عبرانية أو سريانية وهى راعنا فلما سمعوا بقول المؤمنين راعنا افترصوه وخاطبوا به الرسول وهم يعنون
o da 'râinâ' idi. Müminlerin 'râinâ' dediğini işitince bunu fırsat bildiler ve bu sövgüyü kastederek
البقرة (١٠٤ _ ١٠٧)
el-Bakara (104-107)
به تلك المسبة فنهى المؤمنون عنها وأمروا بما هو في معناها وهو انظرنا من نظره إذا انتظره {واسمعوا} وأحسنوا سماع ما يكلمكم به رسول الله ﷺ ويلقي عليكم من المسائل بآذان واعية وأذهان حاضرة حتى لا تحتاجوا إلى الاستعادة وطلب المراعاة أو واسمعوا سماع قبول وطاعة ولا يكن سماعكم كسماع اليهود حيث قالوا سمعنا وعصينا {وللكافرين} ولليهود الذين سبو رسول الله ﷺ {عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم
Resûl'e onunla hitap ettiler. Bunun üzerine müminler bu sözden nehyedildiler ve onunla aynı anlamda olan, birini beklemek manasındaki 'nazarahu' kökünden gelen 'unzurnâ' (bizi gözet/bize bak) kelimesini kullanmakla emrolundular. { وَاسْمَعُوا } “Ve dinleyin”, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sizinle konuştuğu ve size aktardığı meseleleri can kulağıyla ve uyanık zihinlerle güzelce dinleyin ki tekrar edilmesine ve gözetilme talebine ihtiyaç duymayasınız. Yahut kabul ve itaat dinleyişiyle dinleyin; dinlemeniz, 'İşittik ve isyan ettik' diyen Yahudilerin dinlemesi gibi olmasın. { وَلِلْكَافِرِينَ } “Kâfirler için” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söven Yahudiler için, { عَذَابٌ أَلِيمٌ } “can yakıcı bir azap vardır” elem verici [bir azap vardır].
مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)
{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ve müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (105)
{مَّا يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الكتاب وَلاَ المشركين أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم} وبالتخفيف مكي وأبو عمرو {مّنْ خَيْرٍ مّن رَّبِّكُمْ} من الأولى للبيان لأن الذين كفروا جنس تحته نوعان أهل الكتاب والمشركون والثانة مزيدة لاستغراق الحير والثالثة لابتداء الغاية والخير الوحي وكذلك الرحمة {والله يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَن يَشَاء} يعني أنهم يرون أنفسهم أحق بأن يوحى إليهم فيحسدونكم وما يحبون أن ينزل عليكم شيء من الوحى والله يختص بالنبوة من يشاء {والله ذُو الفضل العظيم} فيه إشعار بأن إيتاء النبوة من الفضل العظيم لما طعنوا في النسخ فقالوا ألا ترون إلى محمد يأمر أصحابه بأمر ثم ينهاهم عنه ويأمرهم بخلافه ويقول اليوم قولاً ويرجع عنه غدا نزل
{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler ve müşrikler, size indirilmesini istemezler” —İbn Kesîr (Mekkî) ve Ebû Amr şeddesiz [yünezzele yerine yünzele şeklinde] okumuştur— { مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir hayır”. İlk 'min' harf-i ceri beyan içindir; çünkü 'inkâr edenler' bir cins olup altında Ehl-i Kitap ve müşrikler olmak üzere iki tür bulunur. İkincisi, hayır lafzını genelleştirmek (istiğrâk) için zâidedir. Üçüncüsü ise ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Hayır vahiy demektir, rahmet de öyledir. { وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ } “Hâlbuki Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder”; yani onlar kendilerini vahye daha lâyık görürler, bu sebeple sizi kıskanırlar ve size vahiyden bir şey indirilmesini istemezler. Allah ise peygamberliği dilediğine tahsis eder. { وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } “Allah, büyük lütuf sahibidir”; bunda peygamberlik vermenin büyük bir lütuf olduğuna dikkat çekilmektedir. Nesh konusunda itiraz edip: 'Muhammed'e bakmaz mısınız? Ashabına bir şey emrediyor, sonra onu yasaklayıp zıddını emrediyor; bugün bir söz söylüyor, yarın ondan dönüyor' dediklerinde şu ayet indi:
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦)
{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kâdirdir?” (106)
{ما ننسخ من آية أَوْ نُنسِهَا} تفسير النسخ لغة التبديل وشريعة بيان انتهاء الحكم الشرعي المطلق الذي تقرر في أوهامنا استمراره بطريق التراخي فكان
{ مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak”. Neshin tefsiri: Sözlükte tebdil (değiştirme) demektir. Şeriatta ise, zihinlerimizde devam edeceği yerleşmiş olan mutlak şer'î hükmün sona erdiğinin terâhî yoluyla (sonradan) beyan edilmesidir. Dolayısıyla o,
تبديلاً في حقنا بياناً محضاً في حق صاحب الشرع وفيه جواب عن البداء الذي يدعيه منكروه أعني اليهود ومحله حكم يحتمل الوجود والعدم في نفسه لم يلحق به ما ينافى النسخ من توقيت أو تأييد ثبت نصاً أو دلالة وشرطه التمكن من عقد القلب عندنا دون التمكن من الفعل خلافاً للمعتزلة وإنما يجوز النسخ بالكتاب والسنة متفقاً ومختلفاً ويجوز نسخ التلاوة والحكم والحكم دون التلاوة والتلاوة دون الحكم ونسخ وصف بالحكم مثل الزيادة على النص فإنه نسخ عندنا خلافا للشافعى ﵀ والإنساء أن يذهب بحفظها عن القلوب أو ننسأها مكي وأبو عمرو أي نؤخرها من نسأت أي أخرت {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا} أي نأت بآية خير منها للعباد أي بآية العمل بها أكثر للثواب {أَوْ مِثْلِهَا} في ذلك إذ لا فضيلة لبعض الآيات على البعض
bizim açımızdan bir tebdil, Şâri' (hüküm koyucu) Teâlâ açısından ise sırf bir beyandır. Bunda, neshi inkâr edenlerin, yani Yahudilerin iddia ettiği 'bedâ' (Allah'a sonradan fikir değişikliği nispet etme) zannına bir cevap vardır. Neshin mahalli; bizzat kendisinde varlık ve yokluk ihtimali bulunan, nassa veya delalete dayalı olarak sabit olmuş muvakkatlik ya da ebedilik gibi neshe aykırı bir vasfın bitişmediği hükümdür. Neshin şartı; Mu'tezile'nin aksine, bize göre fiile güç yetirmek değil, kalbin o hükmü kabullenmesine imkân bulmaktır. Nesh; ittifakla Kitap ve Sünnet'in kendi aralarında olduğu gibi, ihtilaflı olarak da caizdir. Tilavetin ve hükmün birlikte neshi caiz olduğu gibi; tilavet kalıp hükmün neshedilmesi, hüküm kalıp tilavetin neshedilmesi ve hükmün bir vasfının neshi de caizdir. Nassa ziyade yapmak gibi; zira Şâfiî'nin rahimehullâh aksine bize göre bu neshtir. İnsâ' ise lafzının ezberinin kalplerden giderilmesidir. İbn Kesîr (Mekkî) ve Ebû Amr 'nunsihe' yerine 'nünse'ehâ' okumuştur; yani 'onu geciktirirsek' demektir; 'nese'tü' (geciktirdim) fiilinden gelir. { نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا } “Ondan daha hayırlısını getiririz”; yani kullar için ondan daha hayırlı bir ayet getiririz, yani amel edilmesi sevapça daha çok olan bir ayet [getiririz]. { أَوْ مِثْلِهَا } “yahut benzerini [getiririz]” bu hususta [benzerini getiririz]; zira [Allah'ın kelamı olması bakımından] bazı ayetlerin diğerlerine üstünlüğü yoktur.
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٠٧)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (107)
{أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله على كُلّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} أي قادر فهو يقدر على الخير وعلى مثله {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله لَهُ مُلْكُ السماوات والأرض} فهو يملك أموركم ويدبرها وهو أعلم بما يتعبدكم به من ناسخ أو منسوخ
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla kâdirdir?” Yani gücü yetendir; O, daha hayırlısına da benzerine de kâdirdir. { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır?” O, sizin işlerinizin mâlikidir ve onları çekip çevirir. Nâsih ve mensuhtan hangisiyle size ibadet yükleyeceğini en iyi O bilir.
البقرة (١٠٧ _ ١١١)
el-Bakara (107-111)
{وما لكم من دون الله من ولي} بلى أمركم {وَلاَ نَصِيرٍ} ناصر يمنعكم من العذاب
{ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost vardır” işinizi üstlenecek [bir veli], { وَلَا نَصِيرٍ } “ne de bir yardımcı vardır” sizi azaptan koruyacak bir yardımcı.
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ (١٠٨)
{ أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ } “Yoksa daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi siz de Resûlünüzü sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfür ile değiştirirse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.” (108)
{أَمْ تُرِيدُونَ} أم منقطعة وتقديره بل أتريدون {أن تسألوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ موسى مِن قَبْلُ} روي أن قريشاً قالوا يا محمد اجعل لنا الصفا ذهباً ووسع لنا أرض مكة فنهوا أن يقترحوا عليه الآيات كما اقترح قوم موسى عليه حين قال اجعل لنا إلهاً {وَمَن يَتَبَدَّلِ الكفر بالإيمان} ومن ترك الثقة بالآيات المنزلة وشك فيها واقترح غيرها {فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السبيل} قصده ووسطه
{ أَمْ تُرِيدُونَ } “Yoksa istiyor musunuz”; 'em' (أم) münkatıadır, takdiri: 'Bel etürîdûne' (Aksine siz istiyor musunuz) şeklindedir. { أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ } “daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi Resûlünüzü sorguya çekmek”. Rivayet edildiğine göre Kureyş: 'Ey Muhammed! Safâ tepesini bizim için altına çevir ve Mekke arazisini bizim için genişlet' dedi. Mûsâ'nın kavmi ona 'Bize bir ilah yap' dediklerinde mucizeler teklif ettikleri gibi, [müminler de] Resûlullah'a mucizeler teklif etmekten nehyedildiler. { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ } “Kim imanı küfür ile değiştirirse”; indirilen ayetlere güvenmeyi bırakıp onlardan şüphe eden ve başka mucizeler teklif eden kimse, { فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ } “şüphesiz doğru yoldan sapmış olur” yolun doğrusundan ve ortasından [sapmış olur].
