Binûn

Bakara — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عاهدتكم عليه من حسن الثواب على حسناتكم والعهد يضاف إلى المعاهد والعاهد جميعاً وعن قتادة هما لئن أقمتم ولأكفرن وقال أهل الإشارة أوفوا في دار محنتي على بساط خدمتي بحفظ حرمتي أوف في دار نعمتي على بساط كرامتي بسرور رؤيتي {وإياى فارهبون} فلا تنقضوا عهدي وهو من قولك زيدا رهبته وهو أوكد في إفادة الاختصاص من إياك نعبد وإيّايَ منصوب بفعل مضمر دل عليه ما بعده وتقديره فارهبوا إياي فارهبون وحذف الأول لأن الثاني يدل عليه وإنما لم ينتصب بقوله فارهبون لأنه أخذ مفعوله وهو الياء المحذوفة وكسرة النون دليل الياء كما لا يجوز نصب زيد فى زيدا فاضربه باضرب الذى هو ظاهر

iyiliklerinize karşılık güzel bir mükâfat vereceğime dair size verdiğim ahdi yerine getireyim. Ahid lafzı hem ahit verene hem de ahit alana izafe edilir. Katâde'den rivayet edildiğine göre bu iki ahit, 'Eğer [namazı] dosdoğru kılarsanız...' ve 'Elbette sizin günahlarınızı örterim...' ayetleridir. İşaret ehli şöyle demiştir: 'Benim mihnet yurdumda, hizmetim döşeğinde hürmetimi gözeterek ahdimi yerine getirin ki; ben de nimet yurdumda, ikramım döşeğinde cemalimi görme sevinciyle size olan ahdimi yerine getireyim.' { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun!” yani ahdimi bozmayın. Bu, 'Zeyd'den, [evet] ondan korktum' demen gibidir ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca sana ibadet ederiz” ifadesinden ihtisas (yalnızlaştırma) bildirme hususunda daha kuvvetlidir. *İyyâye*, sonrasındaki fiilin delalet ettiği gizli bir fiille mensuptur; takdiri *ferhebû iyyâye ferhebûni* (Benden korkun, evet yalnızca benden korkun) şeklindedir. Birincisi, ikincisi ona delalet ettiği için hazfedilmiştir. *Ferhebûni* lafzıyla mensup olmamasının sebebi ise onun, mef'ulü olan hazfedilmiş yâ harfini almış olmasıdır; nun harfinin kesresi ise hazfedilen yâ'ya delildir; nitekim *Zeyden fadribhu* cümlesinde açıkta duran *idrib* fiiliyle *Zeyd* kelimesinin nasb edilmesinin caiz olmaması gibidir.

وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)

{ وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Elinizde bulunanı (Tevrat'ı) tasdik edici olarak indirdiğime (Kur'an'a) iman edin; onu ilk inkâr edenler siz olmayın. Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın ve yalnızca benden sakının!” (41)

{وآمنوا بما أنزلت} يعنى القرآن {مصدقا} حال مؤكد من الهاء المحذوفة كأنه قيل أنزلته مصدقاً {لِّمَا مَعَكُمْ} من التوراة يعني في العبادة والتوحيد والنبوة وأمر محمد ﵇ {وَلاَ تَكُونُواْ أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ} أي أول من كفر به أو أول حزب أو فوج كافر به أو ولا يكن كل واحد منكم أول كافر به وهذا تعريض بأنه كان يجب أن يكونوا أول من يؤمن به لمعرفتهم به وبصفته والضمير في به يعود إلى القرآن {وَلاَ تَشْتَرُواْ} ولا تستبدلوا

{ وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ } “İndirdiğime iman edin” yani Kur'an'a. { مُصَدِّقًا } “tasdik edici olarak” hazfedilmiş zamirden müekkid bir hâldir; sanki 'Onu tasdik edici olarak indirdim' denilmiş gibidir. { لِمَا مَعَكُمْ } “yanınızda bulunanı” yani ibadet, tevhid, peygamberlik ve Muhammed aleyhisselâm'ın durumu hususunda yanınızdaki Tevrat'ı [tasdik edici olarak]. { وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ } “Onu ilk inkâr edenler siz olmayın” yani onu inkâr edenlerin ilki veya onu inkâr eden ilk fırka ya da topluluk olmayın; yahut sizden her biriniz onu ilk inkâr eden olmasın. Bu ifade, onu ve vasfını bildikleri için ona ilk iman edenlerin kendileri olması gerektiğine dair bir tarizdir (dokundurmadır). *Bihî*deki zamir Kur'an'a döner. { وَلَا تَشْتَرُوا } “ve satmayın” değiştirmeyin,

البقرة (٤١ _ ٤٥)

Bakara (41-45)

{بآياتي} بتغييرها وتحريفها {ثَمَناً قَلِيلاً} قال الحسن هو الدنيا بحذافيرها وقيل هو الرياسة التي كانت لهم في قومهم خافوا عليها الفوات لو اتبعوا رسول الله {وإياى فاتقون} فخافوني فارهبوني فاتقوني بالياء في الحالين وكذلك كل ياء محذوفة في الخط يعقوب

{ بِآيَاتِي } “ayetlerimi” onları değiştirmek ve tahrif etmek suretiyle [satmayın], { ثَمَنًا قَلِيلًا } “az bir karşılık ile” Hasan[-ı Basrî], 'O, bütün varlığıyla dünyadır' demiştir. Denildi ki: 'Kavimleri arasındaki reislikleridir; Allah'ın Resûlü'ne uyarlarsa onu kaybetmekten korktular.' { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “ve yalnızca benden sakının!” Benden korkun. *Ferhebûni* ve *fettekūni* kelimelerini Ya'kūb, her iki durumda da (vasıl ve vakıfta) yâ ile okumuştur; hatta yazıdan hazfedilmiş olan her yâ'yı da böyle [okumuştur].

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)

{ وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Hakkı batıla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin.” (42)

{وَلاَ تَلْبِسُواْ الحق بالباطل} لبس الحق بالباطل خلطه والباء إن كانت صلة مثلها في قولك لبست الشئ بالشئ خلطته به كان المعنى ولا تكتيوا في التوراة ما ليس منها فيختلط الحق المنزل بالباطل الذى كتبتم حتى لايميز بين حقها وباطلكم وإن كانت باء الاستعانة كالتي في قولك

{ وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ } “Hakkı batıla karıştırmayın” Hakkı batıla 'lebs' etmek, onu birbirine karıştırmaktır. Eğer bâ harfi, 'Bir şeyi diğer bir şeye karıştırdım' sözündeki gibi sıla (bağlaç) ise anlam: 'Tevrat'a onda olmayan şeyleri yazmayın ki; indirilen hak ile yazdığınız batıl birbirine karışmasın ve onun hakkı ile sizin batılınız ayırt edilemez hale gelmesin' şeklinde olur. Şayet bâ harfi,

كتبت بالقلم كان المعنى ولا تجعلوا الحق ملتبساً مشتبهاً بباطلكم الذي تكتبونه {وَتَكْتُمُواْ الحق} هو مجزوم داخل تحت حكم النهي بمعنى ولا تكتموا أو منصوب بإضمار أن والواو بمعنى الجمع أي ولا تجمعوا بين لبس الحق بالباطل وكتمان الحق كقولك لا تأكل السمك وتشرب اللبن وهما أمران متميزان لأن لبس الحق بالباطل ما ذكرنا من كتبهم في التوراة ما ليس منهما وكتمانهم الحق أن يقولوا لانجد في التوراة صفة محمد أو حكم كذا {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} في حال علمكم أنكم لابسون وكاتمون وهو أقبح لهم لأن الجهل بالقبيح ربما عذر مرتكبه

'Kalem ile yazdım' sözündeki gibi istiane (vasıta) için ise anlam: 'Kendi yazdığınız batıl ile hakkı şüpheli ve belirsiz kılmayın' demektir. { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “ve hakkı gizlemeyin” Bu fiil nehyin hükmüne dâhil olarak meczumdur ve 'hakkı gizlemeyin' anlamındadır; yahut gizli bir *en* ile mensuptur ve vâv harfi cem (birliktelik) anlamındadır; yani 'Hakkı batıla karıştırmak ile hakkı gizlemeyi bir araya getirmeyin' demektir. Nitekim 'Balık yiyip aynı anda süt içme' demen gibidir. Bu ikisi birbirinden ayrı hususlardır; çünkü hakkı batıla karıştırmak, bahsettiğimiz üzere Tevrat'ta olmayan şeyleri ona yazmalarıdır; hakkı gizlemeleri ise 'Tevrat'ta Muhammed'in sıfatını veya şu hükmü bulamıyoruz' demeleridir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” karıştırdığınızı ve gizlediğinizi bildiğiniz bir hâlde iken [bunu yapmayın]. Bu, onlar için daha çirkindir; çünkü çirkin olanı bilmemek bazen onu işleyenin mazur sayılmasına sebep olabilir.

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

{ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin.” (43)

{وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة} أي صلاة المسلمين وزكاتهم {واركعوا مَعَ الراكعين} منهم لأن اليهود لا ركوع في صلاتهم أي أسملوا وعملوا عمل أهل الإسلام وجاز أن يراد بالركوع الصلاة كما يعبر عنا بالسجود وأن يكون أمر بالصلاة مع المصلين يعني في الجماعة أي صلوها مع المصلين لا منفردين

{ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin” yani Müslümanların namazını [kılın] ve onların zekâtını [verin]. { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “ve rükû edenlerle birlikte rükû edin” onlardan olan [rükû edenlerle]; çünkü Yahudilerin namazında rükû yoktur. Yani 'Müslüman olun ve İslam ehlinin amelini yapın' demektir. Tıpkı secde ile namazın ifade edilmesi gibi rükû ile de namazın kastedilmiş olması caizdir; ayrıca bununla cemaat hâlinde namaz kılanlarla birlikte namaz kılınması, yani 'Namazı tek başınıza değil, namaz kılanlarla birlikte kılın' emri verilmiş olması da caizdir.

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٤٤)

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Siz Kitap'ı okuyup durduğunuz hâlde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” (44)

والهمزة في {أَتَأْمُرُونَ الناس} للتقرير مع التوبيخ والتعجب من حالهم {بالبر} أي سعة الخير والمعورف ومنه البر لسعته ويتناول كل خير ومنه قولهم صدقت وبررت وكان الأحبار يأمرون من نصحوه في السر من أقاربهم وغيرهم باتباع محمد ﵇ ولا يتبعونه وقيل كانوا يأمرون بالصدقة ولا يتصدقون وإذا أتوا بالصدقات ليفرقوها خانوا فيها {وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ} وتتركونها من البر كالمنسيات {وأنتم تتلون الكتاب} تبكيت أى تتلون التوراة وفيها نعت محمد ﵇ أو فيها الوعيد على الخيانة وترك البر ومخالفة القول العمل {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} أفلا تفطنون لقبيح ما أقدمتم عليه حتى يصدكم استقباحه عن ارتكابه وهو توبيخ عظيم

{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ } “İnsanlara emrediyor musunuz?” ifadesindeki hemze, azarlama ve onların durumuna hayret etme gayesi taşıyan bir takrir içindir. { بِالْبِرِّ } “iyiliği” yani geniş hayrı ve mârufu. Kara parçasına da genişliğinden ötürü *berr* denilmiştir; bu lafız her hayrı kapsar. 'Doğru söyledin ve iyi iş yaptın' sözü de bundandır. Hahamlar, gizlice nasihat ettikleri akrabalarına ve diğer insanlara Muhammed aleyhisselâm'a uymalarını emreder, kendileri ise ona uymazlardı. Bir rivayette ise sadaka vermeyi emreder fakat kendileri sadaka vermezlerdi; dağıtmak üzere kendilerine sadaka getirildiğinde ise ona hıyanet ederlerdi. { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “ve kendinizi unutuyor musunuz?” kendinizi unutulmuş şeyler gibi iyilikten mahrum bırakıyorsunuz. { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ } “Siz Kitap'ı okuyup durduğunuz hâlde” kınama ifadesidir; yani 'Tevrat'ı okuyorsunuz, onda Muhammed aleyhisselâm'ın vasfı mevcuttur; yahut onda hıyanete, iyiliği terk etmeye ve sözün amele uymamasına karşı tehdit yer almaktadır.' { أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” Yaptığınız şeyin çirkinliğini, onu çirkin bulmanız sizi onu işlemekten alıkoyacak derecede idrak etmiyor musunuz? Bu [ifade], büyük bir azarlamadır.

