Binûn

Bakara — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

البقرة (١٩ _ ٢١)

el-Bakara (19-21)

عرض لا يصح معه إحساس معاقب للحياة {والله مُحِيطٌ بالكافرين} يعني أنهم لا يفوتونه كما لا يفوت المحاط به المحيط فهو مجاز هذه الجملة اعتراض لا محل لها

hayatın ardından gelen ve kendisiyle birlikte hissetmenin mümkün olmadığı bir arazdır. { وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ } “Allah ise inkârcıları çepeçevre kuşatandır.” Yani kuşatılanın kuşatandan kaçıp kurtulamadığı gibi onlar da O'ndan kaçıp kurtulamazlar; bu bir mecazdır. Bu cümle i'tirâziyedir (ara cümledir), iraptan mahalli yoktur.

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)

{ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Önlerini aydınlattı mı ışığında yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar. Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” (20)

{يَكَادُ البرق يَخْطَفُ أبصارهم} الخطف الأخذ بسرعة وكاد يستعمل لتقريب الفعل جداً وموضع يخطف نصب لأنه خبر كاد {كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُم} كل ظرف وما نكرة موصوفة معناها الوقت والعائد محذوف أي كل وقت أضاء لهم فيه والعامل فيه جوابها وهو {مَّشَوْاْ فِيهِ} أي في ضوئه وهو استئناف ثالث كأنه جواب لمن يقول كيف يصنعون في تارتي خفوق البرق وخفيته وهذا تمثيل لشدة الأمر على المنافقين بشدته على أصحاب الصيب وماا هم فيه من غاية التحير والجهل بما يأتون وما يذرون إذا صادفوا من البرق خفقة مع خوف أن يخطف أبصارهم انتهزوا تلك الخفقة فرصة فخطوا خطوات يسيرة فإذا خفى وفتر لمعانه بقوا واقفين وأضاء متعد أى كلما نور لهم ممشى ومسلكاً أخذوه والمفعول محذوف أو غير متعدٍ أي كلما لمع لهم مشوا في مطرح نوره والمشي جنس الحركة المخصوصة فإذا اشتد فهو سعي فإذا ازداد فهو عدوٌ {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ} أظلم غير متعدٍ وذكر مع أضاء كلما ومع أظلم إذا لأنهم حراص على وجود ما همهم به معقود من إمكان المشي فكلما صادفوا منه فرصة انتهزوها ولا كذلك التوقف {قَامُواْ} وقفوا وثبتوا

{ يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ } *Hatf* (خَطْف), süratle çekip almaktır. *Kâde* (كَادَ) fiili, eylemin meydana gelmesine çok yaklaşıldığını bildirmek için kullanılır. { يَخْطَفُ } fiilinin mahalli, *kâde*nin haberi olduğu için mansubdur. { كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُم } *Küll* (كُلّ) zarftır; *mâ* (مَا) ise vakit anlamında olan sıfatlanmış bir belgisiz (nekre) isimdir. Âid zamir hazfedilmiştir; yani 'onlara aydınlattığı her vakit' demektir. Bu zarfta amel eden öge, onun cevabı olan { مَّشَوْاْ فِيهِ } “ışığında yürürler” ifadesidir; yani onun ışığında [yürürler]. Bu, üçüncü bir istînâf (başlangıç) cümlesidir; sanki 'Şimşeğin bir çakıp bir söndüğü iki farklı durumda ne yaparlar?' diye soran birine verilen cevap gibidir. Bu, münafıkların durumunun şiddetini, şiddetli yağmura tutulanların haline ve içinde bulundukları son derece şaşkınlığa, ne yapıp neyi terk edeceklerini bilemeyişlerine benzetmektir. Şimşekten bir çakış yakaladıklarında, gözlerini alıp götürmesi korkusuyla birlikte bu çakışı bir fırsat bilirler ve birkaç küçük adım atarlar. Işık gizlenip parıltısı söndüğünde ise donakalırlar. *Edâe* (أَضَاءَ) geçişli (müteaddî) bir fiildir; yani 'Onlara her ne zaman bir yürüme yeri ve bir yol aydınlattıysa o yola girdiler' demektir, mefulü ise hazfedilmiştir. Yahut geçişsizdir; yani 'Onlara her ne zaman parıldadıysa, ışığının düştüğü yerde yürüdüler' demektir. Yürüme (*meşy*), özel bir hareket cinsidir; şiddetlendiğinde koşma (*sa'y*), daha da arttığında hızlı koşma (*adv*) adını alır. { وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ } “Üzerlerine karanlık çökünce” cümlesindeki *azleme* (أَظْلَمَ) geçişsizdir. *Edâe* ile birlikte *küllemâ*, *azleme* ile birlikte ise *izâ* zikredilmiştir; çünkü onlar, bütün dertleri kendisiyle irtibatlı olan yürüme imkânının gerçekleşmesine son derece düşkündürler; bu yüzden ondan bir fırsat buldukları her an onu değerlendirirler. Durup kalma hali ise böyle değildir. { قَامُواْ } “Dikilip kalırlar” durdular ve oldukları yerde sabit kaldılar

في مكانهم ومنه قام الماء إذا جمد {وَلَوْ شَاءَ الله لَذَهَبَ بسمعهم} يقصف الرعد {وأبصارهم} بوميض البرق ومفعول شاء محذوف لدلالة الجواب عليه أي ولو شاء الله أن يذهب بسمعهم وأبصارهم لذهب بهما ولقد تكاثر هذا الحذف في شاء وأراد لا يكادون يبرزون المفعول إلا فى الشئ المستغرب كنحو قوله ... فلو شئت أن أبكي دماً لبكيته ... عليه ولكن ساحة الصبر أوسع ...

demektir. *Kâme'l-mâu* (قَامَ الْمَاءُ) ifadesi de su donduğunda kullanılır. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ } gök gürültüsünün şiddetli sesiyle [işitmelerini], { وَأَبْصَارِهِمْ } şimşeğin parıltısıyla [gözlerini alıverirdi]. Cevabın ona delalet etmesinden ötürü *şâe* (شَاءَ) fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani 'Eğer Allah onların işitmelerini ve görmelerini gidermeyi dileseydi, ikisini de giderirdi' demektir. *Şâe* (شَاءَ) ve *erâde* (أَرَادَ) fiillerinde bu hazif oldukça çoktur; şaşılacak bir durum olmadıkça mefulü neredeyse hiç açıkça zikretmezler. Şu beyitte olduğu gibi: ... *Eğer kan ağlamak isteseydim onun için ağlardım* ... *Lakin sabrın sahası daha geniştir* ...

وقوله تعالى لَوْ أَرَدْنَا أَن نَّتَّخِذَ لَهْواً وَلَوْ أَرَاد الله أن يتخذْ وَلَدًا {إِنَّ الله على كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} أي إن الله قادر على كل شيء

Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavillerinde de böyledir: { لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْوًا } “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik”, { لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا } “Eğer Allah bir çocuk edinmek isteseydi”. { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.” Yani Allah her şeye güç yetirendir.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk ediniz ki sakınasınız.” (21)

لما عدد الله فرق المكلفين من المؤمنين والكفار والمنافقين وذكر صفاتهم وأحوالهم وما اختصت به كل فرقة مما يسعدها ويشقيها ويحظيها عند الله ويرديها أقبل عليهم بالخطاب وهو من الالتفات المذكور فقال {يا أَيُّهَا الناس} قال علقمة ما في القرآن يا أيها الناس فهو خطاب لأهل مكة وما فيه يا أيها الذين آمنوا فهو خطاب لأهل المدينة وهذا خطاب لمشركى مكة ويا حرف وضع لنداء البعيد وأي والهمزة للقريب ثم استعمل فى مناداة من غفل وسها وإن قرب ودنا تنزيلاً له منزلة من بعد ونأى فإذا نودي به القريب المقاطن فذاك للتوكيد المؤذن بأن الخطاب الذي يتلوه معتنى به جداً وقول الداعي يا رب ووهأفرب إليه من حبل الوريد استقصار منه لنفسه واستبعاد لها عن مظان الزلفى هظما لنفسه

Allah mükellef fırkaları; müminleri, kâfirleri ve münafıkları sayıp onların sıfatlarını, hallerini ve her bir fırkaya has olup onları mutlu eden yahut bedbaht kılan, Allah katında değer kazandıran yahut helake sürükleyen hususları zikredince, iltifât sanatı kabilinden onlara hitaba yönelerek şöyle buyurdu: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” Alkame şöyle demiştir: 'Kur'an'da geçen { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } 'Ey insanlar' ifadeleri Mekke halkına hitaptır; { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } 'Ey iman edenler' ifadeleri ise Medine halkına hitaptır.' Bu hitap Mekke müşriklerinedir. *Yâ* (يَا), uzaktakine nida için konulmuş bir harftir. *Eyyü* (أَيُّ) ve hemze ise yakındakiler içindir. Daha sonra gaflete düşen ve unutan kimseye, yakında bulunsa dahi, uzakta ve ırakta olanın yerine konularak onun için de kullanılmıştır. Eğer yakında bulunup orada mukim olan birine bu harfle seslenilirse, bu durum ardından gelen hitaba son derece önem verildiğini hissettiren bir pekiştirme (te'kid) içindir. Dua edenin, kendisine şah damarından daha yakın olduğu halde 'Yâ Rabbi' demesi ise nefsini kusurlu görmesinden, nefsini kırmak adına kendini yakınlık makamlarından uzak telakki etmesinden

البقرة (٢١ _ ٢٢)

el-Bakara (21-22)

وإقراراً عليها بالتفريط مع فرط التهالك على استجابة دعوته وأى وصلة إلى نداء ما فيه الألف واللام كما أن ذو والذى وصلتان إلى الوصف بأسماء الأجناس ووصف المعارف بالجمل وهو اسم مبهم يفتقر إلى ما يزيل إبهمامه فلا بد أن

ve duasının kabul edilmesine aşırı düşkün olmakla birlikte nefsinin kusurunu itiraf etmesindendir. *Eyyü* (أَيُّ), harf-i tarif (el-) bulunan kelimelere seslenmek için bir vasıtadır; nitekim *zû* (ذُو) ve *ellezî* (الَّذِي) cins isimleriyle niteleme ve marifeleri cümlelerle vasıflama vasıtasıdır. *Eyyü*, kapalılığını giderecek bir şeye muhtaç müphem bir isimdir; bu yüzden mutlaka

يردفه اسم جنس أو ما يجري مجراه يتصف به حتى يتضح المقصود بالنداء فالذي يعمل فيه يا أي والتابع له صفته نحويا زيد الظريف إلا أن أيا لا يستقل بنفسه استقلال زيد فمم ينفك عن الصفة وكلمة التنبيه المقحمة بين الصفة وموصوفها لتأكيد معنى النداء وللعوض عما يستحقه أي من الإضافة وكثر النداء في القرآن على هذه الطريقة لأن ما نادى الله به عباده من أوامره ونواهيه ووعده ووعيده أمور عظام وخطوب جسام يجب عليهم أن يتيقظوا لها ويميلوا بقلوبهم إليها وهم عنها غافلون فاقتضت الحال أن ينادوا بالآكد الأبلغ {اعبدوا رَبَّكُمُ} وحدوه قال ابن عباس رضى الله عنهما كل عبادة في القرآن فهي توحيد {الذي خَلَقَكُمْ} صفة موضحة مميزة لأنهم كانوا يسمون الآلهة أرباباً والخلق إيجاد المعدوم على تقدير واستواء وعند المعتزلة إيجاد الشيء على تقدير واستواء وهذا بناء على أن المعدوم شيء عندهم لأن الشيء ما صح أن يعلم ويخبر عنه عندهم وعندنا هو اسم للموجود خلقكم بالادغام أبو عمرو {والذين مِن قَبْلِكُمْ} احتج عليهم بأنه خالقهم وخالق من قبلهم لأنهم كانوا مقرين بذلك فقيل لهم إن كنتم مقرين بأنه خالقكم فاعبدوه ولا تعبدوا الأصنام {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} أي اعبدوا على رجاء أن تتقوا فتنجوا بسببه من العذاب ولعل للترجي والإطماع ولكنه إطماع من كريم فيجري مجرى وعده المحتوم وفاؤه وبه قال سيبويه وقال قطرب هو بمعنى كي أي لكي تتقوا

ardından onunla sıfatlanacak bir cins ismi yahut onun yerine geçen bir isim gelmelidir ki seslenilmek istenen muhatap açıklık kazansın. Dolayısıyla *yâ* nidâ harfinin kendisinde amel ettiği kelime *eyyü* lafzıdır, ona tâbi olan ise *Yâ Zeydü'z-zarîfu* (Ey zarif Zeyd!) örneğindeki gibi onun sıfatıdır. Ancak *eyyü*, Zeyd lafzı gibi kendi başına müstakil olamaz; bu sebeple sıfattan ayrılamaz. Sıfat ile mevsufu arasına sokulan tenbih lafzı (*hâ*) ise nida anlamını pekiştirmek ve *eyyü* kelimesinin hak ettiği izafetin yerine bir bedel olmak içindir. Kur'an'da bu üslupla nida çokça yer almıştır; zira Allah'ın emirleri, nehiyleri, vaadi ve vaîdinden kullarına seslendiği hususlar son derece büyük ve mühim meselelerdir. Kulların bunlara uyanmaları ve kalpleriyle bunlara yönelmeleri vaciptir; halbuki onlar bunlardan gafildirler. Dolayısıyla durum, en kuvvetli ve en beliğ üslupla çağrılmalarını gerektirmiştir. { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } “Rabbinize kulluk ediniz”, O'nu birleyiniz. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Kur'an'daki her ibadet ifadesi tevhid (birleme) demektir.' { الَّذِي خَلَقَكُمْ } “Sizi yaratan” ifadesi, açıklayıcı ve ayırt edici bir sıfattır; çünkü onlar putları da rabler olarak isimlendiriyorlardı. Yaratma (*halk*), yok olanın (ma'dûm) bir takdir ve denge üzere var edilmesidir. Mutezile'ye göre ise yaratma, bir şeyin takdir ve denge üzere var edilmesidir. Bu görüş, onlara göre yok olanın da bir 'şey' kabul edilmesine dayanır; çünkü onlara göre şey, bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan şeydir. Bize göre ise 'şey', var olanın (mevcud) adıdır. Ebû Amr { خَلَقَكُمْ } kelimesini idgam ile okumuştur. { وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden öncekileri de”. Onların da bunu ikrar etmelerinden hareketle, kendilerinin ve kendilerinden öncekilerin yaratıcısının Allah olduğu delil getirilmiştir; nitekim onlara 'Eğer sizin yaratıcınızın O olduğunu kabul ediyorsanız, O'na kulluk edin ve putlara tapmayın' denilmiştir. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “ki sakınasınız.” Yani sakınma ümidiyle ve böylece azaptan kurtulasınız diye ibadet ediniz. *Lealle* (لَعَلَّ) ümitlendirme ve arzulandırma ifade eder; fakat bu, kerîm olan Allah'tan gelen bir arzulandırmadır, dolayısıyla yerine getirilmesi kesin olan vaadi hükmündedir. Sîbeveyh bu görüştedir. Kutrub ise 'için' (*key*) anlamında olduğunu, yani 'sakınasınız diye' demek olduğunu söylemiştir.