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩)
{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki kıskançlıktan ötürü, sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirlere döndürmek istedi. Yine de Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoş görün. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir.” (109)
{وَدَّ كَثِيرٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب لَوْ يَرُدُّونَكُم} أن يردوكم {مِن بَعْدِ إيمانكم كُفَّارًا} حال من كم أي يردونكم عن دينكم كافرين نزلت حين قالت اليهود للمسلمين بعد وقعة أحد ألم تروا إلى ما أصابكم ولو كنتم على الحق لما هزمتم فارجعوا إلى ديننا فهو خير لكم {حَسَدًا} مفعول له أي لأجل الحسد وهو الأسف على الخير عند الغير {من عند أنفسهم} يتعلق بود أي ودوا من عند أنفسهم ومن قبل شهوتهم لا من قبل التدين والميل مع الحق لأنهم ودوا ذلك {مِّن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الحق} أي من بعد علمهم بأنكم على الحق أو بحسدا أي حسداً متبالغاً منبعثاً من أصل نفوسهم {فاعفوا واصفحوا} فاسلكوا معهم سبيل العفو والصفح عما يكون منهم من الجهل والعداوة {حتى يَأْتِىَ الله بِأَمْرِهِ} بالقتال {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ} فهو يقدر على الانتقام منهم
{ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ } “Ehl-i Kitap'tan birçoğu sizi döndürmek istedi” döndürmelerini [arzu etti], { مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا } “imanınızdan sonra tekrar kâfirlere”; 'küffâren', 'küm' zamirinden hâldir; yani sizi dininizden döndürüp kâfirler kılmayı [istediler]. Uhud Savaşı'ndan sonra Yahudilerin Müslümanlara: 'Başınıza geleni görmüyor musunuz? Eğer hak üzere olsaydınız hezimete uğramazdınız; öyleyse dinimize dönün, bu sizin için daha hayırlıdır' demeleri üzerine indi. { حَسَدًا } “kıskançlıktan ötürü”; mef'ûlün leh'tir, yani kıskançlık sebebiyle [bunu istediler]. Haset; başkasında olan hayırdan dolayı kederlenmektir. { مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } “içlerindeki”; 'vedde' fiiline taalluk eder; yani dine bağlılıktan ve hakka meyletmekten dolayı değil, sırf kendi nefislerinden ve hevalarından kaynaklanan bir arzuyla bunu istediler; zira bunu { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ } “hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra”, yani sizin hak üzere olduğunuzu bildikten sonra istediler. Yahut 'haseden' lafzına taalluk eder; yani nefislerinin derinliklerinden kaynaklanan aşırı bir hasetle [istediler]. { فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا } “Affedin ve hoş görün”; onların sergilediği cehalet ve düşmanlığa karşı af ve müsamaha yolunu tutun, { حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ } “Allah'ın emri gelinceye kadar” savaş [emri] gelinceye kadar. { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kâdirdir”; O, onlardan intikam almaya kâdirdir.
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)
{ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önceden ne hayır hazırlarsanız Allah katında onu bulursunuz. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (110)
{وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وَمَا تُقَدّمُواْ لأَنْفُسِكُم مّنْ خَيْرٍ} من حسنة صلاة أو صدقة أو غيرهما {تَجِدُوهُ عِندَ الله} تجدوا ثوابه عنده {إِنَّ الله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فلا يضيع عنده عمل عامل
{ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz” namaz, sadaka veya başka bir iyilikten ne yaparsanız, { تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında onu bulursunuz” sevabını O'nun katında bulursunuz. { إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla amel edenin hiçbir ameli O'nun katında zayi olmaz.
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١١١)
{ وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek' dediler. Bu, onların kuruntularıdır. De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!'” (111)
والضمير في {وَقَالُواْ لَن يَدْخُلَ الجنة إِلاَّ مَن كَانَ هُودًا أَوْ نصارى} لأهل الكتاب من اليهود والنصارى أي وقالت اليهود لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً وقالت النصارى لن يدخل الجنة إلا من كان نصارى فلفّ بين القولين ثقة بأن السامع يرد إلى كل فريق قوله وأمناً من الإلباس لما علم من التعادي بين الفريقين وتضليل كل واحد منهما صاحبه ألا ترى إلى قوله تعالى وَقَالَتِ اليهود لَيْسَتِ النصارى على شىء وقالت النصارى ليست اليهود على شيء
{ وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى } “'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek' dediler” ayetindeki zamir, Yahudilerden ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'a aittir. Yani Yahudiler: 'Cennete ancak Yahudi olanlar girecek' dediler; Hristiyanlar da: 'Cennete ancak Hristiyan olanlar girecek' dediler. Dinleyenin her grubun sözünü kendisine nispet edeceğine güvenildiği ve iki grup arasındaki düşmanlık ile birbirini saptırmakla itham ettikleri bilindiği için iltibas (karışıklık) korkusu olmadığından iki söz birleştirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: 'Yahudiler, Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzerinde değildir dediler; Hristiyanlar da Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir dediler' buyruğunu görmez misin?
وهود جمع هائد كعائد
'Hûd' (هود), 'âid'in çoğulunun 'ûd' olması gibi 'hâid'in çoğuludur.
البقرة (١١١ _ ١١٤)
el-Bakara (111-114)
وعوذ ووحد اسم كان للفظ من جمع الخبر لمعناه {تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ} أشير بها إلى الأمانى المذكورة وهى أمنيتهم أن لا ينزل على المؤمنين خير من ربهم وأمنيتهم أن يردوهم كفاراً وأمنيتهم أن لا يدخل الجنة غيرهم أي تلك الأماني الباطلة أمانيهم والأمنية أفعولة من التمني مثل الأضحوكة {قُلْ هَاتُواْ برهانكم} هلموا حجتكم على اختصاصكم بدخول الجنة وهات بمنزلة هاء بمعنى أحضر وهو متصل بقولهم لن يدخل الجنة إلا من كان هودا أو نصارى وتلك أمانيهم اعتراض {إِن كُنتُمْ صادقين} في دعواكم
Ve 'kâne'nin ismi 'men'in lafzına göre tekil gelmiş, haberi ise manasına göre çoğul kılınmıştır. { تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “Bu, onların kuruntularıdır”; bununla zikredilen kuruntulara işaret edilmiştir ki bunlar: Müminlere Rablerinden hiçbir hayır indirilmemesi kuruntusu, onları kâfirlere döndürme kuruntusu ve cennete kendilerinden başkasının girmemesi kuruntusudur. Yani 'Bu bâtıl kuruntular onların temennileridir.' Ümniyye (أمنية), tıpkı udhûke (أضحوكة / gülünç şey) gibi temenni kökünden 'uf'ûle' veznindedir. { قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ } “De ki: Delilinizi getirin”; cennete girişin size mahsus olduğuna dair delilinizi getirin. 'Hâti' (هات), getirmek anlamında 'hâ' (هاء) gibidir. Bu ifade, onların 'Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek' sözüne bağlıdır; { تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ } “Bu, onların kuruntularıdır” cümlesi ise ara cümledir (i'tirâziyye). { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenler iseniz” iddianızda.
بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢)
{ بَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Hayır, bilakis kim ihsan sahibi olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (112)
{بلى} إثبات لما نفوه من دخول غيرهم الجنة {مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} من أخلص نفسه له لا يشرك به غيره {وَهُوَ مُحْسِنٌ} مصدق بالقرآن {فَلَهُ أَجْرُهُ} جواب من أسلم وهو كلام مبتدأ متضمن لمعنى الشرط وبلى رد لقولهم {عِندَ رَبّهِ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ}
{ بَلَى } “Hayır, bilakis”; kendilerinden başkasının cennete girmesini nefyetmelerine karşı bir ispattır. { مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “kim yüzünü Allah'a teslim ederse”; kim hiçbir şeyi O'na ortak koşmaksızın nefsini O'na ihlasla adarsa, { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “ve o ihsan sahibi olarak” Kur'an'ı tasdik edici olarak, { فَلَهُ أَجْرُهُ } “onun mükâfatı vardır”; bu, 'men esleme' şartının cevabıdır; şart manasını içeren yeni bir cümledir (mübteda). 'Belâ' ise onların sözünü reddir. { عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)
{ وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Hâlbuki onlar Kitab'ı okuyorlar. Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi konuştu. Allah, kıyamet gününde ihtilaf edegeldikleri hususlarda aralarında hüküm verecektir.” (113)
{وقالت اليهود ليست النصارى على شىء وقالت النصارى لَيْسَتِ اليهود على شَىْء} أي على شيء يصح ويعتد به والواو في {وَهُمْ يَتْلُونَ الكتاب} للحال والكتاب للجنس أي قالوا ذلك وحالهم أنهم من أهل العلم والتلاوة للكتب وحق من حمل التوراة والإنجيل وآمن به أن لا يكفر بالباقي لأن كل واحد من الكتابين مصدق للآخر {كذلك} مثل ذلك القول الذي سمعت به {قَالَ الذين لاَ يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ} أي الجهلة الذين لا علم عندهم ولا كتاب كعبدة الأصنام والمعطلة قالوا لأهل كل دين ليسوا على شيء وهذا توبيخ عظيم لهم حيث نظموا أنفسهم مع علمهم في سلك من لا يعلم
{ وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ } “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir esas üzerinde değildir' dediler”; yani sahih ve itibar edilir hiçbir şey üzerinde değillerdir. { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ } “Hâlbuki onlar Kitab'ı okuyorlar” cümlesindeki vâv hâl içindir; 'el-Kitâb' ise cins içindir. Yani onlar, kendileri ilim ve kitapları tilavet ehli oldukları hâlde bu sözü söylediler. Tevrat ve İncil'i taşıyıp ona inanan kimsenin vazifesi, diğerini inkâr etmemektir; zira iki kitaptan her biri diğerini tasdik etmektedir. { كَذَلِكَ } “Tıpkı bunun gibi”; işittiğin bu söz gibi, { قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ } “bilmeyenler de onların sözü gibi konuştu”; yani putperestler ve inkârcılar gibi yanlarında hiçbir ilim ve kitap bulunmayan cahiller, bütün din mensuplarına 'onlar hiçbir esas üzerinde değildir' dediler. Bu, ilim sahibi olmalarına rağmen kendilerini bilmeyenler safına koydukları için onlara yönelik büyük bir azarlamadır.
{فالله يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ القيامة فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} أي بين اليهود والنصارى بما يقسم لكل فريق منهم من العقاب اللائق به
{ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Allah, kıyamet gününde ihtilaf edegeldikleri hususlarda aralarında hüküm verecektir”; yani her iki gruba da hak ettikleri cezayı vererek Yahudiler ile Hristiyanlar arasında hükmedecektir.