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ (٤٥)

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ } “Sabır ve namaz ile Allah'tan yardım isteyin. Şüphesiz bu, saygılı ve mütevazı olanlardan başkasına pek ağır gelir.” (45)

{واستعينوا} على حوائجكم إلى الله {بالصبر والصلاة} أي بالجمع

{ وَاسْتَعِينُوا } “yardım isteyin” Allah'a arz edeceğiniz ihtiyaçlarınız için, { بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ } “sabır ve namaz ile” yani ikisini birleştirerek [yardım isteyin],

بينهما وأن تصلوا صابرين على تكاليف الصلاة محتملين لمشاقها وما يجب فيها من إخلاص القلب ودفع الوساوس الشيطانية والهواجس النفسانية ومراعاة الآداب والخشوع واستحضار العلم بأنه انتصاب بين يدي جبار السموات والأرض أو استعينوا على البلايا

ikisini bir araya getirerek ve namazın külfetlerine sabredip onun meşakkatlerine, onda vacip olan kalp ihlasına, şeytani vesveseleri ve nefsi kuruntuları savmaya, edepleri ve huşûu gözetmeye, göklerin ve yerin Cebbâr'ının huzurunda durulduğu bilincini diri tutmaya katlanarak namaz kılmak suretiyle [yardım isteyin]. Yahut belalara

البقرة (٤٥ _ ٤٩)

Bakara (45-49)

والنوائب بالصبر عليها والالتجاء إلى الصلاة عند وقوعها وكان رسول الله ﷺ إذا حزبه أمر فزع إلى الصلاة وعن ابن عباس رضى الله عنهما أنه نعى إليه أخوه وقثم وهو في سفر فاسترجع وصلى ركعتين ثم قال واستعينوا بالصبر والصلاة وقيل الصبر الصوم لأنه حبس عن المفطرات ومنه قيل لشهر رمضان شهر الصبر وقيل الصلاة الدعاء أي استعينوا على البلايا بالصبر والالتجاء إلى الدعاء والابتهال إلى الله في دفعه {وَإِنَّهَا} الضمير للصلاة أو للاستعانة {لَكَبِيرَةٌ} لشاقة ثقيلة من قولك كبر عَلَيَّ هذا الأمر {إِلاَّ عَلَى الخاشعين} لأنهم يتوقعون ما ادخر للصابرين على متاعبها فتهون عليهم ألا ترى إلى قوله

ve musibetlere karşı sabrederek ve onlar başa geldiğinde namaza sığınarak yardım isteyin. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş sıkıntıya soktuğunda hemen namaza koşardı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, bir yolculuk esnasında kardeşi Kusem'in vefat haberi kendisine ulaştığında istircâda bulundu (innâ lillâh dedi), iki rekât namaz kıldı ve ardından 'Sabır ve namaz ile yardım isteyin' dedi. Bir rivayette sabrın oruç olduğu söylenmiştir; zira oruç, insanı orucu bozan şeylerden alıkoyar; bu sebeple Ramazan ayına sabır ayı denilmiştir. Bir diğer görüşe göre namaz duadır; yani 'Belalara karşı sabrederek, duaya sığınarak ve onun defedilmesi hususunda Allah'a yakararak yardım isteyin' demektir. { وَإِنَّهَا } “Şüphesiz bu...” Zamir namaza yahut yardım istemeye aittir. { لَكَبِيرَةٌ } “pek ağır gelir” 'Bu iş bana ağır geldi' sözünden mülhem, son derece meşakkatli ve ağırdır. { إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ } “saygılı ve mütevazı olanlardan başkasına” Çünkü onlar, namazın meşakkatlerine sabredenler için saklanan mükâfatı umarlar; bu yüzden namaz onlara kolay gelir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavline baksana:

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (٤٦)

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilenlerdir.” (46)

{الذين يظنون أنهم ملاقو رَبّهِمْ} أي يتوقعون لقاء ثوابه ونيل ما عنده ويطمعون فيه وفسر يظنون بيتيقنون لقراءة عبد الله يعلمون أي يعلمون أنه لا بد من لقاء الجزاء فيعملون على حسب ذلك وأما من لم يوقن بالجزاء ولم يرج الثواب كانت عليه مشقة خالصة والخشوع الاخبات والتظامن وأما الخضوع فاللين والانقياد وفسر اللقاء بالرؤية وملاقوا ربهم بمعاينوه بلا كيف {وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجعون} لا يملك أمرهم في الآخرة أحد سواه

{ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ } “Onlar, Rablerine kavuşacaklarını umanlardır” yani O'nun sevabına ermeyi ve katındakine nail olmayı umar ve buna tama ederler. Abdullah [b. Mes'ud]'un *ya'lemûne* (bilirler) kıraatinden dolayı *yezunnûne* fiili 'kesin olarak bilirler' diye de tefsir edilmiştir; yani karşılığa kavuşmanın kaçınılmaz olduğunu bilirler ve buna göre amel ederler. Karşılığa kesin olarak inanmayan ve sevap ummayan kimse için ise namaz katıksız bir meşakkattir. Huşû; ihbat (alçakgönüllülük) ve boyun eğmektir. Hudû ise yumuşaklık ve inkıyaddır (itaattir). Likā (kavuşma) rü'yet (görme) olarak da tefsir edilmiştir; Rablerine kavuşmaları, O'nu keyfiyetsiz olarak bizzat görmeleridir. { وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } “ve gerçekten O'na döneceklerini” Ahirette O'ndan başka hiç kimse onlar hakkında hüküm ve tasarruf sahibi olamaz.

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ (٤٧)

{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ } “Ey İsrailoğulları! Size lütfettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın.” (47)

{يا بني إسرائيل اذكروا نِعْمَتِيَ التي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} التكرير للتأكيد {وَأَنّي فَضَّلْتُكُمْ} نصب عطف على نعمتي أي اذكروا نعمتي وتفضيلي {عَلَى العالمين} على الجم الغفير من الناس يقال رأيت عالماً من الناس والمراد الكثرة

{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” Tekrar, tekit içindir. { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ } “ve sizi üstün kıldığımı” *ni'metî* üzerine matuf olarak mansuptur; yani 'Nimetimi ve üstün kılmamı hatırlayın' demektir. { عَلَى الْعَالَمِينَ } “cümle âleme” insanların pek çok topluluğuna karşı [üstün kıldığımı]. Nitekim 'İnsanlardan koca bir âlem gördüm' denilir; burada kastedilen çokluktur.

وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨)

{ وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği, kimseden şefaatin kabul edilmeyeceği, kimseden bir fidye alınmayacağı ve kendilerine yardım da edilmeyeceği o günden sakının!” (48)

{واتقوا يَوْمًا} أي يوم القيامة وهو مفعول به لا ظرف {لاَّ تَجْزِي نَفْسٌ} مؤمنة {عَن نَّفْسٍ} كافرة {شَيْئاً} أي لا تقضي عنها شيئا من الحقوق التى لزمتها وشيئا مفعول به أو مصدر أي قليلاً من الجزاء والجملة منصوبة المحل صفة يوما والعائد منها إلى الموصوف محذوف تقديره لا تجزى فيه {ولا يقبل منها شفاعةٌ} ولا تقبل بالتاء مكى وبصرى والضمير فى منها يرجع إن النفس المؤمنة أي لا تقبل منها شفاعة للكافرة وقيل كانت اليهود تزعم أن آباءهم الأنبياء يشفعون لهم فأويسوا فهو كقوله فَمَا تَنفَعُهُمْ شفاعة الشافعين وتشبث المعتزلة بالآية في نفي الشفاعة للعصاة مردود لأن المنفي شفاعة الكفار وقد قال ﵇ شفاعتي لأهل الكبائر من أمتي من كذب بها لم ينلها {وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} أي فدية لأنها معادلة للمفدى {ولا هم ينصرون} يعانون وجمع لدلالة النفس المنكرة على النفوس الكثيرة وذكّر لمعنى العباد أو الأناسي

{ وَاتَّقُوا يَوْمًا } “O günden sakının” yani kıyamet gününden; zarf değil mef'ûlün bihtir. { لَا تَجْزِي نَفْسٌ } “Hiçbir kimsenin ödeyemeyeceği” mümin bir kimsenin, { عَنْ نَفْسٍ } “başkası adına” kâfir bir kimse adına, { شَيْئًا } “bir şey” yani onun üzerine vacip olmuş haklardan hiçbir şeyi ödeyemeyeceği [günden sakının]. *Şey'en* lafzı mef'ûlün bih yahut mef'ûl-i mutlaktır (az bir karşılık). Cümle mahallen mensuptur ve *yevmen* kelimesinin sıfatıdır; mevsûfa dönen zamir hazfedilmiştir, takdiri *lâ teczî fîhi* (içinde ödeyemeyeceği) şeklindedir. { وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ } “kimseden şefaatin kabul edilmeyeceği” Mekkî ve Basrî kıraatlerinde tâ ile *velâ tukbelü* okunmuştur. *Minhâ*daki zamir mümin nefse döner; yani kâfir için mümin kimseden şefaat kabul edilmez demektir. Denildi ki: Yahudiler peygamber atalarının kendilerine şefaat edeceğini iddia ediyorlardı; bu ayetle ümitleri kesildi. Bu, Allah Teâlâ'nın { فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” buyruğu gibidir. Mutezile'nin günahkârlar için şefaati nefyetme hususunda bu ayete tutunması reddedilmiştir; zira nefyedilen, kâfirlerin şefaatidir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: 'Şefaatim ümmetimden büyük günah sahipleri içindir; onu yalanlayan kimse ona nail olamaz' buyurmuştur. { وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ } “kimseden bir fidye alınmayacağı” yani fidye [alınmayacağı]; çünkü fidye kurtarılacak şeye denktir. { وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “ve kendilerine yardım da edilmeyeceği” yardım görmeyeceklerdir. Nekre olan *nefs* lafzı çok nefislere delalet ettiği için cemi (çoğul) getirilmiş; kullar yahut insanlar manasına hamletmek için de müzekker kılınmıştır.

وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)

{ وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı (kız çocuklarınızı) ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan (ve nimet) vardı.” (49)

{وإذ نجيناكم من آل فِرْعَوْنَ} أصل آل أهل ولذلك يصغر بأهيل فأبدلت هاؤه ألفا وخص استعمال

{ وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” *Âl* lafzının aslı *ehl*dir; bu yüzden ismi tasgiri *üheyl* şeklinde gelir. Buradaki he harfi elife dönüştürülmüştür. Bu lafzın kullanımı,

البقرة (٤٩ _ ٥١)

Bakara (49-51)

بأولى الخطر كالملوك وأشباههم فلا يقال آل الإسكاف والحجام وفرعون علم لمن ملك العمالقة كقيصر لملك الروم وكسرى لملك الفرس {يَسُومُونَكُمْ} حال من آل فرعون أي يولونكم من سامه خسفاً إذا أولاه ظلماً وأصله من سام السلعة إذا طلبها كأنها بمعنى يبغونكم {سوء العذاب} ويريدونكم عليه ومساومة البيع مزايدة أو مطالبة وسوء مفعول ثان ليسومونكم وهو مصدر سئ يقال اعود بالله من سوء الخلق وسوء الفعل يراد قبحهما ومعنى سوء العذاب والعذاب

krallar ve benzerleri gibi şan ve itibar sahiplerine tahsis edilmiştir; dolayısıyla 'ayakkabıcının âli' veya 'hacamatçının âli' denilmez. Firavun; Bizans hükümdarına Kayser, Fars hükümdarına Kisrâ denildiği gibi Amalika hükümdarı olan kimsenin unvanıdır. { يَسُومُونَكُمْ } “size reva görüyorlar” *Âl-i Fir'avn*dan hâldir; yani 'size tattırıyorlar' demektir. Bir kimseye zulüm yüklendiğinde *sâmehu hasfen* denir. Kökü, mal talep edildiğinde kullanılan *sâme's-sil'ate* ifadesindendir; sanki 'azabı sizin için arıyorlar' anlamındadır. { سُوءَ الْعَذَابِ } “azabın kötüsünü” ve azabı size reva görüyorlar. Alışverişte müsavame, artırma veya fiyat talebidir. *Sû'* lafzı, *yesûmûneküm*ün ikinci mef'ulüdür ve *se'e* fiilinin masdarıdır. Kötü huydan ve kötü fiilden Allah'a sığınılır denir ki bunlarla ikisinin çirkinliği kastedilir. Azabın kötüsünün anlamı ise -ki azabın tamamı kötüdür- en şiddetlisi ve en korkuncudur.

كله سئ أشده وأفظعه {يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ} بيان لقوله يسومونكم ولذا ترك العاطف {وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ} يتركون بناتكم أحياء للخدمة وإنما فعلوا بهم ذلك لأن الكهنة أنذروا فرعون بأنه يولد مولود يزول ملكه بسببه كما أنذروا نمرود فلم يغن عنهما اجتهادهما في التحفظ وكان ما شاء الله {وَفِي ذلكم بَلاءٌ} محنة إن أشير بذلكم إلى صنع فرعون ونعمة إن أشير به إلى الانجاء {من ربكم} صفة لبلاء {عظِيمٌ} صفة ثانية

{ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ } “oğullarınızı boğazlıyorlar” { يَسُومُونَكُمْ } “size reva görüyorlar” kavlinin açıklamasıdır, bundan dolayı atıf harfi terk edilmiştir. { وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ } “kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” kızlarınızı hizmet için hayatta bırakıyorlardı. Onlara bunu yapmalarının sebebi ise şudur: Kâhinler, tıpkı Nemrud'u uyardıkları gibi Firavun'u da mülkünün yıkılmasına sebep olacak bir erkek çocuğun doğacağı konusunda uyarmışlardı. Ancak korunma konusundaki çabaları onlara hiçbir fayda vermedi ve Allah'ın dilediği vuku buldu. { وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ } “Bunda bir imtihan vardı” Şayet *zâliküm* ile Firavun'un yaptığına işaret ediliyorsa mihnet/azap; kurtarılmaya işaret ediliyorsa nimettir. { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden” *belâ'* lafzının sıfatıdır. { عَظِيمٌ } “büyük bir” ikinci sıfattır.

وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)

{ وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık da sizi kurtarmış, gözlerinizin önünde Firavun ailesini boğmuştuk.” (50)

{وَإِذْ فَرَقْنَا} فصلنا بين بعضه وبعض حتى صارت فيه مسالك لكم وقرئ فرّقنا أي فصلنا يقال فرق بين الشيئين وفَرَّقَ بين الأشياء لأن المسالك كانت اثني عشر على عدد الأسباط {بِكُمُ البحر} كانوا يسلكونه ويتفرق الماء عند سلوكهم فكأنما فرق بهم أو فرقناه بسببكم أو فرقناه ملتبساً بكم فيكون في موضع الحال رُوي أن بني إسرائيل قالوا لموسى ﵇ أين أصحبانا فنحن لا نرضى حتى نراهم فأوحى الله إليه أن قل بعصاك هكذا فقال بها على الحيطان فصارت فيها كوى فتراءوا وتسامعوا كلامهم {فأنجيناكم وَأَغْرَقْنَا آل فِرْعَونَ وَأَنتُم تَنظُرونَ} إلى ذلك وتشاهدونه ولا تشكون فيه

{ وَإِذْ فَرَقْنَا } “Hani yarmıştık” aranızda yollar oluşsun diye denizin bir kısmını diğer kısmından ayırdık. [Kelime] *ferraknâ* şeklinde de okunmuştur; yani böldük demektir. İki şeyin arası ayrıldığında *feraka*, birçok şeyin arası ayrıldığında *ferraka* denir; zira kolların (yolların) sayısı kabilelerin sayısı kadar olup on iki taneydi. { بِكُمُ الْبَحْرَ } “sizin için denizi” Onlar denizde ilerliyor ve geçtikleri esnada sular yarılıyordu; dolayısıyla sanki deniz onlar vasıtasıyla yarılmış gibi oldu; yahut 'sizin sebebinizle yardık' ya da 'size mültebis olarak yardık' demektir ki bu takdirde hâl konumundadır. Rivayet edildiğine göre İsrailoğulları Mûsâ aleyhisselâm'a: 'Arkadaşlarımız nerede? Onları görmedikçe razı olmayız' dediler. Allah Teâlâ ona: 'Asan ile şöyle işaret et' diye vahyetti. O da [su] duvarlarına asasıyla işaret edince oralarda pencereler açıldı; birbirlerini gördüler ve konuşmalarını işittiler. { فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “sizi kurtarmış, gözlerinizin önünde Firavun ailesini boğmuştuk” buna bakıyor, onu bizzat müşahede ediyor ve onda hiçbir şüphe duymuyordunuz.

وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ (٥١)

{ وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik. Sonra onun ardından, kendinize zulmederek buzağıyı (ilah) edinmiştiniz.” (51)

وإنما قال {وَإِذْ واعدنا موسى} لأن الله تعالى وعده بالوحي ووعده هو المجئ للميقات إلى الطور وعدنا حيث كان بصري لما دخل بنو إسرائيل مصر بعد هلاك فرعون ولم يكن لهم كتاب ينتهون إليه وعد الله تعالى موسى أن ينزل عليه التوراة وضرب له ميقاتاً ذا القعدة وعشر ذي الحجة وقال {أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} لأن الشهور غررها بالليالى وأربعين مفعول ثان لو اعدنا

{ وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى } “Hani Mûsâ ile sözleşmiştik” buyurmasının sebebi; Allah Teâlâ'nın ona vahyi vadetmesi, Mûsâ'nın da Tûr'daki tayin edilen vakte geleceğini vadetmiş olmasıdır. Basrî kıraatinde [Kur'an'da] geçtiği her yerde *va'adnâ* şeklindedir. Firavun helak olduktan sonra İsrailoğulları Mısır'a girip de kendilerine rehberlik edecek bir kitapları bulunmayınca, Allah Teâlâ Mûsâ'ya Tevrat'ı indireceğini vaat etti ve ona Zilkade ayı ile Zilhicce'nin on gününü mîkat (sözleşme vakti) tayin etti. { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “kırk gece” buyurdu; çünkü ayların başları gecelerle başlar. *Erba'îne* kelimesi *vâ'adnâ* fiilinin ikinci mef'ulüdür;

لا ظرف لأنه ليس معناه واعدناه في أربعين ليلة {ثُمَّ اتخذتم العجل} أي إلها فحذف المفعول الثاني لاتخذتم وبابه بالإظهار مكي وحفص {مِن بَعْدِهِ} من بعد ذهابه إلى الطور {وَأَنتُمْ ظالمون} أي بوضعكم العبادة غير موضعها والجملة حال أي عبدتموه ظالمين

zarf değildir; zira anlam 'kırk gece içinde sözleştik' demek değildir. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı edindiniz” yani ilah edindiniz; *ittehaztüm* fiilinin ikinci mef'ulü hazfedilmiştir. Bu kelime ve benzerlerini Mekkî ve Hafs izhar ile okumuştur. { مِنْ بَعْدِهِ } “onun ardından” Tûr'a gitmesinden sonra. { وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ } “kendinize zulmederek” yani ibadeti layık olmayan yere koyarak [bunu yaptınız]. Cümle hâldir; yani zalimler olarak ona taptınız demektir.

ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢)

{ ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Bunun ardından, belki şükredersiniz diye sizi affetmiştik.” (52)

{ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُمِ} محونا ذنوبكم عنكم {مِن بَعْدِ ذلك} من بعد اتخاذكم العجل {لَعَلَّكُمْ تشكرون} لكي

{ ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affetmiştik” günahlarınızı silip bağışlamıştık, { مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ } “bunun ardından” buzağıyı [ilah] edinmenizden sonra, { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “belki şükredersiniz diye” olasınız diye,

البقرة (٥٣ _ ٥٥)

Bakara (53-55)

تشكروا النعمة فى العفو عنكم

sizi affetme nimetine şükredesiniz diye.

وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)

{ وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitap'ı ve Furkan'ı vermiştik.” (53)

{وإذ آتينا مُوسَى الكتاب والفرقان} يعني الجامع بين كونه كتاباً منزلاً وفرقاناً يفرق بين الحق والباطل وهو التوراة ونظيره رأيت الغيث والليث تريد الرجل الجامع بين الجود والجراءة أو التوراة والبرهان الفارق بين الكفر والإيمان من العصا واليد وغيرهما من الآيات أو الشرع الفارق بين الحلال والحرام وقيل الفرقان انفلاق البحر أو النصر الذي فرق بينه وبين عدوه {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} لكي تهتدوا

{ وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ } “Hani Mûsâ'ya Kitap'ı ve Furkan'ı vermiştik” İndirilmiş bir kitap olma vasfı ile hak ile batılı ayıran furkan vasfını kendinde toplayan şeyi kastetmektedir ki o Tevrat'tır. Bunun benzeri, hem cömertliği hem cesareti kendinde toplayan adamı kastettiğin 'Yağmuru ve aslanı gördüm' sözündür. Yahut Tevrat'ı ve asa, el ve diğer mucizelerden küfür ile imanı ayıran kesin delili [vermiştik]; yahut helal ile haramı ayıran şeriatı [vermiştik]. Denildi ki: Furkan, denizin yarılması yahut onunla düşmanı arasını ayıran zaferdir. { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “doğru yolu bulasınız diye” hidayete eresiniz diye.

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)

{ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı (ilah) edinmekle kendinize zulmettiniz. Gelin Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine O da tevbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır.” (54)

{وَإِذْ قَالَ موسى لِقَوْمِهِ} للذين عبدوا العجل {يا قوم إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَكُمْ باتخاذكم العجل} معبوداً {فَتُوبُواْ إلى بَارِئِكُمْ} هو الذي خلق الخلق بريئاً من التفاوت وفيه تقريع لما كان منهم من ترك عبادة العالم الحكيم الذي برأهم إبرياء من التفاوت إلى عبادة البقر الذي هو مثل في الغباوة والبلادة {فاقتلوا أَنفُسَكُمْ} قيل هو على الظاهر وهو البخع وقيل معناه قتل بعضهم بعضاً وقيل أمر من لم يعبد العجل أن يقتلوا العبدة فقتل سبعون ألفاً

{ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmine demişti” buzağıya tapan kimselere, { يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ } “Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı edinmekle kendinize zulmettiniz” mabut edinmekle. { فَتُوبُوا إِلَى بَارِئِكُمْ } “Gelin Yaratıcınıza tevbe edin” O, mahlukatı kusursuz ve eksiksiz yaratan zattır. Bu ifadede, kendilerini kusursuz ve eksiksiz yaratan Âlim ve Hakîm olan zatın ibadetini terk edip aptallık ve anlayışsızlıkta darbımesel olan sığıra tapmaya yöneldikleri için onları kınama vardır. { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “de nefislerinizi öldürün” Zahiri üzere intihar etmek olduğu söylendiği gibi bir kısmının diğerini öldürmesi anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir rivayette ise buzağıya tapmayanlara tapanları öldürmeleri emredilmiş ve yetmiş bin kişi öldürülmüştür.

