعنون} الذين يتأتى منهم اللعن وهم الملائكة والمؤمنون من الثقلين

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz ... gizleyenler”; Yahudi hahamlarından, { مَا أَنْزَلْنَا } “indirdiğimiz”; Tevrat'ta, { مِنَ الْبَيِّنَاتِ } “apaçık delilleri”; Muhammed'in [aleyhisselâm] durumuna şahitlik eden ayetleri, { وَالْهُدَى } “ve hidayeti”; onun [aleyhisselâm] vasfı ile İslam'a ulaştıran hidayeti, { مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ } “açıkladıktan sonra”; açıkça ortaya koyduktan sonra, { لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ } “Kitap'ta insanlara”; Tevrat'ta, içinde hiçbir kapalı yer bırakmaksızın açıkladığımız halde, onlar bu açıklanmış gerçeğe kastettiler de onu gizlediler. { أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “işte onlara Allah lanet eder, lanet ediciler de lanet eder”; kendilerinden lanet etmesi geçerli olan kimseler ki onlar melekler ile iki taifeden (insan ve cinlerden) olan müminlerdir.

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠)

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ancak tövbe edip ıslah olanlar ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır. İşte onların tövbesini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.” (160)

{إِلاَّ الذين تَابُواْ} عن الكتمان وترك الإيمان {وَأَصْلَحُواْ} ما أفسدوا من أحوالهم وتداركوا ما فرط منهم {وَبَيَّنُواْ} وأظهروا ما كتموا {فأولئك أَتُوبُ عَلَيْهِمْ} أقبل توبتهم {وَأَنَا التواب الرحيم}

{ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا } “Ancak ... tövbe edip ... müstesnadır”; gizlemekten ve imanı terk etmekten [vazgeçip], { وَأَصْلَحُوا } “ıslah olanlar”; hâllerinden bozduklarını düzeltenler ve ihmal ettikleri şeyleri telafi edenler, { وَبَيَّنُوا } “ve [gerçeği] açıklayanlar”; gizlediklerini açığa vuranlar. { فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “İşte onların tövbesini kabul ederim”; onların tövbelerini kabul buyururum. { وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim.”

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti işte onların üzerinedir.” (161)

{إِن الذين كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ} يعني الذين ماتوا من هؤلاء الكاتمين ولم يتوبوا {أولئك عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ الله والملائكة والناس أَجْمَعِينَ} ذكر لعنتهم أحياء ثم لعنتهم أمواتاً والمراد بالناس المؤمنون أو المؤمنون والكافرون إذ بعضهم يلعن بعضاً يوم القيامة قال الله تعالى كلما دخلت أمة لعنت أختها

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler”; yani bu gizleyenlerden tövbe etmeyip ölenler. { أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti işte onların üzerinedir”; önce hayattayken lanet edildiklerini, ardından da ölü iken lanet edildiklerini zikretti. İnsanlardan kasıt müminlerdir yahut kıyamet gününde birbirlerine lanet edecekleri için müminler ve kâfirlerin tamamıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا } “Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder” buyurmuştur.

خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)

{ خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onun içinde ebedî kalıcıdırlar. Onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez.” (162)

{خالدين} حال من هم في عليهم {فِيهَا} في اللعنة أو في النار إلا أنها أضمرت تفخيماً لشأنها وتهويلاً {لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب ولا هم ينظرون}

{ خَالِدِينَ } “ebedî kalıcıdırlar”; 'aleyhim'deki 'hüm' zamirinin hâlidir. { فِيهَا } “onun içinde”; lanetin içinde yahut şanını büyütmek ve korkutuculuğunu vurgulamak için açıkça zikredilmeyip zamirle ifade edilen cehennem ateşinde. { لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez”;

البقرة (١٦٣ _ ١٦٥)

Bakara (163-165)

من الإنظار أي لا يمهلون أو لا ينتظرن ليعتذروا أو لا ينظر

İnzâr (mühlet verme) kökünden gelir; yani mühlet verilmezler yahut mazeret beyan etsinler diye beklenmezler veya kendilerine...

إليهم نظر رحمة

...merhamet nazarıyla bakılmaz.

وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)

{ وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “İlahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir.” (163)

{وإلهكم إله واحد} فرد في ألوهيته لا شريك له فيها ولا يصح أن يسمى غيره إلها {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} تقرير للوحدانية بنفى غيره وإثباته وموضع هو رفع لأنه بدل من موضع لا إله ولا يجوز النصب هنا لأن البدل يدل على أن الاعتماد على الثاني والمعنى في الآية على ذلك والنصب يدل على أن الاعتماد على الأول ورفع {الرحمن الرّحيم} أي المولى لجميع النعم أصولها وفروعها ولا شيء سواه بهذه الصفة فما سواه إما نعمة وإما منعم عليه ورفع على أنه خبر مبتدأ أو على البدل من هولا على الوصف لأن المضمر لا يوصف

{ وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “İlahınız tek bir ilahtır”; uluhiyetinde tektir, onda hiçbir ortağı yoktur ve O'ndan başkasına ilah denilmesi sahih olmaz. { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur”; başkasını nefyedip O'nu ispat etmek suretiyle tevhidi pekiştirmedir. { هُوَ } kelimesinin iraptaki yeri ref'tir; zira 'lâ ilâhe'nin mahallinden bedeldir. Burada nasb caiz değildir; çünkü bedel, dayanağın ikinci öge olduğunu gösterir ve ayetteki mana da bu doğrultudadır. Nasb ise dayanağın birinci öge olduğunu gösterirdi. { الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ } “Rahmân'dır, Rahîm'dir” ifadesinin merfû oluşu: Asıllarıyla ve teferruatıyla bütün nimetlerin sahibi manasındadır ve O'ndan başka hiçbir varlık bu sıfatta değildir. O'nun dışındaki her şey ya bir nimettir ya da kendisine nimet verilendir. Merfû olması, [mahzuf bir] mübtedanın haberi olması veya { هُوَ } zamirinden bedel olması sebebiyledir; sıfat olması sebebiyle değildir, zira zamir sıfat almaz.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, akleden bir kavim için elbette nice ayetler vardır.” (164)

ولما عجب المشركون من إله واحد وطلبوا آية على ذلك نزل {إِنَّ فِي خَلْقِ السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار} في اللون والطول والقصر وتعاقبهما فى الذهاب والمجئ {والفلك التى تَجْرِى فِى البحر بِمَا يَنفَعُ الناس} بالذي ينفعهم مما يحمل فيها أو بنفع الناس ومن في {وَمَا أَنزَلَ الله مِنَ السماء} لابتداء الغاية وفى {من ماء} مطر ومن لبيان الجنس لأن ما ينزل من السماء مطر وغيره ثم عطف على أنزل {فَأَحْيَا بِهِ} بالماء {الأرض بَعْدَ مَوْتِهَا} يبسها ثم عطف على فأحيا {وَبَثَّ} وفرق {فِيهَا} في الأرض {مِن كُلِّ دَابَّةٍ} هي كل ما يدب {وَتَصْرِيفِ الرياح} الريح حمزة وعلي أي وتقليبها في مهابها قبولاً ودبوراً وجنوباً وشمالاً وفي أحوالها حارة وباردة وعاصفة ولينة وعقماً ولواقح وقيل تارة بالرحمة وطوراً بالعذاب {والسحاب المسخر} المذلل المنقاد لمشيئة الله تعالى فيمطر حيث شاء {بَيْنَ السماء والأرض} في الهواء {لآيات لّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} ينظرون بعيون عقولهم