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١١٤)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasına engel olan ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zalim kim olabilir? Bunların, mescitlere korkakça girmekten başka bir hakkı olamaz. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.” (114)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مساجد الله أَن يُذْكَرَ فِيهَا اسمه} موضع من رفع على الابتداء وهو استفهام واظلم خبره والمعنى أى أحد أظلم ووأن يذكر ثاني مفعولي منع لأنك تقول منعته كذا ومثله وما منعنا أن نرسل بالآيات وما منع الناس أن يؤمنوا ويجوز أن يحذف حرف الجر مع أن أي من أن يذكر وأن تنصبه مفعولاً له بمعنى منعها كراهة أن يذكر وهو حكم عام لجنس مساجد الله وأن مانعها من ذكر الله مفرط في الظلم والسبب فيه طرح النصارى في بيت المقدس الأذى ومنعهم الناس أن يصلوا
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasına engel olan kimseden daha zalim kim olabilir?”. 'Men' (من) istifham olup mübteda olarak ref mahallindedir, 'azlemu' onun haberidir; manası 'Hangi kimse daha zalimdir?' demektir. 'En yüzkera' lafzı, 'mene'a' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zira sen 'Onu şundan menettim' dersin. 'Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey...' ve 'İnsanların iman etmesine engel olan şey...' ayetleri de böyledir. 'En' ile birlikte harf-i cerrin hazfedilmesi de caizdir; yani 'min en yüzkera' (anılmasından meneden) demektir. Yahut 'anılmasını kerih gördüğü için menetti' manasında mef'ûlün leh olarak nasb edilmesi de caizdir. Bu, Allah'ın mescitleri cinsi için genel bir hükümdür; mescitleri Allah'ın zikrinden alıkoyan kimse zulümde haddi aşmıştır. Nüzul sebebi ise Hristiyanların Beytü'l-Makdis'e pislik atması ve insanların orada namaz kılmasını engellemesidir
البقرة (١١٤ _ ١١٦)
el-Bakara (114-116)
فيه أو منع المشركين رسول الله أن يدخل المسجد الحرام عام الحديبية وإنما قيل مساجد الله وكان المنع على مسجد واحد وهو بيت المقدس أو المسجد الحرام لأن الحكم ورد عاماً وإن كان السبب خاصاً كقوله تعالى ويل لكل همزة والمنزول فيه الأخنس بن شريق {وسعى فِى خرابها} بانقطاع الذكر والمراد عن العموم كما أريد العموم بمساجد الله {أولئك} المانعون {مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَا} أي ما كان ينبغي لهم أن يدخلوا مساجد الله {إِلاَّ خَائِفِينَ} حال من الضمير في يدخلوها أى على حالى التهيب وارتعاد الفرائض من المؤمنين أن يبطشوا بهم فضلاً أن يستولوا عليها ويلوها ويمنعوا المؤمنين منها والمعنى ما كان الحق إلا ذلك لولا ظلم الكفرة وعتوهم رُوي أنه لا يدخل بيت المقدس أحد من النصارى إلا متنكراً خيفة أن يقتل وقال قتادة لا يوجد نصراني في بيت المقدس إلا بولغ ضرباً ونادى رسول الله ﷺ ألا لا يحجن بعد هذا العام
yahut müşriklerin Hudeybiye senesinde Resûlullah'ı Mescid-i Haram'a girmekten men etmesidir. Engelleme tek bir mescide —ki o da Beytü'l-Makdis veya Mescid-i Haram'dır— yönelik olduğu hâlde 'Allah'ın mescitleri' denilmesinin sebebi; nüzul sebebi özel olsa bile hükmün genel olarak gelmesidir; nitekim 'Arkadan çekiştirenlerin vay hâline!' ayetinin iniş sebebi Ahnes b. Şerîk olduğu hâlde genel gelmiştir. { وَسَعَى فِي خَرَابِهَا } “ve onların harap olmasına çalışan” zikrin kesilmesiyle [çalışan]. Buradaki murat da 'Allah'ın mescitleri' ifadesinde olduğu gibi umumiliktir. { أُولَئِكَ } “Bunlar” yani o engelleyenler, { مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا } “onların mescitlere girmesi doğru olmazdı” yani Allah'ın mescitlerine girmeleri kendilerine yakışmazdı, { إِلَّا خَائِفِينَ } “ancak korkarak [girmeleri yakışırdı]”. 'Yedhulûhâ'daki zamirden hâldir; yani müminlerin kendilerine ansızın saldırmasından çekinerek ve tir tir titreyerek [girmeleri gerekirdi], nerede kaldı ki orayı istila edip hükümran olsunlar ve müminleri oradan menetsinler! Manası şudur: Kâfirlerin zulmü ve azgınlığı olmasaydı hak olan bundan başkası değildi. Rivayet edildiğine göre Beytü'l-Makdis'e hiçbir Hristiyan öldürülme korkusuyla kılık değiştirmeden giremezdi. Katâde: 'Beytü'l-Makdis'te hiçbir Hristiyan bulunmazdı ki kıyasıya dövülmüş olmasın' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Haberiniz olsun! Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacaktır' diye ilan ettirmiştir.
مشرك وقيل معناه النهي عن تمكينهم من الدخول والتخلية بينهم وبينه كقوله تعالى {وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تؤْذُواْ رَسُولَ الله} {لَهُمْ فِى الدنيا خِزْىٌ} قتل وسبي للحربي وذلة بضرب الجزية للذمي {وَلَهُمْ فِى الأخرة عَذَابٌ عَظِيمٌ} أي النار
Bunun manasının, onları girmekten men etmek ve orayla aralarını boş bırakmamak olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } “Sizin Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz doğru olmaz” buyruğunda da böyledir. { لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır”; harbî için öldürülme ve esir edilme, zimmî için ise cizye konulmasıyla gelen zillettir. { وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için ahirette büyük bir azap vardır” yani Cehennem ateşi.
وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)
{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Doğu da Allah'ındır, batı da. Nereye dönerseniz Allah'ın yönü oradadır. Şüphesiz Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (115)
{وَلِلَّهِ المشرق والمغرب} أي بلاد المشرق والمغرب كلها له وهو مالكها ومتوليها {فَأَيْنَمَا} شرط {تَوَلُّوْاْ} مجزوم به أي ففي أي مكان فعلتم التولية يعني تولية وجوهكم شطر القبلة بدليل قوله تعالى فَوَلّ وَجْهَكَ شَطْرَ المسجد الحرام وحيثما كنتم فولوا وجوهكم شطره والجواب {فَثَمَّ وَجْهُ الله} أي جهته التي أمر بها ورضيها والمعنى أنكم إذا منعتم أن تصلوا في المسجد الحرام أو في بيت المقدس فقد جعلت لكم الأرض مسجداً فصلوا في أي بقعة شئتم من بقاعها وافعلوا التولية فيها فإن التولية ممكنة في كل مكان {إِنَّ الله واسع عَلِيمٌ} أي وهو واسع الرحمة يريد التوسعة على عباده وهو عليم بمصالحهم وعن ابن عمر رضى الله عنهما نزلت في صلاة المسافر على الراحلة أينما توجهت وقيل عميت القبلة على قوم فصلوا إلى أنحاء مختلفة فلما أصبحوا تبينوا خطأهم فعذرواهو حجة على الشافعى ﵀ فيما إذا استدبر وقيل فأينما تولوا للدعاء والذكر
{ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Allah'ındır, batı da”; yani doğu ve batı beldelerinin tamamı O'nundur; O, onların mâliki ve idarecisidir. { فَأَيْنَمَا } “Nereye” şart edatıdır. { تُوَلُّوا } “dönerseniz” onunla meczumdur; yani hangi mekânda yüzünüzü çevirirseniz —yani kıble cihetine yüzlerinizi çevirirseniz, nitekim 'Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir' ve 'Nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin' ayetleri buna delildir— şartın cevabı: { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Allah'ın yönü oradadır” yani O'nun emrettiği ve razı olduğu cihet oradadır. Manası: Eğer Mescid-i Haram'da veya Beytü'l-Makdis'te namaz kılmaktan menedilirseniz, yeryüzü sizin için mescit kılınmıştır; onun dilediğiniz köşesinde namaz kılın ve orada kıbleye dönün; zira yönelmek her mekânda mümkündür. { إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir”; yani O'nun rahmeti geniştir, kullarına genişlik sağlamak ister ve onların menfaatlerini çok iyi bilir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre bu ayet, yolcunun bineği üzerinde nereye yönelirse yönelsin kıldığı [nâfile] namaz hakkında inmiştir. Kıblenin bir topluluğa kapalı kalıp farklı yönlere doğru namaz kıldıkları, sabah olunca hatalarını anlayıp mazur görüldükleri hakkında indiği de söylenmiştir ki bu, kıbleye arkasını dönme durumunda Şâfiî'ye rahimehullâh karşı bir delildir. Dua ve zikir için nereye yönelirseniz manasında olduğu da söylenmiştir.
وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ (١١٦)
{ وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ } “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir.” (116)
{وَقَالُواْ اتخذ الله وَلَدًا} يريد الذين قالوا المسيح ابن الله وعزير ابن الله قالوا شامي فإثبات الواو باعتبار أنه قصة معطوفة على ما قبلها وحذفه باعتبار أنه استئناف قصة أخرى {سبحانه} تنزيه له عن ذلك وتبعيد {بَل لَّهُ مَا فِي السماوات والأرض} أي هو خالقه ومالكه ومن جملته المسيح وعزير والولادة تنافي الملك {كُلٌّ لَّهُ قانتون} منقادون
{ وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } “'Allah çocuk edindi' dediler”; 'Mesih Allah'ın oğludur' ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur' diyenleri kastetmektedir. Şam kıraatinde vâvsız [kālû şeklinde] okunmuştur. Vâvın sabit olması kıssanın öncekine atfedilmesi itibarıyla, hazfi ise başka bir kıssaya istînâf (başlangıç) olması itibarıyladır. { سُبْحَانَهُ } “Hâşâ, O bundan münezzehtir!”; O'nu bundan tenzih ve uzak tutmaktır. { بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur”; yani O, onların yaratıcısı ve mâlikidir; Mesih ve Üzeyir de buna dâhildir. Evlat edinmek ise mâlikiyete aykırıdır. { كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ } “hepsi O'na boyun eğmiştir” itaatkârdır,
البقرة (١١٧ _ ١١٩)
el-Bakara (117-119)
لا يمتنع شيء منهم على تكوينه وتقديره والتنوين في كل عوض عن المضاف إليه أى كل مافى
onlardan hiçbir varlık O'nun var etmesine ve takdirine karşı duramaz. 'Küllün'deki tenvin, muzâfun ileyhin yerine ivazdır; yani
السموات والأرض أو كل من جعلوه لله ولداً له قانتون مطيعون عابدون مقرون بالربوبية منكرون لما أضافوا اليهم وجاء بما الذى لغير اولى العلم من قوله قانتون كقوله سبحان ما سخركن لنا
göklerde ve yerde olanların hepsi yahut Allah'a evlat kıldıkları varlıkların hepsi O'na boyun eğen, itaat eden, ibadet eden, Rabliğini ikrar eden ve kendilerine nispet edilen şeyleri inkâr eden kimselerdir. Gayr-i âkiller için kullanılan 'mâ' lafzı ile zikredildikten sonra akıllılar için kullanılan { قَانِتُونَ } “boyun eğmişlerdir” buyrulması, 'Bunu bize boyun eğdiren [Allah'ın şanı] ne yücedir!' ayetinde olduğu gibidir.
بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧)
{ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” (117)
{بَدِيعُ السماوات والأرض} أي مخترعهما ومبدعهما لا على مثال سبق وكل من فعل ما لم يسبق إليه يقال له أبدعت ولهذا قيل لمن خالف السنة والجماعة مبتدع لأنه يأتي في دين الإسلام ما لم يسبقه إليه الصحابة والتابعون رضى الله عنهم {وَإِذَا قضى أَمْرًا} أي حكم أو قدر {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} هو من كان التامة أي أحدث فيحدث وهذا مجاز عن سرعة التكوين وتمثيل ولا قول ثُمَّ وإنما المعنى أن ما قضاه من الأمور وأراد كونه فإنما يتكون ويدخل تحت الوجود من غير امتناع ولا توقف كما أن المأمور المطبع الذى يؤمر فيمتثل ولا يكون منه إباء وأكد بهذا استبعاد الولادة لأن من كان بهذه الصفة من القدر كانت صفاته مباينة لصفات الأجسام فأنى يتصور التوالد ثمّ والوجه الرفع في فيكون وهو قراءة العامة على الاستئناف أي فهو يكون أو على العطف على يقول ونصبه ابن عامر على لفظ كن لأنه أمر وجواب الأمر بالفاء نصب وقلنا إن كن ليس بأمر حقيقة إذ لا فرق بين أن يقال وإذا قضى أمرا فإنما يكونه فيكون وبين أن يقال فإنما يقول له كن فيكون وإذا كان كذلك فلا معنى للنصب وهذا لأنه لو كان أمراً فإما أن يخاطب به الموجود والموجود لا يخاطب بكن أو المعدوم والمعدوم لا يخاطب
{ بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir”; yani onları daha önce geçmiş bir örneği olmaksızın icat eden ve var edendir. Kendisinden önce yapılmamış bir şeyi yapan herkese 'ebda'te' (örneksiz bir şey yaptın) denir. Bundan dolayı Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'e muhalefet eden kimseye 'mübtedi'' (bid'atçı) denmiştir; çünkü o, İslâm dinine sahabe ve tâbiînin radıyallâhu anhüm kendisinden önce yapmadığı bir şeyi getirmektedir. { وَإِذَا قَضَى أَمْرًا } “Bir işin olmasını dilediğinde” yani hükmettiğinde veya takdir ettiğinde, { فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”. Bu, tam fiil olan 'kâne'dendir; yani 'ihdes fe-yahdüs' (vücuda gel, o da derhâl vücuda gelir) demektir. Bu, yaratmanın süratini ifade eden bir mecaz ve temsildir; yoksa orada söylenmiş [harfî] bir söz yoktur. Anlamı şudur: O'nun takdir edip var olmasını dilediği işler, itaatkâr bir memurun emredilip derhâl yerine getirmesi ve hiçbir şekilde direnmemesi gibi, hiçbir engelle karşılaşmadan ve gecikmeden derhâl meydana gelir ve varlık sahasına girer. Bununla çocuk edinmenin imkânsızlığı pekiştirilmiştir; zira kudreti bu sıfatta olan bir zâtın sıfatları cisimlerin sıfatlarından tamamen ayrıdır; öyleyse orada doğurma nasıl tasavvur edilebilir! 'Fe-yekûnü' (فَيَكُونُ) lafzında merfu okumak esastır ve cumhurun kıraati de böyledir; bu da istînâf üzere 'o da oluverir' demektir yahut 'yekūlu' fiili üzerine atıftır. İbn Âmir ise 'kün' lafzından ötürü nasb ile okumuştur; çünkü o bir emirdir ve emrin fâ ile gelen cevabı nasb olur. Biz deriz ki: 'Kün' hakikatte bir emir değildir; zira 'Bir işe hükmettiğinde onu derhâl var eder, o da var olur' denilmesi ile 'Ona Ol der, o da oluverir' denilmesi arasında fark yoktur. Durum böyle olunca nasbın bir anlamı kalmaz. Bunun sebebi şudur: Eğer emir olsaydı, ya mevcut olana hitap edilirdi —hâlbuki mevcut olana 'ol' diye hitap edilmez— yahut madum olana hitap edilirdi; maduma da hitap edilmez.
وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{ وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Bilmeyenler: 'Allah bizimle konuşsa ya yahut bize bir mucize gelse ya!' dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. Biz, kesin bilgiyle inanan bir kavim için ayetleri apaçık gösterdik.” (118)
{وَقَالَ الذين لاَ يَعْلَمُونَ} من المشركين أو من أهل الكتاب ونفى عنهم العلم لأنهم لم يعملوا به {لَوْلاَ يُكَلّمُنَا الله} هلا يكلمنا كما يكلم
{ وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Bilmeyenler dedi”; müşriklerden yahut Ehl-i Kitap'tan [olanlar dedi]. İlimleriyle amel etmedikleri için onlardan ilim nefyedilmiştir. { لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ } “Allah bizimle konuşsa ya!”; kibir ve azgınlıklarından ötürü meleklere ve Mûsâ'ya konuştuğu gibi bizimle de konuşsa ya!
الملائكة وكلم موسى استكباراً منهم وعتوا {أو تأتينا آية} جحود الآن يكون ما اتاهم من آيات الله واستهانه بها {كذلك قَالَ الذين مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ تشابهت قُلُوبُهُمْ} أي قلوب هؤلاء ومن قبلهم في العمى {قَدْ بَيَّنَّا الآيات لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} أي لقوم ينصفون فيوقنون أنها آيات يجب الاعتراف بها والإذعان لها والاكتفاء بها عن غيرها
{ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ } “yahut bize bir mucize gelse ya!”; kendilerine gelmiş olan Allah'ın ayetlerini inkâr etmek ve onları hafife almak kastıyla [bunu söylediler]. { كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ } “Onlardan öncekiler de tıpkı onların dedikleri gibi söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi”; yani bunların ve öncekilerin kalpleri körlükte birbirine benzedi. { قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Biz, kesin bilgiyle inanan bir kavim için ayetleri apaçık gösterdik”; yani insaflı davranıp bunların itiraf edilmesi, boyun eğilmesi ve başkasına ihtiyaç bırakmayacak derecede yetinilmesi gereken ayetler olduğuna kesinlikle inanan bir kavim için [apaçık gösterdik].
إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ (١١٩)
{ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin.” (119)
{إِنَّا أرسلناك بالحق بَشِيرًا} للمؤمنين بالثواب {وَنَذِيرًا} للكافرين بالعقاب {ولا تسأل عَنْ أصحاب الجحيم} ولا نسألك عنهم ما لهم لم يؤمنوا بعد أن بلّغت وبلغت جهدك فى دعوتهم وهو حال كنذير أو بشير أو بالحق أى وغير مسئول أو مستأنف قراءة نافع ولا تسئل عن النهى ومعناه تعظيم ما وقع فيه الكفار من العذاب كما تقول كيف فلان سائلاً عن الواقع في بلية فيقال لك لا تسأل
{ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا } “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci olarak gönderdik” müminleri sevapla [müjdeci], { وَنَذِيرًا } “ve bir uyarıcı olarak” kâfirleri azapla [uyarıcı olarak gönderdik]. { وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ } “Sen cehennemliklerden sorumlu tutulacak değilsin”; tebliğ ettikten ve onları davet etmekte var gücünü sarf ettikten sonra neden iman etmediklerine dair seni onlardan sorumlu tutmayız. Bu cümle 'nezîren', 'beşîren' veya 'bi'l-hakkı' gibi hâldir; yani 'sen sorumlu tutulmayacak bir hâlde [gönderildin]' demektir yahut istînâftır. Nâfi kıraatinde 've lâ tes'el' (وَلَا تَسْأَلْ) şeklinde nehiy olarak okunmuştur. Bunun manası, kâfirlerin içine düştüğü azabın dehşetini bildirmektir; nitekim bir belaya düşen kimseyi soran birine: 'Falancanın hâli nasıldır?' dediğinde sana: 'Hiç sorma!' denilmesi gibidir.
البقرة (١٢٠ _ ١٢٤)
el-Bakara (120-124)
عنه وقيل نهى الله نبيه عن السؤال عن أحوال الكفرة حين قال ليت شعري ما فعل أبواي
...ondan [sorumlu tutulacak değilsin]. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ, Peygamberi'ni: 'Keşke anne babamın ne yaptığını (durumlarının ne olduğunu) bilseydim!' dediği zaman kâfirlerin durumlarını sormaktan nehyetmiştir.
وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١٢٠)
{ وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar. De ki: 'Doğru yol, ancak Allah'ın yoludur.' Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” (120)
{وَلَن ترضى عَنكَ اليهود وَلاَ النصارى حتى تتبع ملتهم} كأنهم قالوا لن ترضى عنك وإن أبلغت في طلب رضانا حتى تتبع ملتنا إقناطاً منهم لرسول الله عن دخولهم فى الإسلام فذكر الله ﷿ كلامهم {قُلْ إِنَّ هُدَى الله} الذي رضي لعباده {هُوَ الهدى} أي الإسلام وهو الهدى كله ليس وراءه هدى والذي تدعون إلى اتباعه ما هو هدى إنما هو هوى ألا ترى إلى قوله {وَلَئِنِ اتبعت أَهْوَاءهُم} أي أقوالهم التي هي أهواء وبدع {بَعْدَ الذي جَاءكَ مِنَ العلم} أي من العلم بأن دين الله هو الإسلام أو من الدين المعلوم
{ وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ } “Sen onların dinlerine uymadıkça Yahudiler de Hristiyanlar da senden asla hoşnut olmazlar”; sanki onlar Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] İslâm'a girmelerinden ümitsizliğe düşürmek için: 'Bizim rızamızı kazanmak için ne kadar çabalarsan çabala, dinimize uymadıkça senden asla razı olmayacağız' demişlerdi. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onların sözlerini zikretti. { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz Allah'ın doğru yolu” kulları için razı olduğu yoldur; { هُوَ الْهُدَى } “asıl hidayetin ta kendisidir”, yani İslâm'dır. Hidayetin bütünü odur, onun ötesinde hiçbir hidayet yoktur. Sizin uymaya çağırdığınız şey ise hidayet değil, ancak heva ve hevestir. Nitekim şu buyruğa baksana: { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ } “ve eğer onların heva ve heveslerine uyacak olursan”; yani onların heva ve bidatten ibaret olan sözlerine [uyacak olursan], { بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra”; yani Allah'ın dininin İslâm olduğuna dair ilimden yahut [böyle olduğu] bilinen dinden sonra...
صحته بالبراهين الواضحة والحجج اللائحة {ما لك مِنَ الله} من عذاب الله {مِن وَلِيّ ولا نصير} ناصر
...apaçık deliller ve parlak hüccetlerle sıhhati [bilinen dinden sonra]. { مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan sana... yoktur”, Allah'ın azabından [kurtaracak], { مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ } “ne bir dost ne de bir yardımcı”, yani yardımcı [yoktur].
