{وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا} بتقدير واذكروا خوطبت الجماعة لوجود القتل فيهم {فادارأتم فِيهَا} فاختلفتم واختصمتم في شأنها لأن المتخاصمين يدرأ
{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا } “Hani siz bir adam öldürmüştünüz” [cümlesi], 'hatırlayın ki' takdirindedir. Öldürme eylemi aralarında vuku bulduğu için topluluğa hitap edilmiştir. { فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا } “onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz” onun durumu hakkında ihtilaf edip tartıştınız. Çünkü davalaşan kimseler...
بعضهم بعضاً أي يدفع أو تدافعتم بمعنى طرح قتلها بعضكم على بعض فيدفع المطروح عليه الطارح أو لأن الطرح في نفسه دفع وأصله تدارأتم ثم أرادوا التخفيف فقلبوا التاء دالاً لتصير من جنس الدال التي هي فاء الكلمة ليمكن الإدغام ثم سكنوا الدال إذ شرط الإدغام أن يكون الأول ساكناً وزيدت همزة الوصل لأنه لا يمكن الابتداء بالساكن فادارأتم بغير همز أبو عمرو {والله مُخْرِجٌ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ} مظهر لا محالة ما كتمتم من أمر القتل لا يتركه مكتوماً وأعمل مخرج على حكاية ما كان مستقبلاً في وقت التدارؤ وهذه الجملة اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه وهما ادارأتم
...birbirini defeder (uzaklaştırır). Veya [anlamı], birinizin onun öldürülmesini diğerinin üzerine atması, üzerine atılanın da atan kişiyi defetmesi manasında 'birbirinize attınız' demektir; yahut suçu atmanın kendisi bir defetme olduğu içindir. Aslı 'tedâra'tüm' (تَدَارَأْتُمْ) şeklindedir; sonra hafifletmek istediler ve idgamın mümkün olabilmesi için 'tâ' (ت) harfini, kelimenin ilk harfi (fâu'l-fe'l) olan 'dâl' (د) cinsine dönüştürerek dâl yaptılar. Ardından dâl harfini sakin kıldılar; zira idgamın şartı ilk harfin sakin olmasıdır. Sakin harfle başlamak mümkün olmadığından vasıl hemzesi eklendi. Ebû Amr, 'feddâra'tüm' kelimesini hemzesiz okumuştur. { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Allah gizlemekte olduğunuzu açığa çıkaracaktı” katillik meselesinden gizlediğinizi kesinlikle açığa çıkarıcıdır, onu gizli bırakmaz. 'Muhricun' ismi faili, çekişme vaktinde gelecekte vuku bulacak bir durumu hikâye etmek üzere amel ettirilmiştir. Bu cümle, matûf ile matûfun aleyh -ki bunlar 'iddâra'tüm'...
وفَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣)
...ve 'fe-kulnâ'dır- arasında bir itiraz (ara) cümlesidir. { فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “'Ona (ölüye) o sığırın bir parçasıyla vurun' dedik. İşte Allah, ölüleri böyle diriltir ve aklınızı kullanasınız diye size ayetlerini (mucizelerini) gösterir.” (73)
{فَقُلْنَا} والضمير في {اضربوه} يرجع إلى النفس والتذكير بتأويل الشخص والإنسان أو إلى القتيل لما دل عليه ما كنتم تكتمون {بِبَعْضِهَا} ببعض البقرة وهو لسانها أو فخذها اليمنى أو عجبها والمعنى فضربوه فحي فحذف ذلك لدلالة {كذلك يُحْيىِِ الله الموتى} عليه روي أنهم لما ضربوه قام بإذن الله تعالى وقال قتلنى فلان وفلان لا بنى عمه ثم سقط ميتا فأخذاوقتلا ولم يورث قاتل بعد ذلك وقوله كذلك يحيي الله الموتى إما أن يكون خطاباً للمنكرين في زمن النبي ﵇ وإما أن يكون خطاباً للذين حضروا حياة القتيل بمعنى وقلنا لهم كذلك يحيي الله الموتى يوم القيامة {ويريكم آياته} دلالة على أنه قادر على كل شيء {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} فتعملون على قضية عقولكم وهي أن من قدر على إحياء نفس واحدة قدر على إحياء جميعها لعدم الاختصاص والحكمة في ذبح البقرة وضربه ببعضها وإن قدر على إحيائه بلا واسطة
{ فَقُلْنَا } “dedik”. { اضْرِبُوهُ } “ona vurun” ifadesindeki zamir, nefis kelimesine döner; müzekker olması şahıs ve insan manasında tevil edilmesindendir. Yahut { مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “gizlemekte olduğunuz” ifadesinin delalet ettiği maktule döner. { بِبَعْضِهَا } “o sığırın bir parçasıyla” sığırın bir parçasıyla ki o da dili, sağ budu veya kuyruk sokumudur. Mana: 'Onlar da vurdular, o da dirildi' şeklindedir. { كَذَلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتَى } “İşte Allah, ölüleri böyle diriltir” ifadesinin delalet etmesinden dolayı bu kısım hazfedilmiştir. Rivayet edildiğine göre ona vurduklarında Allah Teâlâ'nın izniyle ayağa kalktı ve iki amcasının oğlunu kastederek: 'Beni falan ve falan öldürdü' dedi; sonra cansız yere düştü. Bunun üzerine o iki kişi yakalanıp öldürüldü ve bundan sonra hiçbir katile miras verilmedi. { كَذَلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتَى } “İşte Allah, ölüleri böyle diriltir” sözü, ya Peygamber aleyhisselâm zamanındaki inkârcılara bir hitaptır ya da maktulün dirilişine şahit olan kimselere 'Biz de onlara dedik ki: Allah kıyamet günü ölüleri işte böyle diriltir' manasında bir hitaptır. { وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ } “ve size ayetlerini gösterir” O'nun her şeye kâdir olduğuna bir delildir. { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “aklınızı kullanasınız diye” böylece aklınızın gereğine göre hareket edersiniz ki o da bir canı diriltmeye gücü yetenin, aralarında bir fark olmaması sebebiyle hepsini diriltmeye de gücünün yeteceğidir. Sığırın kesilmesindeki ve vasıtasız diriltmeye gücü yettiği halde onun bir parçasıyla vurulmasındaki hikmet;
التقرب به الإشعار بحسن تقديم القربة على الطلب والتعليم لعباده ترك التشديد في الأمور والمسارعة إلى امتثال أوامر الله من غير تفتيش وتكثير سؤال وغير ذلك وقيل إنما أمروا بذبح البقرة دون غيرها من البهائم لأنها أفضل قرابينهم ولعبادتهم العجل فأراد الله تعالى أن يهون معبودهم عندهم وكان ينبغى أن
onunla kurbiyet (yakınlaşma) aramak, talepten önce kurban/yakınlaşma sunmanın güzelliğini hissettirmek, kullarına işlerde aşırı gitmeyi bırakmayı ve araştırıp çokça soru sormaksızın Allah'ın emirlerine uymada acele etmeyi öğretmek ve benzeri hususlardır. Diğer hayvanlar yerine özellikle sığır kesmelerinin emredilmesinin sebebi olarak; onun kurbanlarının en faziletlisi olması ve buzağıya tapmış olmaları sebebiyle Allah Teâlâ'nın, taptıkları şeyi onların nazarında basitleştirmeyi murad etmesi de söylenmiştir. Aslında...
البقرة (٧٣)
Bakara (73)
يقدم ذكر القتيل والضرب ببعض البقرة على الأمر بذبحها وأن يقال وإذا قتلتم نفساً فادارأتم فيها فقلنا اذبحوا بقرة واضربوه ببعضها ولكنه تعالى إنما قص قصص بنى اسرئيل تعديداً لما وجد منهم من الجنايات وتقريعاً لهم عليها وهاتان القصتان وإن كانتا متصلتين فتستقل كل واحدة منهما بنوع من التقريع فالأولى لتقريعهم على الاستهزاء وترك المسارعة إلى الامتثال وما يتبع ذلك والثانية للتقريع على قتل النفس المحرمة وما تبعه من الآية العظيمة وإنما قدمت قصة الأمر بذبح البقرة على ذكر القتيل لأنه لو عمل على عكسه لكانت قصة واحدة ولذهب المراد في تثنية التقريع ولقد روعيت نكتة بعد ما استؤنفت الثانية استئناف قصة برأسها إن وصلت بالأولى بضمير البقرة لا باسمها الصريح في قوله اضربوه ببعضها ليعلم أنهما قصتان فيما يرجع إلى التقريع وقصة واحدة بالضمير الراجع إلى البقرة وقيل هذه القصة تشير إلى أن من أراد إحياء قلبه بالمشاهدات فليمت نفسه بأنواع المجاهدات
...maktulün anılmasının ve sığırın bir parçasıyla vurulmasının, onun kesilmesi emrinden önce gelmesi ve 'Hani bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında çekişmiştiniz; biz de bir sığır kesin ve onun bir parçasıyla ona vurun demiştik' denilmesi gerekirdi. Fakat Allah Teâlâ İsrâiloğullarının kıssalarını, onlardan sadır olan cinayetleri sayıp dökmek ve bunlardan ötürü onları azarlamak için anlatmıştır. Bu iki kıssa birbiriyle bağlantılı olsa da her biri müstakil bir azarlama türünü barındırır: Birincisi, alay etmeleri, emri yerine getirmede acele etmemeleri ve buna bağlı hususlar sebebiyle azarlanmaları içindir; ikincisi ise haram kılınan cana kıymaları ve bunun ardından gelen büyük mucize sebebiyle azarlanmaları içindir. Sığırın kesilmesi emri kıssasının maktulün zikrinden öne alınmasının sebebi şudur: Şayet aksine yapılsaydı tek bir kıssa olurdu ve azarlamayı ikiye katlama gayesi ortadan kalkardı. İkinci kıssa müstakil bir kıssa olarak yeniden başlatıldıktan sonra, { اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا } “o sığırın bir parçasıyla ona vurun” ifadesinde açık ismiyle değil de sığırın zamiriyle birinciye bağlanarak latif bir nükte gözetilmiştir; tâ ki azarlama yönünden iki ayrı kıssa, sığıra dönen zamir yönünden ise tek bir kıssa olduğu bilinsin. Bu kıssanın; kalbini müşahedelerle diriltmek isteyen kimsenin, nefsini türlü mücahedelerle öldürmesi gerektiğine işaret ettiği de söylenmiştir.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)
{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü taşlardan öylesi vardır ki içinden nehirler kaynar; öylesi vardır ki yarılır da ondan su fışkırır; öylesi de vardır ki Allah korkusundan yuvarlanıp düşer. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” (74)
ومعنى {ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ} استبعاد القسوة {مِن بَعْدِ} ما ذكر مما يوجب لين القلوب ورقتها وصفة القلوب بالقسوة مثل لنبوها عن الاعبتار والاتعاظ من بعد {ذلك} إشارة إلى إحياء القتيل أو إلى جميع ما تقدم من الآيات المعدودة {فَهِىَ كالحجارة} فهي في قسوتها مثل الحجارة {أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً} منها وأشد معطوف على الكاف تقديره أو مثل أشد قسوة فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه أو هي في أنفسها أشد قسوة يعني أن من عرف حالها شبهها بالحجارة أو بجوهر أقسى منها وهو الحديد مثلاً أو من عرفها شبهها بالحجارة أو قال هي أقسى من الحجارة
{ ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ } “Sonra kalpleriniz katılaştı” ifadesinin manası; kalplerin yumuşamasını ve incelmesini gerektiren zikredilmiş şeylerin { مِنْ بَعْدِ } “ardından” katılaşmanın uzak bir ihtimal olarak görülmesidir (istib'âd). Kalplerin katılıkla nitelenmesi, ibret ve öğüt almaktan uzak kalışına dair bir temsildir. { ذَلِكَ } “bunun” ifadesi, maktulün diriltilmesine veya zikredilen geçmiş ayetlerin/mucizelerin tamamına işarettir. { فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ } “taş gibidir” yani katılıkta taş gibidir. { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “yahut daha da katıdır” ondan daha katıdır. 'Eşeddü' kelimesi 'kâf' (ك) harfine matûftur; takdiri 'veya daha şiddetli bir katılık gibi'dir, muzâf hazfedilip muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Yahut bizzat kendileri daha katıdır; yani onların durumunu bilen kimse onları taşa veya ondan daha sert bir cevhere -mesela demire- benzetir; yahut onları bilen kimse taşa benzetir ya da 'taştan daha katıdır' der.