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)

{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O, sizin için yeri bir döşek, göğü de bir bina kıldı. Gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a ortaklar koşmayın.” (22)

{الذي جَعَلَ لَكُمُ الأرض} أي صير ومحل الذي نصب على المدح أو رفع بإضمار هو {فراشاً} بساطاً تقعدون عليها وتنامون وتتقلبون وهو مفعول ثانٍ لجعل وليس فيه دليل على أن الأرض مسطحة أو كرية إذ الافتراش ممكن على التقديرين {والسماء بِنَاءً} سقفاً كقوله تعالى وجعلنا

{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ } yani dönüştürdü, kıldı. { الَّذِي } lafzının mahalli övgü (medih) üzere mansubdur yahut gizli bir *hüve* (هُوَ) takdiriyle merfûdur. { فِرَاشًا } “bir döşek”, üzerinde oturduğunuz, uyuduğunuz ve uzandığınız bir sergi [kıldı]. Bu kelime *ceale* (جَعَلَ) fiilinin ikinci mefulüdür. Bunda yerin düz yahut küre şeklinde olduğuna dair bir delil yoktur; zira döşenme her iki ihtimalde de mümkündür. { وَالسَّمَاءَ بِنَاءً } “göğü de bir bina” tavan [kıldı]; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا

السماء سقفا محفوظا وهو مصدر سمي به المبنى {وَأَنزَلَ مِنَ السماء مَاءً} مطراً {فَأَخْرَجَ بِهِ} بالماء نعم خروج الثمرات بقدرته ومشيئته وإيجاده ولكن جعل الماء سبباً في خروجها كماء الفحل في خلق الولد وهو قادر على إنشاء الكل بلا سبب كما أنشأ نفوس الأسباب والمواد ولكن له في إنشاء الأشياء مدرجاً لها من حال إلى حال وناقلاً من مرتبة إلى مرتبة حكماً وعبراً للنظار بعيون الاستبصار ومن في {مِنَ الثمرات} للتبعيض أو للبيان {رِزْقاً} مفعول له إن كانت للتبعيض ومفعول به لأخرج إن كانت للبيان وإنما قيل الثمرات دون الثمر والثمار وإن كان الثمر المخرج بماء السماء

السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا } “Göğü de korunmuş bir tavan yaptık.” *Binâ'* kelimesi, inşa edilen şeye isim olarak verilmiş bir masdardır. { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً } “Gökten su” yani yağmur “indirdi”. { فَأَخْرَجَ بِهِ } “onunla çıkardı”, yani su ile. Evet, ürünlerin çıkışı O'nun kudreti, dilemesi ve var etmesiyledir; fakat çocuğun yaratılmasında erkeğin menisini sebep kıldığı gibi suyun indirilmesini de ürünlerin çıkışına bir sebep kılmıştır. O, sebeplerin ve maddelerin kendilerini bizzat var ettiği gibi, hiçbir sebep olmaksızın her şeyi yaratmaya da kadirdir. Ancak O'nun eşyayı yaratırken halden hale geçirmesinde, bir mertebeden diğer mertebeye aktarmasında ibret nazarıyla bakanlar için nice hikmetler ve ibretler vardır. { مِنَ الثَّمَرَاتِ } ifadesindeki *min* (مِنْ) teb'îz (kısmîlik) veya beyan (açıklama) içindir. { رِزْقًا } kelimesi, şayet *min* teb'îz içinse mefulün lehdir; şayet beyan içinse { أَخْرَجَ } fiilinin mefulün bihididir. Gökten inen suyla çıkarılan ürünler çok olduğu halde tekil/cins olan *semer* (ثَمَر) ve çoğul olan *simâr* (ثِمَار) yerine *semerât* (ثَمَرَات) denilmesinin sebebi,

البقرة (٢٢ _ ٢٣)

el-Bakara (22-23)

كثيراً لأن المراد جماعة الثمرة ولأن الجموع يتعاور بعضها موقع بعض لالتقائها في الجمعية {لَكُمْ} صفة جارية على الرزق إن أريد به العين وإن جعل اسماً للمعنى فهو مفعول به كأنه قيل رزقا إياكم {فَلاَ تَجْعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} هو متعلق بالأمر أي اعبدوا ربكم فلا تجعلوا له أنداداً لأن أصل العبادة وأساسها التوحيد وأن لا يجعل له ند ولا شريك ويجوز أن يكون الذي رفعاً على الابتداء وخبره فلا تجعلوا ودخول الفاء لأن الكلام يتضمن الجزاء أي الذي حفكم بهذه الآيات العظيمة والدلائل النيرة الشاهدة بالوحدانية فلا تتخذوا له شركاء والند المثل ولا يقال إلا للمثل المخالف والمناوئ ومعنى قولهم ليس لله ند ولا ضد نفي ما يسد مسده ونفي ما ينافيه {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} أنها لا تخلق شيئاً ولا ترزق والله الخالق الرازق أو مفعول تعلمون متروك أي وأنتم من أهل العلم وجعل الأصنام لله أنداداً غاية الجهل والجملة حال من الضمير في فلا تجعلوا

ürün türlerinin tamamının kastedilmiş olması ve çoğul kalıplarının çoklukta birleşmeleri sebebiyle birbirinin yerine kullanılabilmesidir. { لَكُمْ } “size” ifadesi, eğer *rızk* ile somut varlık kastedilmişse onun sıfatıdır; şayet masdar (mana) ismi kılınmışsa mefulün bihtir, sanki 'size rızık vererek' denilmiş gibidir. { فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا } “Artık Allah'a ortaklar koşmayın.” Bu ifade emre müteallıktır; yani Rabbinize kulluk edin ve O'na denkler kılmayın; zira ibadetin aslı ve temeli tevhiddir, O'na hiçbir denk ve ortak koşmamaktır. { الَّذِي } lafzının mübteda olarak merfû olması, haberinin de { فَلَا تَجْعَلُوا } olması caizdir. Başına fâ gelmesi ise cümlenin şart ve ceza anlamı taşımasındandır; yani 'Sizi bu büyük ayetlerle ve birliğe şahitlik eden apaçık delillerle donatan zâta ortaklar edinmeyin' demektir. *Nidd* (نِدّ), denk ve emsal demektir; ancak sadece muhalif ve hasım olan benzerler için kullanılır. Âlimlerin 'Allah'ın dengi (*nidd*) ve zıddı yoktur' sözlerinin manası, O'nun yerini tutabilecek ve O'na aykırı gelebilecek hiçbir şeyin olmadığını nefyetmektir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ve siz bildiğiniz halde”, yani o putların hiçbir şey yaratamayacağını, rızık veremeyeceğini, yaratıcının ve rızık verenin sadece Allah olduğunu [bildiğiniz halde]. Yahut *ta'lemûn* (تَعْلَمُونَ) fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani 'Siz ilim ve akıl sahibi kimselersiniz; putları Allah'a denk tutmak ise cehaletin zirvesidir' demektir. Cümle, { فَلَا تَجْعَلُوا } fiilindeki zamirden hâldir.

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٢٣)

{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın; eğer doğru sözlü iseniz.” (23)

ولما احتج عليهم بما يثبت الوحدانية ويبطل الإشراك لخلقهم أحياء قادرين وخلق الأرض التي هي مثواهم ومستقرهم وخلق السماء التي هي

Onları diri ve kadir varlıklar olarak yaratmasıyla, onların ikametgâhı ve yerleşim yeri olan yeryüzünü yaratmasıyla ve üzerlerinde

كالقبة المضروبة والخيمة المطنبة على هذا القرار وما سواه ﷿ من شبه عقد النكاح بين المقلة والمظلة بإنزال الماء منها عليها والإخراج به من بطنها أشباه النسل من الثمار رزقاً لبني آدم فهذا كله دليل موصل إلى التوحيد مبطل للإشراك لأن شيئاً من المخلوقات لا يقدر على إيجاد شيء منها عطف على ذلك ما هو الحجة على إثبات نبوة محمد ﷺ وما يقرر إعجاز القرآن فقال {وَإِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مّمَّا نَزَّلْنَا} ما نكرة موصوفة أو بمعنى الذي {على عَبْدِنَا} محمد ﵇ والعبد اسم لمملوك من جنس العقلاء والمملوك موجود قهر بالاستيلاء وقيل نزلنا دون أنزلنا لأن المراد به النزول على سبيل التدريج والتنجيم وهو من محازه لمكان التحدي وذلك أنهم كانوا يقولون لو كان هذا من عند الله لم ينزل هكذا نجوماً سورة بعد سورة وآيات غب آيات على حسب النوازل وعلى سنن ما نرى عليه أهل الخطابة والشعر من وجود ما يوجد منهم مفرقاً حيناً فحيناً شيئاً فشيئاً لا يلقي الناظم ديوان شعره دفعة ولا يرمي الناثر بخطبه ضربة فلو أنزله الله لأنزله جملة قال الله تعالى {وَقَالَ الذين كفروا لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة} فقيل إن ارتبتم في هذا الذي وقع إنزاله هكذا على تدريج {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ} أي فهاتوا أنتم نوبة واحدة من نوبه وهلموا نجماً فرداً من نجومه سورة من أصغر السور والسورة الطائفة من القرآن المترجمة التي أقلها ثلاث آيات وواوها إن كانت أصلاً فإما أن تسمى بسور المدينة وهو حائطها لأنها طائفة من القرآن محدودة محوزة على حيالها كالبلد المسور أو لأنها محتوية على فنون من العلم وأجناس من الفوائد كاحتواء سور المدينة على ما فيها وإما

kurulmuş bir kubbe ve iplerle gerilmiş bir çadır gibi duran göğü yaratmasıyla; keza aziz ve celil olan Allah'ın, gökten yere su indirip yerin bağrından Âdemoğullarına rızık olarak nesil benzeri ürünler çıkarmak suretiyle alt tabaka ile üst tavan arasında adeta bir nikâh bağı kurmasıyla tevhidi ispat edip şirki iptal eden delilleri serdedince -ki bunların tamamı tevhidi gösteren ve şirki boşa çıkaran birer delildir, zira yaratılmışlardan hiçbiri bunlardan bir şeyi var etmeye güç yetiremez- bunun peşinden Hz. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğini ispat eden ve Kur'an'ın i'câzını perçinleyen hücceti atfederek şöyle buyurdu: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا } “Eğer indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz”. *Mâ* (مَا), sıfatlanmış belgisiz bir isimdir yahut *ellezî* (الَّذِي) manasındadır. { عَلَى عَبْدِنَا } “kulumuza”, yani Hz. Muhammed'e aleyhisselâm. Kul (*abd*), akıl sahibi varlıklar cinsinden mülk edinilen kimsenin adıdır; mülk edinilen ise üstünlük ve galebe ile zapt edilmiş varlıktır. *Enzelnâ* (أَنْزَلْنَا) yerine *nezzelnâ* (نَزَّلْنَا) denilmesinin sebebi; bununla aşama aşama ve parça parça (*tencîm*) indirilişin kastedilmesidir. Bu da meydan okuma makamında mecazî bir nükte taşır. Şöyle ki kâfirler şöyle diyorlardı: 'Eğer bu kitap Allah katından olsaydı, olaylara göre sure sure, ayet ayet parça parça inmezdi. Hatiplerin ve şairlerin sözlerinin zaman zaman, azar azar, parça parça ortaya çıkması gibi olmazdı; zira şair divanını bir anda ortaya koymaz, nesir yazarı da hitabelerini tek seferde savurmaz. Şayet onu Allah indirseydi toptan bir defada indirirdi.' Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً } “İnkâr edenler: 'Kur'an ona bir defada toptan indirilseydi ya!' dediler.” Bunun üzerine şöyle denildi: 'Eğer bu şekilde peyderpey indirilen şey hakkında şüphede iseniz, { فَأْتُوا بِسُورَةٍ } “bir sure getirin”, yani siz de onun parça parça inişlerinden tek bir parça getirin, onun kısımlarından tek bir kısım ortaya koyun, en küçük surelerden bir sure getirin.' Sure (سُورَة), Kur'an'dan müstakil bir başlığı olan ve en azı üç ayetten oluşan bir bölümdür. Şayet kelimenin vâv'ı asıl harf ise; ya şehrin suruna (duvarına) benzetilerek bu adı almıştır; çünkü o, surlarla çevrili bir şehir gibi kendi başına sınırlandırılmış ve müstakil kılınmış bir Kur'an parçasıdır; yahut şehir surunun içindekileri kuşattığı gibi ilim dallarını ve çeşitli faydaları kuşattığı içindir. Ya da

البقرة (٢٣ _ ٢٤)

el-Bakara (23-24)

أن تسمى بالسورة التي هي الرتبة لأن السور بمنزلة المنازل والمراتب يترقى فيها القارئ وهي أيضاً في نفسها مرتبة

mertebe ve derece anlamına gelen *sûre*den türetilmiştir; çünkü sureler okuyucunun içinde derece derece yükseldiği konaklar ve mertebeler gibidir. Nitekim surelerin kendileri de