{ذلكم} التوبة والقتل {خَيْرٌ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ} من الإصرار على المعصية {فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التواب} المفضال بقبول التوبة وإن كثرت {الرحيم} يعفوا الحوبة وإن كبرت والفاء الأولى للتسبيب لأن الظلم سبب التوبة والثانية للتعقيب لأن المعنى فاعزموا على التوبة فاقتلوا أنفسكم إذ الله تعالى جعل توبتهم قتل أنفسهم والثالثة متعلقة بشرط محذوف كأنه قال فإن فعلتم فقد تاب عليكم

{ ذَلِكُمْ } “Bu” yani tevbe ve öldürülme, { خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ } “Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır” günahta ısrar etmekten daha hayırlıdır. { فَتَابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ } “Bunun üzerine O da tevbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul edendir” ne kadar çok olursa olsun tevbeyi kabul buyurarak bol ihsanda bulunandır. { الرَّحِيمُ } “çok merhametli olandır” ne kadar büyük olursa olsun günahı bağışlayandır. Birinci fâ harfi sebebiyet içindir; zira zulüm tevbenin sebebidir. İkincisi ta'kīb (peş peşe gelme) içindir; çünkü anlam 'Tevbeye azmedin ve nefislerinizi öldürün' şeklindedir; zira Allah Teâlâ onların tevbesini nefislerini öldürmeleri olarak kılmıştır. Üçüncüsü ise hazfedilmiş bir şarta bağlıdır; sanki 'Eğer bunu yaparsanız tevbenizi kabul buyurmuştur' denilmiş gibidir.

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız' demiştiniz de gözleriniz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı.” (55)

{وإذ قلتم يا موسى لن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة} عياناً وانتصابها على المصدر كما تنصب القرفصاء بفعل الجلوس أو على الحال من نرى أي ذوي جهرة {فَأَخَذَتْكُمُ الصاعقة} أي الموت قيل هي نار جاءت من السماء فأحرقتهم روي أن السبعين الذين كانوا مع موسى ﵇ عند الانطلاق إلى الجبل قالوا له نحن لم نعبد العجل كما عبده هؤلاء فأرنا الله جهرة فقال موسى سألته ذلك فأباه عليّ فقالوا إنك رأيت الله تعالى فلن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة فبعث الله عليهم صاعقة فأحرقتهم وتعلقت المعتزلة بهذه الآية في نفي الرؤية لأنه لو كان جائز الرؤية لما عذبوا بسؤال ما هو جائز الثبوت قلنا إنما عوقبوا بكفرهم لأن قولهم إنك رأيت الله فلن نؤمن لك حتى نرى الله جهرة كفر منهم ولأنهم امتنعوا عن الإيمان بموسى بعد ظهور معجزته حتى يروا ربهم جهرة والإيمان بالانبياء واجب بعد ظهور معجزاتهم ولا يجوز اقتراح الآيات عليهم ولأنهم لم يسألوا سؤال استرشاد بل سؤال تعنت وعناد

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız' demiştiniz” yani ayan beyan [görmedikçe]. *Cehreten* lafzının nasbı, 'çömelerek oturdum' fiilindeki kurfeysâ gibi masdar oluşundandır yahut *nerâ* fiilinden hâldir; yani 'apaçık görenler olarak' demektir. { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } “Sizi yıldırım çarpmıştı” yani ölüm. Gökten inip onları yakan bir ateş olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre dağa giderken Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte olan yetmiş kişi ona: 'Biz bunların taptığı gibi buzağıya tapmadık, haydi bize Allah'ı açıkça göster' dediler. Mûsâ: 'Bunu O'ndan istedim fakat bana izin vermedi' dedi. Onlar da: 'Sen Allah Teâlâ'yı gördün, biz de Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız' dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir yıldırım gönderdi ve onları yaktı. Mutezile, rü'yeti (Allah'ın görülmesini) inkâr etmek için bu ayete sarılmıştır; zira [onlara göre] görülmesi caiz olsaydı, sübutu caiz olan bir şeyi talep ettikleri için azap görmezlerdi. Biz deriz ki: Onlar inkârları sebebiyle cezalandırıldılar; çünkü 'Sen Allah'ı gördün, biz de açıkça görmedikçe sana asla inanmayacağız' demeleri bir küfürdü. Ayrıca mucizesi zuhur ettikten sonra Rablerini apaçık görünceye kadar Mûsâ'ya iman etmekten imtina ettiler. Hâlbuki mucizeleri zuhur ettikten sonra peygamberlere iman etmek vaciptir ve onlara ayet (mucize) teklifinde bulunmak caiz değildir. Bir de onlar bu soruyu hidayet arayışı için değil, inatlaşma ve zorluk çıkarma gayesiyle sormuşlardı.

البقرة (٥٥ _ ٥٨)

Bakara (55-58)

{وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ} إليها حين نزلت

{ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “gözleriniz göre göre” indiği esnada ona bakıyordunuz.

ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦)

{ ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Sonra ölümünüzün ardından, belki şükredersiniz diye sizi diriltmiştik.” (56)

{ثُمَّ بعثناكم} أحييناكم وأصله الإثارة {مّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} نعمة البعث بعد الموت

{ ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ } “Sonra sizi diriltmiştik” sizi hayata döndürdük; aslı harekete geçirmek ve uyandırmaktır. { مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ölümünüzün ardından, belki şükredersiniz diye” ölümden sonra dirilme nimetine şükredesiniz diye.

وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)

{ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Bulutları üzerinize gölgelik kıldık; size kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' (dedik). Onlar bize zulmetmediler, ancak kendi kendilerine zulmediyorlardı.” (57)

{وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الغمام} جعلنا الغمام يظلكم وذلك في التيه سخر الله لهم السحاب يسير بسيرهم يظلهم من الشمس وينزل بالليل عمود من نار يسيرون في ضوئه وثيابهم لا تتسخ ولا تبلى {وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ المن} الترنجبين وكان ينزل عليهم مثل الثلج من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس لكل إنسان صاع {والسلوى} كان يبعث الله عليهم الجنوب فتحشر عليهم السلوى وهي السماني فيذبح الرجل منها ما يكفيه وقلنا لهم {كُلُواْ مِن طيبات} لذيذات أو حلالات {مَا رزقناكم وَمَا ظَلَمُونَا} يعني فظلموا بأن كفروا هذه النعم وما ظلمونا {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} أنفسهم مفعول يظلمون وهو خبر كان

{ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ } “Bulutları üzerinize gölgelik kıldık” bulutu size gölge yaptık. Bu, Tîh çölündeydi; Allah bulutları onların emrine vermişti, onlar yürüdükçe bulut da yürüyor ve onları güneşten koruyordu. Geceleyin ise ışığında yürüdükleri bir ateş sütunu iniyordu; elbiseleri de ne kirleniyor ne de eskiyorlardı. { وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ } “size kudret helvası indirdik” [kudret helvası] terencebîndir. Fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar kişi başına bir sâ‘ miktarında kar gibi üzerlerine yağardı. { وَالسَّلْوَى } “ve bıldırcın [indirdik]” Allah onların üzerine güney rüzgârını gönderirdi; rüzgâr da bıldırcın kuşunu onların üzerine yığardı, o da bıldırcındır. Herkes kendisi için yetecek kadarını keserdi. Biz onlara: { كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ } “temiz şeylerden yiyin” lezzetli yahut helal olanlardan [yiyin] { مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا } “size rızık olarak verdiğimiz [şeylerden]. Onlar bize zulmetmediler” yani bu nimetleri inkâr ederek zulmettiler ama bize zulmetmiş olmadılar, { وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “ancak kendi kendilerine zulmediyorlardı” [dedik]. { أَنْفُسَهُمْ } kelimesi { يَظْلِمُونَ } fiilinin mef‘ûlüdür (nesnesi), bu da { كَانُوا }'nun haberidir.

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)

{ وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “Hani biz: 'Şu şehre girin, orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin; kapıdan secde ederek girin ve «Hıtta (Bizi bağışla)» deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlerin mükâfatını ise daha da artıracağız' demiştik.” (58)

{وإذ قلنا} لهم بعد ما خرجوا من التيه {ادخلوا هذه القرية} أي بيت المقدس أو أريحاء والقرية المجتمع من قريت لأنها تجمع الخلق أمروا بدخولها بعد التيه {فَكُلُواْ مِنْهَا} من طعام القرية وثمارها {حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا} واسعاً {وادخلوا الباب} باب القرية أو باب القبة التي كانوا يصلون إليها وهم لم يدخلوا بيت المقدس في حياة موسى ﵇ وإنما دخلوا الباب في حياته ودخلوا بيت المقدس بعده {سُجَّدًا} حال وهو جمع ساجد أمروا بالسجود عند الانتهاء إلى الباب شكراً لله تعالى وتواضعاً له {وَقُولُواْ حِطَّةٌ} فعلة من الحط كالجلسة وهي خبر مبتدأ محذوف أي مسألتنا حطة أو أمرك حطة والأصل النصب وقد قرئ به بمعنى حط عنا ذنوبنا حطة وإنما رفعت لتعطي معنى الثبات وقيل أمرنا حطة أي أن نحط في هذه القرية ونستقر فيها وعن على رضى الله عنه هو بسم الله الرحمن الرحيم وعن عكرمة هو لا إله إلا الله {نَّغْفِرْ لَكُمْ خطاياكم} جمع خطيئة وهي الذنب يغفر مدني تغفر شامي {وَسَنَزِيدُ المحسنين} أي من كان محسناً منكم

{ وَإِذْ قُلْنَا } “Hani demiştik” Tîh çölünden çıktıklarında onlara [demiştik]: { ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ } “Şu şehre girin” yani Beytü'l-Makdis'e veya Eriha'ya. Karye (قَرْيَة), insanları bir araya getirdiği için 'kareytü' (topladım) kökünden toplanılan yer demektir; Tîh çölünden sonra oraya girmeleri emredildi. { فَكُلُوا مِنْهَا } “Orada yiyin” o şehrin yiyeceğinden ve meyvelerinden [yiyin], { حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا } “dilediğiniz yerden bol bol” genişçe [yiyin]. { وَادْخُلُوا الْبَابَ } “kapıdan girin” şehrin kapısından veya namaz kıldıkları kubbenin kapısından [girin]. Onlar Mûsâ aleyhisselâm'ın sağlığında Beytü'l-Makdis'e girmediler; ancak onun sağlığında kapıya girdiler, Beytü'l-Makdis'e ise onun vefatından sonra girdiler. { سُجَّدًا } “secde ederek” bu kelime hâldir (durum bildirir) ve sâcid (secde eden) kelimesinin çoğuludur. Kapıya vardıklarında Allah Teâlâ'ya şükretmek ve O'na karşı tevazu göstermek için secde etmekle emrolundular. { وَقُولُوا حِطَّةٌ } “ve 'Hıtta' deyin” [Hıtta (حِطَّة)], 'celse' (oturuş) gibi 'hıtt' (indirme/dökme) kökünden 'fi'leh' veznindedir. Hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'Talebimiz bağışlanmadır (حِطَّةٌ)' yahut 'Emrin bağışlanmadır (حِطَّةٌ)' demektir. Aslı mensup (üstünlü) olmasıdır ve 'Günahlarımızı üzerimizden büsbütün dök (حِطَّةً)' manasında bu şekilde de okunmuştur. Sabitlik ve süreklilik manası ifade etmesi için merfû (ötreli) kılınmıştır. 'İşimiz bu beldeye inip yerleşmektir' manasında 'Emrimiz hıttadır' denildiği de söylenmiştir. Ali radıyallâhu anh'tan bunun 'Bismillâhirrahmânirrahîm', İkrime'den ise 'Lâ ilâhe illallâh' olduğu rivayet edilmiştir. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ } “hatalarınızı bağışlayalım” [Hatâyâ (خَطَايَا)], günah demek olan hatîenin çoğuludur. Medine kıraatinde { يُغْفَرْ } (bağışlansın), Şam kıraatinde { تُغْفَرْ } (bağışlansın) şeklinde okunmuştur. { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerin mükâfatını ise daha da artıracağız” yani sizden kim ihsan sahibi (iyi kimse) idiyse,

كانت تلك الكلمة سبباً في زيادة ثوابه ومن كان مسيئا كانت له توب ومغفرة

bu kelime onun mükâfatının artmasına vesile olurdu; kim de günahkâr idiyse bu onun için bir tövbe ve bağışlanma olurdu.