Müşrikler tek ilah [inancını] hayretle karşılayıp buna dair bir delil istediklerinde şu ayet indi: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde”; renklerinde, uzunluk ve kısalıklarında, gidip gelmedeki ardışıklıklarında. { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ } “insanlara yararlı şeylerle denizde akıp giden gemilerde”; taşınan şeylerden kendilerine fayda veren şeylerle yahut insanlara fayda sağlayarak. { وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ } “Allah'ın gökten indirip ... [şeylerde]” ifadesindeki 'min', ibtida-i gaye (başlangıç) içindir. { مِنْ مَاءٍ } “suda”; yağmurda. 'Min' cins beyanı içindir; zira gökten inen şey yağmur ve diğerleridir. Sonra { أَنْزَلَ } üzerine atfedilmiştir: { فَأَحْيَا بِهِ } “onunla ... dirilttiği”; su ile, { الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا } “ölümünden sonra yeri”; kurumasından sonra. Sonra { فَأَحْيَا } üzerine atfedilmiştir: { وَبَثَّ } “yaymasında”; dağıtmasında, { فِيهَا } “orada”; yeryüzünde, { مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “her türlü canlıyı”; debelenen her şeyi. { وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ } “rüzgârları sevk etmesinde”; Hamza ve Ali [Kisâî] tekil olarak 'er-rîh' okumuşlardır; yani esiş yönlerini doğu, batı, güney ve kuzey olarak ve hâllerini sıcak, soğuk, fırtınalı, hafif, kısır ve aşılayıcı olarak çevirmesinde. Denildi ki: Kâh rahmet kâh azap olarak [sevk etmesinde]. { وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ } “ve ... boyun eğdirilmiş bulutlarda”; dilediği yere yağmur yağdırması için Allah Teâlâ'nın iradesine boyun eğdirilmiş, ram kılınmış [bulutlarda]. { بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “gökle yer arasında”; havada. { لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir kavim için elbette nice ayetler vardır”; akıl gözleriyle bakan...

ويعتبرون فيستدلون بهذه الأشياء على قدرة موجدها وحكمة مبدعها ووحدانية منشئها وفي الحديث ويل لمن قرأ هذه الآية فمج بها أي لم يتفكر فيها ولم يعتبر بها

...ve ibret alarak bu şeylerden onları var edenin kudretine, eşsiz yaratıcısının hikmetine ve yoktan var edenin birliğine delil getirenler için. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Bu ayeti okuyup da onun üzerinde düşünmeyen, ondan ibret almayan kimseye yazıklar olsun!'

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ (١٦٥)

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler ve ortaklar edinir, onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zalimler, azabı gördükleri zaman bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi!” (165)

{ومن النّاس} أي ومع هذا البرهان النير من الناس {مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ الله أَندَادًا} أمثالاً من الأصنام {يُحِبُّونَهُمْ} يعظمونهم ويخضعون لهم تعظيم المحبوب {كَحُبّ الله} كتعظيم الله والخضوع له أي يحبون الأصنام كما يحبون الله يعني يسوون بينهم وبينه في محبتهم لأنهم كانوا يقرون بالله ويتقربون إليه وقيل يحبونهم كحب المؤمنين الله {والذين آمنوا أَشَدُّ حُبّا لِلَّهِ} من المشركين لآلهتهم لأنهم لا يعدلون عنه إلى غيره بحال والمشركون يعدلون عن أندادهم إلى الله عند الشدائد

{ وَمِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan kimi de”; yani bu apaçık delile rağmen insanlardan, { مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا } “Allah'tan başka eşler ve ortaklar edinir”; putlardan benzerler edinir. { يُحِبُّونَهُمْ } “onları ... severler”; sevilenin tazim edildiği gibi onlara tazim eder ve boyun eğerler. { كَحُبِّ اللَّهِ } “Allah'ı sever gibi”; Allah'a tazim edip O'na boyun eğer gibi; yani sevgilerinde putları O'nunla bir tutarak Allah'ı sevdikleri gibi onları da severler. Zira onlar Allah'ı ikrar ediyor ve O'na yakınlaşmaya çalışıyorlardı. Denildi ki: 'Müminlerin Allah'ı sevdiği gibi onları severler.' { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir”; müşriklerin ilahlarına olan sevgisinden daha güçlüdür. Çünkü müminler hiçbir hâlükârda O'nu bırakıp başkasına meyletmezler; müşrikler ise darlık ve sıkıntı anında ortak koştukları varlıkları bırakıp Allah'a yönelirler...