طوال وأوساط وقصار أو لرفعة شأنها وجلالة محلها في الدين وإن كانت منقلبة عن همزة فلأنها قطعة وطائفة من القرآن كالسؤرة التي هي البقية من الشئ وأما الفائدة في تفصيل القرآن وتقطيعه سوراً فهي كثيرة ولذا أنزل الله تعالى التوراة والإنجيل والزبور وسائر ما أوحاه إلى أنبيائه مسورة مترجمة السور وبوب المصنفون في كل فن كتبهم أبواباً موشحة الصدور بالتراجم منها أن الجنس إذا انطوت تحته أنواع واشتمل على أصناف كان أحسن من أن يكون بياناً واحداً ومنها أن القارئ إذا ختم سورة أو باباً من الكتاب ثم أخذ في آخر كان أنشط له وأبعث على الدرس والتحصيل منه ولو استمر الكتاب بطوله ومن ثم جزّأ القراء القرآن أسباعاً وأجزاء وعشوراً وأخماساً ومنها أن الحافظ إذا حذق السورة اعتقد أنه أخذ من كتاب الله طائفة مستقلة بنفسها لها فاتحة وخاتمة فيعظم عند ما حفظه ويجل في نفسه ومنه حديث أنس رضى الله عنه كان الرجل إذا قرأ البقرة وآل عمران جل فينا ومن ثم كانت القراءة في الصلاة بسورة تامة أفضل {مِّن مِّثْلِهِ} متعلق بسورة صفة لها والضمير لما نزلنا أي بسورة كائنة من مثله يعني فأتوا بسورة مما هو على صفته في البيان الغريب وعلو الطبقة في حسن النظم أو لعبدنا أي فأتوا ممن هو على حاله من كونه أمياً لم يقرأ الكتب ولم يأخذ من العلماء ولا قصد إلى مثل ونظير هنالك ورد الضمير إلى المنزل أولى لقوله تعالى {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مثله} {فأتوا بعشر سور مثله} {على أن يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله} ولأن الكلام مع رد الضمير إلى المنزل أحسن ترتيباً وذلك أن الحديث في المنزل لا في المنزل عليه وهو مسوق إليه فإن المعنى وإن ارتبتم في أن القرآن منزل من عند الله فهاتوا أنتم نبذاً مما يماثله وقضية الترتيب لو كان الضمير مردودا إلى رسول الله ﷺ أن يقال وإن ارتبتم في أن محمداً منزل عليه

uzun, orta ve kısa olarak mertebelere ayrılmıştır; yahut dindeki şanının yüceliği ve makamının büyüklüğü sebebiyledir. Eğer kelime hemzeden dönüşmüşse, bir şeyin artığı ve kalıntısı manasındaki *sü're* (سُؤْرَة) gibi Kur'an'dan bir parça ve bir kesit olduğu içindir. Kur'an'ın surelere ayrılıp taksim edilmesindeki hikmetler pek çoktur; bundan dolayıdır ki Allah Teâlâ Tevrat, İncil, Zebur ve diğer peygamberlerine vahyettiği bütün kitapları surelere ayrılmış ve başlıklarla bölümlenmiş olarak indirmiştir. Her ilim dalındaki müellifler de kitaplarını başlıklarla süslenmiş bablara ayırmışlardır. Bu faydalardan biri şudur: Bir cinsin altında türler ve kısımlar bulunduğunda, tek bir bütün halinde olmasından daha güzel olur. Bir diğeri: Okuyucu kitaptan bir sureyi yahut bir babı bitirip diğerine başladığında, bu durum ona kitap boyunca aralıksız devam etmekten daha fazla şevk verir, ders ve tahsile daha çok teşvik eder. Bundan dolayı kurrâ Kur'an'ı yedilere (esbâ'), cüzlere, onluklara (uşûr) ve beşliklere (ahmâs) bölmüşlerdir. Bir diğer fayda da şudur: Hafız bir sureyi iyice ezberlediğinde, Allah'ın kitabından başı ve sonu olan müstakil bir bölümü hıfzettiğine inanır; böylece ezberlediği şey gözünde büyür ve nefsinde yücelir. Enes'in radıyallâhu anh şu hadisi bu kabildendir: 'Bir kimse Bakara ve Âl-i İmrân surelerini okuyup ezberlediğinde aramızda büyük bir saygınlık kazanırdı.' Bu sebeple namazda tam bir sureyi okumak daha faziletli görülmüştür. { مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden” ifadesi { بِسُورَةٍ } kelimesine müteallık olup onun sıfatıdır. Zamir, indirdiğimiz şeye (Kur'an'a) aittir; yani 'onun gibi olan bir sure', yani benzeri görülmemiş beyanında ve nazmının güzelliğindeki yüksek tabakasında onun sıfatında olan bir sure getirin demektir. Yahut zamir kulumuza aittir; yani 'onun gibi ümmî olan, kitap okumamış, âlimlerden ders almamış bir kimseden bir sure getirin' demektir; burada benzeri ve dengi kastetmek söz konusu değildir. Zamiri indirilen kitaba döndürmek; { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin”, { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri on sure getirin” ve { عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } “bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere [toplansalar], onun benzerini getiremezler” ayetlerinden dolayı daha uygundur. Ayrıca sözün akışı zamirin indirilen kitaba döndürülmesiyle daha muntazam olur; zira söz indirilen kitap hakkındadır, kendisine indirilen zat hakkında değildir ve gaye de ona yöneliktir. Çünkü mana şöyledir: 'Eğer Kur'an'ın Allah katından indirildiğinde şüphe ediyorsanız, siz de ona benzeyen bir parça getirin.' Şayet zamir Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem dönseydi, söz diziminin 'Eğer Muhammed'e vahiy indirildiğinden şüphe ediyorsanız,

فهاتوا قرآناً من مثله ولأن هذا التفسير يلائم قوله {وادعوا شُهَدَاءَكُم} جمع شهيد بمعنى الحاضر أو القائم بالشهادة {مِن دُونِ الله} أي غير الله وهو متعلق بشهداءكم أي ادعوا الذين اتخذتموهم آلهة من دون الله وزعمتم أنهم يشهدون لكم يوم القيامة أنكم على الحق أو من يشهد لكم بأنه مثل القرآن {إِن كُنتُمْ صادقين} إن ذلك مختلق وأنه من كلام

onun gibi birinden bir Kur'an getirin' şeklinde olması gerekirdi. Bir de bu tefsir, { وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ } kavline daha uygundur. *Şühedâ'* (شُهَدَاء), hazır bulunan yahut şahitlik eden anlamındaki *şehîd* (شَهِيد) kelimesinin çoğuludur. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka”, yani Allah'ın gayrısı. Bu ifade *şühedâeküm* kelimesine müteallıktır; yani 'Allah'tan başka ilah edindiğiniz ve kıyamet günü sizin hak üzere olduğunuza şahitlik edeceklerini iddia ettiğiniz varlıkları çağırın' yahut 'onun Kur'an gibi olduğuna dair lehinize şahitlik edecek kimseleri çağırın' demektir. { إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz”, yani onun uydurma olduğuna ve Hz. Muhammed'in aleyhisselâm

محمد ﵇ وجواب الشرط محذوف يدل عليه ما قبله أي إن كنتم صادقين في دعواكم فأتوا أنتم بمثله واستعينوا بآلهتكم على ذلك

sözü olduğuna dair [iddianızda doğru sözlü iseniz]. Şartın cevabı hazfedilmiştir, önceki ifade ona delalet eder; yani 'Eğer iddianızda doğru sözlü iseniz, siz de onun benzerini getirin ve bunun için ilahlarınızdan yardım isteyin' demektir.

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (٢٤)

{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ } “Bunu yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının.” (24)

{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فاتقوا النار التي وَقُودُهَا الناس والحجارة} لما أرشدهم إلى الجهة التى منها يتعرفون صدق النبي عله السلام قال لهم فإذا لم تعارضوه وبان عجزكم ووجب تصديقه فآمنوا وخافوا العذاب المعَدَّ لمن كذب وعاند وفيه دليلا على إثبات النبوة صحة كون المتحدى به معجزاً والإخبار بأنهم لن يفعلوا وهو غيب لا يعلمه إلا الله

{ فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ وَلَن تَفْعَلُواْ فَاتَّقُواْ النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } Peygamber'in aleyhisselâm doğruluğunu öğrenebilecekleri yolu onlara gösterince, kendilerine şöyle buyurdu: 'Buna benzer bir karşılık getiremediğinizde, acizliğiniz ortaya çıktığında ve onu tasdik etmeniz vacip olduğunda, artık iman edin; yalanlayan ve inat eden kimseler için hazırlanan azaptan korkun.' Bu ayette nübüvvetin ispatına dair iki delil vardır: Biri, kendisine meydan okunan şeyin (Kur'an'ın) mucize oluşunun sıhhati; diğeri ise bunu asla yapamayacaklarının haber verilmesidir ki bu, Allah'tan başkasının bilemeyeceği bir gaybdır.

البقرة (٢٤ _ ٢٥)

el-Bakara (24-25)

ولما كان العجز عن المعارضة قبل التأمل كالمشكوك فيه لديهم لا تكالهم على فصاحتهم واعتمادهم على بلاغتهم سيق الكلام معهم على حسب حسبانهم فجئ بان الذي للشك دون إذا الذي للوجوب وعبَّر عن الإتيان بالفعل لأنه فعل من الأفعال والفائدة فيه أنه جار مجرى الكناية ٢ التي تعطيك اختصاراً إذ لو لم يعدل من لفظ الإتيان إلى لفظ الفعل لاستطيل أن يقال فإن لم تأتوا بسورة من مثله ولن تأتوا بسورة من مثله ولا محل لقوله ولن تفعلوا لأنها جملة اعتراضية وحسّن هذا الاعتراض أن لفظ الشرط للتردد فقطع التردد بقوله ولت تفعلوا ولا ولن أختان في نفي المستقبل إلا أن في لن تأكيداً وعن الخليل أصلها لا أن وعند الفراء لا أبدلت ألفها نوناً وعند سيبويه حرف موضع لتأكيد نفي المستقبل وإنما علم أنه إخبار عن الغيب على ما هو به حتى صار معجزة لانهم لو عارضوه بشئ لاشتهر فكيف والطاعنون فيه أكثر عدداً من الذابين عنه وشرط في اتقاء النار انتفاء إتيانهم بسورة من مثله لأنهم إذا لم يأتوا بها وتبين عجزهم عن المعارضة صح عندهم صدق الرسول وإذا صح

Fesahatlerine ve belagatlerine duydukları aşırı güvenden dolayı, düşünmeden önce benzerini getirmekten aciz kalmak onların nezdinde sanki şüpheli bir şey gibi olduğundan, söz onlarla kendi zanlarına göre yürütülmüş; bu yüzden kesinlik bildiren *izâ* (إِذَا) yerine şüphe bildiren *in* (إِنْ) getirilmiştir. Sure 'getirme' eylemi yerine 'yapma' (*fiil*) lafzı kullanılmıştır; çünkü o da fiillerden bir fiildir. Bundaki fayda, lafızda kısalık sağlayan kinaye kabilinden olmasıdır; zira getirme (*ityân*) lafzından fiil (*fa'ale*) lafzına dönülmeseydi, 'Eğer onun dengi bir sure getiremezseniz ve asla onun dengi bir sure getiremeyeceksiniz' demek uzun kaçardı. { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” cümlesi i'tirâziye (ara cümle) olduğu için iraptan mahalli yoktur. Bu ara cümleyi güzelleştiren husus, şart lafzının tereddüt ifade etmesi, Allah'ın ise { وَلَنْ تَفْعَلُوا } buyurarak bu tereddüdü ortadan kaldırmış olmasıdır. *Lâ* (لَا) ve *len* (لَنْ) gelecek zamanı olumsuz kılmada birbirine kardeştir; ancak *len* edatında bir te'kid (pekiştirme) vardır. Halîl'den nakledildiğine göre aslı *lâ en* (لَا أَنْ) dir; Ferrâ'ya göre ise *lâ* (لَا) nın elifi nûn'a çevrilmiştir; Sîbeveyh'e göre ise gelecek zamanın olumsuzluğunu pekiştirmek için konulmuş müstakil bir harftir. Bunun vuku bulduğu üzere gaybî bir haber olduğu ve dolayısıyla mucize teşkil ettiği şuradan anlaşılmıştır: Şayet onlar Kur'an'a herhangi bir şeyle nazire yapsalardı bu mutlaka şöhret bulurdu; nitekim onu ayıplamak isteyenlerin sayısı, onu savunanların sayısından kat kat fazlaydı. Ateşten sakınmak, benzeri bir sure getiremeyiş şartına bağlanmıştır; çünkü bir sure getiremeyip nazire yapmaktan aciz oldukları ortaya çıkınca Resul'ün doğruluğu onlar nezdinde kesinlik kazanır. O'nun

عندهم صدقه ثم لزموا العناد وأبوا الانقياد استوجبوا النار فقيل لهم إن استبنتم العجز فاتركوا العناد فوضع فاتقوا النار موضعه لأن اتقاء النار سبب ترك العناد وهو من باب الكناية وهي من شعب البلاغة وفائدته الإيجاز الذي هو من حيلة القرآن والوقود ما ترفع به النار يعني الحطب وأما المصدر فمضموم وقد جاء فيه الفتح وصلة الذى والتى يجب أن تكون معلوماً للمخاطب فيحتمل أن يكونوا سمعوا من أهل الكتاب أو من رسول الله أو سمعوا قبل هذه الآية قوله تعالى نارا وقودها الناس والحجارة إنما جاءت النار منكرة ثم ومعرفة هنا لأن تلك الآية نزلت بمكة ثم نزلت هذه الآية بالمدينة مشارابها إلى ما عرفوه أولاً ومعنى قوله تعالى وقودها الناس والحجارة أنها نار ممتازة عن غيرها من النيران بأنها تتقد بالناس والحجارة وهي حجارة الكبريت فهي أشد توقداً وأبطأ خموداً وأنتن رائحة وألصق بالبدن أو الأصنام المعبودة فهي أشد تحسيراً وإنما قرن الناس بالحجارة لأنهم قرنوا بها أنفسهم في الدنيا حيث عبدوها وجعلوها لله أنداداً ونحوه قوله تعالى {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} حَصَبُ جهنم أي حطبها فقرنهم بها محماة في نار جهنم إبلاغاً في إيلامهم {أُعِدَّتْ للكافرين} هيئت لهم فيه دليل على أن النار مخلوقة خلافاً لما يقوله جهم سنة الله في

doğruluğu kesinleştikten sonra inadı sürdürür ve boyun eğmekten kaçınırlarsa ateşi hak ederler. Dolayısıyla onlara: 'Acizliğinizi anladıysanız inadı bırakın' denilmiştir; fakat inadı bırakmanın sebebi ateşten sakınmak olduğu için onun yerine { فَاتَّقُوا النَّارَ } 'Ateşten sakının' ifadesi konulmuştur. Bu, belagatin kısımlarından olan kinaye babındandır; faydası ise Kur'an'ın bir meziyeti olan icazdır (kısalıktır). *Vakûd* (وَقُود), ateşin kendisiyle tutuşturulduğu şey, yani odundur. Masdarı ise dammeli olarak (*vukûd*) gelir, fethalı okunduğu da olmuştur. *Ellezî* ve *elletî* isimlerinin sılası muhatap tarafından bilinmelidir; dolayısıyla onların bunu Ehl-i Kitap'tan yahut Resûlullah'tan duymuş olmaları veya bu ayetten önce inen { نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş” ayetini işitmiş olmaları muhtemeldir. Ateş lafzı orada nekre (belgisiz), burada ise marife (belirli) gelmiştir; çünkü o ayet Mekke'de inmiş, bu ayet ise Medine'de inerek önceden bildikleri o ateşe işaret etmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan” kavlinin anlamı: O ateş, insanlarla ve taşlarla tutuşması yönüyle diğer bütün ateşlerden farklı kılınmıştır; bu taşlar kükürt taşlarıdır. Kükürt taşları daha şiddetli tutuşur, daha geç söner, daha pis kokuludur ve bedene daha çok yapışır. Yahut tapınılan putlardır ki bu, hasret ve pişmanlık açısından daha şiddetlidir. İnsanların taşlarla bir arada zikredilmesinin sebebi; dünyada putlara tapıp onları Allah'a denk tutarak nefislerini onlarla bir tutmuş olmalarıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız.” Yani onun odunusunuz; canlarını daha çok yakmak için cehennem ateşinde onları putlarla birlikte kızgınlaştırmıştır. { أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ } “İnkârcılar için hazırlanmıştır.” Onlar için hazır kılınmıştır. Bu ifadede, Cehm'in iddiasının aksine, cehennemin yaratılmış olduğuna dair delil vardır. Allah'ın

كتابه أن يذكر الترغيب مع الترهيب تنشيطا لا كتساب ما يزلف وتثبيطا عن اقثراف ما يتلف

kitabındaki sünneti; [kendisine] yaklaştıran amelleri kazanmaya teşvik etmek ve helak eden günahları işlemekten alıkoymak için tergîb (müjde/teşvik) ile terhîbi (korkutma/sakındırma) birlikte zikretmektir.