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)

{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “Fakat zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten bir azap indirdik.” (59)

{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ قَوْلاً غَيْرَ الذي قِيلَ لَهُمْ} فيه حذف وتقديره فبدل الذين ظلموا بالذي قيل لهم قولاً غير الذي قيل لهم فبدل يتعدى إلى مفعول واحد بنفسه وإلى آخر بالباء فالذي مع الباء متروك والذي بغير باء موجود يعني وضعوا مكان حطة قولاً غيرها أي أمروا بقول معناه التوبة والاستغفار

{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Fakat zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler” ifadesinde bir hazif vardır; takdiri: 'Zulmedenler kendilerine söylenen sözü, kendilerine söylenenden başka bir sözle değiştirdiler' şeklindedir. Zira 'beddele' fiili bir mef‘ûle bizzat (doğrudan), diğerine ise bâ harfiyle geçişli olur. Bâ harfiyle gelen terk edilen, harfsiz gelen ise ortaya konan şeydir. Yani 'Hıtta' sözünün yerine başka bir söz koydular. Başka bir deyişle manası tövbe ve istiğfar olan bir söz söylemekle emrolunmuşlardı,

البقرة (٥٩ _ ٦١)

Bakara (59-61)

فخالفوه إلى قول ليس معناه معنى ما أمروا به ولم يمتثلوا أمر الله وقيل قالوا مكان حطة حنطة وقيل قالوا بالنبطية حطا سمقاثا أي حنطة حمراء استهزاء منهم بما قيل لهم وعدولاً عن طلب ما عند الله إلى طلب ما يشتهون من أعراض الدنيا {فَأَنزَلْنَا عَلَى الذين ظَلَمُواْ رِجْزًا} عذاباً وفي تكرير الذين ظلموا زيادة في تقبيح امرهم وإيزان بإنزال الرجز عليهم لظملهم {مِّنَ السماء} صفة لرجز {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} بسبب فسقهم روي أنه مات منهم في ساعة بالطاعون أربعة وعشرون ألفاً وقيل سبعون ألفا

fakat emredildikleri şeyin manasını taşımayan bir söze yönelerek muhalefet ettiler ve Allah'ın emrine uymadılar. 'Hıtta' yerine 'Hınta' (buğday) dedikleri söylenmiştir. Kendilerine söylenenle alay etmek ve Allah katındakini istemeyi bırakıp arzuladıkları dünya metaına yönelmek maksadıyla Nabatîce 'Hıtta semkâsâ' yani 'kızıl buğday' dedikleri de söylenmiştir. { فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا } “Biz de o zulmedenlerin üzerine bir azap indirdik” [ifadesindeki ricz (رِجْز)] azap demektir. 'Zulmedenler' ifadesinin tekrar edilmesinde onların durumunu daha da çirkinleştirme ve zulümleri sebebiyle üzerlerine azap indirildiğini bildirme manası vardır. { مِنَ السَّمَاءِ } “gökten” ricz kelimesinin sıfatıdır. { بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle” fasıklıkları yüzünden [indirdik]. Rivayet edildiğine göre onlardan bir saat içinde veba hastalığından yirmi dört bin kişi, bir rivayete göre ise yetmiş bin kişi ölmüştür.

وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)

{ وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti de biz: 'Asanla taşa vur' demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her kabile içeceği yeri bilmişti. 'Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın' (demiştik).” (60)

{وَإِذِ استسقى موسى لِقَوْمِهِ} موضع إذ نصب كأنه قيل واذكروا إذا استسقى أي استدعي أن يسقي قومه {فَقُلْنَا اضرب بّعَصَاكَ الحجر} عطشوا في التيه فدعا لهم موسى بالسقيا فقيل له اضرب بعصاك الحجر واللام للعهد والإشارة إلى حجر معلوم فقد روي أنه حجر طوري حمله معه وكان مربعاً له أربعة أوجه كانت تنبع من كل وجه ثلاث أعين لكل سبط عين وكانوا ستمائة ألف وسعة المعسكر إثنا عشر ميلاً أو للجنس أى اضرب الشئ الذي يقال له الحجر وهذا أظهر في الحجة وأبين في القدرة {فانفجرت} الفاء متعلقة بمحذوف أي فضرب فانفجرت أي سالت بكثرة أو فإن ضربت فقد انفرجت وهي على هذا فاء فصيحة لا تقع إلا في كلام بليغ {مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عينا} على عدد الأسباط وقرئ بكسر الشين وفتحها وهما لغتان وعيناً تمييز {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} كل سبط {مَّشْرَبَهُمْ} عينهم التي

{ وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti” { إِذْ } kelimesinin mahalli mensuptur; sanki 'Kavmine su verilmesini talep ettiği zamanı hatırlayın' denilmiştir. { فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ } “biz de: 'Asanla taşa vur' demiştik” Tîh çölünde susadılar; bunun üzerine Mûsâ onlar için su duası etti, ona da 'Asanla taşa vur' denildi. Baştaki lâm ahid içindir ve bilinen muayyen bir taşa işarettir. Zira rivayet edildiğine göre bu, Tûr dağından yanında taşıdığı dört köşeli bir taştı; her yüzünden üç pınar kaynardı ve her bir oymağa (sıbta) bir pınar düşerdi. Onlar altı yüz bin kişiydiler ve ordugâhın genişliği on iki mildi. Yahut lâm cins içindir; yani 'Taş denilen cinsten bir şeye vur' demektir. Bu [ikinci görüş], hüccet bakımından daha belirgin, kudret bakımından daha açıktır. { فَانْفَجَرَتْ } “Bunun üzerine fışkırdı” fâ harfi hazfedilmiş bir cümleye bağlıdır; yani 'Vurdu ve fışkırdı/bolca aktı' demektir. Yahut 'Eğer vurursan mutlaka yarılıp fışkırır' takdirindedir; bu takdire göre ise fasîha fâsıdır ve sadece beliğ sözlerde yer alır. { مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا } “ondan on iki pınar” kabilelerin sayısı kadardır. Şîn harfinin kesresiyle ve fethasıyla okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. { عَيْنًا } kelimesi temyizdir. { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ } “Her insan/topluluk bilmişti” her sıbt/oymak bilmişti, { مَشْرَبَهُمْ } “içeceği yeri” kendisinden su içecekleri pınarı [bilmişti].

يشربون منها وقلنا لهم {كُلُواْ} من المن والسلوى {واشربوا} من ماء العيون {مِن رّزْقِ الله} أي الكل مما رزقكم الله {وَلاَ تَعْثَوْاْ فِي الأرض} لا تفسدوا فيها والعيث أشد الفساد {مُفْسِدِينَ} حال مؤكدة أي لا تتمادوا في الفساد في حال فسادكم لأنهم كانوا متمادين فيه

Onlara: { كُلُوا } “Yiyin” kudret helvasından ve bıldırcından [yiyin], { وَاشْرَبُوا } “ve için” pınarların suyundan [için], { مِنْ رِزْقِ اللَّهِ } “Allah'ın rızkından” yani hepsi Allah'ın size rızık olarak verdiğindendir, dedik. { وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” orada fesat çıkarmayın. Ays (عيث) fesadın en şiddetlisidir. { مُفْسِدِينَ } “karışıklık çıkararak” tekit edici bir hâldir; yani 'Fesat çıkarmakta olduğunuz halde fesada devam etmeyin' demektir, zira onlar fesatta ısrarcıydılar.

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız; bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından (veya buğdayından), mercimeğinden ve soğanından çıkarsın' demiştiniz. O da: 'Daha hayırlı olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir şehre inin; şüphesiz orada istediğiniz şeyler vardır' demişti. Onların üzerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'ın gazabına uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüydü.” (61)

{وإذ قلتم يا موسى لَن نَّصْبِرَ على طَعَامٍ واحد} هو ما رزقوا في التيه من المن والسلوى وإنما قالوا على طعام واحد وهما طعامان لأنهم أرادوا بالواحد ما لا يتبدل ولو كان على مائدة الرجل ألوان عدة يداوم عليها كل يوم لا يبدلها يقال لا يأكل فلان إلا طعاماً واحداً ويراد بالوحدة نفي التبدل والاختلاف أو أرادوا أنهما ضرب واحد لأنهما معا من طعام أهل التلذد والتترف وكانوا من أهل الزراعات فأرادوا ما ألفوا من البقول والحبوب وغير ذلك {فادع لَنَا ربك} سله

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayız' demiştiniz” o [yiyecek], Tîh çölünde kendilerine rızık olarak verilen kudret helvası ve bıldırcındır. İki ayrı yiyecek oldukları halde 'tek bir yiyecek' demelerinin sebebi, 'tek' ile değişmeyen şeyi kastetmiş olmalarıdır. Nitekim bir kimsenin sofrasında her gün düzenli olarak yediği ve hiç değiştirmediği birkaç çeşit yemek bulunsa 'Filanca tek bir yemekten başkasını yemiyor' denilir ve teklik ile değişmemezlik ve başkalaşmama kastedilir. Yahut ikisinin aynı türden olduğunu kastetmişlerdir; çünkü ikisi de refah ve lezzet ehlinin yiyeceğidir. Onlar ise tarım ehli idiler, bu sebeple alışık oldukları sebzeleri, tahılları ve benzeri şeyleri istediler. { فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ } “bizim için Rabbine dua et” O'ndan iste,

البقرة (٦٠)

Bakara (60)