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٢١)
{ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Kendilerine kitap verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okurlar (tilavet ederler). İşte onlar ona iman ederler. Kim de onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” (121)
{الذين} مبتدأ {آتيناهم الكتاب} صلته وهم مؤمنو أهل الكتاب وهو التوراة والإنجيل أو أصحاب النبي ﵇ والكتاب القرآن {يَتْلُونَهُ} حال مقدرة من هم لأنهم لم يكونوا تالين له وقت إيتائه ونصب على المصدر {حق تلاوته} أى يقرءونه حق قراءته في الترتيل وأداء الحروف والتدبر والتفكر أو يعملون به ويؤمنون بما فى مضمونه ولا يغيرون ما فيه من نعت النبي ﷺ {أولئك} مبتدأ خبره {يُؤْمِنُونَ بِهِ} والجملة خبر الذين ويجوز أن يكون يتلونه خبراً والجملة خبر آخر {وَمن يَكْفُرْ بِهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الخاسرون} حيث اشتروا الضلالة بالهدى
{ الَّذِينَ } “O kimseler” mübtedadır. { آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ } “kendilerine kitap verdiğimiz” onun sılasıdır. Bunlar Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir; [kitap da] Tevrat ve İncil'dir. Yahut Hz. Peygamber'in [aleyhisselâm] ashabıdır ve kitap da Kur'an'dır. { يَتْلُونَهُ } “onu okurlar”, zamirdeki [hum zamirinden] mukadder hâldir; zira kendilerine verildiği anda henüz onu okuyor değillerdi. Masdar olarak mensuptur. { حَقَّ تِلَاوَتِهِ } “hakkıyla”; yani tertil, harflerin edası, tefekkür ve tedebbür hususunda onu layıkıyla okurlar yahut onunla amel ederler, muhtevasına iman ederler ve onda bulunan Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasıflarını değiştirmezler. { أُولَئِكَ } “işte onlar” mübtedadır, haberi ise { يُؤْمِنُونَ بِهِ } “ona inanırlar” kısmıdır. Cümle bütünüyle 'ellezîne'nin haberidir. 'Yetlûnehu'nun haber, cümlenin de ikinci haber olması caizdir. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Kim de onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; çünkü hidayet karşılığında dalâleti satın almışlardır.
يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (١٢٢)
{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve vaktiyle sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın.” (122)
{يا بني إسرائيل اذكروا نِعْمَتِيَ التى أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} أي أنعمتها عليكم {وَأَنّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى العالمين} وتفضيلي إياكم على عالمي زمانكم
{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın”; yani size lütfettiğim [nimetimi], { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ } “ve vaktiyle sizi âlemlere üstün kıldığımı”; kendi zamanınızın âlemlerine sizi üstün kılmış olmamı [hatırlayın].
وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣)
{ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, kimseye şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez.” (123)
{واتقوا يَوْمًا لاَّ تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شَيْئًا وَلاَ يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلاَ تَنفَعُهَا شفاعة وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ} هم رفع بالابتداء والخبر ينصرون والجمل الأربع وصف ليوما أي واتقوا يوماً لا تجزى فيه ولا يقبل فيه ولا ينفعها فيه ولا هم ينصرون فيه وتكرير هاتين الآيتين لتكرار المعاصي منهم وختم قصة بني إسرائيل بما بدأ به
{ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Öyle bir günden sakının ki, o gün hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, kimseye şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez”; 'hum' (هُمْ) mübteda olarak merfûdur, haberi de 'yunsarûn'dur. Bu dört cümle 'yevmen' kelimesinin sıfatıdır; yani 'içinde hiçbir kimsenin bir başkası adına bir şey ödeyemeyeceği, kimseden fidyenin kabul edilmeyeceği, kimseye şefaatin fayda vermeyeceği ve kendilerine yardım edilmeyeceği bir günden sakının' demektir. Bu iki ayetin tekrar edilmesi, onların günahlarının ve isyanlarının tekrarlanmış olması sebebiyledir ve İsrailoğulları kıssası ne ile başlandıysa onunla mühürlenip sonlandırılmıştır.
وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)
{ وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle (emir ve yasaklarla) imtihan etmiş, o da bunları tamamen yerine getirmişti. [Allah]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. [İbrâhim]: 'Soyumdan da [önderler yap]' dedi. [Allah]: 'Benim ahdim zalimlere ermez' buyurdu.” (124)
{وَإِذْ} أي واذكر إذ {ابتلى إبراهيم رَبُّهُ بكلمات} اختبره بأوامر ونواه والاختبار منه لظهور مالم نعلم ومن الله لإظهار ما قد علم وعاقبة الابتلاء ظهور الأمر الخفي في الشاهد والغائب جميعاً فلذا تجوز إضافته إلى الله
{ وَإِذْ } “Hani”; yani hatırla o vakti ki, { ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ } “Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmişti”; emirler ve yasaklarla onu sınamıştı. İmtihan mahlûkattan sadır olduğunda bilmediğimiz şeyin açığa çıkması içindir; Allah'tan sadır olduğunda ise zaten bildiği şeyin [başkalarına da] izhar edilmesi içindir. İmtihanın neticesi, hem şahit olanda hem de gaybda gizli olan durumun ortaya çıkmasıdır. Bu sebeple imtihan fiilinin Allah'a...
تعالى وقيل اختبار الله عبده مجاز عن تمكينه من اختبار أحد الأمرين ما يريد الله تعالى وما يشتهيه العبد كأنه يمتحنه ما يكون منه حتى يجازيه على حسب ذلك وقرأ أبو حنيفة رضى الله عنه إبراهيم ربه
...Teâlâ'ya nispet edilmesi caiz olmuştur. Bir görüşe göre de Allah'ın kulunu imtihan etmesi, kulun Allah Teâlâ'nın irade ettiği şey ile kendi arzuladığı iki durumdan birini seçmesine imkân tanımasından mecazdır; sanki ondan ne sadır olacağını imtihan edip buna göre ona karşılık verecektir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise bu ayeti 'İbrâhîmu rabbehû' (إِبْرَاهِيمُ رَبَّهُ)...
البقرة (١٢٤ _ ١٢٥)
el-Bakara (124-125)
برفع إبراهيم وهى قراءة ابن عباس رضى الله عنهما أي دعاه بكلمات من الدعاء فعل المختبر هل يجيبه إليهن أم لا {فَأَتَمَّهُنَّ} أي قام بهن حق القيام وأدّاهن أحسن التأدية من غير تفريط وتوانٍ ونحوه وإبراهيم الذى وفى ومعناه فى قراءة ابى حنيفة ﵀ فأعطاه ما طلبه لم ينقص منه شيئاً والكلمات على هذا ما سأل إبراهيم ربه في قوله رَبِّ اجعل هذا بَلَدًا آمِنًا واجعلنا مسلمين لك وابعث فيهم رسولا منهم ربنا تقبل منا والكلمات على القراءة المشهورة خمس في الرأس الفرق وقص الشارب والسواك والمضمضة والاستنشاق وخمس فى الجسد الختان وتقليم الأظافار ونتف الإبط وحلق العانة والاستنجاء وعن ابن عباس رضى الله عنهما هي ثلاثون سهماً من الشرائع عشر في براءة التائبون الآية وعشر في الأحزاب إِنَّ المسلمين والمسلمات الآية وعشر فى المؤمنين والمعارج إلى قوله يُحَافِظُونَ وقيل هي مناسك الحج {قَالَ إِنّى جاعلك لِلنَّاسِ إِمَامًا} هو اسم
...'İbrâhîm' kelimesini merfû [özne], 'rabbehû'yu mensûb [nesne] olarak okumuştur ki bu İbn Abbâs'ın da radıyallâhu anhümâ kıraatidir. Yani [İbrâhim], sınayan bir kimsenin edasıyla Rabbine dualarla yalvardı: Acaba Rabbi dualarına icabet edecek miydi, etmeyecek miydi? { فَأَتَمَّهُنَّ } “o da bunları tamamen yerine getirmişti”; yani hiçbir kusur ve gevşeklik göstermeksizin onları hakkıyla yerine getirdi ve en güzel şekilde eda etti. { وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى } “Ve çok vefalı olan İbrâhim” ayetindeki mana da böyledir. Ebû Hanîfe'nin [rahimehullâh] kıraatine göre ise bunun manası: 'Allah onun istediği şeyleri hiçbir eksik bırakmaksızın kendisine verdi' demektir. Bu kıraate göre kelimeler, İbrâhim'in Rabbinden dilediği şu sözleridir: { رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا } “Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl”, { وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl”, { وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” ve { رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا } “Rabbimiz! Bizden kabul buyur”. Meşhur kıraate göre ise bu kelimeler, başta beştir: saç ayırmak, bıyığı kısaltmak, misvak kullanmak, ağza su vermek (mazmaza) ve burna su çekmek (istinşak); bedende de beştir: sünnet olmak, tırnakları kesmek, koltuk altı kıllarını yolmak, etek tıraşı olmak ve istinca yapmak. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bunlar şeriattan otuz paydır: Onu Berâe (Tevbe) suresindeki { التَّائِبُونَ } “Tövbe edenler...” ayetinde, onu Ahzâb suresindeki { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ } “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...” ayetinde, onu da el-Mü'minûn ve el-Meâric surelerindeki { يُحَافِظُونَ } “...korurlar” buyruğuna kadar geçen ayetlerdedir. Bir görüşe göre de bunlar haccın menâsikidir. { قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا } “[Allah]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu”; [imam]...
من يؤتم به أي يأتمون بك في دينهم {قَالَ وَمِن ذُرّيَّتِى} أي واجعل من ذريتي إماماً يقتدى به ذرية الرجل أولاده ذكورهم وإناثهم فيه سواء فعيلة من الذرئ أي الخلق فأبدلت الهمزة ياء {قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظالمين} بسكون الياء حمزة وحفص أي لا تصيب الإمامة أهل الظلم من ولدك أي أهل الكفر أخبر أن إمامة المسلمين لا تثبت لأهل الكفر وأن من أولاده المسلمين والكافرين قال الله تعالى {وباركنا عَلَيْهِ وعلى إسحاق وَمِن ذُرّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وظالم لنفسه} مبين والمحسن المؤمن والظالم الكافر قالت المعتزلة هذا دليل على أن الفاسق ليس بأهل للإمامة قالوا وكيف يجوز نصب الظالم للإمامة والإمام إنما هو لكف الظلمة فإذا نصب من كان ظالماً في نفسه فقد جاء المثل السائر من استرعى الذئب ظلم ولكنا نقول المراد بالظالم الكافر هنا إذ هو الظالم المطلق وقيل إنه سأل أن يكون ولده نبياً كما كان هو فأخبر أن الظالم لا يكون نبيا
...kendisine uyulan kimsedir; yani dinlerinde sana uyarlar. { قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “[İbrâhim]: 'Soyumdan da [önderler yap]' dedi”; yani zürriyetimden de kendisine uyulan önder kıl. Kişinin zürriyeti, erkek ve kız çocuklarının tamamıdır. Kelime 'zer' (ذَرْء) yani yaratma kökünden faîle (فَعِيلَة) veznindedir ve hemze yâ'ya dönüştürülmüştür. { قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “[Allah]: 'Benim ahdim zalimlere ermez' buyurdu”; Hamza ve Hafs yâ harfini sükûn ile ('ahdî') okumuşlardır. Yani 'İmamlık senin soyundan gelen zulüm ehline, yani küfür ehline ulaşmaz' demektir. Allah Teâlâ, Müslümanların imamlığının küfür ehli için sabit olamayacağını ve onun soyundan Müslümanların da kâfirlerin de geleceğini haber vermiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Ona ve İshak'a bereketler verdik. İkisinin soyundan iyi davranan da var, nefsine açıkça zulmeden de” buyurmuştur. 'Muhsin' mümindir, 'zalim' ise kâfirdir. Mutezile: 'Bu ayet, fâsıkın imamlığa ehil olmadığına delildir' demiştir. Onlar şöyle derler: 'Zalimin imam olarak tayin edilmesi nasıl caiz olabilir? İmam ancak zalimlerin zulmünü engellemek için vardır; bizzat kendisi zalim olan biri tayin edilirse şu meşhur darbımeseldeki durum ortaya çıkar: Kurda çobanlık veren zulmetmiş olur.' Fakat biz deriz ki: Burada zalimden kasıt kâfirdir; zira mutlak zalim odur. Bir görüşe göre de İbrâhim, kendisi gibi çocuklarının da peygamber olmasını istemişti; bunun üzerine zalimin peygamber olamayacağı kendisine bildirilmiştir.
وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥)
{ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Hani biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. Siz de İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin! İbrâhim ve İsmâil'e de: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evim'i tertemiz tutun' diye emretmiştik.” (125)
{وَإِذْ جَعَلْنَا البيت} أي الكعبة وهو اسم غالب لها كالنجم للثريا {مَثَابَةً لّلنَّاسِ} مباءة ومرجعاً للحجاج والعمار يتفرقون عنه ثم يثوبون إليه {وَأَمْناً} وموضع أمن فإن الجاني يأوي إليه فلا يتعرض له حتى يخرج وهو دليل لنا فى المتجىء إلى الحرم {واتخذوا مِن مَّقَامِ إبراهيم مُصَلًّى} وقلنا أتخذوا منه موضع صلاة تصلون فيه وعنه ﵇ أنه أخذ بيد عمر فقال هذا مقام إبراهيم فقال عمر أفلا نتخذه مصلى فقال ﵇ لم أومر بذلك فلم تغب الشمس حتى نزلت وقيل مصلى مدعى ومقام إبراهيم الحجر الذي فيه
{ وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ } “Hani biz Beyt'i... kılmıştık”; yani Kâbe'yi [kılmıştık]. 'en-Necm' kelimesinin Süreyya yıldızına galebe çalması gibi bu isim de Kâbe'ye galip gelmiştir. { مَثَابَةً لِلنَّاسِ } “insanlar için bir toplanma yeri”; hacılar ve umreciler için bir sığınak ve dönüp gelinecek bir yer [kılmıştık] ki oradan ayrılırlar, sonra tekrar oraya dönerler. { وَأَمْنًا } “ve güven yeri”; bir emniyet mahalli [kılmıştık]; nitekim suç işleyen biri oraya sığındığında çıkıncaya kadar kendisine dokunulmaz. Bu, Harem'e sığınan kimse konusunda bizim için bir delildir. { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin”; ve: 'Orasını namaz kıldığınız bir namaz yeri edinin' dedik. Rivayet olunduğuna göre Hz. Peygamber [aleyhisselâm] Ömer'in elinden tutarak: 'İşte bu İbrâhim'in makamıdır' buyurdu. Ömer: 'Onu namazgâh edinsek ya?' deyince Peygamber [aleyhisselâm]: 'Bununla emrolunmadım' buyurdu. Daha güneş batmadan bu ayet nazil oldu. Bir görüşe göre musallâ, dua yeridir. Makâm-ı İbrâhim ise üzerinde...
أثر قدميه وقيل الحرم كله مقام إبراهيم واتخذوا شامي ونافع بلفظ الماضي عطفاً على جعلنا أى واتخد الناس من مكان إبراهيم الذي وسم به لاهتمامه به وإسكان ذريته عنده قبلة يصلون إليها {وَعَهِدْنَا إلى إبراهيم وإسماعيل} أمرناهما {أَن طَهّرَا بَيْتِىَ} بفتح الياء مدني وحفص أي بأن طهرا أو أي طهرا والمعنى طهراه من الأوثان والخبائث والأنجاس كلها
...iki ayağının izi bulunan taştır. Bir görüşe göre de Harem'in tamamı Makâm-ı İbrâhim'dir. 'Vettehazû' (وَاتَّخَذُوا) lafzını İbn Âmir ve Nâfi, 'cealnâ' (جَعَلْنَا) kelimesine atıfla mazi sîgasıyla okumuşlardır; yani 'İnsanlar, İbrâhim'in oraya ihtimam göstermesi ve zürriyetini oraya yerleştirmesi sebebiyle onunla anılan yerini kendisi yönünde namaz kıldıkları bir kıble edindiler' demektir. { وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ } “İbrâhim ve İsmâil'e de... emretmiştik”; ikisine emrettik: { أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ } “Evim'i tertemiz tutun diye”; Medine kıraati ve Hafs yâ harfini fethalı ('beytiye') okumuştur. Yani 'temiz tutmaları hususunu' yahut 'temiz tutun diyerek emrettik'. Manası ise: 'Onu putlardan, pisliklerden ve bütün necasetlerden arındırıp temizleyin' demektir.
البقرة (١٢٥ _ ١٢٨)
el-Bakara (125-128)
{للطائفين} للدائرين حوله {والعاكفين} المجورين الذين عكفوا عنده أي أقاموا لا يبرحون أو المعتكفين وقيل للطائفين للنزّاع إليه من البلاد والعاكفين والمقيمين من أهل مكة {والركع السجود} والمصلين جمعاً راكع وساجد
{ لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler”; onun etrafında dönenler için, { وَالْعَاكِفِينَ } “ibadete kapananlar”; orada mücavir kalıp ikamet eden ve oradan ayrılmayanlar yahut itikâfa girenler için. Bir görüşe göre 'tâifîn', diğer beldelerden oraya akın edip gelenler; 'âkifîn' ise Mekke halkından orada yerleşik olanlardır. { وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “rükû ve secde edenler için”; namaz kılanlar için. [Bunlar] 'râki' ve 'sâcid' kelimelerinin çoğuludur.
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦)
{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları birtakım ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allah da]: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu ateş azabına sürüklerim. Ne kötü bir varış yeridir orası!' buyurdu.” (126)
{وَإِذْ قَالَ إبراهيم رَبِ اجعل هذا} أي اجعل هذا اليلد أو هذا المكان {بَلَدًا آمِنًا} ذا أمن كعيشة راضية أو آمناً من فيه كقولك ليل نائم فهذا مفعول أول وبلدا مفعول ثان وآمنا صفة له {وارزق أَهْلَهُ مِنَ الثمرات} لأنه لم يكن لهم ثمرة ثم أبدل من آمن منهم بالله واليوم الآخر من أهل بدل البعض من الكل أي وارزق المؤمنين من أهله خاصة قاس الرزق على الإمامة فخص المؤمنين به قال الله تعالى جواباً له {قال وَمَن كَفَرَ} أي وارزق من كفر {فَأُمَتّعُهُ قَلِيلاً} تمتيعاً قليلاً أو زماناً قليلاً إلى حين أجله فأمتعه شامي {ثُمَّ أَضْطَرُّهُ} ألجئه {إلى عَذَابِ النار وَبِئْسَ المصير} المرجع الذي يصير إليه النار فالمخصوص بالذم محذوف
{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا } “Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı... kıl' demişti”; yani bu beldeyi veya bu mekânı, { بَلَدًا آمِنًا } “güvenli bir belde”; 'râdıye' (hoşnut eden) bir yaşayış gibi emniyet sahibi [bir belde] kıl yahut 'uyuyan gece' sözünde olduğu gibi 'içindekilerin güvende olduğu' [bir belde kıl]. Burada 'hâzâ' birinci mef'ûl, 'beleden' ikinci mef'ûl, 'âminen' ise onun sıfatıdır. { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ } “ve halkını birtakım ürünlerle rızıklandır”; çünkü onların hiç mahsulü yoktu. Sonra { مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları” ifadesi, 'ehl' kelimesinden bedel-i ba'z olarak bedel yapılmıştır; yani 'onun halkından özellikle mümin olanları rızıklandır' [demiştir]. İbrâhim rızkı imamlığa kıyas ederek onu sadece müminlere tahsis etti. Allah Teâlâ ona cevap olarak: { قَالَ وَمَنْ كَفَرَ } “[Allah da]: 'İnkâr edeni de...' buyurdu”; yani inkâr edeni de rızıklandırırım, { فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا } “az bir süre faydalandırır”; az bir faydalandırmayla yahut eceli gelene kadar az bir müddet [faydalandırırım]. İbn Âmir 'fe-umetti'uhû' (فَأُمَتِّعُهُ) şeklinde [şeddeli] okumuştur. { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ } “sonra onu sürüklerim”; onu mecbur bırakırım, { إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “ateş azabına. Ne kötü bir varış yeridir orası!”; varacağı merci olan ateş ne kötüdür! Burada zemm (yerme) fiilinin mahsusu hazfedilmiştir.
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İbrâhim, İsmâil ile birlikte Ev'in (Kâbe'nin) temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.'” (127)
{وَإِذْ يَرْفَعُ} حكاية حال ماضية {إبراهيم القواعد} هي جمع قاعدة وهي الأساس والأصل لما فوقه وهي صفة غالبة ومعناها الثابتة ورفع الأساس البناء عليها لأنها إذا بنى عليها نقلت عن هيئة الانخفاض إلى هيئة الارتفاع وتطاولت بعد التقاصر {مِنَ البيت} بيت الله وهو الكعبة
{ وَإِذْ يَرْفَعُ } “Hani yükseltiyordu”; geçmişteki bir hâlin hikâye edilmesidir. { إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ } “İbrâhim temelleri”; 'kavâid', kaide kelimesinin çoğuludur; o da temel ve üstündeki yapının aslıdır. Bu galip bir sıfat olup manası sabit olandır. Temellerin yükseltilmesi, üzerlerine inşa yapılmasıdır; zira üzerlerine inşa edildiğinde alçaklık hâlinden yükseklik hâline geçerler ve kısa kaldıktan sonra boy atıp yükselirler. { مِنَ الْبَيْتِ } “Ev'in”; Allah'ın evinin, yani Kâbe'nin...
{وإسماعيل} هو عطف على إبراهيم وكان إبراهيم يبنى واسمعيل يناوله الحجارة {رَبَّنَا} أي يقولان ربنا وهذا الفعل في محل النصب على الحال وقد أظهره عبد الله فى قراءته ومعناه برفعانها قائلين ربنا {تَقَبَّلْ مِنَّا} تقربنا إليك ببناء هذا البيت {إِنَّكَ أَنتَ السميع} لدعائنا {العليم} بضمائرنا ونياتنا وفي إبهام القواعد وتبيينها بعد الإبهام تفخيم لشأن المبين
{ وَإِسْمَاعِيلُ } “İsmâil ile birlikte”; İbrâhim'e matuftur. İbrâhim inşa ediyor, İsmâil ise ona taş uzatıyordu. { رَبَّنَا } “Rabbimiz!”; yani 'Rabbimiz!' diyorlardı. Bu fiil hâl olarak nasb mahallindedir. Abdullah [b. Mes'ûd] kendi kıraatinde bunu açıkça zikretmiştir. Manası: 'Rabbimiz diyerek temelleri yükseltiyorlardı' şeklindedir. { تَقَبَّلْ مِنَّا } “bizden kabul buyur”; bu Beyt'i inşa ederek sana yaklaşma çabamızı [kabul buyur]. { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ } “şüphesiz sen hakkıyla işitensin” duamızı, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilensin” kalplerimizdekini ve niyetlerimizi. Temellerin önce müphem bırakılıp ardından açıklanmasında, açıklanan durumun şanını yüceltme (ta'zim) gayesi vardır.
رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)
{ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kul kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet çıkar. Bize ibadet yer ve usullerimizi (menâsikimizi) göster ve tevbemizi kabul buyur. Şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin.” (128)
{ربنا واجعلنا مسلمين لك} مخلصين لك أو جهنا من قوله أسلم وجهه لله أو مستسلمين يقال أسلم له واستسلم إذا خضع وأذعن والمعنى زدنا إخلاصاً وإذعاناً لك {وَمِن ذُرّيَّتِنَا} واجعل من ذريتنا {أُمَّةً مُّسْلِمَةً لك} ومن للتبعيض أو للنبيين وقيل أراد بالأمة أمة محمد ﵇ وإنما خصا بالدعاء ذريتهما لأنهم أولى بالشفقة كقوله تعالى {قوا أنفسكم وأهليكم نارا} {وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا} منقول من رأى بمعنى أبصر أو عرف ولذا لم يتجاوز مفعولين أي وبصرنا متعبداتنا في الحج أو عرفناها وواحد المناسك منسك بفتح السين وكسرها وهو المتعبد ولهذا قيل للعابد ناسك وأرنا مكي قاسه على فخذ فى فخذ وأبو عمر ويشم الكسرة {وَتُبْ عَلَيْنَا} ما فرط منا من التقصير
{ رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kul kıl”; sana yönelişimizi ihlaslı kıl —bu, 'yüzünü Allah'a teslim etti' sözünden alınmıştır— yahut sana boyun eğen kimseler kıl. Kişi boyun eğip itaat ettiğinde 'esleme lehu' (أَسْلَمَ لَهُ) ve 'istesleme' (اسْتَسْلَمَ) denir. Mana: 'Sana olan ihlas ve itaatimizi artır' demektir. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا } “ve soyumuzdan da”; soyumuzdan da kıl, { أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “sana teslim olmuş bir ümmet”. Buradaki 'min' (مِنْ) teb'îz (bazılık) içindir yahut beyan içindir. Ümmetten kastın Muhammed'in [aleyhisselâm] ümmeti olduğu da söylenmiştir. Onların dualarında özellikle zürriyetlerini zikretmeleri, şefkate en layık olanların onlar olması sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ: { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا } “Kendinizi ve ailenizi yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun” buyurmuştur. { وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا } “bize ibadet yer ve usullerimizi göster”; görmek veya bilmek manasındaki 'reâ' (رَأَى) fiilinden türetilmiştir, bu yüzden iki mef'ûlü aşmamıştır; yani 'hacdaki ibadet yerlerimizi/amellerimizi bize basiretle göster yahut bize öğret' demektir. 'Menâsik'in tekili, sîn harfinin fethası ve kesresiyle 'mensek' veya 'mensik' (مَنْسَك / مَنْسِك) olup ibadet edilen yer demektir. Bu sebeple ibadet edene 'nâsik' denmiştir. İbn Kesîr 'erinâ'yı 'fahid'in 'fihd' okunması gibi sükûn ile okumuştur; Ebû Amr ise kesreye işmâm yapmıştır. { وَتُبْ عَلَيْنَا } “ve tevbemizi kabul buyur”; bizden sadır olan kusurlardan ötürü...
البقرة (١٢٨ _ ١٣٢)
el-Bakara (128-132)
أو استتاباً لذريتهما {إِنَّكَ أَنتَ التواب الرحيم}
...yahut zürriyetleri adına bir tevbe talebidir. { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin.”
رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları kötülüklerden arındıracak bir peygamber gönder. Şüphesiz mutlak güç ve hikmet sahibi olan ancak sensin.” (129)
{رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ} في الأمة المسلمة {رَسُولاً مِّنْهُمْ} من أنفسهم فبعث الله فيهم محمداً ﵇ قال ﵇ أنا دعوة ابى إبراهيم وبشرى عيسى ورؤيا امى {يتلو عَلَيْهِمْ آياتك} يقرأ عليهم ويبلغهم ما توحي إليه من دلائل وحدانيتك
{ رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ } “Rabbimiz! Onların içinden... gönder”; o Müslüman ümmetin içinden, { رَسُولًا مِنْهُمْ } “kendilerine bir peygamber”; kendi aralarından bir peygamber gönder. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların içinden Muhammed'i [aleyhisselâm] gönderdi. O [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: 'Ben babam İbrâhim'in duası, Îsâ'nın müjdesi ve annemin rüyasıyım.' { يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ } “onlara ayetlerini okuyacak”; onlara okuyup tebliğ edecek, senin birliğinin delillerinden kendisine vahyettiklerini...
وصدق أنبيائك ورسلك {وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب} القرآن {والحكمة} السنة وفهم القرآن {وَيُزَكّيهِمْ} ويطهرهم من الشرك وسائر الأرجاس {إِنَّكَ أَنتَ العزيز} الغالب الذي لا يغلب {الحكيم} فيما أوليت
...ve peygamberlerinin ile resullerinin doğruluğunu [okuyup tebliğ edecek]. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ } “onlara Kitab'ı”, Kur'an'ı, { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti öğretecek”, sünneti ve Kur'an'ı anlamayı [öğretecek]. { وَيُزَكِّيهِمْ } “onları kötülüklerden arındıracak”; onları şirkten ve diğer bütün pisliklerden temizleyecek. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ } “Şüphesiz mutlak güç sahibi olan sensin”; asla mağlup edilemeyen galip sensin; { الْحَكِيمُ } “hikmet sahibi olan”, lütfettiğin ve takdir ettiğin her şeyde [hikmet sahibisin].
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir.” (130)
{وَمَن يَرْغَبُ عَن مِلَّةِ إبراهيم} استفهام بمعنى الجحد وإنكار أن يكون في العقلاء من يرغب عن الحق الواضح الذي هو ملة إبراهيم والملة السنة والطريقة كذا عن الزجاج {إِلاَّ مَنْ} في محل الرفع على البدل من الضمير في يرغب وصح البدل لأن من يرغب غير موجب كقولك هل جاءك أحد إلا زيد والمعنى وما يرغب عن ملة إبراهيم إلا من {سَفِهَ نَفْسَهُ} أي جهل نفسه أي لم يفكر في نفسه فوضع سفه موضع جهل وعدي كما عدي أو معناه سفه في نفسه فحذف في كما حذف من في قوله واختار موسى قومه أي من قومه وعلى في قوله وَلا تعزموا عقدة النكاح أي على عقدة النكاح والوجهان عن الزجاج وقال الفراء هو منصوب على التمييز وهو ضعف لكونه معرفة {وَلَقَدِ اصطفيناه فِي الدنيا وَإِنَّهُ فِى الآخرة لَمِنَ الصالحين} بيان الخطأ رأي من يرغب عن ملته لأن من جمع كرامة الدارين لم يكن أحد أولى بالرغبة فى طريقته منه
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ } “Kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir?”; inkâr (nefy) manasında bir istifhamdır; akıl sahipleri arasında, İbrâhim'in dini olan apaçık haktan yüz çevirecek birinin bulunmasını inkârdır. 'Millet', sünnet ve yol demektir; Züccâc'dan böyle nakledilmiştir. { إِلَّا مَنْ } “...başka”; 'yerğabu'daki zamirden bedel olarak ref mahallindedir. Bedel olması sahihtir, zira 'men yerğabu' menfi (olumsuz) hükmündedir; nitekim 'Sana Zeyd'den başkası geldi mi?' demen gibidir. Manası şudur: İbrâhim'in dininden ancak şu kimseden başkası yüz çevirmez: { سَفِهَ نَفْسَهُ } “kendini bilmeyen”; yani nefsini cahil bırakan, nefsi hakkında düşünmeyen kimsedir. 'Sefiha' (سَفِهَ) kelimesi 'cehile' (جَهِلَ) yerine konulmuş ve onun gibi geçişli yapılmıştır. Yahut manası 'nefsinde beyinsizlik etti' demektir; nitekim { وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti” ayetinde 'min' (مِنْ) harf-i cerrinin ve { وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ } “nikâh akdine azmetmeyin” ayetinde 'alâ' (عَلَى) harf-i cerrinin hazfedilmesi gibi burada da 'fî' (فِي) hazfedilmiştir. Bu iki vecih Züccâc'dan nakledilmiştir. Ferrâ ise bunun temyiz olarak mensup olduğunu söylemiştir; ancak marife olduğu için bu görüş zayıftır. { وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir”; onun dininden yüz çevirenin görüşünün yanlışlığını beyandır. Zira her iki yurdun şeref ve ikramını kendisinde toplayan kimseden daha çok yoluna rağbet edilmeye layık hiç kimse olamaz.
إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (١٣١)
{ إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hani Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde; o: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti.” (131)
{إذ قال} ظرف لاصطفيناه وانتصب بإضمار اذكر كأنه قيل اذكر ذلك الوقت لتعلم أنه المصطفى الصالح الذي لا يرغب من ملة مثله {لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ} أذعن أو اطلع أو أخلص دينك لله {قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ العالمين} أى أخلصت اوانقدت
{ إِذْ قَالَ } “Hani... dediğinde”; 'istafeynâhu' fiilinin zarfıdır yahut 'izkur' fiilinin takdiriyle mensuptur; sanki: 'Onun gibi birinin dininden yüz çevrilmeyecek seçkin ve salih bir zat olduğunu bilmen için o vakti hatırla' denilmiştir. { لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' [dediğinde]”; boyun eğ yahut itaat et veya dinini Allah'a has kıl. { قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “O: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti”; yani ihlasla bağlandım yahut boyun eğip teslim oldum.
وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)
{ وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti; Ya'kûb da [şöyle vasiyet etti]: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin.'” (132)
{ووصى} وأوصى مدني وشامي {بِهَا} بالملة أو بالكلمة وهي أسلمت لرب العالمين {إبراهيم بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ} هو معطوف على إبراهيم داخل في حكمه والمعنى ووصى بها يعقوب بنيه أيضاً {يَا بَنِىَّ}
{ وَوَصَّى } “vasiyet etti”; Medine ve Şam kıraatinde 'evsâ' (وَأَوْصَى) şeklindedir. { بِهَا } “bunu”; dine yahut: 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' kelimesine [vasiyet etti]. { إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ } “İbrâhim oğullarına; Ya'kûb da”; [Ya'kûb] İbrâhim'e matuftur ve onun hükmüne dâhildir. Manası: 'Ya'kûb da oğullarına bunu vasiyet etti' demektir. { يَا بَنِيَّ } “Ey oğullarım!”...