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥)

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele! Ne zaman oradaki ürünlerden kendilerine bir rızık sunulsa: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir' derler; o rızık onlara birbirine benzer şekilde sunulmuştur. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır.” (25)

فلما ذكر الكفار وأعمالهم وأوعدهم بالعقاب قفاه بذكر المؤمنين وأعمالهم وتبشيرهم بقوله {وبشر الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات} والمأمور بقوله وبشر الرسول ﵇ أو كل أحد وهذا أحسن لأنه يؤذن بأن الأمر لعظمه وفخامة شأنه محقوق بأن يبشر به كل من قدر على البشارة به وهو معطوف على فاتقوا كما تقول يا بني تميم احذروا عقوبة ما جنيتم وبشر يا فلان بني أسد بإحساني إليهم أو جملة وصف ثواب المؤمنين معطوفة على جملة

[Cenâb-ı Hak] kâfirleri ve onların amellerini zikredip kendilerini azap ile tehdit edince, hemen ardından { وبشر الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات } “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” buyruğuyla müminleri, onların amellerini ve müjdelenmelerini zikretti. “Müjdele” buyruğuyla emredilen kişi, Resul aleyhisselâm yahut [müjdelemeye muktedir olan] herkestir. Bu [ikinci ihtimal] daha güzeldir; çünkü bu, işin büyüklüğü ve şanının yüceliği sebebiyle, müjdelemeye gücü yeten herkesin bunu müjdelemesinin bir gereklilik ve hak olduğunu bildirir. Bu [emir], tıpkı senin “Ey Temîmoğulları! İşlediğiniz cürmün cezasından sakının; ey falan, sen de Esedoğulları'nı onlara yapacağım ihsan ile müjdele!” demen gibi { فَاتَّقُوا } [ifadesine] matuftur. Yahut müminlerin mükâfatını niteleyen cümle, [diğer] cümleye matuftur.

البقرة (٢٥)

el-Bakara (25)

وصف عقاب الكافرين كقولك زيد يعاقب بالقيد والإرهاق وبشر عمراً بالعفو والإطلاق والبشارة الإخبار بما يظهر سرور المخبر به ومن ثم قال العلماء إذا قال لعبده أيكم بشرني بقدوم فلان فهو حر فبشروه فرادى عتق أولهم لأنه هو الذي أظهر سروره بخبره دون الباقين ولو قال أخبرني مكان بشرني عتقوا جميعاً لأنهم أخبروه ومنه البشرى لظاهر الجلد وتباشير الصبح ما ظهر من اوائل ضوئه واما فبشرهم بعذاب اليم فمن العكس في الكلام الذي يقصد به الاستهزاء الزائد فى غيظ المستهزأبه كما يقول الرجل لعدوه أبشر بقتل ذريتك ونهب مالك والصالحة نحوالحسنة في جريها مجرى الاسم والصالحات كل ما استقام من الأعمال بدليل العقل والكتاب والسنة واللام للجنس والآية حجة على من جعل الأعمال إيماناً لأنه عطف الأعمال الصالحة على الإيمان والمعطوف غير المعطوف عليه ولا يقال إنكم تقولون يجوز أن يدخل المؤمن الجنة بدون الأعمال الصالحة والله تعالى بشر بالجنة لمن آمن وعمل صالحاً لأن البشارة المطلقة بالجنة شرطها اقتران الأعمال الصالحة بالإيمان ولا نجعل لصاحب الكبيرة البشارة المطلقة بل نثبت بشارة مقيدة بمشيئة الله إن شاء غفر له وإن شاء عذبه بقدر ذنوبه ثم يدخله الجنة {أَنَّ لَهُمْ جنات} أي بأن لهم جنات وموضع أن وما عملت فيه النصب يبشر عند سيبويه خلافاً للخليل وهو كثير في التنزيل والجنة البستان من النخل والشجر المتكاثف والتركيب دائر على

kâfirlerin cezasını vasfeden cümleye matuftur; nitekim 'Zeyd pranga ve meşakkatle cezalandırılır; Amr'ı ise af ve serbest bırakılmakla müjdele' dersin. *Bişâret* (بِشَارَة), haber verilen kimsede sevinç izi ortaya çıkaran bir haber vermektir. Bundan dolayı âlimler şöyle demiştir: Bir kimse kölelerine 'Hanginiz bana filanın geldiğini müjdelerse o hürdür' der ve köleler tek tek müjdelerse, sadece ilki hür olur; zira haberiyle sevinci ortaya çıkaran diğerleri değil sadece odur. Şayet *beşşeranî* (بَشَّرَنِي) yerine *ahbaranî* (أَخْبَرَنِي) 'bana haber verirse' deseydi, hepsi haber verdiği için hepsi hür olurdu. Derinin dış yüzeyine *beşere* (بَشَرَة), sabahın ilk beliren ışıklarına da *tebâşîr* (تَبَاشِير) denilmesi bu köktendir. { فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Onları acı bir azapla müjdele” ayetine gelince; bu, alay edilen kimsenin öfkesini artırmayı hedefleyen tezatlı bir ifadedir; tıpkı bir kimsenin düşmanına 'Zürriyetinin öldürülmesi ve malının yağmalanmasıyla müjdelen!' demesi gibidir. *Sâliha* (صَالِحَة) kelimesi, isimleşmesi bakımından *hasene* (حَسَنَة) gibidir; *sâlihât* ise akıl, Kitap ve Sünnet deliliyle istikamet üzere olan bütün amellerdir. Başındaki lâm cins içindir. Bu ayet, amelleri imanın bir parçası kılanlara karşı bir hüccettir; çünkü salih amelleri imana atfetmiştir; matuf ise matuftan başkadır. 'Siz müminin salih amel olmaksızın cennete girebileceğini söylüyorsunuz, oysa Allah Teâlâ cenneti iman edip salih amel işleyen kimseye müjdelemiştir' denilemez; zira cennetle mutlak müjdelemenin şartı salih amellerin imanla birlikte bulunmasıdır. Biz büyük günah sahibine mutlak müjdeyi vermeyiz; bilakis Allah'ın dilemesine bağlı kayıtlı bir müjdeyi kabul ederiz: Dilerse onu bağışlar, dilerse günahları nispetinde azap eder, sonra onu cennete koyar. { أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } yani kendileri için cennetler olduğunu [müjdele]. Sîbeveyh'e göre -Halîl'in aksine- *enne* (أَنَّ) ve amel ettiği kısmın iraptaki mahalli *beşşir* fiiliyle mansubdur; bu kullanım Kur'an'da çokçadır. Cennet; hurma ve sık ağaçlardan oluşan bahçedir. Kelimenin kökü

معنى الستر ومنه الجن والجنون والجنين والجنة والجان والجنان وسميت دار الثواب جنة لما فيها من الجنان والجنة مخلوقة لقوله تعالى {اسكن أَنتَ وزَوْجُكَ الجنة} خلافاً لبعض المعتزلة ومعنى جمع الجنة وتنكيرها أن الجنة اسم لدار الثواب كلها وهي متشلمة على جنان كثيرة مرتبة مراتب بحسب أعمال العاملين لكل طبقة منهم جنات من تلك الجنان {تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار} الجملة في موضع النصب صفة لجنات والمراد من تحت أشجارها كما ترى الأشجار النابتة على شواطئ الأنهار الجارية وأنهار الجنة تجري في غير أخدود وأنزه البساتين ما كانت أشجارها مظلة والأنهار في خلالها مطردة والجري الأطراد والنهر المجرى الواسع فوق الجدول ودون البحر يقال للنيل نهر مصر واللغة العالية نهر ومدار التركيب على السعة وإسناد الجري إلى الأنهار مجازي وإنما عرف الأنهار لأنه يحتمل أن يراد بها أنهارها فعوض التعريف باللام من تعريف الإضافة كقوله تعالى واشتعل الرأس شيبا

örtme ve gizleme manası etrafında döner; cin (*cinn*), delilik (*cünûn*), ana rahmindeki cenin (*cenîn*), kalkan (*cünne*), cin türü (*cânn*) ve kalp (*cenân*) kelimeleri de bu köktendir. Sevap yurduna, içinde sık bahçeler bulunduğu için cennet adı verilmiştir. Cennet yaratılmıştır; nitekim Allah Teâlâ bazı Mutezile'nin aksine { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennette oturun” buyurmuştur. Cennetin çoğul ve nekre olarak getirilmesinin manası şudur: Cennet bütün mükâfat yurdunun adıdır; o, amel edenlerin amellerine göre derecelendirilmiş pek çok bahçeyi ihtiva eder, her tabaka için o bahçelerden cennetler vardır. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ } “Altından ırmaklar akan” cümlesi nasb mahallinde olup *cennât* kelimesinin sıfatıdır. Kastedilen, akan ırmakların kıyılarında yetişmiş ağaçları gördüğün gibi ağaçlarının altından [akmasıdır]. Cennet ırmakları bir yatağa ve yarığa muhtaç olmaksızın akar. Bahçelerin en güzeli; ağaçları gölge yapan ve aralarından ırmaklar kesintisiz akan bahçelerdir. *Cery* (جَرْي) kesintisiz akmaktır. *Nehr* (نَهْر); küçük arktan geniş, denizden ise dar olan geniş su yatağıdır. Nil için Mısır nehri denir. En fasih kullanım ise *neher* şeklindedir; kelimenin kökü genişlik manasına dayanır. Akma eyleminin ırmaklara isnat edilmesi mecazîdir. Irmakların marife (el-enhâr) getirilmesi; onun ırmakları anlamının kastedilmiş olmasından dolayı harf-i tarifin izafet yerine geçmesindendir; tıpkı Allah Teâlâ'nın { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا } “başım ihtiyarlıkla tutuştu (saçlarım ağardı)” ayetinde olduğu gibi.

أو يشار باللام إلى الأنهار المذكورة في قوله تعالى {فيها أنهار من ماء غير آسن} الآية والماء الجاري من النعمة العظمى واللذة الكبرى ولذا قرن الله تعالى الجنات بذكر الأنهار الجارية وقدمه على سائر نعوتها {كُلَّمَا رزقوا} صفة ثانية لجنات أو جملة مستأنفة لأنه لما قيل إن لهم جنات لم يخل خلد السامع أن يقع فيه أثمار تلك الجنات أشباه ثمار جنات الدنيا أم أجناس أخر لا تشابه هذه الأجناس فقيل إن ثمارها أشباه

Yahut harf-i tarif ile Allah Teâlâ'nın { فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “İçinde bozulmayan sudan ırmaklar vardır” ayetinde zikredilen ırmaklara işaret edilmektedir. Akan su en büyük nimetlerden ve en ulu lezzetlerdendir; bu sebeple Allah Teâlâ cennetleri akan ırmaklarla birlikte zikretmiş ve bunu diğer bütün vasıflarının önüne geçirmiştir. { كُلَّمَا رُزِقُوا } “Ne zaman rızıklandırılsalar” ifadesi, *cennât* kelimesinin ikinci sıfatıdır yahut müstakil bir istînâf cümlesidir; çünkü onlara cennetler olduğu söylenince dinleyicinin zihnine 'Acaba o cennetlerin meyveleri dünya cennetlerinin meyvelerine benzer mi, yoksa bu türlere hiç benzemeyen başka cinsler midir?' sorusu gelebilir. İşte buna karşılık onların meyvelerinin

البقرة (٢٥)

el-Bakara (25)

ثمار جنات الدنيا أي أجناسها وإن تفاوتت إلى غاية لا يعلمها إلا الله {مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هذا الذي} أي كلما رزقوا من الجنات من أي ثمرة كانت من تفاحها أو رمانها أو غير ذلك رزقا قالوا ذلك فمن الأولى والثانية كلتاهما لابتداء الغاية لأن الرزق قد ابتدء من الجنات والرزق من الجنات قد ابتدئ من ثمرة ونظيره أن تقول رزقني فلان فيقال لك من أين فتقول من بستانه فيقال من أي ثمرة رزقك من بستانه فتقول من الرمان وليس المراد من الثمرة التفاحة الواحدة

dünya bahçelerinin meyvelerine, yani cinslerine benzediği -ancak aralarında Allah'tan başkasının bilemeyeceği nihai bir lezzet farkı bulunduğu- ifade edilmiştir. { مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي } Yani o cennetlerden, elmasından, narından veya başka bir ürününden bir rızıkla her rızıklandırıldıklarında böyle derler. Buradaki birinci ve ikinci *min* edatlarının her ikisi de ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) bildirir; zira rızıklandırma cennetlerden başlamış, cennetlerden rızıklandırma da bir meyveden başlamıştır. Bunun bir benzeri 'Bana filan rızık verdi' demendir; sana 'Nereden?' diye sorulur, 'Bahçesinden' dersin; 'Bahçesinden sana hangi meyveyi ikram etti?' denilince de 'Nardan' dersin. Buradaki meyveden kasıt tek bir elma