وإنما لم يقل أقسى لكونه أبين وأدل على فرط القسوة وترك ضمير المفضل عليه لعدم الإلباس كقولك زيد كريم وعمرو أكرم {وَإِنَّ مِنَ الحجارة} بيان لزيادة قسوة قلوبهم على الحجارة {لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الأنهار} ما بمعنى الذي في موضع النصب وهو اسم إن واللام للتوكيد والتفجر التفتح بالسعة والكثرة {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ} أصله يتشقق وبه قرأ الأعمش فقلبت التاء شيئا وأدغمت {فَيَخْرُجُ مِنْهُ الماء} يعني أن من الحجارة ما فيه خروق واسعة يتدفق منها الماء الكثير ومنها ما ينشقى انشقاقاً بالطول أو بالعرض فينبع منه الماء أيضاً وقلوبهم لا تندى {وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ} يتردى من أعلى الجبل {مّنْ خَشْيَةِ الله} قيل هو مجاز عن انقيادها لأمر الله وأنها لا تمتنع على ما يريد فيها وقلوب هؤلاء لا تنقاد ولا تفعل ما أمرت به وقيل المراد به حقيقة الخشية على معنى أنه يخلق فيها الحياة والتمييز وليس شرط خلق الحياة والتمييز في الجسم أن يكون على بنية مخصوصة عند أهل السنة وعلى هذا قوله لَوْ أَنزَلْنَا هذا القرآن على جبل الآية يعنى وقلوبهم
'Eksâ' (أقسى) demeyip [eşeddü kasveten demesi], katılıktaki aşırılığı daha açık ve daha iyi gösterdiği içindir. Kendisinden üstün tutulanın (mufaddalun aleyh) zamiri, karışıklık olmamasından dolayı terk edilmiştir; tıpkı 'Zeyd cömerttir, Amr ise daha cömerttir' demen gibi. { وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ } “Taşlardan öylesi vardır ki” ifadesi, kalplerinin taştan daha katı olduğunun beyanıdır. { لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ } “içinden nehirler kaynar” 'mâ' (مَا) kelimesi 'ellezî' (الَّذِي) manasında nasb mahallindedir ve 'inne'nin ismidir; 'lâm' ise tekit içindir. Tefeccür (تَفَجُّر), genişlik ve bollukla yarılıp açılmaktır. { وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ } “öylesi vardır ki yarılır” aslı 'yeteşakkaku'dur (يَتَشَقَّقُ) ve A'meş böyle okumuştur; 'tâ' (ت) harfi 'şîn'e (ش) çevrilip idgam edilmiştir. { فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ } “da ondan su fışkırır” yani taşlardan bazısında içinden bol suyun fışkırdığı geniş yarıklar vardır; bazısı da uzunlamasına veya enlemesine yarılır ve ondan da su kaynar. Oysa onların kalpleri hiç nemlenmez (yumuşamaz). { وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ } “öylesi de vardır ki yuvarlanıp düşer” dağın tepesinden aşağı yuvarlanır, { مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah korkusundan”. Bunun, taşların Allah'ın emrine boyun eğmesinden ve O'nun onlar hakkında dilediğine karşı koymamasından kinaye bir mecaz olduğu söylenmiştir; bunların kalpleri ise boyun eğmez ve emrolunduğu şeyi yapmaz. Bununla hakiki korkunun kastedildiği de söylenmiştir; şu anlamda ki Allah onlarda hayat ve temyiz (idrak) yaratır. Ehl-i Sünnet'e göre bir cisimde hayat ve temyizin yaratılmasının şartı, onun özel bir yapıda olması değildir. { لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik...” ayeti de bu kabildendir. Yani onların kalpleri ise...
البقرة (٧٣ _ ٧٨)
Bakara (73-78)
لا تخشى {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} وبالياء مكي وهو وعيد
...korkmaz. { وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”. İbn Kesîr 'yâ' (ي) ile [ya'melûn şeklinde] okumuştur; bu bir tehdittir.
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu akılları erdikten sonra bile bile tahrif ederlerdi.” (75)
{أَفَتَطْمَعُونَ} الخطاب لرسول الله والمؤمنين {أَن يُؤْمِنُواْ لَكُمْ} أن يؤمنوا لأجل دعوتكم ويستجيبوا لكم كقوله تعالى فآمن له لوط يعني اليهود {وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مّنْهُمْ} طائفة فيمن سلف منهم {يَسْمَعُونَ كلام الله} أي التوراة {ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ} كما حرفوا صفة رسول الله ﷺ وآية الرجم {مِن بَعْدِِ مَا عَقَلُوهُ} من بعد ما فهموه وضبطوه بعقولهم {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أنهم كاذبون مفترون والمعنى إن كفر هؤلاء وحرفوا فلهم سابقة في ذلك
{ أَفَتَطْمَعُونَ } “Umuyor musunuz?” hitap, Resûlullah'a ve müminleredir. { أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “onların size inanacaklarını” davetiniz sebebiyle iman edip size icabet edeceklerini -Allah Teâlâ'nın { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } “Lût ona inandı” sözünde olduğu gibi- yani Yahudilerin [inanacağını mı umuyorsunuz]? { وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir zümre vardı” geçmişlerinden bir topluluk vardı ki { يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını işitirlerdi” yani Tevrat'ı, { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } “sonra onu tahrif ederlerdi” nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını ve recim ayetini tahrif etmişlerdir. { مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ } “onu akılları erdikten sonra” onu anlayıp akıllarıyla kavradıktan sonra, { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile” yalancı ve iftiracı olduklarını bildikleri halde [tahrif ederlerdi]. Mana şudur: Şayet bunlar küfre sapıp tahrif ettilerse, geçmişlerinde de bunun bir örneği vardır.
وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٧٦)
{ وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman 'İman ettik' derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?' derler.” (76)
{وإذا لقوا} أى المنافقين أو اليهود {الذين آمنوا} أى
{ وَإِذَا لَقُوا } “Karşılaştıkları zaman” yani münafıklar yahut Yahudiler, { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenlerle” yani...
المخلصين من أصحاب محمد ﵇ {قَالُواْ} أي المنافقون {آمنَا} بأنكم على الحق وأن محمداً هو الرسول المبشر به {وَإِذَا خَلاَ بَعْضُهُمْ} الذين لم ينافقوا {إلى بَعْضِ} إلى الذين نافقوا {قَالُواْ} عاتبين عليهم {أَتُحَدِّثُونَهُم} أتخبرون أصحاب محمد ﵇ {بِمَا فَتَحَ الله عَلَيْكُمْ} بما بين الله لكم في التوراة من صفة محمد ﵇ {لِيُحَاجُّوكُم بِهِ عِندَ رَبِّكُمْ} ليحتجوا عليكم بما أنزل ربكم في كتابه جعلوا محاجتهم به وقولهم هو في كتابكم هكذا محاجة عند الله ألا تراك تقول هو في كتاب الله تعالى هكذا وهو عند الله هكذا بمعنى واحد وقيل هذا على إضمار المضاف أي عند كتاب ربكم وقيل ليجادلوكم ويخاصموكم به بما قلتم لهم عند ربكم في الآخرة يقولون كفرتم بعد أن وقفتم على صدقه {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} أن هذه حجة عليكم حيث تعترفون به ثم لا تتابعونه
...Muhammed aleyhisselâm'ın ihlaslı ashabıyla [karşılaştıklarında], { قَالُوا } “derler” yani münafıklar, { آمَنَّا } “iman ettik” sizin hak üzere olduğunuza ve Muhammed'in müjdelenen elçi olduğuna [inandık derler]. { وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ } “birbirleriyle baş başa kaldıklarında” münafıklık yapmayanlar, { إِلَى بَعْضٍ } “birbirlerine” nifaka düşenlerin yanına [çekildiklerinde], { قَالُوا } “derler” onları azarlayarak: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ } “onlara anlatıyor musunuz?” Muhammed aleyhisselâm'ın ashabına haber mi veriyorsunuz, { بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açıkladığı şeyleri” Allah'ın Tevrat'ta size bildirdiği Muhammed aleyhisselâm'ın vasıflarını, { لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi?” Rabbinizin kitabında indirdiği şeyle size karşı delil getirsinler diye mi? Onların bununla delil getirmelerini ve 'Bu sizin kitabınızda böyledir' demelerini 'Allah katında hüccet getirme' kılmışlardır. Görmez misin ki 'Bu, Allah Teâlâ'nın kitabında böyledir' sözün ile 'Bu, Allah katında böyledir' sözün aynı anlamdadır. Bunun bir muzâf takdiriyle 'Rabbinizin kitabı nezdinde' manasında olduğu da söylenmiştir. Yine, ahirette Rabbinizin huzurunda onlara söyledikleriniz sebebiyle sizinle tartışıp çekişsinler ve 'Onun doğruluğunu bildikten sonra kâfir oldunuz' desinler diye [anlatıyor musunuz?] şeklinde de açıklanmıştır. { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?” onu itiraf edip sonra da ona uymamanız sebebiyle bunun aleyhinize bir hüccet olduğunu anlamıyor musunuz?
أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ (٧٧)
{ أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ } “Bilmiyorlar mı ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” (77)
{أو لا يَعْلَمُونَ أَنَّ الله يَعْلَمُ} جميع {مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} ومن ذلك إسرارهم الكفر وإعلانهم الإيمان
{ أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ } “Bilmiyorlar mı ki Allah... bilir” tamamını; { مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ } “onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da”. Küfrü gizleyip imanı açığa vurmaları da bu kabildendir.
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (٧٨)
{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar.” (78)
{وَمِنْهُمُ} ومن اليهود {أُمِّيُّونَ} لا يحسنون الكتب فيطالعوا التوراة ويتحققوا ما فيها {لاَ يَعْلَمُونَ الكتاب} التوراة {إلا أماني} الاماهم عليه من أمانيهم وأن الله يعفوا عنهم ويرحمهم ولا تمسهم النار إلا أياماً معدودة أو إلا أكاذيب مختلفة سمعوها من علمائهم فتقبلوها على التقليد ومنه قول عثمان رضى الله عنه ما تمنيت منذ أسلمت أو إلا ما يقرءون من قوله ... تمنى كتاب الله أول ليلة ... وآخرها لا في حمام المقادر ...
{ وَمِنْهُمْ } “Onlardan” yani Yahudilerden, { أُمِّيُّونَ } “ümmîler [vardır]” okuma yazma bilmezler ki Tevrat'ı inceleyip içindekileri tahkik etsinler. { لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ } “Kitab'ı bilmezler” Tevrat'ı [bilmezler], { إِلَّا أَمَانِيَّ } “ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” sadece içinde bulundukları kuruntularını; Allah'ın kendilerini affedeceğini, merhamet edeceğini ve ateşin kendilerine sayılı günler dışında dokunmayacağını bilirler. Yahut âlimlerinden duyup taklit yoluyla kabul ettikleri uydurma yalanlar müstesnadır. Osman radıyallâhu anh'ın: 'Müslüman olduğumdan beri temennide bulunmadım (yalan söylemedim)' sözü de bu kabildendir. Yahut şu şiirde geçen anlamıyla sadece okuduklarını [bilirler]: 'Gecenin başında Allah'ın kitabını okudu (temennâ)... Sonunda ise mukadder eceline kavuştu...'
أي لا يعلمون هؤلاء حقيقة المنزل وإنما يقرءون أشياء أخذوها من أخبارهم والاستثناء منقطع {وَإِنْ هُمْ} وما هم {إِلاَّ يَظُنُّونَ} لا يدرون ما فيه فيجحدون نبوتك بالظن ذكر العلماء الذين
Yani bunlar indirilenin hakikatini bilmezler; sadece hahamlarından aldıkları şeyleri okurlar. İstisna munkatıdır. { وَإِنْ هُمْ } “ve onlar değillerdir”, { إِلَّا يَظُنُّونَ } “sadece zanda bulunurlar” onun içinde ne olduğunu bilmezler, bu yüzden senin peygamberliğini sırf zan ile inkâr ederler. [Allah Teâlâ önce]...
البقرة (٧٩ _ ٨٣)
Bakara (79-83)
عئائدوا بالتحريف مع العلم ثم العوام الذين قلدوهم
...bildikleri halde tahrife dönen âlimleri, ardından da onları taklit eden avamı zikretti.
فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)
{ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra az bir bedel karşılığında satmak için 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!” (79)
{فَوَيْلٌ} في الحديث ويل واد في جهنم {لّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الكتاب} المحرف {بِأَيْدِيهِمْ} من تلقاء أنفسهم من غير أن يكون منزلاً وذكر الأيدي للتأكيد وهو من مجاز التأكيد {ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِندِ الله لِيَشْتَرُواْ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلاً} عوضاً يسيراً {فَوَيْلٌ لَّهُمْ مّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُمْ مِّمَّا يَكْسِبُونَ} من الرشا
{ فَوَيْلٌ } “Vay haline!” hadiste: 'Veyl, cehennemde bir vadidir' [buyrulmuştur]. { لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ } “o kitabı yazanların” tahrif edilmiş kitabı, { بِأَيْدِيهِمْ } “elleriyle” indirilmiş olmaksızın kendi taraflarından [yazanların]. 'Elleriyle' ifadesinin zikredilmesi tekit içindir ve bu tekit mecazındandır. { ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا } “sonra da onunla az bir bedel satın almak için 'Bu Allah katındandır' derler” az bir karşılık [elde etmek için]. { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü de vay haline onların!” rüşvetlerden [kazandıklarından ötürü].
وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠)
{ وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Bir de dediler ki: 'Bize sayılı birkaç gün dışında asla ateş dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah'tan bir söz mü aldınız? -ki Allah asla sözünden dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?'” (80)
{وقالوا لن تمسنا النار إلا أياما معدودة} أربعين يوماً عدد أيام عبادة العجل وعن مجاهد رضى الله عنه كانوا يقولون مدة الدنيا سبعة آلاف سنة وإنما نعذب مكان كل ألف سنة يوماً {قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِندَ الله عَهْدًا} أي عهد إليكم أنه لا يعذبكم إلا هذا المقدار {فَلَن يُخْلِفَ الله عَهْدَهُ} متعلق بمحذوف تقديره إن اتخذتم عند الله عهداً فلن يخلف الله عهده {أَمْ تَقُولُونَ عَلَى الله مَا لاَ تَعْلَمُونَ} أم إما أن تكون معادلة أي أتقولون على الله ما تعلمون أم تقولون عليه مالا تعلمون أو منقطعة أي بل أتقولون على الله مالا تعلمون
{ وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً } “Bir de dediler ki: 'Bize sayılı birkaç gün dışında asla ateş dokunmayacaktır'” buzağıya tapma günlerinin sayısı kadar olan kırk gün [dokunacaktır]. Mücâhid radıyallâhu anh'tan [rivayet edildiğine göre] onlar: 'Dünyanın müddeti yedi bin yıldır; biz her bin yıl yerine sadece bir gün azap göreceğiz' diyorlardı. { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا } “De ki: 'Allah'tan bir söz mü aldınız?'” yani O size ancak bu miktar azap edeceğine dair ahit mi verdi? { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “ki Allah asla sözünden dönmez” ifadesi mahzuf bir söze taalluk eder; takdiri: 'Şayet Allah'tan bir ahit aldıysanız, Allah asla ahdinden dönmez' şeklindedir. { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” Buradaki 'em' (أَمْ) edatı ya muâdiledir (denkleştiricidir); yani 'Allah hakkında bildiğinizi mi söylüyorsunuz, yoksa bilmediğinizi mi?' anlamındadır; yahut munkatıdır; yani 'Bilakis siz Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?' takdirindedir.
بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨١)
{ بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Hayır, öyle değil! Kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (81)
{بلى} إثبات لما بعد النفي وهو لن تمسنا النار أى بل تمسكم أبداً بدليل قوله هم فيها خالدون {مَن كَسَبَ سَيّئَةً} شركاً عن
{ بَلَى } “Hayır, öyle değil!” nefyedilen { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “ateş bize asla dokunmayacaktır” sözünün zıddını ispattır; yani { هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” ifadesinin delaletiyle 'bilakis size ebediyen dokunacaktır' demektir. { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Kim bir kötülük kazanırsa” şirk [işlerse]. Bu,...
ابن عباس ومجاهد وغيرهما رضى الله عنهم {وأحاطت بِهِ خَطِيئَتُهُ} وسدت عليه مسالك النجاة بأن مات على شركه فأما إذا مات مؤمناً فأعظم الطاعات وهو الإيمان معه فلا يكون الذنب محيطاً به فلا يتناوله النص وبهذا التأويل يبطل تثبث المعتزلة والخوارج وقيل استولت عليه كما يحيط العدو ولم يتفص عنها بالتوبة خطياته مدني {فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون}
...İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerlerinden radıyallâhu anhüm rivayet edilmiştir. { وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa” şirki üzere ölmesi suretiyle kurtuluş yolları üzerine kapanırsa [kuşatmış olur]. Mümin olarak öldüğünde ise itaatlerin en büyüğü olan iman onunla beraberdir; dolayısıyla günah onu kuşatmış olmaz ve nas onu kapsamaz. Bu teville Mu'tezile ve Hâricîlerin bu ayete tutunmaları boşa çıkar. [Günahın kuşatması], düşmanın kuşatması gibi onu istila etmesi ve tövbe ile ondan kurtulamaması şeklinde de açıklanmıştır. Medine kıraatinde 'hatî'âtühû' (خَطِيئَاتُهُ) şeklindedir. { فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır”.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٨٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar da cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (82)
{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات أولئك أصحاب الجنة هُمْ فِيهَا خالدون}
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar da cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Hani İsrâiloğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın, zekâtı verin' diye kesin söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz ve siz hâlâ yüz çevirmektesiniz.” (83)
{وإذ أخذنا ميثاق بني إسرائيل} الميثاق العهد المؤكد غاية التأكيد {لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ الله} إخبار في معنى النهي كما تقول تذهب إلى فلان تقول له كذا تريد الأمر وهو أبلغ من صريح الأمر والنهي لأنه كأنه سورع إلى الامتثال والانتهاء وهو يخبر عنه وتنصره قراءة أبيّ لا تعبدوا وقوله وقولوا والقول مضمر لا يعبدون مكي وحمزة وعلي لأن بني إسرائيل اسم ظاهر والأسماء الظاهرة كلها غيب ومعناه ألا يعبدوا فلما حذفت أن رفع {وبالوالدين إحسانا}
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Hani İsrâiloğullarından kesin söz almıştık”. Mîsâk, son derece pekiştirilmiş ahittir. { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” ifadesi, nehiy (yasaklama) anlamında bir haberdir; tıpkı birine emir kastıyla 'Falana gidersin, ona şöyle dersin' demen gibidir. Bu ifade açık emir ve nehiyden daha beliğdir; çünkü sanki emre uyulmuş ve yasaktan kaçınılmış da bundan haber veriliyormuş gibidir. Übeyy'in 'lâ ta'budû' (لَا تَعْبُدُوا) kıraati ve kavl (söz) takdiriyle gelen { وَقُولُوا } “söyleyin” ayeti de bunu destekler. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî 'lâ ya'budûne' (لَا يَعْبُدُونَ) şeklinde okumuşlardır; çünkü 'İsrâiloğulları' zahir bir isimdir ve bütün zahir isimler gaib hükmündedir. Anlamı 'ellâ ya'budû' (أَلَّا يَعْبُدُوا) şeklindedir, 'en' (أَنْ) hazfedilince fiil merfu olmuştur. { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “ve ana babaya iyilik yapın”
البقرة (٨٣ _ ٨٥)
Bakara (83-85)
أى وأحسنو ليلتئم عطف الأمر وهو قوله وقولوا عليه {وَذِي القربى} القرابة {واليتامى} جمع يتيم وهو الذي فقد أباه قبل الحلم إلى الحلم لقوله ﵇ لا يتم بعد البلوغ {والمساكين} جمع مسكين وهو الذي أسكنته الحاجة {وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا} قولاً هو حسن في نفسه لا فراط حسنه
yani 'iyilik yapın' demektir; tâ ki bir emir olan { وَقُولُوا } “söyleyin” ifadesinin ona matuf olması uyumlu olsun. { وَذِي الْقُرْبَى } “akrabaya” hısımlara, { وَالْيَتَامَى } “yetimlere” yetim kelimesinin çoğuludur; ergenlik çağına kadar babasını kaybeden kimsedir; zira Peygamber aleyhisselâm: 'Buluğdan sonra yetimlik yoktur' buyurmuştur. { وَالْمَسَاكِينِ } “ve yoksullara” miskin kelimesinin çoğuludur; o da ihtiyacın hareketsiz bıraktığı/çaresiz kıldığı kimsedir. { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا } “insanlara güzel söz söyleyin” aşırı güzelliğinden ötürü bizzat kendisi güzel olan bir söz söyleyin.
حسنا حمزة وعلى {وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ} عن الميثاق ورفضتموه {إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ} قيل هم الذين أسلموا منهم {وَأَنْتُمْ مُّعْرِضُونَ} وأنتم قوم عادتكم الإعراض والتولية عن المواثيق
Hamza ve Kisâî 'hasenen' (حَسَنًا) şeklinde okumuşlardır. { وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Namazı kılın, zekâtı verin. Sonra yüz çevirdiniz” ahitten yüz çevirdiniz ve onu reddettiniz. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “pek azınız müstesna” bunların, içlerinden Müslüman olanlar olduğu söylenmiştir. { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “ve siz hâlâ yüz çevirmektesiniz” sizler, âdeti ahitlerden yüz çevirmek ve dönmek olan bir topluluksunuz.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤)
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Hani, 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin sözünüzü almıştık. Sonra siz de bunu ikrar etmiş ve şahitlik etmiştiniz.” (84)
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم لاَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلاَ تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُمْ مّن دياركم} أي لا يفعل ذلك بعضكم ببعض جعل غير الرجل نفسه إذا اتصل به أصلاً أو ديناً وقيل إذا قتل غيره فكأنما قتل نفسه لأنه يقتص منه {ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ} بالميثاق واعترفتم على أنفسكم بلزومه {وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} عليها كما تقول فلان مقر على نفسه بكذا شاهد عليها أو وأنتم تشهدون اليوم يا معشر اليهود على إقرار أسلافكم بهذا الميثاق
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ } “Hani, 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız' diye kesin sözünüzü almıştık” yani biriniz diğerine bunu yapmasın. Soy veya din bağıyla kendisine bağlı olduğunda kişinin dışındakiler kendisi gibi sayılmıştır. Bir kimse başkasını öldürdüğünde, kendisinden kısas alınacağı için sanki kendini öldürmüş gibi olur da denilmiştir. { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar etmiştiniz” ahdi ve onun bağlayıcılığını kendi aleyhinize kabul etmiştiniz. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “ve şahitlik ediyordunuz” onun aleyhine şahitlik ediyordunuz; tıpkı 'Falan kimse şu hususta kendi aleyhine ikrarda bulunmuş ve buna şahitlik etmiştir' demen gibi. Yahut: 'Ey Yahudi topluluğu! Siz bugün atalarınızın bu ahdi ikrar ettiğine şahitlik ediyorsunuz' demektir.
ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥)
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, aranızdan bir zümreyi yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onların yurtlarından çıkarılması size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? İçinizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılacaklardır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” (85)
{ثُمَّ أَنتُمْ هؤلاء} استبعاد لما أسند إليهم من القتل والإجلاء والعدوان بعد أخذ الميثاق منهم واقرارهم وشهادتهم أنتم مبتدأ هؤلاء بمعنى الذين {تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ} صلة هؤلاء وهؤلاء مع صلته خبر أنتم {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مّنكُم مّن ديارهم} غير مراقبين ميثاق الله {تظاهرون علَيْهِم} بالتخفيف كوفي أي تتعاونون وبالتشديد غيرهم فمن خفف فقد حذف احدى التاءين ثم قيل هي الثانية لأن الثقل بها وقيل الأولى ومن شدد قلب التاء الثانية ظاء وأدغم {بالإثم والعدوان} بالمعصية والظلم {وَإِن يَأْتُوكُمْ أسارى تفادوهم} تفدوهم أبو عمرو أسرى تفدوهم مكي وشامي أسرى تفدوهم حمزة أسارى تفادوهم على فدى وفادى بمعنى وأسارى حال وهو جمع أسير وكذلك أسرى والضمير في {وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ} للشأن أو هو ضمير مبهم تفسيره {إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الكتاب} بفداء الأسرى {وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} بالقتال والإجلاء قال السدى أخذ الله عليهم أربعة عهود ترك القتل وترك الإخراج وترك المظاهرة وفداء الأسير فأعرضوا عن كل ما أمروا به
{ثُمَّ أَنتُمْ هؤلاء} “Sonra siz o kimselersiniz ki”: Kendilerinden kesin söz alındıktan, ikrar ve şahitliklerinden sonra onlara isnat edilen öldürme, sürgün etme ve düşmanlık [fiillerini] kınama ve garipsemeyi (istib'âd) ifade eder. {أَنْتُمْ} mübtedadır (özne), {هَؤُلَاءِ} ise {الَّذِينَ} manasındadır. {تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ} “kendi nefislerinizi öldürüyorsunuz” [ifadesi], {هَؤُلَاءِ} lafzının sılasıdır (ilgi cümlesi); {هَؤُلَاءِ} ve sılası ise {أَنْتُمْ} mübtedasının haberidir (yüklemidir). {وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مّنكُم مّن ديارهم} “ve sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz”: Allah'ın ahdini gözetmeksizin. {تظاهرون علَيْهِم} “onların aleyhine yardımlaşıyorsunuz”: Hafif okuyuşla (şeddesiz) Kûfe kıraatidir; yani yardımlaşıyorsunuz demektir. Diğerleri ise şeddeli okumuştur. Şeddesiz okuyan, iki te harfinden birini hazfetmiştir (düşürmüştür); sonra ağırlık onda olduğu için ikincisinin hazfedildiği söylenmiş, bir görüşe göre de birincisidir. Şeddeli okuyan ise ikinci te harfini za harfine dönüştürmüş ve idgam yapmıştır. {بالإثم والعدوان} “günah ve düşmanlıkla”: İsyan ve zulüm ile. {وَإِن يَأْتُوكُمْ أسارى تفادوهم} “Şayet size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip onları kurtarırsınız”: Ebû Amr {تَفْدُوهُمْ}, Mekkî ve Şâmî {أَسْرَىٰ تَفْدُوهُمْ}, Hamza {أَسْرَىٰ تُفَادُوهُمْ} şeklinde okumuştur. Feda (فَدَى) ve fada (فَادَى) aynı anlamdadır. {أَسَارَىٰ} hâldir (durum bildirir) ve esir (أَسِير) kelimesinin çoğuludur; {أَسْرَىٰ} da böyledir. {وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ} “oysa bu size haram kılınmıştı” [cümlesindeki] zamir, şan zamiridir (durum bildiren zamir) veya tefsiri {إِخْرَاجُهُمْ} “onların [yurtlarından] çıkarılması” olan kapalı bir zamirdir. {أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الكتاب} “Yoksa Kitab'ın bir kısmına inanıp”: Esirlerin fidye ile kurtarılmasına, {وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ} “bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?”: Öldürme ve yurtlarından çıkarma ile. es-Süddî şöyle demiştir: Allah onlardan dört ahit almıştı: Öldürmeyi terk etmek, [yurttan] çıkarmayı terk etmek, aleyhte yardımlaşmayı terk etmek ve esiri fidyeyle kurtarmak. Fakat onlar emrolundukları her şeyden yüz çevirdiler.
البقرة (٨٥ _ ٨٨)
Bakara (85-88)
إلا الفداء {فَمَا جَزَاء مَن يَفْعَلُ ذلك} هو إشارة إلى الإيمان ببعض والكفر ببعض {مِنكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ} فضيحة وهوان {فِي الحياة الدنيا وَيَوْمَ القيامة يُرَدُّونَ إلى أَشَدِّ العذاب} وهو الذي لا روح فيه ولا فرح أو إلى أشد من عذاب الدنيا {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} بالياء مكي ونافع وأبو بكر
yalnız fidye kurtarması müstesna.' { فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ } “İçinizden böyle yapanların cezası nedir?” bu, bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeye işarettir, { مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ } “ancak bir rezilliktir” rezillik ve alçalmadır, { فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ } “dünya hayatında. Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılacaklardır” ki o, içinde hiçbir rahatlık ve ferahlık bulunmayan yahut dünya azabından daha şiddetli olan azaptır. { وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Bekr [Şu'be] 'yâ' (ي) ile [ya'melûn şeklinde] okumuşlardır.
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.” (86)
{أولئك الذين اشتروا الحياة الدنيا بالآخرة} اختاروها على الآخرة اختيار المشتري {فَلاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب وَلاَ هُمْ يُنصَرُونَ} ولا ينصرهم أحد بالدفع عنهم
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir” müşterinin seçimi gibi onu ahirete tercih etmişlerdir. { فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez” hiç kimse azabı onlardan savarak kendilerine yardım etmez.
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ (٨٧)
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra birbiri ardınca elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da açık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şeyle size geldiyse kibirlenmediniz mi? Nitekim bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz!” (87)
{ولقد آتينا موسى الكتاب} التوراة أتاه جملة {وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بالرسل} يقال قفاه إذا اتبعه من القفا نحو ذنبه من الذنب وقفاه به إذا أتبعه إياه يعني وأرسلنا على أثره الكثير من الرسل وهم يوشع واشمويل وشمعون وداود وسليمان وشعياء وأرمياء وعزير وحزقيل وإلياس واليسع ويونس وزكريا ويحيى وغيرهم {وآتينا عيسى ابن مريم البينات} هي بمعنى الخادم ووزن مريم عند النحويين مفعل لأن فعيلاً لم يثبت في الأبنية البينات المعجزات الواضحات كإحياء الموتى وإبراء الأكمة والأبرص والإخبار بالمغيبات {وأيدناه بِرُوحِ القدس} أي الطهارة وبالسكون حيث كان مكي أي بالروح المقدسة كما
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” Tevrat'ı toptan vermiştir. { وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ } “ve ondan sonra birbiri ardınca elçiler gönderdik”. Bir kimse diğerinin arkasından gittiğinde ense manasına gelen 'kafâ' kökünden türetilerek 'kaffâhu' denir; tıpkı kuyruk manasına gelen 'zeneb' kökünden 'zennebehu' denildiği gibi. 'Kaffâhu bihî' ise 'onu peşinden gönderdi' demektir. Yani onun ardından pek çok peygamber gönderdik; onlar Yûşâ, İşmoil, Şem'ûn, Dâvûd, Süleyman, Şa'yâ, İrmiyâ, Üzeyr, Hızkîl, İlyâs, Elyesa', Yûnus, Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğerleridir. { وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ } “Meryem oğlu Îsâ'ya da açık deliller verdik”. [Meryem] hizmetkâr anlamındadır ve dilbilgisi âlimlerine göre Meryem kelimesinin vezni 'mef'al'dir (مَفْعَل); çünkü 'fa'yel' vezni kelime kalıplarında sabit olmamıştır. 'el-Beyyinât' açık mucizelerdir; ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek, gayptan haber vermek gibi. { وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” yani temizlik/kudsiyet [ruhu ile]. İbn Kesîr, geçtiği her yerde sükûn ile [el-Kuds şeklinde] okumuştur; yani mukaddes ruh ile, nitekim...
يقال حاتم الجود ووصفها بالقدس للاختصاص والتقريب أو بجبريل ﵇ لأنه يأتي بما فيه حياة القلوب وذلك لأنه رفعه إلى السماء حين قصد اليهود قتله أو بالإنجيل كما قال في القرآن رُوحاً مّنْ أَمْرِنَا أو باسم الله الأعظم الذي كان يحيي الموتى بذكره {أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى} تحب {أَنفُسُكُم استكبرتم} تعظمتم عن قبوله {فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ} كعيسى ومحمد ﵉ {وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ} كزكريا ويحيى ﵉ ولم يقل قتلتم لوفاق الفواصل أو لأن المراد وفريقاً تقتلونه بعد لأنكم تحومون حول قتل محمد ﵇ لولا أني أعصمه منكم ولذلك سحرتموه وسممتم له الشاة والمعنى ولقد آتينا يابنى إسرائيل أنبياءكم ما آتيناهم فكلما جاءكم رسول منهم بالحق استكبرتم عن الإيمان به فوسط بين الفاء وما تعلقت به همزة التوبيخ والتعجب من شأنهم
Nitekim 'cömertliğin Hâtim'i' (Hâtimü'l-cûd) denilir. Ruhun kudsiyet ile nitelenmesi, tahsis ve [Allah'a] yakınlaştırma içindir. Yahut Cibrîl aleyhisselâm ile [destekledik demektir]; çünkü o, kalplerin hayat bulmasını sağlayan şeyle gelir. Zira Yahudiler Îsâ'yı öldürmeyi kastettiklerinde onu göğe yükseltmiştir. Yahut İncil iledir; nitekim Kur'an hakkında da { رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا } “emrimizden bir ruh” buyurmuştur. Yahut anılmasıyla ölüleri dirilttiği Allah'ın İsm-i Âzam'ı iledir. { أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى } “Ne zaman bir elçi hoşlanmadığı şeyle size geldiyse” sevmediği [bir şeyle], { أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ } “nefislerinizin... kibirlenmediniz mi?” onu kabul etmekten büyüklenip kaçındınız. { فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ } “Nitekim bir kısmını yalanladınız” Îsâ ve Muhammed aleyhimesselâm gibi. { وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ } “bir kısmını da öldürüyorsunuz!” Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm gibi. Ayet sonu uyumu (fâsıla) gereği veya kastedilenin 've bir kısmını da sonradan öldürmeye yeltenirsiniz' manası olması sebebiyle [geçmiş zaman kipi yerine şimdiki/geniş zaman kipiyle] 'kateltüm' dememiştir. Çünkü şayet ben sizi ondan korumasaydım, Muhammed aleyhisselâm'ı öldürmenin etrafında dönüp duracaktınız. Nitekim bundan dolayı ona büyü yapmış ve koyun etine zehir katmıştınız. Manası şudur: Ey İsrâiloğulları! Andolsun peygamberlerinize verdiğimizi verdik; fakat onlardan ne zaman bir elçi size hak ile geldiyse, ona iman etmekten kibirlenip kaçındınız. [Ayetin başındaki] 'fâ' (ف) harfi ile ona bağlı olan kısmın arasına azarlama ve onların durumuna hayret etme ifade eden istifham hemzesi (أ) girmiştir.
وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “'Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır' dediler. Bilakis inkârları sebebiyle Allah onları lânetlemiştir; bu yüzden pek azı iman eder.” (88)
{وَقَالُواْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ} جمع أغلف أي هي خلقة مغشاة بأغطية لا يتوصل إليها ما جاء به محمد ﵇ ولا تفقهه
{ وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ } “'Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır' dediler”. 'Ğulf' (غُلْف), 'ağlef'in çoğuludur; yani 'kalplerimiz yaratılıştan perdelerle örtülüdür, Muhammed aleyhisselâm'ın getirdiği şey ona ulaşamaz ve onu kavrayamaz' [demektir].
البقرة (٨٨ _ ٩١)
Bakara (88 - 91)
مستعار من الأغلف الذى لم يختن {بَل لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} فرد الله أن تكون قلوبهم مخلوقة كذلك لأنها خلقت على الفطرة والتمكن من قبول الحق وإنما طردهم بكفرهم وزيغهم {فقليلا ما يؤمنون} فقليلا صفة مصدر محذوف أي فإيماناً قليلاً يؤمنون وما مزيدة وهو إيمانهم ببعض الكتاب وقيل القلة بمعنى العدم وقيل غلف تخفيف غلف وقرىء به جمع غلاف أي قلوبنا أوعية للعلوم فنحن مستغنون بما عندنا من غيره أو أوعية للعلوم فلو كان ما جئت به حقاً لقبلنا
[Bu ifade] sünnet edilmemiş 'ağlef' kimseden eğretileme yoluyla alınmıştır. { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onları lânetlemiştir”. Allah, kalplerinin bu şekilde yaratılmış olduğu iddiasını reddetmiştir; zira kalpler fıtrat üzere ve hakkı kabul edebilecek kabiliyette yaratılmıştır. Allah onları sırf inkârları ve haktan sapmaları yüzünden rahmetinden kovmuştur. { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “bu yüzden pek azı iman eder”. 'Fekalîlen' mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'pek az bir iman ile iman ederler' demektir ve 'mâ' (ما) zâidedir. Bu da onların Kitab'ın bir kısmına inanmalarıdır. Azlığın yokluk manasında olduğu da söylenmiştir. 'Ğulf' kelimesinin 'ğuluf' kelimesinin hafifletilmiş hali olduğu söylenmiştir ve kılıf manasındaki 'ğılâf'ın çoğulu olarak [ğuluf şeklinde de] okunmuştur; yani 'kalplerimiz ilim kaplarıdır, yanımızdakiler varken başkasına ihtiyacımız yoktur' veya 'ilim kaplarıdır, şayet getirdiğin şey hak olsaydı onu kabul ederdik' [anlamındadır].
وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ (٨٩)
{ وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Yanlarındakini doğrulayıcı olarak Allah katından onlara bir Kitap geldiği zaman —ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım isteyip duruyorlardı— evet, tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın lâneti inkârcıların üzerinedir!” (89)
{وَلَمَّا جَاءَهُمُ} أي اليهود {كتاب مّنْ عِندِ الله} أي القرآن {مُصَدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ} من كتابهم لا يخالفه {وَكَانُواْ مِن قَبْلُ} يعني القرآن {يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الذين كَفَرُواْ} يستنصرون على المشركين إذا قاتلوهم قالوا اللهم انصرنا يا لنبى المبعوث في آخر الزمان الذي نجد نعته فى التوراة ويقولون لأعدائهم المشكرين قد أظل زمان نبي يخرج بتصديق ما قلنا فنقتلكم معه قتل عادو إرم {فَلَمَّا جَاءهُم مَّا عَرَفُواْ} ما موصولة أي ما عرفوه وهو فاعل جاء {كَفَرُواْ بِهِ} بغياً وحسداً وحرصاً على الرياسة {فَلَعْنَةُ الله عَلَى الكافرين} أي عليهم وضعاً للظاهر موضع المضمر للدلالة على أن اللعنة لحقتهم لكفرهم واللام للعهد أو للجنس ودخلوا فهي دخلولا فيه دخولاً أولياً وجواب لما الأولى مضمر وهو نحو كذبوا به وأنكروه أو كفروا جواب الأولى والثانية لأن مقتضاهما واحد
{ وَلَمَّا جَاءَهُمْ } “onlara geldiği zaman” yani Yahudilere, { كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir Kitap” yani Kur'an, { مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ } “yanlarındakini doğrulayıcı olarak” kendi kitaplarını [doğrulayıcı], ona aykırı olmayarak geldiğinde; { وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce de... idiler” yani Kur'an gelmeden önce, { يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlere karşı fetih/yardım isteyip duruyorlardı” müşriklere karşı zafer talep ediyorlardı. Onlarla savaştıklarında: 'Allahım! Tevrat'ta vasfını bulduğumuz, ahir zamanda gönderilecek peygamber hürmetine bize yardım et' derlerdi ve müşrik düşmanlarına şöyle söylerlerdi: 'Söylediklerimizi doğrulayarak çıkacak olan bir peygamberin zamanı gölgesini üzerimize düşürdü; onunla birlikte Âd ve İrem kavminin öldürülüşü gibi sizi öldüreceğiz.' { فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } “evet, tanıdıkları o şey kendilerine gelince”. 'Mâ' (ما) ism-i mevsûldür; yani 'tanıdıkları şey' demektir ve 'câe'nin failidir. { كَفَرُوا بِهِ } “onu inkâr ettiler” azgınlık, haset ve liderlik hırsı sebebiyle. { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ } “Artık Allah'ın lâneti inkârcıların üzerinedir!” yani onların üzerinedir. Lânetin kendilerine inkârları yüzünden ulaştığını göstermek için zamir yerine açık isim getirilmiştir. Baştaki 'lâm' harfi ya ahd içindir yahut cins içindir ve onlar da öncelikli olarak buna dâhildirler. Birinci 'lemmâ'nın (لمّا) cevabı gizlidir; 'onu yalanladılar ve inkâr ettiler' takdirindedir. Yahut gerektirdikleri şey bir olduğu için 'keferû' fiili hem birinci hem de ikinci 'lemmâ'nın cevabıdır.
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ (٩٠)
{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ } “Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür: Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek/haddi aşarak Allah'ın indirdiğini inkâr ettiler! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır.” (90)
وما في {بِئْسَمَا} نكرة موصوفة مفسرة لفاعل بئس أى بئس شيئا بئسما وبابه غير مهموز أبو عمرو {اشتروا بِهِ أَنفُسَهُمْ} أي باعوه والمخصوص بالذم {أَن يَكْفُرُواْ بِمَا أنزَلَ الله} يعني القرآن {بَغِيّاً} مفعول له أي حسداً وطلباً لما ليس لهم وهو علة اشتروا {أَن يُنَزِّلَ الله} لأن ينزل أو على أن ينزل أى حسده على أن ينزل الله ينزل بالتخفيف مكى وبصرى {مِن فَضْلِهِ} الذي هو الوحي {على مَن يشاء من عباده} وهومحمد ﵇ {فباؤوا بِغَضَبٍ على غَضَبٍ} فصاروا أحقاء بغضب مترادف لأنهم كفورا بنبي الحق وبغوا عليه أو كفروا بمحمد بعد عيسى ﵉ أو بعد قولهم عزير ابن الله وقولهم يد الله مغلولة وغير ذلك {وللكافرين عَذَابٌ مُّهِينٌ} مذل
{ بِئْسَمَا } “ne kötüdür” ifadesindeki 'mâ' (ما), 'bi'se' fiilinin failini açıklayan sıfatlanmış bir belgisiz isimdir (nekire-i mevsûfe); yani 'bi'se şey'en' (ne kötü bir şeydir) demektir. Ebû Amr, 'bi'se' ve benzeri kelimeleri hemzesiz okumuştur. { اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “karşılığında nefislerini sattıkları şey” yani nefislerini sattıkları şeydir. Yerilmek istenen özel unsur (mahsûs bi'z-zem) şudur: { أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğini inkâr etmeleridir” yani Kur'an'ı. { بَغْيًا } “çekemeyerek/haddi aşarak” mef'ûlün leh'tir; yani kıskançlıktan ve kendilerine ait olmayan bir şeyi talep etmekten dolayıdır ve bu da 'işterev' fiilinin illetidir. { أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirmesini” 'li-en yünezzile' (indirmesinden dolayı) veya 'alâ en yünezzile' takdirindedir; yani Allah'ın indirmesini kıskanmalarından ötürü. İbn Kesîr ve Basralı rəviler şeddesiz [yünzile şeklinde] okumuşlardır. { مِنْ فَضْلِهِ } “lütfundan” ki o vahiydir; { عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “kullarından dilediğine” o da Muhammed aleyhisselâm'dır. { فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ } “Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar” böylece katmerli bir gazaba müstahak oldular; zira hak peygamberi inkâr edip ona karşı azgınlık yaptılar; yahut Îsâ'dan sonra Muhammed'i aleyhimesselâm inkâr ettiler; yahut 'Üzeyr Allah'ın oğludur' ve 'Allah'ın eli bağlıdır' gibi sözlerinden sonra inkâr ettiler. { وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ } “İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır” rezil ve zelil kılıcı.
بئسما وبابه غير مهموز أبو عمرو وينزل بالتخفيف مكي وبصري
Ebû Amr, 'bi'semâ' ve türevlerini hemzesiz okumuştur; 'yünezzile' kelimesini ise İbn Kesîr ve Basralı raviler tahfif ile [şeddesiz, 'yünzile' şeklinde] okumuşlardır.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene iman ederiz' derler ve ondan gerisini/ötesini inkâr ederler. Hâlbuki o, yanlarındakini doğrulayan haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz, daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'” (91)
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} لهؤلاء اليهود {آمِنُواْ بِمَا أنزل الله} يعنى القرآن أو هو مطلق بتناول كل كتاب {قَالُواْ نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} أى
{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiğinde” yani bu Yahudilere, { آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiğine iman edin” yani Kur'an'a; yahut bu mutlak bir ifade olup her kitabı kapsar. { قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا } “'Biz bize indirilene iman ederiz' derler” yani...
البقرة (٩١ _ ٩٤)
Bakara (91 - 94)
التوراة {وَيَكْفُرونَ بِمَا وَرَاءهُ} أي قالوا ذلك والحال ٢ أنهم يكفرون بما وراء التوراة {وَهُوَ الحق مُصَدِّقًا لّمَا مَعَهُمْ} غير مخالف له وفيه رد لمقالتهم لأنهم إذا كفروا بما يوافق التوراة فقد كفروا بها ومصدقا حال مؤكدة {قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنبِيَاءَ الله} أي فلم قتلتم فوضع المستقبل موضع الماضي ويدل عليه قوله {مِن قَبْلُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} أي من قبل محمد ﵇ اعتراض عليهم بقتلهم الأنبياء مع ادعائهم الإيمان بالتوراة والتوراة لا تسوغ قتل الأنبياء قيل قتلوا في يوم واحد ثلثمائة نبي في بيت المقدس
Tevrat'a [iman ederiz]. { وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ } “ve ondan gerisini/ötesini inkâr ederler”. Yani onlar Tevrat'ın dışındakileri inkâr ettikleri hâlde bu sözü söylerler. { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ } “Hâlbuki o, yanlarındakini doğrulayan haktır” ona aykırı değildir. Bu ifadede onların sözlerine bir reddiye vardır; zira Tevrat'a uygun olanı inkâr ettiklerinde bizzat Tevrat'ı da inkâr etmiş olurlar. 'Musaddikan' tekit edici bir hâldir. { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ } “De ki: 'O hâlde niçin öldürüyordunuz Allah'ın peygamberlerini...'” yani 'niçin öldürdünüz?' demektir; muzâri (gelecek/şimdiki zaman) mazi (geçmiş zaman) yerine konulmuştur. Buna delil şu sözüdür: { مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “daha önce, eğer inanıyor idiyseniz?” Yani Muhammed aleyhisselâm'dan önce. Bu, Tevrat'a inandıklarını iddia ettikleri hâlde peygamberleri öldürmelerine karşı bir itirazdır; zira Tevrat peygamberlerin öldürülmesine asla cevaz vermez. Bir günde Beytülmakdis'te üç yüz peygamberi öldürdükleri söylenmiştir.
وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٩٢)
{ وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ } “Andolsun Mûsâ size açık mucizelerle gelmişti; sonra onun ardından buzağıyı [ilah] edindiniz ve sizler zalimler oldunuz.” (92)
{وَلَقَدْ جَاءَكُم موسى بالبينات} بالآيات التسع وأدغم الدال في الجيم حيث كان أبو عمرو وحمزة وعلي {ثُمَّ اتخذتم العجل} إلهاً {مِن بَعْدِهِ} من بعد خروج موسى ﵇ إلى الطور {وَأَنتُمْ ظالمون} هو حال أي عبدتم العجل وأنتم واضعون العبادة غير موضعها أو اعتراض أي وأنتم قوم عادتكم الظلم
{ وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ } “Andolsun Mûsâ size açık mucizelerle gelmişti” dokuz mucize ile. Ebû Amr, Hamza ve Ali [el-Kisâî], geçtiği her yerde 'dâl' harfini 'cîm' harfine idgam etmişlerdir [velekat-câeküm şeklinde]. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “sonra buzağıyı edindiniz” ilah [olarak], { مِنْ بَعْدِهِ } “onun ardından” Mûsâ aleyhisselâm'ın Tûr'a çıkışının ardından. { وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ } “ve sizler zalimler oldunuz” hâl cümlesidir; yani ibadeti layık olmadığı yere koyarak buzağıya taptınız; yahut itiraziyye (ara cümle) olup 've sizler âdeti zulüm olan bir topluluksunuz' [demektir].
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Bir vakit sizden söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimize kuvvetle sarılın ve dinleyin!' demiştik. 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: 'Eğer inanıyorsanız, imanınız size ne kötü şey emrediyor!'” (93)
{وَإِذْ أَخَذْنَا ميثاقكم وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور خُذُواْ ما آتيناكُمْ بِقُوَّةٍ} كرر ذكر رفع الطور لما نيط به من زيادة ليست مع الأولى {واسمعوا} ما أمرتم به في التوراة {قَالُواْ سَمِعْنَا} قولك {وَعَصَيْنَا} أمرك وطابق قوله جوابهم من حيث إنه قال لهم اسمعوا وليكن سماعكم سماع تقبل وطاعة
{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ } “Bir vakit sizden söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimize kuvvetle sarılın...'”. Tûr'un kaldırılışının zikri, birincisinde bulunmayan ilave bir anlama bağlandığı için tekrarlanmıştır. { وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin!” Tevrat'ta size emredilen şeyleri. { قَالُوا سَمِعْنَا } “Dediler ki: 'İşittik...'” senin sözünü, { وَعَصَيْنَا } “ve isyan ettik” senin emrine. Onlara 'dinleyin ve dinlemeniz kabul ve itaat dinlemesi olsun' denildiği cihetle onların cevabı bu söze mutabık düşmüştür.