وقل له أخرج لنا {يُخْرِجْ لَنَا} يظهر لنا ويوجد {مِمَّا تُنبِتُ الأرض مِن بَقْلِهَا} هو ما أنبتته الأرض من الخضر والمراد به أطايب البقول كالنعناع والكرفس والكراث ونحوهما مما يأكل الناس {وَقِثَّآئِهَا} يعني الخيار {وَفُومِهَا} هو الحنطة أو الثوم لقراءة ابن مسعود وثومها {وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الذي هُوَ أدنى} أقرب منزلة وأدون مقداراً والدنو والقرب يعبر بهما عن قلة المقدار {بالذي هُوَ خَيْرٌ} أرفع وأجل {اهبطوا مِصْرًا} من الأمصار أي انحدروا إليه من التيه وبلاد التيه ما بين بيت المقدس إلى قنّسرين وهي اثنا عشر فرسخاً في ثمانية فراسخ أو مصر فرعون وإنما صرفه مع وجود السببين وهما التأنيث والتعريف لإرادة البلد أو لسكون وسطه كنوح ولوط وفيهما العجمة والتعريف {فَإِنَّ لَكُم} فيها {مَّا سَأَلْتُمْ} أي فإن الذي سألتم يكون في الأمصار لا في التيه {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذلة والمسكنة} أي الهوان والفقر يعني جعلت الذلة محيطة بهم

ve O'na bizim için çıkarsın de. { يُخْرِجْ لَنَا } “bize çıkarsın” bizim için var edip ortaya çıkarsın. { مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا } “yerin bitirdiği sebzesinden” yerin bitirdiği yeşilliklerdir; bununla nane, kereviz, pırasa gibi insanların yediği sebzelerin en lezzetlileri kastedilir. { وَقِثَّائِهَا } “ve acurundan” yani hıyarından, { وَفُومِهَا } “ve sarımsağından (veya buğdayından)” bu buğdaydır yahut İbn Mes'ûd'un { وَثُومِهَا } okuyuşuna göre sarımsaktır, { وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى } “mercimeğinden ve soğanından [çıkarsın]. O da: 'Daha aşağı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz?' dedi” mertebece daha yakın ve kıymetçe daha değersiz olanı [mı istiyorsunuz?]. Dünüv ve kurb (yakınlık), kıymetin azlığını ifade etmek için kullanılır. { بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ } “daha hayırlı olanla” daha yüce ve daha değerli olanla. { اهْبِطُوا مِصْرًا } “Bir şehre inin” şehirlerden birine [inin]; yani Tîh çölünden oraya inin. Tîh beldesi Beytü'l-Makdis ile Kınnesrîn arasındadır ve on iki fersaha sekiz fersahlık bir alandır. Yahut [kastedilen] Firavun'un Mısır'ıdır; [Mısır kelimesi özel isim olarak alındığında] müenneslik ve marifelik (belirlilik) gibi iki sebep bulunmasına rağmen tenvinli okunması, şehrin kastedilmiş olmasından yahut Nûh ve Lût kelimelerinde olduğu gibi yabancı kökenli ve marife olmalarına rağmen ortasının sakin olmasından dolayıdır. { فَإِنَّ لَكُمْ } “şüphesiz sizin için vardır” orada [vardır], { مَا سَأَلْتُمْ } “istediğiniz şeyler” yani istediğiniz şeyler Tîh çölünde değil, ancak şehirlerde bulunur. { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } “Onların üzerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu” yani zillet ve fakirlik [vuruldu]. Zilletin onları çepeçevre kuşattığı kastolunmaktadır,

مشتملة عليهم فهم فيها كما يكون في القبة من ضربت عليه أو ألصقت بهم حتى لزمتهم ضربة لازب كما يضرب الطين على الحائط فيلزمه فاليهود صاغرون أذلاء أهل مسكنة وفقر إما على الحقيقة وإما لتصاغرهم وتفاقرهم خيفة أن تضاعف عليهم الجزية عليهم الذلة حمزة وعلي وكذا كل ما كان قبل الهاء ياء ساكنة وبكسر الهاء والميم أبو عمرو وبكسر الهاء وضم الميم غيرهم {وباؤوا بِغَضَبٍ مِّنَ الله} من قولك باء فلان بفلان إذا كان حقيقيا بأن يقتل به لمساواته له أي صاروا أحقاء بغضبه وعن الكسائي حفوا {ذلك} إشارة إلى ما تقدم من ضرب الذلة والمسكنة والخلاقة بالغضب {بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله وَيَقْتُلُونَ النبيين} بالهمزة نافع وكذا بابه أي ذلك بسبب كفرهم وقتلهم الأنبياء وقد قتلت اليهود شعياء وزكريا ويحيا صلوات الله عليهم والنبي من النبإ لأنه يخبر عن الله تعالى فعيل بمعنى مفِعل أو بمعنى مفعَل أو من نبا أي ارتفع والنبوة المكان المرتفع {بِغَيْرِ الحق} عندهم أيضا فإنهم لو أنصفوا لم يذكورا شيئاً يستحقون به القتل عندهم في التوراة وهو في محل النصب على الحال من الضمير في يقتلون أي يقتلونهم مبطلين {ذلك} تكرار للإشارة {بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} بسبب ارتكابهم أنواع المعاصي واعتدائهم حدود الله في كل شيء مع كفرهم بآيات الله وقتلهم الأنبياء وقيل هو اعتداؤهم

onları bürümüştür; nitekim kubbe kime kurulduysa onun içinde kalır. Yahut çamurun duvara yapışıp kaldığı gibi üzerlerine yapıştırılıp ayrılmaz bir hâle getirilmiştir. Bu sebeple Yahudiler hakir, zelil, düşkün ve fakir kimselerdir; bu ya gerçekten böyledir yahut cizyenin katlanarak artırılması korkusuyla kendilerini hakir ve yoksul göstermelerinden dolayıdır. Hamza ve Ali 'aleyhimü'z-zilleh' okumuştur; hâ harfinden önce sakin yâ bulunan her yerde böyledir. Ebû Amr hâ ve mîm harflerinin kesresiyle, diğerleri ise hâ'nın kesresi ve mîm'in zammesiyle okumuştur. { وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “ve Allah'ın gazabına uğradılar” bu, birbirine denk iki kişiden birinin diğeri yerine öldürülmeyi hak etmesi durumunda kullanılan 'Filanca filancaya karşılık oldu' sözünden gelir; yani O'nun gazabını hak ettiler demektir. Kisâî'den ise 'döndüler' anlamında olduğu rivayet edilmiştir. { ذَلِكَ } “Bu” daha önce geçen zillet ve yoksulluğun vurulmasına ve gazaba uğramaya işarettir. { بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ } “onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyleydi” Nâfi hemze ile okumuştur, onun kuralı böyledir. Yani bu, onların inkârları ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyledir. Nitekim Yahudiler İşaya, Zekeriyyâ ve Yahyâ'yı (Allah'ın salâtları üzerlerine olsun) öldürmüşlerdir. Nebî (نَبِيّ) kelimesi 'nebe' (haber) kökünden gelir; zira o, Allah Teâlâ'dan haber verir. Bu durumda 'müf'il' veya 'müf'al' manasında 'faîl' veznindedir. Yahut yükseldi manasındaki 'nebâ' kökündendir; 'nebve' yüksek yer demektir. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” kendi inançlarına göre de [haksız yere]; çünkü insaflı davransalar, Tevrat'ta onların öldürülmesini haklı çıkaracak hiçbir şey bulamazlardı. Bu kelime { يَقْتُلُونَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansuptur; yani haksız ve bâtıl bir halde onları öldürüyorlardı. { ذَلِكَ } “Bu” işaretin tekrarıdır. { بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ } “onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüydü” Allah'ın ayetlerini inkâr edip peygamberleri öldürmekle beraber her konuda türlü türlü günahlar işlemeleri ve Allah'ın sınırlarını aşmaları sebebiyleydi. Bunun, cumartesi günündeki haddi aşmaları olduğu da söylenmiştir.

في السبت ويجوز أن يشار بذلك إلى الكفر وقتل الأنبياء على معنى أن ذلك بسبب عصيانهم واعتدائهم لأنهم انهمكوا فهما وغلوا حتى قست قلوبهم فجسروا على جحود

{ ذَلِكَ } ile küfre ve peygamberleri öldürmeye işaret edilmesi de caizdir; manası: 'Bu, onların isyanları ve haddi aşmaları sebebiyledir' şeklinde olur; çünkü bu iki şeye dalıp aşırı gittiler, neticede kalpleri katılaştı ve ayetleri inkâr etmeye,

البقرة (٦١ _ ٦٥)

Bakara (61-65)

الآيات وقتلهم الأنبياء أو ذلك الكفر والقتل مع ما عصوا

peygamberleri öldürmeye cüret ettiler; yahut o küfür ve katl işledikleri günahlarla birliktedir.

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden de kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (62)

{إن الذين آمنوا} بألسنتهم من غير مواطأة القلوب وهم المنافقون {والذين هادوا} تهودا يقال هاد يهود وتهود إذا دخل في اليهودية وهو

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” kalpleriyle uyuşmaksızın dilleriyle [iman edenler] ki bunlar münafıklardır. { وَالَّذِينَ هَادُوا } “ve Yahudilerden” Yahudileşenler. Bir kimse Yahudiliğe girdiğinde 'hâde yehûdü' (هَادَ يَهُودُ) ve 'tehevvede' (تَهَوَّدَ) denir. O kimseye

هائد والجمع هود {والنصارى} جمع نصران كندمان وندامى يقال رجل نصران وامرأة نصرانة والياء في نصراني للمبالغة كالتي في احمرى سموا نصارى لأنهم نصورا المسيح {والصابئين} الخارجين من دين مشهور إلى غيره من صبأ إذا خرج من الدين وهم قوم عدلوا عن دين اليهودية والنصرانية وعبدوا الملائكة وقيل هم يقرءون الزبور {من آمن بالله واليوم الآخر} من هؤلاء الكفرة إيماناً خالصاً {وَعَمِلَ صالحا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ} ثوابهم {عِندَ رَبِّهِمْ} في الآخرة {وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} ومحل من آمن الرفع إن جعلته مبتدأ خبره فلهم أجرهم والنصب إن جعلته بدلاً من اسم إن والمعطوف عليه فخبر إن في الوجه الأول الجملة كما هي وفي الثاني فلهم والفاء لتضمن من معنى الشرط

hâid (هَائِد), çoğuluna ise hûd (هُود) denir. { وَالنَّصَارَى } “ve Hristiyanlardan” nedmân ve nedâmâ gibi nasrân kelimesinin çoğuludur. Erkek için racülün nasrân, kadın için imraetün nasrâne denir. Nasrânî kelimesindeki yâ, ahmârî kelimesindeki gibi mübalağa içindir. Mesih'e yardım ettikleri için kendilerine nasârâ denilmiştir. { وَالصَّابِئِينَ } “ve Sâbiîlerden” meşhur bir dinden başka bir dine çıkanlardır; dinden çıktığında kullanılan 'sabe-e' (صَبَأَ) kökünden gelir. Bunlar Yahudilik ve Hristiyanlık dininden ayrılıp meleklere tapan bir topluluktur. Zebur'u okudukları da söylenmiştir. { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “kim Allah'a ve ahiret gününe inanırsa” bu kâfirlerden kim ihlaslı bir şekilde iman eder, { وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “ve salih amel işlerse, onların mükâfatları vardır” sevapları [vardır], { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” ahirette, { وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir”. { مَنْ آمَنَ } ifadesinin iraptaki mahalli, şayet mübteda kabul edilirse -ki bu durumda haberi { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } olur- merfûdur; inne'nin isminden ve ona matuf olanlardan bedel kılınırsa mensuptur. Birinci ihtimale göre inne'nin haberi cümlenin kendisidir, ikinciye göre ise { فَلَهُمْ } kısmıdır. Fâ harfi ise { مَنْ } kelimesinin şart manası taşımasından ötürü gelmiştir.

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣)

{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz şeyi sımsıkı tutun ve içindekileri hatırda tutun ki sakınasınız' (demiştik).” (63)

{وإذ أخذنا ميثاقكم} بقبول ما التوراة {وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطور} أي الجبل حتى قبلتم وأعطيتم الميثاق وذلك أن موسى ﵇ جاءهم بالألواح فرأوا ما فيها من الآصار والتكاليف الشاقة فكبرت عليهم وأبوا قبولها فأمر الله تعالى جبريل ﵇ فقلع الطور من أصله ورفعه فظلله فوقهم وقال لهم موسى إن قبلتم وإلا ألقي عليكم حتى قبلوا وقلنا لكم {خذوا ما آتيناكم} من الكتاب أي التوراة {بِقُوَّةٍ} بجدٍ وعزيمة {واذكروا مَا فِيهِ} واحفظوا ما في الكتاب وادرسوه ولا تنسون ولا تغفلوا عنه {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} رجاء منكم أن تكونوا متقين

{ وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ } “Hani sizden kesin söz almıştık” Tevrat'ta olanları kabul edeceğinize dair, { وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ } “Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık” yani siz kabul edip söz verinceye kadar dağı üzerinize kaldırmıştık. Şöyle ki: Mûsâ aleyhisselâm onlara levhaları getirdiğinde, levhalardaki ağır hükümleri ve meşakkatli mükellefiyetleri görüp bunu gözlerinde büyüttüler ve kabul etmekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ Cibrîl aleyhisselâm'a emretti; o da Tûr dağını kökünden söküp kaldırdı ve üzerlerine bir gölgelik gibi tuttu. Mûsâ onlara: 'Kabul ederseniz ne âlâ, yoksa üzerinize bırakılacaktır' dedi ve nihayet kabul ettiler. Biz de size: { خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ } “Size verdiğimiz şeyi tutun” kitaptan yani Tevrat'tan [verdiğimizi tutun], { بِقُوَّةٍ } “sımsıkı” ciddiyetle ve azimle, { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “ve içindekileri hatırda tutun” kitaptakileri hıfzedin, inceleyin, onu unutmayın ve ondan gafil olmayın, { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “ki sakınasınız” takva sahibi olmanız umuduyla [demiştik].

ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٦٤)

{ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Sonra bunun ardından yine yüz çevirdiniz. Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.” (64)

{ثمّ تولّيتم} ثم أعرضتم عن الميثاق والوفاء به {مِن بَعْدِ ذلك} من بعد القبول {فَلَوْلاَ فَضْلُ الله عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ} بتأخير العذاب عنك أو

{ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” sonra ahitten ve ona vefa göstermekten yüz çevirdiniz, { مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ } “bunun ardından” kabul ettikten sonra. { فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı” azabı sizden ertelemesi yahut

بتوفيقكم للتوبة {لَكُنتُم مّنَ الخاسرين} الهالكين فى العذاب

sizi tövbeye muvaffak kılması olmasaydı, { لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz” azap içinde helak olanlardan [olurdunuz].

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (٦٥)

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz. Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik.” (65)

{وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ} عرفتم فيتعدى إلى مفعول واحد {الذين اعتدوا مِنكُمْ فِي السبت} هو مصدر سبتت اليهود إذا عظمت يوم السبت وقد اعتدوا فيه أى جاوزوا ماحدلهم فيه من التجرد للعبادة وتعظيمه واشتغلوا بالصيد وذلك أن الله تعالى نهاهم أن يصيدوا في السبت ثم ابتلاهم فما كان يبقى حوت في البحر إلا أخرج خرطومه يوم السبت فإذا مضى تفرقت فحفورا حياضاً عند البحر وشرعوا إليها الجداول فكانت الحيتان تدخلها يوم السبت لأمنها من الصيد فكانوا يسدون مشارعها من

{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } “Andolsun bildiniz” tanıdınız; bu sebeple tek mef‘ûl alır. { الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } “içinizden cumartesi gününde haddi aşanları”. Sebt (سَبْت), Yahudilerin cumartesi gününe tazim göstermesi manasındaki 'sebetet' fiilinin masdarıdır. Onlar o günde haddi aştılar; yani o gün kendilerine belirlenen ibadete çekilme ve o güne saygı gösterme sınırını aşıp balık avlamakla meşgul oldular. Şöyle ki: Allah Teâlâ onlara cumartesi günü balık avlamayı yasaklamış, sonra da onları imtihan etmişti; öyle ki cumartesi günü denizdeki hiçbir balık kalmaz, burnunu sudan çıkarırdı; cumartesi geçince ise dağılırlardı. Bunun üzerine denizin kenarında havuzlar kazıp oraya kanallar açtılar; balıklar avlanma korkusu olmadığından cumartesi günü oraya girerdi. Onlar da

البقرة (٦٥ _ ٦٨)

Bakara (65-68)

البحر فيصطادونها يوم الأحد فذلك الحبس في الحياض هو اعتداؤهم {فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ} بتكويننا إياكم {قِرَدَةً خاسئين} خبر كان أي كونوا جامعين بين القردية والخسوء وهو الصغار والطرد

denizden gelen kanalların ağzını kapatır ve pazar günü balıkları avlarlardı. İşte balıkları havuzlarda hapsetmeleri onların haddi aşmasıydı. { فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا } “Biz de onlara: '...olun!' dedik” sizi yaratmamız ve dönüştürmemizle, { قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “aşağılık maymunlar”. Kâne'nin haberidir; yani maymunluk ile alçaklık ve kovulmuşluk demek olan 'has' vasfını kendinizde toplayın.

فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)

{ فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “Biz bunu, hem önündekilere ve arkasındakilere bir ibret cezası hem de takva sahiplerine bir öğüt kıldık.” (66)

{فجعلناها} يعنى المسخة {نكالا} عبرة تنكل من اعتبربها أى تمنعه {لّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا} لما قبلها {وَمَا خلفها} وما بعدها من الأمم والقرود لأن مسختهم ذكرت في كتب الأولين فاعتبروا بها واعتبر بها من بلغتهم من الآخرين {وَمَوْعِظَةً لّلْمُتَّقِينَ} الذين نهوهم عن الاعتداء من صالحي قومهم أو لكل متقٍ سمعها

{ فَجَعَلْنَاهَا } “Biz bunu kıldık” yani bu mesh (maymuna dönüştürme) cezasını [kıldık], { نَكَالًا } “bir ibret cezası” ibret alanı meneden, vazgeçiren bir ibret vesilesi [kıldık], { لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا } “önündekilere” kendinden öncekilere, { وَمَا خَلْفَهَا } “ve arkasındakilere” kendisinden sonraki ümmetlere ve asırlara. Çünkü onların maymuna dönüştürülüşü öncekilerin kitaplarında zikredilmiş ve bundan ibret almışlardır; sonrakilerden kendilerine bu haber ulaşanlar da ibret almıştır. { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve takva sahiplerine bir öğüt” kavimlerinden onları haddi aşmaktan nehyeden salih kimselere yahut bunu işiten her takva sahibine.

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٦٧)

{ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Şüphesiz Allah bir sığır kesmenizi emrediyor' demişti. Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler. O da: 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi.” (67)

{وَإِذْ قَالَ موسى لِقَوْمِهِ} أي واذكروا إذ قال موسى وهو معطوف على نعمتي في قوله اذكروا نعمتى التى أنعمت عليكم كأنه قال اذكروا ذاك واذكروا إذ قال موسى وكذلك هذا في الظروف التي مضت أي اذكروا نعمتي واذكروا وقت إنجائنا إياكم واذكروا وقت فرقنا واذكروا نعمتي واذكروا وقت استسقاء موسى ربه لقومه والظروف التي تأتي إلى قوله وإذ ابتلى إبرااهيم ربه {إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن} أي بأن

{ وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmine demişti” yani Mûsâ'nın dediği zamanı hatırlayın. Bu, { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size verdiğim nimetimi hatırlayın” ayetindeki { نِعْمَتِي } kelimesine matuftur; sanki 'Şunu hatırlayın ve Mûsâ'nın dediği vakti de hatırlayın' denilmiştir. Geçmişteki zaman zarflarında da böyledir; yani nimetimi hatırlayın, sizi kurtardığımız vakti hatırlayın, denizi yardığımız vakti hatırlayın, nimetimi hatırlayın ve Mûsâ'nın kavmi için Rabbinden su istediği vakti hatırlayın demektir. Gelecek zarflar da { وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ } “Hani Rabbi İbrâhim'i imtihan etmişti” ayetine kadar böyledir. { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ } “Şüphesiz Allah ... emrediyor” yani emrediyor ki,

{تَذْبَحُواْ بَقَرَةً} قال المفسرون أول القصة مؤخر في التلاوة وهو قوله تعالى {وإذ قتلتم نفساً فادارأتم فيها} وذلك أن رجلاً موسرا اسمه عاميل قتله بنوعمه ليرثوه وطرحوه على باب مدينة ثم جاءوا يطالبون بديته فأمرهم الله أن يذبحوابقرة ويضربوه ببعضها ليحيا فيخبرهم بقاتله / قَالُواْ أَتَتَّخِذُنَا هزؤا / أتجعلنا مكان هزء أو أهل هزء أو الهزء نفسه لفرط الاستهزاء هزأً بسكون الزاي والهمزة حمزة وبضمتين والواو حفص غيرهما بالتثقيل والهمزة {قال أعوذ بالله} اليعاذ واللياذ من وادٍ واحد {أَنْ أَكُونَ مِنَ الجاهلين} لأن الهزء في مثل هذا من باب الجهل والسفه وفيه تعريض بهم أي أنتم جاهلون حيث نسبتموني إلى الاستهزاء

{ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “bir sığır kesmenizi”. Müfessirler dediler ki: Kıssanın başı tilavette sonraya bırakılmıştır, o da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا } “Hani siz bir adam öldürmüş ve bu hususta birbirinizle çekişmiştiniz” ayetidir. Olay şudur: Âmîl adında zengin bir adam vardı; mirasına konmak için amcasının oğulları onu öldürdüler ve bir şehrin kapısının önüne attılar. Sonra da gelip diyetini talep ettiler. Bunun üzerine Allah, bir sığır kesmelerini ve onun bir parçasıyla öldürülen kişiye vurmalarını emretti ki dirilip katilini haber versin. { قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا } “Onlar: 'Bizimle alay mı ediyorsun?' dediler” bizi bir alay konusu yahut alay ehli mi yapıyorsun, yoksa aşırı alay sebebiyle bizzat alayın kendisi mi kılıyorsun? Hamza zâ harfinin ve hemzenin sükûnuyla 'hüz'en' (هُزْءًا), Hafs iki zamme ve vâv ile 'hüzüven' (هُزُوًا), diğerleri ise şeddeli (zammeli) ve hemzeyle okumuştur. { قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ } “O da: '...Allah'a sığınırım' dedi”. İyâz (عِيَاذ) ve liyâz (لِيَاذ) aynı vadidendir (aynı kök ve manadadır). { أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan [Allah'a sığınırım]” çünkü böylesi bir durumda alay etmek cehalet ve akılsızlıktandır. Bunda onlara üstü kapalı bir dokundurma vardır; yani 'Beni alay etmekle itham etmekle asıl cahil sizsiniz' demektir.

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨)

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler. O: 'Allah onun ne yaşlı ne de çok genç, ikisi ortası dinç bir sığır olduğunu söylüyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın' dedi.” (68)

{قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هِىَ} سؤال عن حالها وصفتها لأنهم كانوا عاملين بماهيتا لأن ما وإن كانت سؤالاً عن الجنس وكيف عن الوصف ولكن قد تقع ما موقع كيف وذلك أنهم تعجبوا من بقرة ميتة يضرب ببعضها ميت فيحيا فسألوا عن صفة تلك البقرة العجيبة الشأن وما هي خبر ومبتدأ {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ فَارِضٌ} مسنة وسميت فارضاً لأنها فرضت سنها أى قطعتها وبلغت آخر ها وارتفع فارض لأنه صفة لبقرة وقوله {وَلاَ بِكْرٌ} فتية عطف عليه {عَوَانٌ} نصف {بَيْنَ ذلك} بين الفارض والبكر ولم يقل بين ذينك مع أن بين يقتضي شيئين فصاعداً لأنه أراد بين هذا المذكور وقد يجري الضمير مجرى اسم الإشارة في هذا قال أبو عبيدة قلت لرؤية فى قوله

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler”. Bu, onun durumunu ve vasfını sormaktır; zira onlar onun mahiyetini biliyorlardı. 'Mâ' (ما) edatı cins sormak, 'keyfe' (كَيْفَ) ise vasıf sormak için olsa da bazen 'mâ', 'keyfe' yerine gelebilir. Zira onlar ölü bir sığırın bir parçasının bir ölüye vurulup onun dirilmesine şaşırdılar da bu şaşırtıcı durumdaki sığırın vasfını sordular. { مَا هِيَ } ifadesi haber ve mübtedadır. { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ } “O: 'Allah onun ne yaşlı... bir sığır olduğunu söylüyor' dedi” yani yaşlı değildir. Yaşını kestiği, yani sonuna ulaştığı için yaşlı hayvana 'fârız' (فَارِض) denilmiştir. { فَارِضٌ } kelimesi { بَقَرَةٌ } için sıfat olduğundan merfûdur. { وَلَا بِكْرٌ } “ne de çok genç” genç de değildir; fârız üzerine matuftur. { عَوَانٌ } “ikisi ortası dinç” orta yaşlıdır. { بَيْنَ ذَلِكَ } “bunun arasında” fârız ile bikr arasındadır. 'Beyne' kelimesi iki veya daha fazla şeyi gerektirdiği halde 'beyne zeynike' (bu ikisi arasında) demeyip 'beyne zâlike' (bunun arasında) demesi, bu zikredilen şeyi kastetmiş olmasındandır. Nitekim bu gibi yerlerde zamir işaret ismi yerine geçebilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Ru'be'nin şu sözü hakkında:

البقرة (٦٨ _ ٧١)

Bakara (68-71)

... فيها خطوط من سواد وبلق ... كأنه في الجلد توليع البهق ...