أو الرمانة الفذة وإنما المراد نوع من أنواع الثمار {رُزِقْنَا} أي رزقناه فحذف العائد {مِن قَبْلُ} أي من قبل هذا فلما قطع عن الإضافة بنى والمعنى هذا مثل الذى رزقناه من قبل وشبهه بدليل قوله {وَأُتُواْ بِهِ متشابها} وهذا كقولك أبو يوسف أبو حنيفة تريد أنه لاستحكام الشبه كأن ذاته ذاته الضمير في به يرجع إلى المرزوق في الدنيا والآخرة جميعاً لأن قوله هذا الذي رزقنا من قبل انطوى تحته ذكر ما رزقوه في الدارين وإنما كان ثمار الجنة مثل ثمار الدنيا ولم تكن أجناساً أخر لأن الإنسان بالمألوف آنس وإلى المعهود أميل وإذا رأى ما لم يألفه نفر عنه طبعه وعافته نفسه ولأنه إذا شاهد ما سلف له به عهد ورأى فيه مزية ظاهرة وتفاوتاً بيناً كان استعجابه به أكثر واستغرابه أوفر وتكريرهم هذا القول عند كل ثمرة يرزقونها دليل على تناهي الأمر وتمادي الحال في ظهور المزية وعلى أن ذلك التفاوت العظيم هو الذي يستملي تعجبهم في كل أوان أو إلى الرزق كما أن هذا إشارة إليه والمعنى أن ما يرزقونه من ثمرات الجنة يأتيهم متجانساً في نفسه كما يحكى عن الحسن يؤتى احدهم بالصفحة فيأكل منها ثم يؤتى بالأخرى فيقول هذا الذي أتينا به من قبل فيقول الملك كل فاللون واحد والطعم مختلف وعنه ﵇ والذي نفس محمد بيده إن الرجل من أهل الجنة ليتناول الثمرة لأكلها فما هي بواصلة إلى فيه حتى يبدلها الله مكانها مثلها فإذا أبصروها والهيئة هيئة الأولى قالوا ذلك وقوله وأتوا به متشابهاً جملة معترضة للتقرير كقولك فلان أحسن بفلان ونعم ما فعل ورأى من الرأي كذا وكان صواباً ومنه وَجَعَلُواْ أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وكذلك يفعلون {ولهم فيها أزواج} ازواج مبتدأ ولهم الخبر وفيها ظرف للإستقرار

yahut tek bir nar değildir; bilakis meyve türlerinden bir türdür. { رُزِقْنَا } yani 'bize rızık olarak verilmişti' demektir, âid zamir hazfedilmiştir. { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”, yani bundan önce. İzafetten kesilince kelime mebnî kılınmıştır. Manası şudur: Bu, daha önce bize rızık olarak verilenin bir benzeri ve dengidir; nitekim devamındaki { وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا } “o rızık onlara birbirine benzer şekilde sunulmuştur” kavli buna delildir. Bu, senin benzerliğin son derece kuvvetli olduğunu anlatmak kastıyla 'Ebû Yûsuf, Ebû Hanîfe'dir' demen gibidir; adeta onun zâtı diğerinin zâtıdır. *Bihi* (بِهِ) ifadesindeki zamir hem dünyada hem ahirette rızıklandırılan şeylere döner; zira 'Bu, daha önce bize rızık verilendir' sözü her iki yurtta kendilerine rızık verilen şeylerin zikrini kapsamaktadır. Cennet meyvelerinin başka cinslerden olmayıp dünya meyvelerine benzemesi; insanın alıştığı şeyle daha çok ünsiyet kurması ve bildiği şeye daha çok meyletmesi sebebiyledir. İnsan alışık olmadığı bir şeyi gördüğünde tabiatı ondan ürker ve nefsi hoşlanmaz. Bir de daha önce bildiği bir şeyi görüp onda açık bir üstünlük ve bariz bir farklılık müşahede ettiğinde, ona hayranlığı daha fazla ve şaşkınlığı daha çok olur. Kendilerine rızık verilen her meyvede bu sözü tekrarlamaları; bu üstünlüğün ve durumun sürekliliğinin nihayete erdiğine ve her an onların hayretini celbeden şeyin bu muazzam lezzet farkı olduğuna delildir. Yahut zamir, *hâzâ* lafzının işaret ettiği gibi rızkın kendisine aittir; manası, cennet meyvelerinden kendilerine sunulan şeylerin kendi içinde birbirine benzer gelmesidir. Nitekim Hasan[-ı Basrî]'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Onlardan birine bir tabak getirilir, ondan yer; sonra başka bir tabak getirilir, o da: Bu, daha önce bize getirilendir, der. Melek ise: Ye, rengi birdir fakat tadı farklıdır, der.' Peygamber'den aleyhisselâm rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: 'Muhammed'in canı elinde olan Allah'a yemin olsun ki, cennet ehlinden bir adam yemek için bir meyveye uzanır; o meyve ağzına ulaşmadan Allah onun yerine bir benzerini yaratır. Onu gördüklerinde şekli ilkinin şekli olduğu için böyle söylerler.' { وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا } kavli, durumu perçinlemek için gelmiş bir ara cümledir; tıpkı 'Filan kişi filana iyilik etti, ne de güzel yaptı; şu görüşe vardı, pek de isabet etti' demen gibidir. Nitekim { وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ } “onun şerefli halkını zelil kılarlar; onlar hep böyle yaparlar” ayeti de bu kabildendir. { وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ } “Orada onlar için eşler vardır”. *Ezvâc* mübtedadır, *lehum* haberdir, *fîhâ* ise istikrar için zarftır.

{مُّطَهَّرَةٌ} من مساوي الأخلاق لا طمحات ولا مرحات أو مما يختص بالنساء من الحيض والاستحاضة من وما لا

{ مُطَهَّرَةٌ } “tertemiz”, kötü ahlaktan arındırılmış; ne gözü dışarıda ne de şımarıktırlar. Yahut kadınlara has olan hayız ve istihâzadan arındırılmış ve kadınlara

يختص بهن من البول والغائط وسائر الأقذار والأدناس ولم تجمع الصفة كالموصوف لأنهما لغتان فصيحتان ولم يقل طاهرة لأن مُّطَهَّرَةٌ أبلغ لأنها تكون للتكثير وفيها إشعار أنهما بأن مطهّراً طهرهن وما ذلك إلا الله ﷿ {وَهُمْ فِيهَا خالدون} الخلد والخلود البقاء الدائم الذي لا ينقطع وفيه بطلان قول الجهمية فإنهم يقولون بفناء الجنة وأهلها لأنه تعالى

has olmayan idrar, dışkı ve diğer bütün pisliklerden ve kirlerden temizlenmişlerdir. Sıfat, mevsufu gibi çoğul getirilmemiştir; zira her iki kullanım da fasih iki lehçedir. *Tâhire* denmeyip *mutahhare* denilmiştir; çünkü *mutahhare* daha beliğdir, zira çokluk bildirir. Ayrıca bu lafızda, onları bir temizleyicinin tertemiz kıldığına dair bir hissettirme vardır ki o da aziz ve celil olan Allah'tan başkası değildir. { وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Ve onlar orada ebedî kalacaklardır.” *Huld* ve *hulûd*, hiç kesintiye uğramayan daimi kalıştır. Bu ifadede Cehmiyye'nin görüşünün batıl olduğuna delil vardır; zira onlar cennetin ve cennet ehlinin yok olacağını söylerler. Çünkü Allah Teâlâ

البقرة (٢٦)

el-Bakara (26)

وصف بأنه الأول والآخر وتحقيق وصف الأولية بسبقه على الخلق احمع فيجب تحقيق وصف الآخرية بالتأخر عن سائر المخلوقات وذا إنما يتحقق بعد فناء الكل فوجب القول به ضرورة ولأنه تعالى باقٍ وأوصفافه باقية فلو كانت الجنة باقية مع أهلها لوقع التشابه بين الخالق والمخلوق وذا محال قلنا الأول في حقه هو الذي لا ابتداء لوجوده والآخر هو الذي لا انتهاء له وفي حقنا الأول هو الفرد السابق والآخر هو الفرد اللاحق واتصافه بهما لبيان صفة الكمال ونفي النقيصة والزوال وذا في تنزيهه عن احتمال الحدوث والفناء لا فيما قالوه وأنى يقع التشابه في البقاء وهو تعالى باقٍ لذاته وبقاؤه واجب الوجود وبقاء الخلق به وهو جائز الوجود

Evvel ve Âhir olarak nitelenmiştir; Evvel sıfatının tahakkuku bütün yaratılmışlardan önce olmasıyladır, o halde Âhir sıfatının tahakkuku da bütün yaratılmışlardan sonraya kalmasıyla vacip olur; bu da ancak her şeyin yok olmasından sonra gerçekleşir, dolayısıyla [cennetin yok olacağını] söylemek zorunlu olmuştur; ayrıca Allah Teâlâ bakidir ve sıfatları da bakidir, eğer cennet ehliyle birlikte baki kalsaydı Yaratıcı ile yaratılan arasında benzerlik meydana gelirdi, bu ise imkânsızdır, derler. Biz deriz ki: O'nun hakkında Evvel, varlığının başlangıcı olmayan; Âhir ise varlığının sonu olmayandır. Bizim hakkımızda ise evvel önce gelen fert, âhir ise sonra gelen ferttir. O'nun bu iki sıfatla nitelenmesi kemal sıfatını açıklamak, noksanlığı ve yok oluşu nefyetmek içindir; bu da O'nu sonradan yaratılma ve yok olma ihtimalinden tenzih etmek babındandır, onların dediği gibi değildir. Beka konusunda benzerlik nasıl meydana gelebilir ki? Allah Teâlâ zâtı gereği bakidir ve O'nun bekası vacibü'l-vücuttur; yaratılmışların bekası ise O'nun iledir ve câizü'l-vücuttur.

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ (٢٦)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği hatta ondan daha üstününü misal getirmekten çekinmez. İman edenler bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler. O, bu misalle birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir. O, bununla ancak yoldan çıkmış fasıkları saptırır.” (26)

لما ذكر الله تعالى الذباب والعنكبوت في كتابه وضرب به مثلاً ضحكت اليهود وقالوا ما يشبه هذاكلام الله فنزل {إن الله لا يستحيي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً} أي لا يترك ضرب المثل بالبعوضة ترك من يستحي أن يتمثل بها لحقارتها وأصل الحياء تغير وانكسار يعتري الإنسان من تخوف ما يعاب به ويذم ولا يجوز على القديم التغير وخوف الذم ولكن الترك لما كان من لوازمه عبر عنه به ويجوز أن تقع هذه العبارة فى كلام الكفرة

Allah Teâlâ kitabında sineği ve örümceği zikredip onlarla misal getirince Yahudiler güldüler ve 'Bu, Allah'ın kelamına hiç benzemiyor' dediler; bunun üzerine { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği misal getirmekten çekinmez” ayeti indi. Yani değersizliğinden ötürü onunla misal getirmekten utanan kimsenin terk edişi gibi sivrisinekle misal getirmeyi terk etmez. Hayânın aslı; ayıplanacağı ve yerileceği şeyden korktuğu için insana arız olan bir değişim ve mahcubiyettir. Ezeli olan Allah hakkında ise değişim ve yerilme korkusu caiz değildir; fakat terk etmek hayânın gereklerinden biri olduğu için [Allah hakkında] onunla ifade edilmiştir. Bu ifadenin kâfirlerin sözünde geçmiş olması da caizdir;

فقالوا اما يستحيى رب محمد أن يضرب مثلاً بالذباب والعنكبوت فجاءت على سبيل المقابلة وإطباق الجواب على السؤال وهو فن من كلامهم بديع وفيه لغتان التعدي بنفسه وبالجار يقال اسحييته واستحييت منه وهما محتملتان هنا وضرب المثل صنعه من ضرب اللبن وضرب الخاتم وما هذه إبهامية وهي التي إذا اقترنت باسم نكرة أبهمته إبهامها وزادته عموماً كقولك أعطني كتاباً ما تريد أي كتاب كان أوصلة للتأكيد كالتي في قوله تعالى فيما نقضهم ميثاقهم كأنه قال لا يستحيى أن يضرب مثلاً ألبتة وبعوضة عطف بيان لمثلا أو مفعول ليضرب ومثلا حال من النكرة مقدمة عليه أو انتصبا مفعولين على أن ضرب بمعنى جعل واشتاقها من البعض وهو القطع كالبضع والعضب يقال بعضه البعوض ومنه بعض الشئ لأنه قطعة منه والبعوض في أصله صفة على فعول كالقطوع فغلبت {فَمَا فَوْقَهَا} فما تجاوزها وزاد عليها في المعنى الذي ضربت فيه مثلاً وهو القلة والحقارة أو فما زاد عليه في الحجم كأنه أراد بذلك رد ما استنكروه من ضرب المثل بالذباب والعنكبوت لأنهما أكبر من البعوضة ولا يقال كيف يضرب المثل بما دون البعوضة وهي النهاية في الصغر لأن جناح البعوضة أقل منها وأصغر بدرجات وقد ضربه رسول الله ﷺ مثلا للدنيا {فأما الذين آمنوا فَيَعْلَمُونَ أَنَهُ الحق} الضمير للمثل أو لأن يضرب والحق الثابت الذي لا يسوغ إنكاره يقال حق الأمر إذا ثبت ووجب {مّن رَّبِّهِمْ} في موضع النصب على الحال والعامل معنى الحق وذو الحال الضمير المستتر فيه {وَأَمَّا الذين كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ الله بهذا مثلا} يوقف عليه إذ لو وصل لصار ما بعده

nitekim onlar 'Muhammed'in Rabbi sinekle, örümcekle misal getirmekten utanmıyor mu?' demişler, bu ayet de onların sözüne mukabelede bulunmak ve cevabı soruya tam denk getirmek üzere inmiştir ki bu, Arap kelamının eşsiz sanatlarındandır. Bu fiilde iki lehçe vardır: Harf-i cersiz geçişli kılınması ve harf-i cerle kullanılması; nitekim *istahyeytühû* ve *istahyeytü minhu* denir; burada her iki mana da muhtemeldir. Misal darbetmek; kerpiç dökmek ve mühür basmak gibi onu inşa edip ortaya koymaktır. Buradaki *mâ* (مَا) ibhamiyedir; bu edat nekre bir isme bitiştiğinde onun kapalılığını daha da artırır ve ona daha fazla umumilik kazandırır; tıpkı 'Bana herhangi bir kitap ver' (*i'tınî kitâben mâ*) demen gibidir, yani hangi kitap olursa olsun demektir. Yahut Allah Teâlâ'nın { فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ } “Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle” ayetindeki gibi te'kid için zâittir; sanki 'Kesinlikle hiçbir misal getirmekten çekinmez' denilmiştir. *Ba'ûdaten* (بَعُوضَةً) kelimesi *meselen* lafzının atf-ı beyanıdır yahut *yadribe* fiilinin mefulüdür; *meselen* ise nekreden önce gelmiş bir hâldir. Yahut *darabe* fiilinin *ceale* manasında olmasına dayanılarak iki meful olarak mansubdurlar. Kelimenin kökü, kesmek anlamındaki *ba'd* (بَعْض) kökünden türemiştir; nitekim *bad'a* ve *azb* da bu anlamdadır. Sivrisinek birini ısırdığında *baadat-hu'l-ba'ûda* denir; bir şeyin bir parçası manasındaki *ba'd* da ondan bir parça kesit olduğu için bu ismi almıştır. *Ba'ûd* (بَعُوض) kelimesi aslında *katû'* (قَطُوع) gibi *fa'ûl* vezninde bir sıfattır, sonradan isimleşmiştir. { فَمَا فَوْقَهَا } “hatta ondan daha üstününü”, yani misal getirilme konusu olan küçüklük ve değersizlik vasfında onu aşan ve ondan daha ileri olanı demektir; yahut cüsse olarak ondan daha büyük olanı demektir; sanki bununla onların sinek ve örümcekle misal getirilmesini yadırgamalarını reddetmeyi murat etmiştir, çünkü bu ikisi sivrisinekten daha büyüktür. 'Sivrisineğin kendisi küçüklüğün zirvesindeyken ondan daha küçüğüyle nasıl misal getirilir?' denilemez; zira sivrisineğin kanadı ondan kat kat daha az ve daha küçüktür; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu dünya için misal getirmiştir. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ } “İman edenler bunun bir gerçek olduğunu bilirler”. Zamir misale yahut misal getirme fiiline aittir. Hak (*hakk*); inkâr edilmesi caiz olmayan sabit gerçektir. Bir mesele sabit ve vacip olduğunda *hakka'l-emru* denir. { مِنْ رَبِّهِمْ } “Rablerinden [gelen]” ifadesi hâl makamında mansubdur; amili *hakk* kelimesinin manasıdır, hâl sahibi ise onun içindeki müstetir zamirdir. { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا } “İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler.” Burada vakıf yapılır (durulur); zira vasledilirse bundan sonraki kısım

البقرة (٢٦)

el-Bakara (26)

صفة له وليس كذلك وفي قولهم ماذا أراد الله بهذا مثلاً استحقار كما قالت عائشة رضى الله عنها فى عبد الله

onun sıfatı haline gelir, oysa durum böyle değildir. Onların { مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا } sözlerinde bir küçümseme vardır; nitekim Hz. Âişe radıyallâhu anhâ Abdullah