فقالوا سمعنا ولكن لا سماع طاعة {وَأُشْرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ العجل} أي تداخلهم حبه والحرص على عبادته كما يتداخل الصبغ الثوب وقوله في قلوبهم بيان لمكان الإشراب والمضاف وهو الحب محذوف {بكفرهم} سبب كفرهم واعتقادهم التشبيه {قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِ إيمانكم} بالتوراة لأنه ليس في التوراة عبادة العجل وإضافة الأمر إلى إيمانهم تهكم وكذا إضافة الإيمان اليهم {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} تشكيك في إيمانهم وقدح في صحة دعواهم له
Onlar ise 'İşittik, fakat itaatle dinlemedik' dediler. { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” boyanın elbiseye işlemesi gibi buzağının sevgisi ve ona tapma hırsı kalplerinin içine işledi. 'Kalplerine' ifadesi, içirmenin yerini beyan etmektedir; tamlanan (muzaf) olan 'sevgi' kelimesi ise hazfedilmiştir. { بِكُفْرِهِمْ } “İnkârları sebebiyle” inkârları ve teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) inançları yüzünden. { قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ } “De ki: 'İmanınız size ne kötü şey emrediyor!'” Tevrat'a olan imanınız; çünkü Tevrat'ta buzağıya tapmak yoktur. Emretme fiilinin onların imanına isnat edilmesi alay yolludur (tehekküm); aynı şekilde imanın onlara izafe edilmesi de böyledir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” onların imanları hakkında şüphe uyandırma ve iman iddialarının sıhhatini çürütmedir.
قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٤)
{ قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de yalnızca size ait ise, doğru sözlü iseniz haydi ölümü temenni edin!'” (94)
{قُلْ إِن كَانَتْ لَكُمُ الدار الآخرة} أي الجنة {عند الله} ظرف ولكم خبر كان {خَالِصَةً} حال من الدار الآخرة أي سالمة لكم ليس لأحد سواكم فيها حق إن صح قولكم لن يدخل الجنة إلا من كان هوداً {مّن دُونِ الناس} هو للجنس {فَتَمَنَّوُاْ الموت إِن كُنْتُمْ صادقين} فيما تقولون لأن من أيقن أنه من أهل الجنة اشتاق إليها تخلصاً من الدار ذات الشوائب كما نقل عن العشرة
{ قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: 'Eğer ahiret yurdu size ait ise...'” yani cennet. { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” zarftır; 'leküm' ise 'kâne'nin haberidir. { خَالِصَةً } “yalnızca” ahiret yurdundan hâldir; yani 'şayet cennete sadece Yahudi olanlar girecektir sözünüz doğruysa, sizden başka hiç kimsenin onda bir hakkı olmaksızın sırf size ait ise' [demektir]. { مِنْ دُونِ النَّاسِ } “diğer insanlara değil de” cins içindir. { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “doğru sözlü iseniz haydi ölümü temenni edin!” söylediklerinizde; çünkü cennet ehlinden olduğuna kesin inanan kimse, kederlerle dolu dünyadan kurtulmak için cennete özlem duyar; nitekim cennetle müjdelenmiş on sahabeden...
البقرة (٩٥ _ ٩٧)
Bakara (95 - 97)
المبشرين بالجنة أن كل واحد منهم كان يحب الموت ويحن إليه
(Aşere-i Mübeşşere) her birinin ölümü sevdiği ve onu arzuladığı nakledilmiştir.
وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)
{ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Fakat ellerinin önceden işledikleri yüzünden onu hiçbir zaman temenni edemezler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” (95)
{وَلَن يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا} هو نصب على الظرف أي لن يتمنوه ما عاشوا {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} بما أسلفوا من الكفر بمحمد ﵇ وتحريف كتاب الله وغير ذلك وهو من المعجزات لأنه إخبار بالغيب وكان كما أخبر به كقوله ولن تفعلوا ولن تمنوه لنقل ذلك كما نقل سائر الحوادث {والله عَلِيمٌ بالظالمين} تهديد لهم
{ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا } “Fakat onu hiçbir zaman temenni edemezler”. 'Ebeden' kelimesi zarf olarak mansubdur; yani 'yaşadıkları sürece onu asla temenni etmeyeceklerdir' [demektir]. { بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “ellerinin önceden işledikleri yüzünden” Muhammed aleyhisselâm'ı inkâr etmek ve Allah'ın Kitabı'nı tahrif etmek gibi önceden işledikleri günahlar sebebiyle. Bu ifade mucizelerdendir; çünkü gayptan haber vermektedir ve nitekim { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “asla yapamayacaksınız” buyruğunda olduğu gibi haber verdiği şekilde gerçekleşmiştir; zira ölümü temenni etselerdi diğer olaylar gibi bu da nakledilirdi. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” onlar için bir tehdittir.
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Andolsun sen onları yaşamaya karşı insanların en hırslısı olarak bulursun; şirk koşanlardan bile! Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Hâlbuki çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” (96)
{ولتجدنهم أحرص الناس} مفعولا وجدهم وأحرص {على حياة} التنكير يدل على أن المراد حياة مخصوصة وهى الحياة المتطاولة ولذا كانت القراءة بها أوقع من قراءة أبي على الحياة {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} هو محمول على المعنى لأن معنى أحرص الناس أحرص من الناس نعم قد دخل الذين أشركوا تحت الناس ولكنهم أفردوا بالذكر لأن حرصهم شديد كما أن جبريل وميكائيل خصا بالذكر وإن دخلا تحت الملائكة أو أريد وأحرص من الذين أشركوا فحذف لدلالة أحرص الناس عليه وفيه توبيخ عظيم لأن الذين أشركوا لا يؤمنون بعاقبة ولا يعرفون إلا الحياة الدنيا فحرصهم عليها لا يستبعد لأنها جنتهم فإذا زاد في الحرص من له كتاب وهو مقر بالجزاء كان حقيقاً بأعظم التوبيخ وإنما زاد حرصهم على الذين أشركوا لأنهم علموا أنهم صائرون إلى النار لعلمهم بحالهم والمشركون لا يعلمون ذلك وقوله {يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ} بيان لزيادة حرصهم على طريق الاستئناف بالذين أشركوا المجوس لأنهم كانوا يقولون لملوكهم عش ألف نيروز وعن ابن عباس رضى الله عنهما هو قول الأعاجم زي هزارسال وقيل ومن الذين أشركوا كلام مبتدأ أي ومنهم ناسٌ يود أحدهم على حذف الموصوف والذين أشركوا على هذا مشار به إلى اليهود لأنهم قالوا عزير ابن الله والضمير في {وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ العذاب} لأحدهم وقوله {أَن يُعَمَّرَ} فاعل بمزحزحه أي وما أحدهم بمن يزحزحه من النار تعميره ويجوز أن يكون هو مبهماً وأن يعمر موضحة والزحزحة التبعيد والإنحناء قال في جامع العلوم وغيره لو يعمر بمعنى أن يعمر فلو هنا نائبة عن أن وأن مع الفعل في تأويل المصدر وهو مفعول يود أي يود أحدهم تعمير ألف سنة {والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} أي بعمل هؤلاء الكفار فيجازيهم عليه وبالتاء يعقوب
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ } “Andolsun sen onları insanların en hırslısı olarak bulursun”. [Cümledeki iki meful] 'vecede' fiilinin mefulleri olan zamir (hüm) ve 'ahrase' kelimeleridir. { عَلَى حَيَاةٍ } “yaşamaya karşı”. Nekire (belgisiz) olması, kastedilenin özel bir hayat yani uzun bir ömür olduğuna delalet eder. Bu yüzden bu okuyuş, Übeyy'in 'alâ'l-hayâti' (hayata karşı) şeklindeki okuyuşundan daha beliğdir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve şirk koşanlardan [bile]”. Mana üzerine hamledilmiştir; zira 'insanların en hırslısı' manası, 'insanlardan daha hırslı' demektir. Evet, şirk koşanlar da 'insanlar' kapsamına dahildir; ancak hırsları son derece şiddetli olduğu için ayrıca zikredilmişlerdir; tıpkı Cibrîl ve Mîkâîl'in melekler kapsamına girmelerine rağmen hususen zikredilmeleri gibi. Yahut 'şirk koşanlardan daha hırslı' manası kastedilmiş olup 'insanların en hırslısı' ifadesinin delaleti sebebiyle [kıyas unsuru] hazfedilmiştir. Bunda çok büyük bir kınama vardır; zira şirk koşanlar bir ahirete inanmazlar ve dünya hayatından başkasını bilmezler, bu sebeple onların dünyaya düşkünlükleri yadırganmaz; çünkü dünya onların cennetidir. Ancak elinde kitap bulunan ve karşılığı/hesabı ikrar eden bir kimsenin hırsı daha fazla olursa, o en büyük kınanmayı hak eder. Onların şirk koşanlardan daha hırslı olmalarının sebebi ise, kendi durumlarını bildiklerinden ateşe gideceklerini kesin bilmeleridir; müşrikler ise bunu bilmezler. { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular” sözü, istînâf (yeni başlangıç) yoluyla onların hırsının fazlalığını açıklamaktadır. Şirk koşanlardan kasıt Mecûsîlerdir; zira onlar krallarına 'Bin Nevruz yaşa' derlerdi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette bunun, Acemlerin 'Zî hezâr sâl' (Bin yıl yaşa) sözü olduğu ifade edilmiştir. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } ibaresinin yeni bir cümle başı olduğu da söylenmiştir; yani mevsûfun hazfiyle 've onlardan öyle insanlar vardır ki biri arzu eder...' demektir. Bu durumda 'şirk koşanlar' ile Yahudilere işaret edilmiş olur; çünkü onlar da 'Üzeyr Allah'ın oğludur' demişlerdir. { وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ } “Hâlbuki... onu azaptan uzaklaştıracak değildir” ayetindeki zamir (hüve), 'onlardan her birine' aittir. { أَنْ يُعَمَّرَ } “çok yaşatılması” sözü 'bi-müzahzihıhî' kelimesinin failidir; yani 'onlardan birini çok yaşatılması cehennemden uzaklaştıracak değildir' demektir. Zamirin (hüve) mübhem zamir (zamîr-i şân) olup 'en yü'ammere' ifadesinin onu açıklaması da caizdir. 'Zahzaha' uzaklaştırmak ve bir tarafa çekmektir. Câmiu'l-Ulûm ve diğer eserlerde şöyle denilmiştir: 'Lev yü'ammeru', 'en yü'ammeru' manasındadır; buradaki 'lev' harfi 'en' yerine geçmiş olup fiille birlikte masdar tevilindedir ve 'yeveddü' fiilinin mefulüdür; yani 'onlardan biri bin yıl yaşatılmayı temenni eder' demektir. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” yani bu kâfirlerin amellerini görüp onları cezalandıracaktır. Ya'kūb 'tâ' (ت) ile [ta'melûn şeklinde] okumuştur.
قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧)
{ قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise, bilsin ki o [Kur'an'ı], kendinden öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir hidayet ve müjde olarak Allah'ın izniyle senin kalbine indirmiştir.'” (97)
{قُلْ مَن كَانَ عَدُوّا لِّجِبْرِيلَ} بفتح الجيم وكسر الراء بلا همزة مكي وبفتح الراء والجيم والهمز مشبعاً كوفي غير حفص وبكسر الراء والجيم بلا همز غيرهم ومنع الصرف فيه للتعريف والعجمة ومعناه عبد الله لأن جبر هو العبد بالسريانية وايل اسم الله روي أَن ابن صوريا من أحبار اليهود حاج النبى ﷺ وسأله عمن يهبط عليه بالوحي فقال جبريل فقال ذاك عدونا
{ قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise...'”. İbn Kesîr 'Cibrîl' kelimesini 'cîm'in fethası ve 'râ'nın kesresiyle hemzesiz olarak [Cebrile]; Kûfeliler —Hafs hariç— 'râ' ve 'cîm'in fethası ve uzatılmış hemze ile [Cebrâîle]; diğerleri ise 'râ' ve 'cîm'in kesresiyle hemzesiz olarak [Cibrîl] okumuşlardır. Gayr-i munsarif oluşu, özel isim (alem) ve yabancı kökenli (ucme) olmasındandır. Anlamı ise 'Abdullah' (Allah'ın kulu) demektir; çünkü Süryanicede 'cebr' kul, 'îl' ise Allah'ın ismidir. Rivayet edildiğine göre Yahudi hahamlarından İbn Sûriyâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmış ve kendisine vahyi getiren meleğin kim olduğunu sormuştur. Efendimiz: 'Cibrîl'dir' buyurunca o: 'İşte o bizim düşmanımızdır...