البقرة (١٦٥ _ ١٦٨)

Bakara (165-168)

فيفزعون إليه ويخضعون له {وَلَوْ يَرَى} ترى نافع وشامي على خطاب الرسول أو كل مخاطب أي ولو ترى ذلك لرأيت أمراً عظيماً {الذين ظَلَمُواْ} إشارة إلى متخذي الأنداد {إِذْ يَرَوْنَ} يرون شامي {العذاب أَنَّ القوة لِلَّهِ جَمِيعًا} حال {وَأَنَّ الله شَدِيدُ العذاب} شديد عذابه أي ولو يعلم هؤلاء الذين ارتكبوا الظلم العظيم بشركهم أن القدرة كلها لله تعالى على كل شيء من الثواب والعقاب دون أندادهم ويعلمون شدة عقابه للظالمين إذا عاينوا العذاب يوم القيامة لكان منهم مالا يدخل تحت الوصف من الندم والحسرة فحذف الجواب لأن لو إذا جاء فيما يشوق إليه أو يخوف منه قلما يوصل بجواب ليذهب القلب فيه كل مذهب ولو يليها الماضى وكذا إذ وضعها لتدل على الماضى إنما دخلتا على المستقبل هنا لأن إخبار الله تعالى عن المستقبل باعتبار صدقه كالماضي

...O'na sığınırlar ve O'na boyun eğerler. { وَلَوْ يَرَى } “bir bilselerdi”; Nâfi' ve İbn Âmir, Peygamber'e veya her muhataba hitap olarak 've lev terâ' şeklinde [tâ ile] okumuşlardır; yani: 'Sen bunu bir görseydin, pek büyük bir iş görürdün.' { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zalimler”; Allah'a eşler ve ortaklar edinenlere işarettir. { إِذْ يَرَوْنَ } “gördükleri zaman”; İbn Âmir 'yüravne' (gösterildikleri zaman) şeklinde okumuştur. { الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا } “azabı ... bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu”; hâldir. { وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ } “ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu”; azabının şiddetli olduğunu [bir bilselerdi]. Yani: Şirkleriyle o büyük zulmü işleyen kimseler, kıyamet gününde azabı gözleriyle gördüklerinde, putlarının değil sevap ve ceza kabilinden her şeye olan kudretin tamamen Allah Teâlâ'ya ait olduğunu ve zalimler için O'nun cezasının şiddetini bilselerdi, onlardan tariflere sığmayacak bir pişmanlık ve hasret meydana gelirdi. Cevap hazfedilmiştir; zira 'lev' edatı arzulanan veya korkutulan bir hususta geldiğinde, zihnin her türlü ihtimale gitmesi için cevabına pek az bağlanır. 'Lev' edatını mazi fiil takip eder, nitekim 'iz' edatı da geçmiş zamana delalet etmek üzere konmuştur. Burada ikisinin muzari fiilin başına gelmesi, Allah Teâlâ'nın geleceğe dair haber vermesinin doğruluğu bakımından tıpkı geçmiş gibi kesin olmasındandır.

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ (١٦٦)

{ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ } “Hani uyulanlar, azabı gördüklerinde uyanlardan uzak durdular ve aralarındaki bütün bağlar koptu.” (166)

{إِذْ تَبَرَّأَ} مدغمة الذال في التاء حيث وقعت عراقي غير عاصم

{ إِذْ تَبَرَّأَ } “Hani ... uzak durdular”; Âsım hariç Iraklılar her geçtiği yerde zâl harfini tâ harfine idgam ederek okumuşlardır.

وهو بدل من إذ يرون العذاب {الذين اتبعوا} أي المتبعون وهم لرؤساء {مِنَ الذين اتبعوا} من الأتباع {وَرَأَوُاْ العذاب} الواو فيه للحال أى تبرءوا في حال رؤيتهم العذاب {وَتَقَطَّعَتْ} عطف على تبرأ {بِهِمُ الأسباب} الوصل التي كانت بينهم من الاتفاق على دين واحد ون الأنساب والمحاب

Bu ifade, { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ } ifadesinden bedeldir. { الَّذِينَ اتُّبِعُوا } “uyulanlar”; kendilerine uyulan önderler; { مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “uyanlardan”; tâbilerden [uzak durdular]. { وَرَأَوُا الْعَذَابَ } “azabı gördüklerinde”; buradaki vâv harfi hâl içindir, yani: Azabı gördükleri hâlde uzak durup teberrî ettiler. { وَتَقَطَّعَتْ } “ve ... koptu”; 'teberre'e' fiiline matuftur. { بِهِمُ الْأَسْبَابُ } “aralarındaki bütün bağlar”; tek bir din üzere ittifak etmekten, soylardan ve sevgilerden ibaret olan aralarındaki bağlar ve münasebetler.

وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)

{ وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Uyanlar dediler ki: 'Ah, keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzak durduğu gibi biz de onlardan uzak dursaydık!' Böylece Allah onlara amellerini, üzerlerine çöken hasretler olarak gösterir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir.” (167)

{وَقَالَ الذين اتبعوا} أي الاتباع {لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً} رجعة إلى الدنيا {فَنَتَبَرَّأَ} نصب على جواب التمني لأن لو في معنى التمنى ولمعنى ليت لنا كرة فنتبرأ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُواْ مِنَّا الآن {كذلك} مثل ذلك الإراء الفظيع {يُرِيهِمُ الله أعمالهم} أي عبادتهم الأوثان {حسرات عليهم} ندامات وهى مفعول ثالث ليريهم ومعناه أن اعمالهم تقلب عليهم حسرات فلا يرون إلا حسرات مكان أعمالهم {وَمَا هُم بخارجين مِنَ النار} بل هم فيها دائمون ونزل فيمن حرموا على أنفسهم البحائر ونحوها

{ وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyanlar dediler ki”; yani tâbiler: { لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً } “Ah, keşke bizim için ... bir dönüş olsaydı”; dünyaya bir dönüş olsaydı, { فَنَتَبَرَّأَ } “biz de ... uzak dursaydık”; temenninin cevabı olduğu için mansubdur, zira 'lev' temenni manasındadır; manası şöyledir: Keşke bizim için bir dönüş olsaydı da şimdi onların bizden uzak durduğu gibi biz de onlardan uzak dursaydık! { كَذَلِكَ } “Böylece”; işte o korkunç gösterme gibi, { يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ } “Allah onlara amellerini ... gösterir”; yani putlara tapmalarını, { حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ } “üzerlerine çöken hasretler olarak”; pişmanlıklar olarak [gösterir]. Bu kelime, 'yürîhim' fiilinin üçüncü mef'ûlüdür (nesnesidir). Manası şudur: Onların amelleri aleyhlerine hasretlere dönüştürülür de amellerinin yerinde hasretlerden başkasını görmezler. { وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Onlar ateşten çıkacak da değillerdir”; bilakis orada ebedî kalacaklardır. Bahîre ve benzeri şeyleri kendi kendilerine haram kılanlar hakkında nazil olmuştur.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunanların helal ve temiz olanlarından yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” (168)

{يا أيها الناس كُلُواْ} أمر إباحة {مِمَّا فِى الأرض} من للتبعيض لأن كل ما في الأرض ليس بمأكول {حلالا} مفعول كلوا أو حال مما في الأرض {طَيِّباً} طاهراً من كل شبهة {وَلاَ تَتَّبِعُواْ خطوات الشيطان} طرقه التي يدعوكم إليها بسكون الطاء أبو عمرو غير عباس ونافع وحمزة وأبو بكر والخطوة في الأصل ما بين قدمي الخاطي يقال اتبع خطواته إذا افتدى به واسن بسنته {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} ظاهر العداوة لاخفاء به

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا } “Ey insanlar! ... yiyin”; ibâha (mubahlık) emridir. { مِمَّا فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bulunanların ... [olanlarından]”; buradaki 'min' teb'îd (kısmîlik) içindir, çünkü yeryüzündeki her şey yenilebilir değildir. { حَلَالًا } “helal”; 'kûlû' fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir) veya 'mimmâ fi'l-ard' ifadesinden hâldir. { طَيِّبًا } “ve temiz”; her türlü şüpheden arınmış [olarak]. { وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; sizi davet ettiği yollarına [uymayın]. Abbâs hariç Ebû Amr, Nâfi', Hamza ve Ebû Bekir tâ harfinin sükûnuyla (hutvât) okumuşlardır. 'Hutve' (خُطْوَة) asılda adım atanın iki ayağı arasındaki mesafedir. Bir kimse bir başkasına uyup onun yolunu izlediğinde 'onun adımlarını takip etti' denir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı apaçık olup onda hiçbir gizlilik yoktur.

البقرة (١٦٩ _ ١٧٢)

Bakara (169-172)