بن عمرو يا عجبا لابن عمر وهذا محقرة له ومثلا نصب على التمييز أو على الحال كقوله هذه ناقة الله لكم آية وأما حرف فيه معنى الشرط ولذا يجاب بالفاء وفائدته في الكلام أن يعطيه فضل توكيد تقول زيد ذاهب فإذا قصدت توكيده وأنه لا محالة ذاهب قلت أما زيد فذاهب ولذا قال سيبويه في تفسيره مهما يكن من شيء فزيد ذاهب وهذا التفسير يفيد كونه تأكيداً وأنه في معنى الشرط وفي إيراد الجملتين مصدرتين به وإن لم يقل فالذين آمنوا يعلمون والذين كفروا يقولون إحماد عظيم لأمر المؤمنين واعتداد بليغ بعلمهم أنه الحق ونعي على الكافرين إغفالهم حظهم ورميهم بالكلمة الحمقاء وماذا فيه وجهان أن يكون ذا اسماً موصولاً بمعنى الذى وما استفهاماً فيكون كلمتين وأن تكون ذا مركبة مع ما مجعولتين اسماً واحداً للاستفهام فيكون كلمة واحدة فما على الأول رفع بالابتداء وخبره ذا مع صلته أي أراد والعائد محذوف وعلى الثاني منصوب المحل بأراد والتقدير أي شيء أراد الله والإرادة مصدر أردت الشئ إذا طلبته نفسك ومال إليه قلبك وهي عند المتكلمين معنى يقتضي تخصيص المفعولات بوجه دون وجه والله تعالى موصوف بالإرادة على الحقيقة عند أهل السنة وقال معتزلة بغداد إنه تعالى لا يوصف بالإرادة على الحقيقة فإذا قيل أراد الله كذا فإن كان فعله فمعناه أنه فعل وهو غير ساهٍ ولا مكره عليه وإن كان فعل غيره فمعناه أنه أمر به {يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا} جارٍ مجرى التفسير والبيان للجملتين المصدرتين بأما وأن فريق العالمين بأنه الحق وفريق الجاهلين المستهزئين به كلاهما موصوف بالكثرة وأن العلم بكونه حقاً من باب الهدى وأن الجهل بحسن موروده من باب الضلالة وأهل الهدى كثير في أنفسهم وإنما يوصفون بالقلة بالقياس إلى أهل الضلال ولأن القليل من المهتدين كثير في الحقيقة وإن قالوا في الصورة ... إن الكرام كثير في البلاد وإن ... قلوا كما غيرهم قل وإن كثروا ...

b. Ömer hakkında: 'İbn Ömer'e şaşarım!' demiş ve bu ifadeyi onu küçümsemek için kullanmıştır. *Meselen* (مَثَلًا) kelimesi temyiz yahut { هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte size bir ayet/mucize olarak Allah'ın devesi” ayetinde olduğu gibi hâl olarak mansubdur. *Emmâ* (أَمَّا), içinde şart manası bulunan bir harftir; bu yüzden cevabı fâ ile gelir. Sözdeki faydası, cümleye kuvvetli bir pekiştirme (te'kid) kazandırmasıdır. Sen 'Zeyd gidicidir' dersin; bunu pekiştirmek ve onun mutlaka gideceğini vurgulamak istediğinde ise 'Zeyd'e gelince, o muhakkak gidicidir' (*emmâ Zeydün fe-zâhibün*) dersin. Bundan dolayı Sîbeveyh bunu tefsir ederken 'Her ne olursa olsun, Zeyd mutlaka gidicidir' demiştir. Bu tefsir, onun bir te'kid olduğunu ve şart anlamı taşıdığını gösterir. Cümlenin 'İman edenler bilirler, inkâr edenler ise derler' şeklinde söylenmeyip her iki cümlenin de *emmâ* ile başlatılmasında, müminlerin durumunu yüce bir takdir, onların bunun hak olduğunu bilmelerini beliğ bir övgü ve kâfirlerin nasiplerinden gaflet edip böylesi ahmakça bir söz savurmalarını da ağır bir kınama vardır. *Mâzâ* (مَاذَا) lafzında iki vecih vardır: Birincisi, *zâ* (ذَا) kelimesinin *ellezî* manasında ism-i mevsûl, *mâ*nın ise istifham (soru) olmasıdır ki bu takdirde iki ayrı kelime olurlar. İkincisi, *zâ* lafzının *mâ* ile birleşerek tek bir istifham ismi kılınmasıdır ki bu takdirde tek bir kelimedirler. İlk veche göre *mâ* mübteda olarak merfûdur, haberi ise sılasıyla birlikte *zâ*dır; yani 'murat ettiği şey nedir?' demektir ve âid zamir hazfedilmiştir. İkinci veche göre ise mahallinde *erâde* fiiliyle mansubdur; takdiri 'Allah hangi şeyi murat etti?' demektir. İrade (*irâde*), canın bir şeyi arzulayıp kalbin ona meyletmesi anlamındaki masdardır. Kelamcılara göre ise irade, mefulleri şu veya bu şekilde tahsis etmeyi gerektiren bir sıfattır. Ehl-i Sünnet'e göre Allah Teâlâ hakiki manada irade ile muttasıftır. Bağdat Mutezilesi ise O'nun hakiki manada irade ile nitelenemeyeceğini söylemiştir; onlara göre 'Allah şöyle irade etti' denildiğinde, şayet bu O'nun kendi fiili ise manası 'onu unutarak ve zorlanarak değil bilerek yaptı' demektir; şayet başkasının fiili ise manası 'onu emretti' demektir. { يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا } “O, bu misalle birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir.” Bu ifade, *emmâ* ile başlayan iki cümlenin tefsiri ve beyanı mesabesindedir: Onun hak olduğunu bilen taife ile onu bilmeyip onunla alay eden taifenin her ikisi de çoklukla nitelenmiştir; onun hak olduğunu bilmek hidayet babından, onun güzel geliş gayesini bilmemek ise dalalet babındandır. Hidayet ehli kendi içlerinde çokturlar; onların azlıkla nitelenmesi ancak dalalet ehline kıyasladır. Zira hidayete erenlerin azı, surette az görünse bile hakikatte çoktur: ... *Şüphesiz kerem sahipleri memleketlerde çoktur, her ne kadar* ... *sayıları az gibi görünse de; nitekim onların gayrısı sayıca çok olsa bile azdır* ...

والإضلال خلق فعل الضلال في العبد والهداية خلق فعل الاهتداء

İdlâl (saptırma), kulda sapma fiilini yaratmaktır; hidâyet ise [kulda] doğru yolu bulma fiilini yaratmaktır.

هذا هو الحقيقة عند أهل السنة وسياق الآية لبيان أن ما استنكره الجهلة من الكفار واستغربوه من أن تكون المحقرات من الأشياء مضروباً بها المثل ليس بموضع الاستنكار والاستغراب لأن التمثيل إنما يصار إليه لما فيه من كشف المعنى وإدناء المتوهم من المشاهد فإن كان المتمثل له عظيماً كان المتمثل به كذلك وإن كان حقيراً كان المتمثل به كذلك ألا ترى أن الحق لما كان واضحاً جلياً تمثل له بالضياء والنور وأن الباطل لما كان بضد صفته تمثل له بالظلمة ولما كانت حال الآلهة التي جعلها الكفار أنداداً لله لا حال أحقر منها وأقل ولذلك تجعل بيت العنكبوت مثلها في الضعف والوهن وجعلت أقل من الذباب وضربت لها البعوضة فالذي دونها مثلاً لم يستنكر ولم يستبدع ولم يقل للمتمثل

Ehl-i Sünnet nezdinde hakikat budur. Âyetin bağlamı ise, kâfirlerin cahillerinin hakir ve değersiz şeylerin darbımesel kılınmasını kınamaları ve yadırgamalarının kınanacak ve yadırganacak bir şey olmadığını beyan etmek içindir. Çünkü mesel getirmeye (temsil), ancak manayı açığa çıkarma ve zihinde tasavvur edileni müşahede edilene yaklaştırma özelliği bulunduğu için başvurulur. Eğer kendisi için mesel getirilen şey (mümessel leh) yüce ise, kendisiyle mesel getirilen şey de (mümessel bih) öyle olur; şayet hakir ise, kendisiyle mesel getirilen şey de hakir olur. Görmez misin ki hak, açık ve aşikâr olduğunda onun için aydınlık ve nur ile mesel getirilmiş; bâtıl ise onun zıddı bir sıfatta olduğunda onun için karanlık ile mesel getirilmiştir. Kâfirlerin Allah'a denk tuttukları ilahların durumu ise bundan daha hakir ve daha düşük bir durum olamayacağından dolayı, örümcek yuvası zayıflık ve gevşeklikte onlara mesel kılınmış, sinekten daha değersiz sayılmış ve sivrisinek ile ondan daha aşağısı onlara mesel olarak verilmiştir. Bu durum yadırganmaz, acayip karşılanmaz ve meseli getirene...

البقرة (٢٦ _ ٢٧)

Bakara (26-27)

استحى من تمثيلها بالبعوضة لأنه مصيب في تمثيله محق في قوله سائق للمثل على قضية مضربه ولبيان أن المؤمنين الذين عادتهم الانصاف والنظر فى الأمور بناظر العقل إذا سمعوا بهذا التمثيل علموا أنه الحق وأن الكفار الذين غلب الجهل على عقولهم إذا سمعوه كابروا وعاندوا وقضوا عليه بالبطلان وقابلوه بالإنكار وأن ذلك سبب هدى المؤمنين وضلال الفاسقين والعجب منهم كيف أنكروا ذلك وما زال الناس يضربون الأمثال بالبهائم والطيور وخشاش الأرض فقالوا أجمع من ذرة وأجرأ من الذباب وأسمع من قراد وأضعف من فراشة وآكل من السوس وأضعف من البعوضة وأعز من مخ البعوض ولكن ديدن المحجوج والمبهوت أن يرضى لفرط الحيرة بدفع الواضح وإنكار اللائح {وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الفاسقين} هو مفعول يضل وليس بمنصوب على الاستثناء لأن يضل لم يستوف مفعوله والفسق الخروج عن القصد والفاسق في الشريعة الخارج عن الأمر بارتكاب الكبيرة وهو النازل بين المنزلتين أي بين منزلة المؤمن والكافر عند المعتزلة وسيمر عليك ما يبطله إن شاء الله

...'onları sivrisinekle temsil etmekten utandı' denmez. Zira O, temsil getirmesinde isabet etmiş, sözünde haklı çıkmış ve meseli vuruluş gayesine uygun biçimde sevk etmiştir. Ayrıca bu, âdetleri insaf ve meselelere akıl gözüyle bakmak olan müminlerin bu temsili işittiklerinde onun hak olduğunu bildiklerini; akıllarını cehalet bürümüş kâfirlerin ise onu işittiklerinde büyüklük taslayıp inat ettiklerini, onun batıl olduğuna hükmedip inkârla karşıladıklarını; nitekim bunun da müminlerin hidayetine ve fasıkların dalaletine sebep olduğunu beyan etmek içindir. Hayret doğrusu! İnsanlar hayvanlarla, kuşlarla ve yerdeki haşeratla öteden beri meseller verir dururken bunu nasıl inkâr ettiler? Nitekim 'Karıncadan daha toplayıcı', 'Sinekten daha cüretkâr', 'Keneden daha iyi işitici', 'Pervaneden daha zayıf', 'Güveden daha obur', 'Sivrisinekten daha güçsüz' ve 'Sivrisinek beyninden daha zor bulunur' demişlerdir. Fakat delille susturulan ve apışıp kalan kimsenin âdeti, aşırı şaşkınlığından dolayı apaçık gerçeği savuşturmaya ve parıldayan hakkı inkâr etmeye razı olmaktır. { وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ } “Oysa O, onunla ancak fasıkları saptırır.” [Âyetteki el-Fâsikîn] *yudillu* fiilinin mefulüdür; istisna üzere mansub değildir, zira *yudillu* mefulünü henüz almamıştır. Fısk (*fısk*), istikametten/doğru hedeften çıkmaktır. Şeriatta fasık ise büyük günah işleyerek emrin dışına çıkandır. Mutezile'ye göre o, iki menzile arasında (menzile beyne'l-menzileteyn) yani mümin ile kâfir mertebesi arasında bir yerdedir. İnşallah bunu iptal edecek açıklama ileride gelecektir.

الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٢٧)

{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “Onlar ki, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.” (27)

{الذين يَنقُضُونَ عَهْدَ الله} النقض الفسخ وفك التركيب والعهد الموثق والمراد بهؤلاء الناقضين لعهد الله أحبار اليهود المتعنتون أو منافقوهم أو الكفار جميعاً وعهد الله ما ركز في عقولهم من الحجة على التوحيد كأنه أمر وصاهم به ووثقه عليهم أو أخذ الميثاق عليهم بأنهم إذا بعث إليهم رسول يصدقه الله بمعجزاته صدقوه واتبعوه ولم يكتموا ذكره أو أخذ الله العهد عليهم أن لا يسفكوا دماءهم ولا يبغي بعضهم على بعض ولا يقطعوا أرحامهم وقيل عهد الله إلى خلقه ثلاثة عهود العهد الأول الذي أخذه على جميع ذرية آدم ﵇ بأن يقروا بربوبيته وهو قوله تعالى {وَإِذْ أَخَذَ ربك من بني آدم} الآية وعهد خص به النبيين أن يبلغوا الرسالة ويقيموا الدين وهو قوله تعالى {وإذ أخذنا من النبيين ميثاقهم} وعهد خص به العلماء وهو قوله تعالى {وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق الذين أُوتُواْ الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه} {مِن بَعْدِ ميثاقه} أصله من الوثاقة وهي إحكام الشئ والضمير للعهد وهو ما وثقوا به عهد الله من قبوله وإلزامه أنفسهم ويجوز أن يكون بمعنى ثوثقته كما أن الميعاد بمعنى الوعد أو الله تعالى أى من بعد توثقته عليهم ومن لا بتداء الغاية {وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ} هو قطعهم الأرحام وموالاة المؤمنين أو قطعهم ما بين الانيباء من الوصلة والاجتماع على الحق في إيمانهم ببعض وكفرهم ببعض والأمر طلب الفعل بقول مخصوص على سبيل الاستعلاء وما نكرة موصوفة أو بمعنى الذى وأن يوصل في موضع جر بدل من الهاء أى نوصله أو في موضع رفع أي هو أن يوصل {وَيُفْسِدُونَ فِي الأرض} بقطع السبيل والتعويق عن الإيمان {أولئك} مبتدأ {هُمْ} فصل والخبر {الخاسرون} أى المغبونون حيث