البقرة (٩٧ _ ١٠١)
Bakara (97 - 101)
ولو كان غيره لآمنا وقد عادانا مراراً وأشدها أنه أنزل على نبينا أن بيت المقدس سيخربه بختنصر فبعثنا من يقتله فلقيه ببابل غلاماً مسكيناً فدفع عنه جبريل وقال إن كان ربكم أمره بهلاككم فإنه لا يسلطكم عليه وإن لم يكن إياه فعلى أي ذنب تقتلونه {فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ} فإن جبريل نزل القرآن ونحو هذا الإضمار أعني إضمار ما لم يسبق ذكره فيه فخامة حيث يجعل لفرط شهرته كأنه يدل على نفسه ويكتفي عن اسمه الصريح بذكر شيء من صفاته {على قَلْبِكَ} أي حفظه إياك وخص القلب لأنه محل الحفظ كقوله نَزَلَ بِهِ الروح الأمين على قَلْبِكَ وكان حق الكلام أن يقال على قلبي ولكن جاء على حكاية كلام الله كما تكلم به وإنما استقام أن يقع فإنه نزله جزاء للشرط لأن تقديره إن عادى جبريل احد من أهل الكتاب فلاوجه لمعاداته حيث نزل كتاباً مصدقاً للكتب بين يديه فلو أنصفوا لأحبوه وشكروا له صنيعه فى انزاله ما ينفعهم ويصحح المنزل عليه وقيل جواب الشرط محذوف تقديره من كان عدواً لجبريل فليمت غيظاً فإنه نزل الوحي على قلبك {بِإِذْنِ الله} بأمره {مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وبشرى لِلْمُؤْمِنِينَ} رد على اليهود حين قالوا إن جبريل ينزل بالحرب والشدة فقيل فإنه ينزل
...Şayet başkası olsaydı kesinlikle inanırdık. O bize defalarca düşmanlık etti; en ağırı da peygamberimize Beytülmakdis'i Buhtunnasr'ın harab edeceğini indirmesiydi. Biz de onu öldürecek birini gönderdik; fakat onu Babil'de yoksul bir çocuk olarak buldu. Cibrîl onu savundu ve: 'Şayet Rabbiniz sizin helakinizi onun eliyle takdir etmişse, sizi ona musallat etmez; şayet o değilse, hangi günah sebebiyle onu öldüreceksiniz?' dedi' demiştir. { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } “bilsin ki o, onu indirmiştir”. Şüphesiz Cibrîl Kur'an'ı indirmiştir. Önceden açıkça zikredilmemiş bir şeyi zamirle karşılamak (ımar), onun aşırı meşhur oluşu sebebiyle adeta bizzat kendisini gösterdiği kabul edildiğinden ve açık ismini zikretmek yerine sıfatlarından birini zikretmekle yetinildiğinden ötürü bir azamet ve ihtişam ifade eder. { عَلَى قَلْبِكَ } “senin kalbine” yani onu sana ezberletti. Kalp özellikle zikredilmiştir; çünkü ezberlemenin mahallidir, nitekim { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ } “Onu güvenilir Ruh (Cibrîl) senin kalbine indirmiştir” buyrulmuştur. Sözün akışına göre 'benim kalbime' denilmesi gerekirdi; fakat Allah'ın kelamı, O'nun konuştuğu şekilde aynen nakledilmiştir. 'Fe-innehû nezzelehû' ifadesinin şartın cevabı olabilmesi şu takdirdedir: 'Ehl-i Kitap'tan biri Cibrîl'e düşmanlık beslerse, onun düşmanlığına hiçbir haklı gerekçe yoktur; zira o, kendisinden önceki kitapları doğrulayan bir kitap indirmiştir. Şayet insaflı olsalardı, kendilerine fayda veren ve kendilerine indirileni doğrulayan şeyi indirdiği için onu sever ve bu yaptığından ötürü ona teşekkür ederlerdi.' Şartın cevabının mahzuf olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Kim Cibrîl'e düşman ise öfkesinden ölsün! Zira o, vahyi senin kalbine indirmiştir.' { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” emriyle; { مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ } “kendinden öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir hidayet ve müjde olarak”. Bu, Yahudilerin 'Cibrîl savaş ve şiddet getirir' sözlerine bir reddiyedir; zira onlara...
بالهدى والبشرى أيضاً
...aynı zamanda hidayet ve müjde ile indiği bildirilmiştir.
مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ (٩٨)
{ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa, bilsin ki Allah da inkârcıların düşmanıdır.” (98)
{مَن كَانَ عَدُوّا لّلَّهِ وملائكته وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وميكال} بصرى وحفص وميكائل باختلاس الهمزة كميكاعل مدنى وميكائيل بالمد وكسر الهمزة مشبعة غيرهم وخص الملكان بالذكر لفضلهما كأنهما من جنس آخر إذ التغاير في الوصف ينزل منزلة التغاير في الذات {فَإِنَّ الله عَدُوٌّ للكافرين} أي لهم فجاء بالظاهر ليدل على أن الله إنما عاداهم لكفرهم وأن عداوة الملائكة كفر كعداوة الأنبياء ومن عاداهم عاداه الله
{ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa”. Basralı râviler ve Hafs 'Mîkâl'; Medineliler hemzeyi hafifçe belirterek 'Mîke'il' (ميكائل); diğerleri ise med ve kesreli hemzeyi doyurarak 'Mîkâ'îl' (ميكائيل) şeklinde okumuşlardır. Bu iki melek, üstünlükleri sebebiyle adeta başka bir cinstenmiş gibi hususen zikredilmiştir; zira vasıftaki farklılık zattaki farklılık makamına kaim olur. { فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ } “bilsin ki Allah da inkârcıların düşmanıdır” yani onların düşmanıdır. Açık isimle getirilmesi, Allah'ın onlara sırf küfürleri sebebiyle düşman olduğunu, meleklere düşmanlığın peygamberlere düşmanlık gibi küfür olduğunu ve onlara düşman olana Allah'ın da düşman olacağını göstermek içindir.
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ (٩٩)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ } “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik. Onları yoldan çıkmış/fâsık olanlardan başkası inkâr etmez.” (99)
{ولقد أنزلنا إليك آيات بينات وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلاَّ الفاسقون} المتمردون من الكفرة واللام للجنس والأحسن أن تكون إشارة إلى أهل الكتاب وعن ابن عباس رضى الله عنهما قال ابن صوريا لرسول الله ﷺ ما جئتنا بشئ نعرفه وما أنزل عليك من آية فنتبعك بها فنزلت الواو فى
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ } “Andolsun biz sana apaçık ayetler indirdik. Onları yoldan çıkmış/fâsık olanlardan başkası inkâr etmez” kâfirlerin haddi aşan azgınları. 'Lâm' cins içindir; daha uygun olanı ise Ehl-i Kitab'a işaret olmasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre İbn Sûriyâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Sen bize bildiğimiz hiçbir şey getirmedin ve sana tabi olacağımız hiçbir açık ayet de indirilmedi' dedi; bunun üzerine [bu ayet] indi. [Sonraki ayetteki] 'vâv' (و) harfi ise...
أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠)
{ أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.” (100)
{أو كلما} للعطف على محذوف تقديره أكفروا بالآيات البينات وكلما {عاهدوا عهدا نبذه} نقضه ورفضه قال {فَرِيقٌ مّنْهُمُ} لأن منهم من لم ينقض {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} بالتوراة وليسوا من الدين في
{ أَوَكُلَّمَا } “...mı ne zaman” ifadesindeki hemze ve vâv, mahzuf bir cümleye atıftır; takdiri: 'Apaçık ayetleri inkâr mı ettiler ve her ne zaman...' şeklindedir. { عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ } “bir ahitte bulundularsa, onu bozup attı” onu bozdu ve terk etti. { فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grup” buyurmuştur; zira içlerinde ahdi bozmayanlar da vardı. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmezler” Tevrat'a inanmazlar ve dinden yana hiçbir...
شيء فلا يعدون نقض المواثيق ذنباً ولا يبالون به
...nasip taşımamaktadırlar; bu yüzden ahitleri bozmayı günah saymazlar ve buna aldırış etmezler.
وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)
{ وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Allah katından kendilerine, yanlarındakini doğrulayan bir elçi geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir grup, sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıp terk ettiler.” (101)
{وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مّنْ عِندِ الله} محمد ﷺ {مُصَدّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مّنَ الذين أوتوا الكتاب}
{ وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Kendilerine Allah katından bir elçi geldiğinde” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, { مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ } “yanlarındakini doğrulayan; kendilerine kitap verilenlerden bir grup atıp terk ettiler...”
أي التوراة والذين أوتوا الكتاب اليهود {كتاب الله} يعني التوراة لأنهم بكفرهم برسول الله ﷺ المصدق لما معهم كافرون بها نابذون لها أو كتاب الله القرآن نبذوه بعد ما لزمهم تلقيه بالقبول {وَرَاء ظُهُورِهِمْ} مثل لتركهم وإعراضهم عنه مثل بما يرمى به وراء الظهور استغناء عنه وقلة التفات إليه {كَأَنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ} أنه كتاب الله
Yani Tevrat [verilenlerden]; kendilerine kitap verilenler Yahudilerdir. { كِتَابَ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı” yani Tevrat'ı; zira onlar yanlarındakini doğrulayan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle bizzat Tevrat'ı inkâr etmiş ve onu arkaya atmışlardır. Yahut Allah'ın Kitabı Kur'an'dır; onu kabul etmeleri kendilerine vacip olduktan sonra arkaya atmışlardır. { وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ } “arkalarına” onu terk etmeleri ve ondan yüz çevirmeleri için bir darbımeseldir; ihtiyaç duyulmadığı ve önemsenmediği için sırtın arkasına atılan şeye benzetilmiştir. { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “sanki bilmiyorlarmış gibi” onun Allah'ın Kitabı olduğunu.
وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “Süleyman'ın hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman küfre girmedi; fakat insanlara sihri ve Babil'de iki meleğe, Hârût ile Mârût'a indirileni öğreten şeytanlar kâfir oldular. Hâlbuki o iki melek: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!' demedikçe hiç kimseye bir şey öğretmezlerdi. Onlar o iki melekten karı ile kocanın arasını ayıracak şeyleri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun onlar sihri satın alanın ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi!” (102)
{واتبعوا مَا تَتْلُواْ الشياطين} أي نبذ اليهود كتاب الله واتبعوا كتب السحر والشعوذة التي كانت تقرؤها {على مُلْكِ سليمان} أي على عهد ملكه وفى زمانه وذلك أن الشياطين كانوا يسترقون السمع ثم يضمون إلى ما سمعوا أكاذيب يلفقونها ويلقونها إلى الكهنة وقد دونوها فى كتب يقرءونها ويعلمونها الناس وفشا ذلك في زمن سليمان ﵇ حتى قالوا إن الجن تعلم الغيب وكانوا يقولون هذا علم سليمان وما تم لسليمان ملكه إلا بهذا العلم وبه سخر الجن والإنس والريح {وَمَا كَفَرَ سليمان} تكذيب للشياطين ودفع لما بهتت به سليمان من اعتقاد السحر والعمل به {ولكن الشياطين} هم الذين {كفروا} باستعمال السحر وتدوينه ولكن بالتخفيف الشياطين بالرفع شامي وحمزة وعلي {يُعَلِّمُونَ الناس السحر} في موضع الحال أي كفروا معلمين الناس السحر قاصدين به إغواءهم وإضلالهم {وَمَا أُنزِلَ عَلَى الملكين} الجمهور على أن ما بمعنى الذى وهو نصب عطف على السحر أي ويعلمونهم ما أنزل على الملكين أو على ما تتلوا أي واتبعوا ما أنزل على الملكين {بِبَابِلَ هاروت وماروت}
{ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ } “Şeytanların okuduğu şeylerin ardına düştüler” yani Yahudiler Allah'ın Kitabı'nı arkaya attılar ve şeytanların okuduğu sihir ve büyü kitaplarına uydular; { عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ } “Süleyman'ın hükümranlığı döneminde” yani onun krallığı ahdinde ve zamanında. Şöyle ki: Şeytanlar kulak hırsızlığı yapar, sonra işittiklerine uydurdukları yalanları ekleyip bunları kâhinlere ulaştırırlardı; kâhinler de bunları okudukları ve insanlara öğrettikleri kitaplara kaydetmişlerdi. Bu durum Süleyman aleyhisselâm zamanında yayıldı; hatta 'Cinler gaybı bilir' dediler ve 'Bu Süleyman'ın ilmidir, Süleyman'ın hükümdarlığı ancak bu ilimle tamam oldu; cinleri, insanları ve rüzgârı bununla boyun eğdirdi' derlerdi. { وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ } “Hâlbuki Süleyman küfre girmedi”. Şeytanları yalanlama ve onların sihre inanıp sihir yaptığı yönünde Süleyman'a attıkları iftirayı defetmedir. { وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ } “fakat şeytanlar” asıl onlar, { كَفَرُوا } “kâfir oldular” sihri kullanmak ve yazıya dökmekle. İbn Âmir, Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'lâkin' kelimesini şeddesiz (ve lâkini'ş-şeyâtînü) ve 'eş-şeyâtîn' kelimesini merfû olarak okumuşlardır. { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “insanlara sihri öğreterek”. Hâl konumundadır; yani insanları saptırmayı ve yoldan çıkarmayı kastederek onlara sihri öğretir bir hâlde kâfir oldular. { وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “ve iki meleğe indirileni”. Cumhur ulemaya göre 'mâ' (ما) ismi mevsuldür (ellezî manasındadır) ve 'es-sihr' kelimesine matuftur; yani 've o iki meleğe indirilen şeyleri öğreterek' demektir. Yahut 'mâ tetlû'ya matuftur; yani 've o iki meleğe indirilen şeyin ardına düştüler' demektir. { بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ } “Babil'de Hârût ile Mârût'a”.