... Onda siyah ve alaca çizgiler vardır ... Sanki derideki alaca hastalığının yayılması gibidir ...

إن أردت الخطوط فقل كأنها وإن أردت السواد والبلق فقل كأنهما

Ona: 'Çizgileri kastediyorsan 'ke-ennehâ' de, siyah ve alacayı kastediyorsan 'ke-ennehümâ' de' dedim.

فقال أردت كأن ذاك {فافعلوا مَا تُؤْمَرونَ} أي تؤمرونه بمعنى تؤمرون به أو أمركم بمعنى مأموركم تسمية للمفعول بالمصدر كضرب الأمير

O da: 'Sanki şu zikredilen şey gibidir manasını kastettim' dedi. { فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ } “Artık emrolunduğunuz şeyi yapın” yani 'size emredilen şeyi yapın' veya 'emrinizi yerine getirin' demektir ki bu da 'emîrin vurması' (darp) terkibinde olduğu gibi mef‘ûlün masdar ile isimlendirilmesidir.

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩)

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler. O: 'Allah onun, bakanların içini açan parlak sarı bir sığır olduğunu söylüyor' dedi.” (69)

{قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما لَوْنُهَا} موضع ما رفع لأن معناه الاستفهام تقديره ادع لنا ربك يبين لنا أي شيء لونها {قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا} الفقوع أشد ما يكون من الصفرة وأنصعه يقال في التوكيد أصفر فاقع وهوتو كيد لصفراء وليس خبراً عن اللون إلا أنه ارتفع اللون به ارتفاع الفاعل ولا فرق بين قولك صفراء فاقعة وصفراء فاقع لونها وفي ذكر اللون فائدة التوكيد لأن اللون اسم للهيئة وهي الصفرة فكأنه قيل شديدة الصفرة صفرتها فهو من قولك جدجدة {تَسُرُّ الناظرين} لحسنها والسرور لذة في القلب عند حصول نفع أو توقعه عن علي رضى الله عنه من لبس نعلاً صفراء قل همه لقوله تعالى تسر الناظرين

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' dediler”. { مَا } kelimesinin mahalli merfûdur; çünkü istifham (soru) anlamındadır, takdiri: 'Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın' şeklindedir. { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا } “O: 'Allah onun... parlak sarı bir sığır olduğunu söylüyor' dedi”. Fukū‘ (فُقُوع), sarılığın en şiddetlisi ve en parlağıdır; pekiştirme için 'asfaru fâkı'un' (sapsarı) denir. Bu kelime { صَفْرَاءُ } sıfatının tekididir; rengin haberi değildir, ancak { لَوْنُهَا } kelimesi onunla fâil olarak merfû olmuştur. 'Safra-u fâkıatün' demekle 'safra-u fâkıun levnuhâ' demek arasında bir fark yoktur. Rengin zikredilmesinde bir tekit faydası vardır; çünkü renk heyetin adıdır, o da sarılıktır; sanki 'sarılığı pek şiddetlidir' denilmiştir. Bu da 'ciddiyeti pek ciddidir' sözü kabilindendir. { تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “bakanların içini açan/bakanları sevindiren” güzelliği sebebiyle. Sürûr (sevinç), bir menfaatin gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin umulması anında kalpte hâsıl olan lezzettir. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Kim sarı ayakkabı giyerse kederi azalır; çünkü Allah Teâlâ «bakanları sevindirir» buyurmuştur.'

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠)

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın; çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi. Allah dilerse biz elbette doğruyu buluruz' dediler.” (70)

{قالوا ادع لنا ربك يبين لنا ما هِىَ} تكرير للسؤال عن حالها وصفتها واستكشاف زائد ليزدادوا بياناً لوصفها وعن النبي ﵇ لو اعترضوا أدنى بقرة فذبحوها لكفتهم ولكن شددوا فشدد الله عليهم والاستقصاء شؤم {إِنَّ البقر تشابه عَلَيْنَا} إن البقر الموصوف بالتعوين والصفرة كثير فاشتبه علنا {وَإِنَّا إِن شَاءَ الله لَمُهْتَدُونَ} إلى البقرة المراد ذبحها أو إلى ما خفي علينا من أمر القاتل وإن شاء الله اعتراض بين اسم إن وخبرها وفي الحديث لو لم يستثنوا لما بينت لهم آخر الأبد أي لو لم يقولوا إن شاء الله

{ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ } “Onlar: 'Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın' dediler”. Bu, onun durumunu ve vasfını sormanın bir tekrarıdır ve vasfının daha da açıklığa kavuşması için fazladan bir izahtır. Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: 'Herhangi bir sığırı tutup kesselerdi kendilerine yeterdi; fakat onlar işi yokuşa sürdüler, Allah da onların işini yokuşa sürdü.' İnce eleyip sık dokumak ise uğursuzluktur. { إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا } “çünkü sığırlar bize birbirine benzer geldi” orta yaşlı ve sarı olarak vasfedilen sığırlar çoktur, bu sebeple bize karışık geldi. { وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Allah dilerse biz elbette doğruyu buluruz” kesilmesi murad edilen sığıra yahut katilin durumundan bize gizli kalan şeye [doğruyu buluruz]. 'İnşâallâh' ifadesi, inne'nin ismi ile haberi arasında bir ara cümledir (i'tirâz). Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Eğer istisna yapmasalardı (inşâallah demeselerdi), sonsuza kadar kendilerine açıklanmazdı'; yani şayet 'inşâallâh' demeselerdi.

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)

{ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ } “Mûsâ: 'Allah onun boyunduruk altına alınmamış, yer sürmeyen ve ekin sulamayan, kusursuz, alacasız bir sığır olduğunu söylüyor' dedi. 'İşte şimdi hakkı getirdin' dediler ve neredeyse yapamayacakları halde onu kestiler.” (71)

{قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لاَّ ذَلُولٌ تثير الأرض} لاذلول صفة لبقرة بمعنى بقرة غير ذلول يعني لم تذلل للكراب وإثارة الأرض {وَلاَ تَسْقِي الحرث} ولا هي من النواضح التي يسنى عليها لسقى الحروث ولا الاولى نافية والثانة مزيدة لتوكيد الأولى لأن المعنى لا ذلول تثير الأرض أي تقلبها للزراعة وتسقي الحرث على أن الفعلين صفتان لذلول كأنه قيل لا ذلول مثيرة وساقية {مُّسَلَّمَةٌ} عن العيوب وآثار العمل {لا شية فيها} لالمعة في نقبتها من لون آخر سوى الصفرة فهي صفراء كلها حتى قرنها وظلفها وهي فى الأصل مصدر وشاه وشياوشية إذا خلط بلونه لونا آخر {قالوا الآن جئت بالحق} أى بحقيقة وصف البقرة

{ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ } “Mûsâ: 'Allah onun... yer sürmeyen bir sığır olduğunu söylüyor' dedi”. { لَا ذَلُولٌ } ifadesi 'boyunduruk altına girmemiş bir sığır' anlamında { بَقَرَةٌ } için sıfattır; yani çifte koşulup toprağı sürmek için boyunduruk altına alınmamıştır. { وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ } “ve ekin sulamayan” ekinleri sulamak için dolaba koşulan hayvanlardan da değildir. Birinci 'lâ' olumsuzluk bildirir, ikincisi ise birincisini pekiştirmek için getirilmiş bir ziyadedir; zira mana 'çifte koşulup toprağı süren ve ekin sulayan bir hayvan değildir' şeklindedir; iki fiil de sanki 'ne toprağı süren ne de su çeken uysal bir hayvandır' denilmiş gibi zelûl kelimesinin sıfatıdır. { مُسَلَّمَةٌ } “kusursuz” ayıplardan ve iş izlerinden arınmıştır. { لَا شِيَةَ فِيهَا } “alacasız” derisinde sarılıktan başka hiçbir renkten bir leke/alaca yoktur; boynuzuna ve tırnağına kadar tamamen sarıdır. Şiye (شِيَة), aslında bir kimse bir renge başka bir renk karıştırdığında kullanılan 'veşâ-yeşî-veşyen-şiyeten' fiilinin masdarıdır. { قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “'İşte şimdi hakkı getirdin' dediler” yani sığırın hakiki vasfını getirdin,

البقرة (٧١ _ ٧٣)

Bakara (71-73)

وما بقي إشكال في أمرها جئت وبابه بغير همز أبو عمرو {فَذَبَحُوهَا} فحصلوا البقرة الجامعة لهذه الأوصاف كلها فذبحوها {وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ} لغلاء ثمنها أو خوف الفضيحة في ظهور القاتل روي أنه كان في بني إسرائيل شيخ صالح له عجلة فأتى بها الغيضة وقال اللهم إني استودعتكها لابني حتى يكبر وكان براً بوالديه فشبت البقرة وكانت من أحسن البقر وأسمنه فساوموها اليتيم وأمه حتى اشتروها بملء مسكها ذهباً وكانت البقرة ذاك بثلاثة دنانير وكانوا طلبوا البقرة الموصوفة أربعين سنة وهذا البيان من قبيل تقييد المطلق فكان نسخاً والنسخ قبل الفعل جائز وكذا قبل التمكن منه عندنا خلافاً للمعتزلة

ve onun durumunda hiçbir müphemlik kalmadı. Ebû Amr, 'ci'te' ve benzeri kelimeleri hemzesiz okumuştur. { فَذَبَحُوهَا } “ve onu kestiler” bu vasıfların tamamını kendisinde toplayan sığırı bulup kestiler. { وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ } “neredeyse yapamayacaklardı” fiyatının çok pahalı olmasından veya katilin ortaya çıkıp rezil olmasından korktukları için [neredeyse kesmeyeceklerdi]. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları içinde bir buzağısı olan salih bir ihtiyar vardı; onu bir koruluğa götürüp: 'Allahım, büyüyünceye kadar bunu oğluma emanet olarak bırakıyorum' dedi. Oğlu ise ana babasına çok iyi davranan bir kimseydi. Buzağı büyüdü, sığırların en güzeli ve en semizi oldu. Yetim ve annesiyle pazarlık ettiler ve nihayetinde derisinin dolusu altın karşılığında onu satın aldılar. O zamanlar bir sığır üç dinardı. Onlar bu vasıftaki sığırı kırk yıl aradılar. Bu açıklama mutlak olanın takyid edilmesi kabilindendir, dolayısıyla nesihtir. Mutezile'nin aksine bize göre bir fiil işlenmeden önce nesih caizdir; aynı şekilde fiili yapmaya imkân bulmadan önce de nesih caizdir.

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢)

{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Hani siz bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle çekişip suçu üzerinizden atmıştınız. Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuzu açığa çıkaracaktı.” (72)