{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini bozarlar...” Nakz (*nakd*), feshetmek ve bağı/terkibi çözmektir. Ahid ise pekiştirilmiş sözleşmedir. Allah'ın ahdini bozan bu kimselerden kasıt, Yahudilerin inatçı hahamları veya onların münafıkları yahut kâfirlerin tamamıdır. Allah'ın ahdi ise, sanki onlara vasiyet edip üzerlerine bağladığı bir emir gibi akıllarına yerleştirdiği tevhid delilidir; yahut Allah'ın mucizelerle doğruladığı bir peygamber gönderildiğinde onu tasdik edip tabi olacaklarına ve onun zikrini gizlemeyeceklerine dair onlardan aldığı misaktır; yahut Allah'ın birbirlerinin kanını dökmemeleri, birbirlerine tecavüz etmemeleri ve akrabalık bağlarını kesmemeleri hususunda onlardan aldığı sözdür. Bir görüşe göre ise Allah'ın mahlukatına yönelik ahdi üç tanedir: Birinci ahid, Âdem aleyhisselâm'ın bütün zürriyetinden Rabliğini ikrar etmelerine dair aldığı ahiddir ki bu, Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayetidir. İkinci ahid, peygamberlere risaleti tebliğ etmeleri ve dini ayakta tutmaları hususunda has kıldığı ahiddir ki bu, Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ } “Hani biz peygamberlerden misaklarını almıştık...” ayetidir. Üçüncü ahid ise âlimlere has kıldığı ahiddir ki bu da Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ } “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz' diye misak almıştı...” ayetidir. { مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ } “Kesin söz verdikten sonra...” [ifadesindeki mîsâkın] aslı, bir şeyi sağlamlaştırmak anlamındaki *visâka*dan gelir. Zamir ahde racidir; yani Allah'ın ahdini kabul ederek ve kendilerine bağlayıcı kılarak pekiştirmelerinden sonradır. *Mîsâk*ın, *mîâd*ın *va'd* manasında olması gibi tevsik (pekiştirme) manasında olması da caizdir. Yahut [zamir] Allah Teâlâ'ya aittir; yani O'nun bunu onların aleyhine pekiştirmesinden sonradır. *Min* (مِنْ) ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirir. { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler...” Bu, onların akrabalık bağlarını ve müminlerle dostluğu kesmeleridir; yahut peygamberlerin bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek suretiyle aralarındaki bağı ve hak üzere toplanmayı kesmeleridir. Emir, üstünlük yoluyla belirli bir sözle fiili talep etmektir. *Mâ* (مَا) nekire-i mevsûfedir yahut *ellezî* manasındadır. { أَنْ يُوصَلَ } “birleştirilmesini” ifadesi, zamirden (hâ) bedel olarak cer mahallindedir; yani 'ulaştırmamızı/birleştirmemizi' demektir. Yahut 'o, birleştirilmesidir' takdiriyle ref mahallindedir. { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar.” Yolu kesmek ve imana engel olmak suretiyle [bozgunculuk yaparlar]. { أُولَئِكَ } “İşte onlar” mübteda, { هُمْ } fasıl zamiri, haberi ise { الْخَاسِرُونَ } “hüsrana uğrayanlardır” yani aldananlardır; zira...

البقرة (٢٨ _ ٢٩)

Bakara (28-29)

استبدلوا النقض بالوفاء والقطع بالوصل والفساد بالصلاح والعقاب بالثواب

...vefayı nakz ile (ahdi bozmakla), sılayı (ulaştırmayı) kat' ile (koparmakla), ıslahı fesat ile ve sevabı azap ile değiştirmişlerdir.

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki, siz ölüler idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürüleceksiniz.” (28)

{كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} معنى الهمزة التي في كيف مثله في قولك أتكفرون بالله ومعكم ما يصرف عن الكفر ويدعو إلى الإيمان وهو الانكار والتعجب ونظيره أتطير بغير جناح وكيف تطير بغير جناح {وكنتم أمواتا} نطفا فى أصلاب آبائكم والواو للحال وقد مضمرة والاموات جمع ميت كالأقوال جمع قول ويقال لعادم الحياة أصلاً ميت أيضاً كقوله تعالى {بلدة ميتا} {فأحياكم} في الأرحام {ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} عند انقضاء آجالكم {ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} للبعث {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} تصبرون إلى الجزاء أو ثم يحييكم في قبوركم ثم إليه ترجعون للنشور وإنما كان العطف الأول بالفاء والبواقي بثم لأن الإحياء الأول قد تعقب الموت بلا تراخٍ وأما الموت فقد تراخى عن الحياة والحياة الثانية كذلك تتراخى عن الموت إن ريد النشور وإن أريد إحياء القبر فمنه يكتسب العلم بتراخيه والرجوع إلى الجزاء أيضاً متراخٍ عن النشور وإنما أنكر اجتماع الكفر مع القصة التي ذكرها لأنها مشتملة على آيات بينات تصرفهم عن الكفر ولأنها تشتمل على نعمٍ جسام حقها أن تشكر ولا تكفر

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz...” *Keyfe*deki hemzenin manası, 'Sizi küfürden alıkoyan ve imana çağıran deliller varken Allah'ı inkâr mı ediyorsunuz?' sözündeki gibidir; bu inkâr ve taaccüb (şaşkınlık) bildirir. Bunun benzeri 'Kanatsız uçar mısın?' ve 'Kanatsız nasıl uçarsın?' sözleridir. { وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا } “Siz ölüler idiniz...” Yani babalarınızın sulbünde nutfeler idiniz. Vâv hâl içindir ve *kad* harfi takdir edilmiştir. *Emyât*, *kavl*ün çoğulunun *akvâl* olması gibi *meyyit*in çoğuludur. Esasen hayatı bulunmayan şeye de nitekim Allah Teâlâ'nın { بَلْدَةً مَيْتًا } “ölü bir belde” ayetinde olduğu gibi *meyyit* denilir. { فَأَحْيَاكُمْ } “Derken sizi diriltti...” [yani] rahimlerde [can verdi]. { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “Sonra sizi öldürecek...” ecelleriniz bittiğinde. { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “Sonra sizi diriltecek...” ba's (yeniden diriliş) için. { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Sonra O'na döndürüleceksiniz.” Cezaya varacaksınız. Yahut 'sonra sizi kabirlerinizde diriltecek, sonra da neşir için O'na döndürüleceksiniz' demektir. İlk atıf fâ ile, sonrakiler ise sümme ile yapılmıştır; zira ilk diriltme, ölümün ardından bir gecikme (terâhî) olmaksızın gelmiştir. Ölüm ise hayattan sonra gecikmelidir; ikinci hayat da şayet neşir kastediliyorsa aynı şekilde ölümden sonra gecikmelidir. Eğer kabir dirilişi kastediliyorsa, onun gecikmeli olduğu bilgisi buradan elde edilir. Cezaya dönüş de neşirden sonra gecikmelidir. Küfrün, zikredilen bu kıssa ile bir arada bulunmasının kınanması; bu kıssanın onları küfürden alıkoyacak apaçık delilleri içermesinden ve nankörlük edilmeyip şükredilmesi gereken pek büyük nimetleri ihtiva etmesindendir.

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (29)

{هُوَ الذي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الأرض} أى لأجلكم ولا نتفاعكم به في دنياكم ودينكم أما الأول فظاهر وأما الثاني فالنظر فيه وما فيه من العجائب الدالة على صانع قادر حكيم عليم وما فيه من التذكير بالآخرة لأن ملاذها تذكر ثوابها ومكارهها تذكر عقابها وقد استدل الكرخي وأبو بكر الرازي والمعتزلة بقوله خلق لكم على أن الأشياء التي يصح أن ينتفع بها خلقت مباحة في الأصل {جَمِيعاً} نصب على الحال من ما {ثُمَّ استوى إِلَى السماء} الاستواء الاعتدال والاستقامة يقال استوى العود أي قام واعتدل ثم قيل استوى إليه كالسهم المرسل أي قصده قصداً مستوياً من غير أن يلوي على شيء ومنه قوله تعالى ثم استوى إلى السماء أي أقبل وعمد إلى خلق

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratandır...” Yani sizin için, dünyanızda ve dininizde ondan faydalanmanız içindir. Birincisi açıktır. İkincisine gelince, ona ve onda bulunan; kādir, hakîm ve alîm olan bir Sanatkâr'a delalet eden harikalara bakmak ve onda bulunan ahireti hatırlatıcı ibretleri düşünmektir. Zira onun lezzetleri ahiretin sevabını, hoşa gitmeyen şeyleri ise ahiretin cezasını hatırlatır. Kerhî, Ebû Bekir er-Râzî ve Mutezile, { خَلَقَ لَكُمْ } “sizin için yarattı” ayetinden hareketle kendisinden faydalanılması sahih olan şeylerin aslında mübah olarak yaratıldığına delil getirmişlerdir. { جَمِيعًا } “hepsini” lafzı, *mâ*dan hâl olarak mansubdur. { ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ } “Sonra göğe yöneldi...” İstivâ (*istivâ*), itidal ve dosdoğru yönelmektir. *İsteve'l-ûd* (استوى العود) denilir ki 'değnek doğruldu ve düzeldi' demektir. Sonra 'fırlatılmış ok gibi ona yöneldi' manasında *istevâ ileyhi* denilmiştir; yani hiçbir şeye sapmaksızın dosdoğru ona yöneldi demektir. Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ } “sonra göğe yöneldi” ayeti de bu kabildendir; yani yeryüzündekileri yarattıktan sonra aralarında başka bir şey yaratmayı murat etmeksizin gökleri yaratmaya yöneldi ve kastetti demektir.

السموات بعد ما خلق ما في الأرض من غير أن يريد فيما بين ذلك خلق شيء آخر والمراد بالسماء جهات العلو كأنه قيل ثم استوى إلى فوق والضمير في {فسوّاهنّ} مبهم يفسره {سَبْعَ سماوات} كقولهم ربه رجلاً وقيل الضمير راجع إلى السماء ولفظها واحد ومعناها الجمع لأنها في معنى الجنس ومعنى تسويتهن تعديل خلقن وتقويمه وإخلاؤه من العوج والفطور أو إتمام خلقهمن وثم هنا لبيان فضل خلق السموات على خلق الأرض ولا يناقض هذا قوله والأرض بعد ذلك دحاها لأن جرم الأرض تقدم خلقه خلق السماء وأما دحوها فمتأخر وعن الحسن خلق الله الأرض في موضع بيت المقدس كهيئة الفهر عليها دخان ملتزق بها ثم أصعد الدخان وخلق

Semâdan murat yükseklik cihetleridir; sanki 'sonra yukarıya yöneldi' denmiş gibidir. { فَسَوَّاهُنَّ } “onları düzenledi” ifadesindeki zamir mübhemdir; Arapların *rabbehu racülen* sözünde olduğu gibi bunu { سَبْعَ سَمَاوَاتٍ } “yedi gök” ifadesi tefsir etmektedir. Bir görüşe göre ise zamir *es-semâ* lafzına racidir; lafzı tekil, cinsi ifade ettiği için manası çoğuldur. Onları tesviye etmenin manası; yaratılışlarını dengeli ve muntazam kılmak, eğrilik ve çatlaklardan arındırmak yahut yaratılışlarını tamamlamaktır. Buradaki *sümme* (ثُمَّ), göklerin yaratılışının yerin yaratılışına olan üstünlüğünü beyan içindir. Bu durum, O'nun { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا } “Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” kavliyle çelişmez; zira yeryüzünün kütlesinin yaratılışı göğün yaratılışından öncedir, yayılıp döşenmesi (dahv) ise sonradır. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre: Allah yeri Beytü'l-Makdis mevkiinde, üzerinde kendisine yapışık bir duman bulunan taş havan şeklinde yarattı; sonra dumanı yükseltti ve...

البقرة (٢٩ _ ٣١)

Bakara (29-31)

منه السموات وأمسك الفهر في موضعها وبسط منها الأرض فذلك قوله تعالى {كانتا رتقا} وهو الالتزاق {وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} فمن ثم خلقهن خلقاً مستوياً محكماً من غير تفاوت مع خلق ما في الأرض على حسب حاجات أهلها ومنافعهم وهو وأخواته مدني غير ورش وَهُوَ هو وأبو عمرو وعلي جعلوا الواو كأنها من نفس الكلمة فصار بمنزلة عضد وهم يقولون فى عضد عضد بالسكون

...ondan gökleri yarattı, taşı yerinde tuttu ve yeryüzünü ondan yayıp döşedi. İşte Allah Teâlâ'nın { كَانَتَا رَتْقًا } “ikisi birbirine bitişik idi” buyruğu budur; *ratk*, yapışık olmaktır. { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir.” Bundan dolayı onları, yeryüzündekilerin yaratılışının oranın ehlinin ihtiyaçlarına ve menfaatlerine uygun olmasıyla birlikte, hiçbir düzensizlik olmaksızın dosdoğru ve muhkem bir yaratılışla yarattı. *Ve hüve* (وَهُوَ) ve benzerleri [kıraatte] Verş hariç Medenî'dir. *Hüve* (هُوَ), Ebû Amr ve Ali ise vâv'ı sanki kelimenin kendisinden bir harf kılmışlardır; böylece *azud* (عَضُد) gibi olmuş ve onlar *azud* hakkında sükûn ile *azd* (عَضْد) demektedirler.

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)

{ وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar: 'Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Rabbin de:] 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu.” (30)

لما خلق الله تعالى الأرض أسكن فيها الجن وأسكن في السماء الملائكة فأفسدت الجن في الأرض فبعث إليهم طائفة من الملائكة فطردتهم إلى جزائر البحار ورءوس الجبال وأقاموا مكانهم فأمر نبيه ﵇ أن يذكر قصتهم فقال {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة} إذ نصب بإضمار اذكر والملائكة جمع ملاك كالشمائل جمع شمأل والحاق التاء بتأنيث الجمع {إِنّي جَاعِلٌ} أي مصير من جعل الذي له مفعولان وهما {فِي الأرض خَلِيفَةً} وهو من يخلف غيره فعيلة بمعنى فاعلة وزيدت الهاء للمبالغة والمعنى خليفة منكم

Allah Teâlâ yeryüzünü yarattığında oraya cinleri yerleştirdi, göğe de melekleri yerleştirdi. Cinler yeryüzünde fesat çıkardı; bunun üzerine Allah onlara bir grup melek gönderdi, melekler onları denizlerdeki adalara ve dağ başlarına sürdü ve onların yerine yerleşti. Allah Peygamberi aleyhisselâm'a onların kıssasını zikretmesini emrederek şöyle buyurdu: { وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ } “Hani Rabbin meleklere demişti...” *İz* (إِذْ) lafzı, 'hatırla' (*üzkür*) fiilinin takdiriyle mansubdur. *Melâike* (مَلَائِكَة), *şem'el*in çoğulunun *şemâil* olması gibi *mel'ak*ın çoğuludur; tâ harfinin eklenmesi ise ceminin müennesliği içindir. { إِنِّي جَاعِلٌ } “Ben yaratacağım...” yani kılacağım; iki meful alan *ceale* fiilindendir ki o iki meful { فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “yeryüzünde bir halife”dir. Halife (*halîfe*), başkasının yerine geçen kimsedir; *fâile* manasında *faîle* veznindedir ve hâ (tâ) harfi mübalağa için eklenmiştir. Manası ise 'sizden bir halife'dir...