على إضمار القول {إِنَّ الله اصطفى لَكُمُ الدين} أي أعطاكم الدين الذي هو صفوة الأديان وهو دين الإسلام ووفقكم للأخذ به {فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} فلا يكن موتكم إلا على حال كونكم ثابتين على الإسلام فالنهي في الحقيقة عن كونهم على خلاف حال
...'kavlen' (söz) takdiri üzeredir. { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ } “Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti”; yani size dinlerin en seçkini olan İslâm dinini verdi ve onu benimsemenize muvaffak kıldı. { فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “öyleyse ancak Müslümanlar olarak can verin”; ölümünüz ancak İslâm üzere sebat etmiş bir hâldeyken olsun. Dolayısıyla nehiy hakikatte...
البقرة (١٢٣ _ ١٣٦)
el-Bakara (123-136)
الإسلام إذا ماتوا كقولك لا تصلّ إلا وأنت خاشع فلا تنهاه عن الصلاة ولكن عن ترك الخشوع في صلاته
...öldükleri vakit İslâm hâlinin hilafında bulunmalarınadır; nitekim: 'Ancak huşû içinde namaz kıl' demen gibidir ki, burada onu namaz kılmaktan değil, namazında huşûyu terk etmekten nehyetmiş olursun.
أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣)
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Yoksa siz Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman orada hazır mıydınız? O vakit [Ya'kûb] oğullarına: 'Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?' demişti. Onlar: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın tek ilahı olan Allah'a ibadet edeceğiz ve biz ancak O'na teslim olmuş kimseleriz' dediler.” (133)
{أم كنتم شهداء إذ حضر يعقوب الموت} أو منقطعة ومعنى الهمزة فيها الإنكار والشهداء جمع شهيد بمعنى الحاضر أي ما كنتم حاضرين يعقوب ﵇ إذ حضره الموت أي حين احتضر والخطاب للمؤمنين بمعنى ما شهدتم ذلك إنما حصل لكم العلم به من طريق الوحي أو متصله ويقدر قبلها محذوف والخطاب لليهود لأنهم كانوا يقولون ما مات نبي إلا على اليهودية كأنه قيل أتدّعون على الأنبياء اليهودية أم كنتم شهداء إذ حضر يعقوب الموت {إذ قال} يدل من إذ الأولى والعامل فيهما شهداء أو ظرف لحضر {لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ} ما استفهام في محل النصب بتعبدون أى أى شيء تعبدون وما عام في كل شيء أو هو سؤال عن صفة المعبود كما تقول ما زيد تريد أفقيه أم طبيب {مِن بَعْدِى} من بعد موتي {قَالُواْ نَعْبُدُ إلهك وإله آبَائِكَ} أعيد ذكر الإله لئلا يعطف على الضمير المجرور بدون إعادة الجار {إبراهيم وإسماعيل وإسحاق} عطف بيان لآبائك وجعل إسماعيل من جملة آبائه وهو عمه لأن العم أب قال ﵇ في العباس هذا بقية آبائي {إلها واحدا} بدل من إله آبائك كقوله بالناصية ناصية كاذبة أو نصب على الاختصاص أي نريد بإله آبائك إلهاً واحداً {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ}
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } “Yoksa siz Ya'kûb'a ölüm geldiği zaman orada hazır mıydınız?”; buradaki 'em' (أَمْ) munkatadır ve içindeki hemze inkâr manasındadır. 'Şühedâ' şâhid/hâzır manasındaki şehîd kelimesinin çoğuludur; yani 'Ya'kûb'a [aleyhisselâm] ölüm geldiğinde, yani can çekiştiği sırada siz orada hazır değildiniz' demektir. Hitap müminleredir; yani 'Siz buna şahit olmadınız, bu bilgi size ancak vahiy yoluyla ulaştı' manasındadır. Yahut 'em' muttasıladır ve öncesinde mahzuf bir cümle takdir edilir; bu takdirde hitap Yahudileredir, zira onlar: 'Her peygamber ancak Yahudilik üzere ölmüştür' diyorlardı. Sanki: 'Peygamberlerin Yahudi olduğunu mu iddia ediyorsunuz, yoksa Ya'kûb'a ölüm geldiğinde orada hazır mıydınız?' denilmiştir. { إِذْ قَالَ } “O vakit... demişti”; birinci 'iz'den bedeldir ve ikisinde de âmil 'şühedâ'dır; yahut 'hadara' fiilinin zarfıdır. { لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ } “oğullarına: 'Neye ibadet edeceksiniz?' [demişti]”; 'mâ' istifhamiyye olup 'ta'budûn' fiiliyle mensup kılınmıştır; yani 'Neye ibadet edeceksiniz?' demektir ve 'mâ' her şeyi kapsar. Yahut mabudun sıfatını sormaktır; nitekim bir kimse hakkında 'Zeyd nedir?' deyip 'Fakih midir, tabip midir?' demek istemen gibidir. { مِنْ بَعْدِي } “benden sonra”; vefatımdan sonra. { قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ } “Onlar: 'Senin ilahına ve atalarının ilahına ibadet edeceğiz' dediler”; cerr edici harf tekrarlanmaksızın mecrur zamire atıf yapılmasın diye 'ilâh' lafzı tekrar edilmiştir. { إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ } “İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın”; 'âbâike' kelimesinden atf-ı beyandır. İsmâil onun amcası olduğu hâlde ataları arasında sayılmıştır; zira amca baba hükmündedir. Nitekim Hz. Peygamber [aleyhisselâm] Abbâs hakkında: 'Bu, atalarımın geride kalan bakiyesidir' buyurmuştur. { إِلَهًا وَاحِدًا } “tek ilah olan [Allah'a]”; { بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ } “Perçemden, o yalancı perçemden” ayetinde olduğu gibi 'ilâhe âbâike' ifadesinden bedeldir yahut ihtisas üzere mensuptur; yani 'Atalarının ilahı derken tek bir ilahı kastediyoruz' demektir. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “ve biz ancak O'na teslim olmuş kimseleriz”...
حال من فاعل نعبد أو جملة معطوفة على نعبد أو جملة اعتراضية مؤكدة
...'na'budu'nun failinden hâldir yahut 'na'budu'ya matuf bir cümledir ya da tekit edici bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.” (134)
{تِلْكَ} إشارة إلى الأمة المذكورة التي هي إبراهيم ويعقوب وبنوهما الموحدون {أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} مضت {لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُم} أي إن أحداً لا ينفعه كسب غيره متقدماً كان أو متأخراً فكما أن أولئك لا ينفعهم إلا ما اكتسبوا فكذلك أنتم لا ينفعكم إلا ما اكتسبتم وذلك لا فتخار هم بآبائهم {ولا تسألون عما كانوا يعملون} ولا تؤاخذون بسيآتهم
{ تِلْكَ } “Onlar”; adı geçen ümmete, yani muvahhid olan İbrâhim, Ya'kûb ve onların oğullarına işarettir. { أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “gelip geçmiş bir ümmettir”; geçip gitmiştir. { لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُم } “Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir”; yani ister önceki ister sonraki olsun, hiç kimseye bir başkasının ameli fayda vermez. Nitekim onlara ancak kendi kazandıkları fayda verdiği gibi, size de ancak kendi kazandığınız fayda verecektir. Bu ikaz, onların atalarıyla övünmelerinden ötürü yapılmıştır. { وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Siz onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz”; onların kötülükleriyle hesaba çekilmezsiniz.
وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)
{ وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, [biz] dosdoğru (hanîf) olan İbrâhim'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.'” (135)
{وَقَالُواْ كُونُواْ هُودًا أَوْ نصارى} أي قالت اليهود كونوا هوداً وقالت النصارى كونوا نصارى وجزم {تَهْتَدُواْ} لأنه جواب الأمر {قُلْ بَلْ مِلَّةَ إبراهيم} بل نتبع ملة إبراهيم {حَنِيفاً} حال من المضاف إليه نحو رأيت وجه هند قائمة والحنيف المائل عن كل دين باطل إلى دين الحق {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} تعريض بأهل الكتاب وغيرهم لأن كلاًّ منهم يدعي اتباع ملة إبراهيم وهو على الشرك
{ وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى } “'Yahudi veya Hristiyan olun...' dediler”; yani Yahudiler 'Yahudi olun', Hristiyanlar da 'Hristiyan olun' dediler. { تَهْتَدُوا } “ki doğru yolu bulasınız” lafzı emir sîgasının cevabı olduğu için meczumdur. { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ } “De ki: Hayır, İbrâhim'in dinine [uyarız]”; bilakis biz İbrâhim'in dinine uyarız. { حَنِيفًا } “dosdoğru (hanîf) olarak”; 'Hind'in yüzünü ayakta iken gördüm' cümlesinde olduğu gibi muzâfun ileyhten hâldir. Hanîf, her türlü batıl dinden yüz çevirip hak dine yönelen kimsedir. { وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “O, müşriklerden değildi”; Ehl-i Kitap ve diğerlerine bir tarizdir; zira onların her biri şirk üzere bulundukları hâlde İbrâhim'in dinine uyduklarını iddia etmektedirler.
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere iman ettik. Onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz ancak O'na teslim olmuş kimseleriz.'” (136)
{قُولُواْ} هذا خطاب للمؤمنين أو للكافرين أي قولوا لتكونوا على الحق وإلا فأنتم على الباطل {آمَنَّا بالله وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا} أي القرآن {وما أنزل إلينا وَمَا أُنزِلَ إِلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والأسباط}
{ قُولُوا } “Deyin ki”; bu hitap müminlere veya kâfirleredir. Yani hak üzere olmak için böyle deyin; aksi takdirde batıl üzeresiniz demektir. { آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا } “Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik”; yani Kur'an'a. { وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ } “ve İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene”.
السبط الحافد وكان الحسن والحسين سبطي رسول الله ﷺ والأسباط حفدة يعقوب ذراري أبنائه الاثني عشر ويعدى أنزل بالى وعلى فلذا ورد هنا بالى وفى آل عمران بعلى {وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى وَمَا أُوتِيَ النبيون مِن رَّبّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ} أي لا نؤمن ببعض ونكفر ببعض كما فعلت اليهود والنصارى وأحد في معنى الجماعة ولذا صح دخول بين عليه {وَنَحْنُ لَهُ مسلمون} لله مخلصون
Sibt (سِبْط), torun demektir. Hasan ve Hüseyin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki torunuydu. Esbât (اَلْأَسْبَاط) ise Ya'kûb'un torunları, yani on iki oğlunun soyudur. "Enzele" (indirdi) fiili hem "ilâ" (إِلَى) hem de "alâ" (عَلَى) harf-i cerleriyle geçişli kılınır; bu yüzden burada "ilâ" ile Âl-i İmrân'da ise "alâ" ile gelmiştir. { وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “ve Mûsâ'ya ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere [iman ettik]. Onların hiçbirinin arasında ayrım yapmayız”; yani Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. 'Ehad' (أَحَد) lafzı çoğul anlamındadır; bundan dolayı 'beyne' (بَيْنَ) zarfının onun başına gelmesi sahih olmuştur. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “ve biz ancak O'na teslim olmuş kimseleriz”; Allah'a ihlasla bağlananlarız.