علمان لهما وهما عطف بيان للملكين والذي أنزل عليهما هو علم السحر ابتلاء من الله للناس من تعلمه منهم وعمل به كان كافراً إن كان فيه رد ما لزم في شرط الإيمان ومن تجنبه أو تعلمه لا ليعمل به ولكن ليتوقاه ولئلا يغتر به كان مؤمناً قال الشيخ أبو منصور الماتريدى ﵀ القول بأن السحر على الإطلاق كفر خطأ بل يجب البحث عن حقيقته فإن كان في ذلك رد ما لزم في شرط الإيمان فهو كفر وإلا فلا ثم السحر الذي هو كفر يقتل عليه الذكور لا الإناث وما ليس بكفر وفيه إهلاك النفس ففيه حكم قطاع الطريق ويستوي فيه المذكر والمؤنث وتقبل توبته إذا تاب ومن قال لا تقبل فقد غلط فإن سحرة فرعون قبلت توبتهم وقيل أنزل أي قذف في قلوبهما مع النهي عن العمل قيل إنهما ملكان اختارتهما الملائكة لتركب فيهما الشهوة حين عيرت بني آدم فكانا يحكمان في الأرض ويصعدان بالليل فهو يا زهرة فحملتهما على شرب الخمر فزنيا فرآهما إنسان فقتلاه فاختارا عذاب الدنيا على عذاب الآخرة فهما يعذبان منكوسين في جب ببابل وسميت ببابل لتبلبل الألسن بها
Bu ikisi onların özel isimleridir (alem) ve 'el-melekeyn' için atf-ı beyândır. Onlara indirilen şey, Allah'tan insanlara bir imtihan olmak üzere sihir ilmidir; insanlardan kim bunu öğrenip amel ederse, şayet içinde imanın şartlarından birini reddetme varsa kâfir olur. Kim de ondan sakınır yahut onunla amel etmek için değil de korunmak ve aldanmamak için öğrenirse mümin olur. Şeyh Ebû Mansûr el-Mâtürîdî rahimehullâh şöyle demiştir: 'Sihrin mutlak olarak küfür olduğunu söylemek hatadır; bilakis onun mahiyetini araştırmak gerekir. Eğer onda imanın şartını bozan bir ret varsa küfürdür, aksi takdirde değildir. Sonra, küfür olan sihir sebebiyle erkekler öldürülür, kadınlar öldürülmez. Küfür olmayıp da içinde cana kıyma bulunan sihirde ise yol kesicilik (kat'-ı tarîk) hükmü geçerlidir; onda erkek ile kadın eşittir. Tövbe ettiği takdirde tövbesi kabul olunur; 'kabul olunmaz' diyen kimse yanılmıştır, zira Firavun'un sihirbazlarının tövbesi kabul edilmiştir.' 'Ünzile' (indirildi) ifadesinin, amel etmekten nehyedilmekle birlikte 'kalplerine ilka edildi' manasında olduğu da söylenmiştir. Denildiğine göre bu ikisi, Âdemoğullarını kınadıklarında içlerine şehvet yerleştirilmek üzere meleklerin seçtiği iki melekti. Yeryüzünde hükmeder, geceleyin göğe çıkarlardı; Zühre (Venüs) yıldızına tutuldular, o da onları şarap içmeye sevk etti ve zina ettiler. Bir insan onları görünce onu öldürdüler. Bunun üzerine dünya azabını ahiret azabına tercih ettiler ve Babil'de bir kuyuda baş aşağı azap görmektedirler. Babil, dillerin orada karışmasından (tebelbül) ötürü bu isimle anılmıştır.
البقرة (١٠٢ _ ١٠٤)
Bakara (102 - 104)
{وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ} وما يعلم الملكان أحداً {حتى يَقُولاَ} حتى ينبهاه وينصحاه ويقولا له {إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ} ابتلاء واختبار من الله {فلا تكفر} بتعلمه والعلم به على وجه يكون كفراً {فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا} الفاء عطف على قوله يعلمون الناس السحر أي يعلمونهم فيتعلمون من السحر والكفر اللذين دل عليهما قوله كفروا ويعلمون الناس السحر أو على مضمر والتقدير فيأتون فيتعلمون والضمير لما دل عليه من أحد أي فيتعلم الناس من الملكين {ما يفرِّقون به بين المرء وزوجه} أي علم السحر الذى يكن سبباً في
{ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ } “Hâlbuki o iki melek hiç kimseye öğretmezlerdi” o iki melek hiçbir kimseye öğretmezdi, { حَتَّى يَقُولَا } “...demedikçe” onu uyarıp nasihat ederek ona şöyle demedikçe: { إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ } “'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz'” Allah'tan bir sınama ve denemeyiz, { فَلَا تَكْفُرْ } “sakın küfre girme!” onu öğrenmek ve küfür olacak şekilde onunla amel etmek suretiyle. { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا } “Onlar o ikisinden öğreniyorlardı”. 'Fâ' (ف) harfi, 'insanlara sihri öğretirler' sözüne matuftur; yani 'onlara öğretirler, onlar da 'küfre girdiler ve insanlara sihri öğretirler' sözünün delalet ettiği sihri ve küfrü öğrenirler' demektir. Yahut mahzuf bir fiile matuftur; takdiri: 'Gelirler ve o iki melekten öğrenirler' şeklindedir. Zamir 'min ehadin' ifadesinin delalet ettiği çoğula aittir; yani 'insanlar o iki melekten öğrenirler'. { مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “karı ile kocanın arasını ayıracak şeyleri” yani...
التفريق بين الزوجين بأن يحدث الله عنده النشوز والخلاف ابتلاء منه وللسحر حقيقة عند أهل السنة كثرهم الله وعند المعتزلة هو تخييل وتمويه {وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِ} بالسحر {مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ الله} بعلمه ومشيئته {وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ} في الآخرة وفيه دليل على أنه واجب الاجتناب كتعلم الفلسفة التي تجر إلى الغواية {وَلَقَدْ عَلِمُواْ} أي اليهود {لَمَنِ اشتراه} أي استبدل ما تتلو الشياطين من كتاب الله {ما له فِي الآخرة مِنْ خلاق} من نصيب {وَلَبِئْسَ ما شروا به أنفسهم} باعوها إنما نفى العلم عنهم بقوله {لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} مع إثباته لهم بقوله ولقد علموا على سبيل التوكيد القسمي لأن معناه لو كانوا يعملون بعلمهم جعلهم حين لم يعملوا به كأنهم لا يعلمون
...Allah'ın bir imtihan olarak o sihir vesilesiyle aralarında geçimsizlik ve anlaşmazlık yaratmasıyla karı kocanın arasını ayırmaya sebep olan sihir ilmini [öğreniyorlardı]. Ehl-i Sünnet'e göre —Allah sayılarını artırsın— sihrin bir hakikati vardır; Mu'tezile'ye göre ise o sadece bir yanılsama (tahyîl) ve aldatmacadır. { وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ } “Hâlbuki onlar onunla zarar verebilecek değillerdir” o sihirle, { مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “hiç kimseye, Allah'ın izni olmadıkça” O'nun ilmi ve dilemesi olmadıkça. { وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ } “Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı” ahirette. Bu ayette, insanı sapıklığa sürükleyen felsefeyi öğrenmek gibi, sihirden de kaçınmanın vacip olduğuna delil vardır. { وَلَقَدْ عَلِمُوا } “Andolsun biliyorlardı” yani Yahudiler, { لَمَنِ اشْتَرَاهُ } “onu satın alan kimsenin” yani Allah'ın Kitabı yerine şeytanların okuduğu şeyleri alan kimsenin, { مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “ahirette hiçbir nasibi olmadığını” hiçbir payı olmadığını [biliyorlardı]. { وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “Karşılığında nefislerini sattıkları şey ne kötüdür” nefislerini karşılığında verdikleri şey. Yemin tekitli { وَلَقَدْ عَلِمُوا } “Andolsun biliyorlardı” sözüyle onlara ilmi sabit kılmışken, { لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “keşke bilselerdi!” buyruğuyla onlardan ilmi nefyetmesi; ilimleriyle amel etmediklerinden ötürü onları adeta bilmiyormuş gibi saymasındandır; zira manası 'keşke ilimleriyle amel etselerdi' demektir.
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından verilecek bir mükâfat elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!” (103)
{ولو أنهم آمنوا} برسول الله والقرآن {واتقوا} الله فتركوا ما هم عليه من نبذ كتاب الله وابتاع كتب الشياطين {لَمَثُوبَةٌ مّنْ عِندِ الله خَيْرٌ لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ} أن ثواب الله خير مما هم فيه وقد علموا لكنه جهلهم لما تركوا العمل بالعلم والمعنى لأثيبوا من عند الله ما هو خير وأوثرت الجملة الاسمية على الفعلية في جواب لو لما فيها من الدلالة على ثبات المثوبة واستقرارها ولم يقل لمثوبة الله خير لأن المعنى لشئ من الثواب خير لهم وقيل لو بمعنى التمني كأنه قيل وليتهم آمنوا ثم ابتدأ لمثوبة من عند الله خير
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } “Eğer onlar iman etselerdi” Allah'ın Resûlü'ne ve Kur'an'a, { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı” Allah'tan sakınıp içinde bulundukları Allah'ın Kitabı'nı terk etmeyi ve şeytanların kitaplarına uymayı bıraksalardı, { لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “Allah katından bir mükâfat elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi!” Allah'ın sevabının içinde bulundukları şeyden daha hayırlı olduğunu [bilselerdi]. Aslında biliyorlardı; ancak ilimle ameli terk ettikleri için onları cahil saydı. Manası: 'Allah katından kendilerine daha hayırlı olan bir mükâfat verilirdi' demektir. 'Lev' (لو) edatının cevabında isim cümlesinin fiil cümlesine tercih edilmesi, mükâfatın sabit ve kalıcı olduğuna delalet etmesi içindir. 'Le-mesûbetullâhi hayrun' denilmeyip [nekire olarak le-mesûbetün denilmesi], 'sevaptan az bir şey bile onlar için daha hayırlıdır' manasını vermek içindir. 'Lev' edatının temenni manasında olduğu da söylenmiştir; adeta 'Keşke iman etselerdi!' denilmiş, sonra 'Allah katından bir mükâfat daha hayırlıdır' diye yeni bir cümleye başlanmıştır.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin ve dinleyin. Kâfirler için can yakıcı bir azap vardır.” (104)
{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَقُولُواْ راعنا وَقُولُواْ انظرنا} كان المسلمون يقولون لرسول الله ﷺ إذا ألقي عليهم شيئاً من العلم راعنا يا رسول الله أي راقبنا وانتظرنا حتى نفهمه ونحفظه وكانت لليهود كلمة يتسابون بها
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin”. Müslümanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine ilimden bir şey anlattığında 'Râinâ yâ Resûlallah' derlerdi; yani 'Bizi gözet, bizi bekle de onu anlayalım ve ezberleyelim' [demek isterlerdi]. Yahudilerin ise İbranice veya Süryanice birbirlerine sövdükleri bir kelime vardı ki