لأنهم كانوا سكان الأرض فخلقهم فيها آدم وذريته ولم يقل خلاف أو خلفاء لأنه أريد بالخليفة آدم واستغنى بذكره عن ذكر بنيه كما تستغني بذكر أبي القبيلة في قولك مضر وهاشم أو اريد من يخلفكم أو خلفا يخلفكم فوحد لذلك أو خليفة مني لأن آدم كان خليفة الله في أرضه وكذلك كل نبى قال الله تعالى {يا داود إنا جعلناك خليفة في الأرض} وإنما أخبرهم بذلك ليسألوا ذلك السؤال ويجابوا بما أجيبوا به فيعرفوا حكمته في استخلافهم قبل كونهم أو ليعلِّم عباده المشاورة في أمورهم قبل أن يقدموا عليها وإن كان هو بعلمه وحكمته البالغة غنياً عن المشاورة {قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا} تعجب من أن يستخلف مكان أهل الطاعة أهل المعصية وهو الحكيم الذي لا يجهل وإنما عرفوا ذلك بإخبار من الله تعالى أو من جهة اللوح أو قاسوا أحد الثقلين على الآخر {وَيَسْفِكُ الدماء} أي يصب والواو في {وَنَحْنُ نُسَبِّحُ} للحال كما تقول أتحسن إلى فلان وأنا أحق منه بالإحسان {بِحَمْدِكَ} في موضع الحال أي نسبح حامدين لك ومتلبسين بحمدك كقوله تعالى {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر} أي دخلوا كافرين {وَنُقَدِّسُ لَكَ} ونطهر أنفسنا لك وقيل التسبيح والتقديس تبعيد الله من السوء من سبح في الأرض وقدس فيها إذا ذهب فيها وأبعد {قَالَ إِنّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ} أي أعلم من الحكم في ذلك ما هو خفي عليكم يعني يكون فيهم الأنبساء والأولياء والعلماء وما بمعنى الذي وهو مفعول أعلم والعائد محذوف أى مالا تعلمونه إنى حجازى وأبو عمرو

...çünkü onlar yeryüzünün sakinleriydi; bu yüzden onların yerine Âdem'i ve zürriyetini yarattı. *Hilâf* veya *hulefâ* demedi; çünkü halife ile Âdem kastedilmiş ve 'Mudar' ile 'Hâşim' sözünde olduğu gibi kabilenin atasının zikriyle oğullarının zikrinden müstağni olunmuştur. Yahut 'sizin yerinize geçecek kimse' veya 'sizin yerinizi alacak bir halef' kastedildiği için tekil getirilmiştir. Yahut 'benden bir halife' demektir; zira Âdem, yeryüzünde Allah'ın halifesi idi; nitekim her peygamber de böyledir. Allah Teâlâ: { يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } “Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık” buyurmuştur. Allah'ın bunu meleklere bildirmesi, bu soruyu sormaları ve kendilerine verilen cevabı almaları, böylece onlar var olmadan önce onları halife kılmasındaki hikmetini bilmeleri içindir; yahut kullarına bir işe girişmeden önce aralarında istişare etmeyi öğretmek içindir; her ne kadar O, ilmi ve sonsuz hikmetiyle istişareden müstağni olsa da. { قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا } “Onlar: 'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' dediler.” Bu, itaat ehlinin yerine isyan ehlinin halife kılınmasına duyulan bir hayrettir; oysa O, hiçbir şeyi bilgisizce yapmayan Hakîm'dir. Melekler bunu ancak Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle veya Levh[-i Mahfuz] cihetiyle bilmişler yahut mükellef iki zümreden birini diğerine kıyas etmişlerdir. { وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ } “Ve kan dökecek...” yani akıtacaktır. { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ } “Biz tesbih ederken...” ifadesindeki vâv hâl içindir; nitekim senin 'Ben ihsana daha layıkken filana mı ihsanda bulunuyorsun?' demen gibidir. { بِحَمْدِكَ } “seni överek” ifadesi hâl mahallindedir; yani 'sana hamdederek ve hamdinle muttasıf olarak tesbih ederiz' demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ } “kâfir olarak girmişlerdi” ayeti gibidir. { وَنُقَدِّسُ لَكَ } “ve seni takdis ediyoruz” yani senin için kendimizi tertemiz kılıyoruz demektir. Bir görüşe göre tesbih ve takdis, Allah'ı kötülükten tenzih edip uzak tutmaktır; nitekim bir kimse yeryüzünde uzaklaşıp gittiğinde *sebeha fi'l-ard* ve *kaddese fîhâ* denilir. { قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “[Rabbin:] 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' buyurdu.” Yani bunda sizin bilmediğiniz gizli hikmetleri bilirim; yani onların arasından peygamberler, veliler ve âlimler çıkacaktır. *Mâ* (مَا), *ellezî* manasındadır ve *a'lemu* fiilinin mefulüdür, âid zamir ise hazfedilmiştir; takdiri 'bilmediğiniz şeyleri' demektir. *İnnî* lafzını Hicazîler ve Ebû Amr [fetha ile] okumuştur.

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣١)

{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere gösterip: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, şunların isimlerini bana bildirin' dedi.” (31)

{وعلم آدم} هو اسم أعجمي وأقرب أمره أن يكون على فاعل كآزر واشتقاقهم آدم من أديم الأرض أو من الأدمة كاشتقاقهم يعقوب من العقب وإدريس من الدرس وإبليس من

{ وَعَلَّمَ آدَمَ } “Ve Âdem'e öğretti...” [Âdem] a'cemî (yabancı kökenli) bir isimdir. Durumuna en yakın olanı, Âzer gibi *fâil* vezninde olmasıdır. Âlimlerin Âdem kelimesini *edîmü'l-ard*dan (yerin yüzü) veya *üdme*den (esmerlik) türetmeleri; Ya'kūb'u *akib*den, İdrîs'i *ders*ten ve İblîs'i ise...

البقرة (٣١ _ ٣٤)

Bakara (31-34)

الإبلاس {الأسماء كُلَّهَا} أي أسماء المسميات فحذف المضاف إليه لكونه معلوماً مدلولاً عليه بذكر الأسماء إذ الإسم يدل على المسمى وعوض منه اللام كقوله تعالى

...*iblâs*tan (ümitsizlikten) türetmeleri gibidir. { الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا } “Bütün isimleri...” yani müsemmâların (isim verilen varlıkların) isimlerini [öğretti]. Muzafun ileyh, bilindiği ve isimlerin zikredilmesiyle ona delalet edildiği için hazfedilmiştir; zira isim müsemmâya delalet eder. Ondan bedel olarak da nitekim Allah Teâlâ'nın...

{واشتعل الرأس شَيْباً} ولا يصح أن يقدر وعلم آدم مسميات الأسماء على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه لأن التعليم تعلق بالأسماء لا بالمسميات لقوله تعالى أنبئونى بأسماء هؤلاء وانبئهم بأسمائهم ولم يقل أنبئونى بهؤلاء وأنبهئهم بهم ومعنى تعليمه أسماء المسميات أنه تعالى أراه الأجناس التي خلقها وعلمه أن هذا اسمه فرس وهذا اسمه بعير وهذا اسمه كذا وهذا اسمه كذا وعن ابن عباس رضى الله عنهما علمه اسم كل شيء حتى القصعة والمعرفة {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الملائكة} أي عرض المسميات وإنما ذكر لأن في المسميات العقلاء فغلبهم وإنما استنبأهم وقد علم عجزهم عن الإنباء على سبيل التبكيت {فَقَالَ أَنبِئُونِي} أخبروني {بِأَسْمَاءِ هَؤُلاء إِن كُنتُمْ صادقين} في زعمكم أني أستخلف في الأرض مفسدين سفاكين للدماء وفيه رد عليهم وبيان أن فيمن يستخلفه من الفوائد العلمية التي هي أصول الفوائد كلها ما يستأهلون لأجله أن يستخلفوا

{ وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا } “Ve baş(ım) ihtiyarlıkla tutuştu” kavlinde olduğu gibi elif-lâm getirilmiştir. Muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun makamına kaim kılınmasıyla 'Âdem'e isimlerin müsemmâlarını öğretti' şeklinde takdir edilmesi sahih olmaz; çünkü öğretme müsemmâlara değil isimlere taalluk etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ } “Şunların isimlerini bana bildirin” ve { أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } “Onlara bunların isimlerini bildir” buyurmuş; 'Bana şunları bildirin' veya 'Onlara şunları bildir' dememiştir. O'nun müsemmâların isimlerini öğretmesinin manası; Allah Teâlâ'nın yarattığı cinsleri ona göstermesi ve 'Bunun adı attır, bunun adı devedir, bunun adı şudur, bunun adı budur' diye öğretmesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, ona çanağa ve kepçeye varıncaya kadar her şeyin ismini öğretmiştir. { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ } “Sonra onları meleklere gösterdi...” Yani müsemmâları gösterdi. Müsemmâlar arasında akıl sahipleri bulunduğu için tağlîb yapılarak müzekker zamir kullanılmıştır. Onların bildirmekten âciz olduklarını bildiği halde meleklere bunu sorması, ilzam ve acizliklerini ortaya koyma (tebkît) kabilindendir. { فَقَالَ أَنْبِئُونِي } “Dedi ki: Bildirin bana...” yani haber verin { بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “şunların isimlerini, eğer doğru söyleyenler iseniz.” Yeryüzünde fesat çıkaracak ve kan dökecek kimseleri halife kılacağım şeklindeki iddianızda [eğer doğru söyleyenler iseniz]. Bunda onlara bir reddiye ve O'nun halife kılacağı kimsede bütün faydaların esası olan öyle ilmî faydalar bulunduğunun beyanı vardır ki, onlar bu sebeple halife kılınmaya layık olurlar.

قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)

{ قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Dediler ki: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin.'” (32)

{قَالُواْ سبحانك} تنزيهاً لك أن يخفى عليك شيء أو عن الاعتراض عليك في تدبيرك وأفادتنا الآية أن علم الأسماء فوق النخلى للعبادة فكيف بعلم الشريعة انتصابه على المصدر تقديره سبحت الله تسبيحاً {لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا} وليس فيه علم الاسماء وما بمعنى الذي والعلم بمعنى المعلوم أي لا معلوم لنا إلى الذي علمتنا {إِنَّكَ أَنتَ العليم} غير المعلم {الحكيم} فيما قضيت وقدرت والكاف اسم إن وأنت مبتدا وما بعده خبره والجملة خبران أو أنت فصل والخبر العلم والحكيم خبر ثان

{ قَالُوا سُبْحَانَكَ } “Dediler ki: Seni tenzih ederiz!” Sana hiçbir şeyin gizli kalmayacağını ikrar etmek veya tedbirine itiraz etmekten seni tenzih etmek için [bunu söylediler]. Bu âyet bize isimlerin ilminin sırf ibadet için soyutlanmaktan daha üstün olduğunu bildirmektedir; artık şeriat ilmi nasıl olmasın! [Sübhâneke lafzının] nasbı masdar olmasındandır, takdiri 'Seni layıkıyla tesbih ederim' demektir. { لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا } “Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur.” Ve bunun içinde isimlerin ilmi yoktur. *Mâ* (مَا), *ellezî* manasındadır; *ilm* ise ma'lûm (bilinen) manasındadır, yani 'bize öğrettiğin şeyden başka malumatımız yoktur' demektir. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz sen hakkıyla bilensin” başkası tarafından öğretilmeksizin bilensin. { الْحَكِيمُ } “tam hüküm ve hikmet sahibisin” hükmettiğin ve takdir ettiğin şeylerde. Kâf zamiri *inne*nin ismidir; *ente* mübteda, sonrası ise onun haberidir ve cümle *inne*nin haberidir. Yahut *ente* fasıl zamiridir, haberi *el-Alîm*dir, *el-Hakîm* ise ikinci haberdir.

قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)

{ قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “[Allah:] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir' dedi. Âdem onların isimlerini kendilerine bildirince Allah: 'Size demedim mi ki ben göklerin ve yerin gaybını kesinlikle bilirim! Ve açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim' buyurdu.” (33)

{قال يا آدم أَنبِئْهُم بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسْمَائِهِم} سمى كل شيء باسمه {قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِي أعلم غيب السماوات والأرض} أي أعلم ما غاب فيهما عنكم

{ قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ } “[Allah:] 'Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir' dedi. Âdem onların isimlerini kendilerine bildirince...” her şeyi adıyla andı. { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Allah: 'Size demedim mi ki ben göklerin ve yerin gaybını kesinlikle bilirim!' buyurdu.” Yani o ikisinde sizden gizli kalan şeyleri bilirim...

مما كان ومما يكون {وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ} تظهرون {وما كنتم تكتمون} تسرون

...olmuş ve olacak olan şeylerden [gizli kalanları bilirim]. { وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ } “Ve açıkladığınızı bilirim” açığa vurduğunuzu [bilirim] { وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “ve gizlemekte olduğunuzu [bilirim].” sır tuttuğunuzu [bilirim].

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٣٤)

{ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblîs hariç hepsi secde etmişlerdi. O direndi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” (34)

{وإذ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لآِدَمَ} أي اخضعوا له وأقروا بالفضل له عن أبي بن كعب وعن ابن عباس رضى الله عنهما كان ذلك انحناء ولم يكن خروراً على الذقن والجمهور على أن المأمور به وضع الوجه على الأرض وكان السجود تحية لآدم ﵇ في الصحيح إذ لو كان لله تعالى لما امتنع عنه إبليس وكان سجود التحية جائزاً فيما مضى ثم نسخ بقوله ﵇ لسلمان حين أراد أن يسجد له لا ينبغي لمخلوق أن يسجد لأحد إلا لله تعالى {فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ} الاستثناء متصل لأنه كان من الملائكة كذا قاله على وابن عباس وابن

{ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik...” Yani ona boyun eğin ve onun üstünlüğünü ikrar edin. Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu bir eğilme (inzinâ) idi, çene üstü yere kapanma değildi. Cumhurun görüşüne göre ise emredilen secde yüzü yere koymaktır. Sahih olan görüşe göre secde, Âdem aleyhisselâm'a bir tahiyye (selamlama ve saygı) secdesi idi; zira şayet Allah Teâlâ için olsaydı İblîs ondan kaçınmazdı. Tahiyye secdesi geçmiş [şeriatlarda] caiz idi; sonra Peygamber aleyhisselâm'ın, kendisine secde etmek isteyen Selmân'a: 'Bir mahlukun Allah Teâlâ'dan başka hiç kimseye secde etmesi uygun olmaz' buyurmasıyla neshedildi. { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblîs hariç hepsi secde ettiler.” İstisna muttasıldır, çünkü o meleklerdendi; Ali, İbn Abbâs ve İbn...

البقرة (٣٤ _ ٣٦)

Bakara (34-36)

مسعود رضى الله عنهم ولأن الأصل أن الاستثناء يكون من جنس المستثنى منه ولهذا قال مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تسجد إذ أمرتك وقوله كان من الجن معناه صار من الجن كقوله فَكَانَ مِنَ المغرقين وقيل الاستثناء منقطع لأنه لم يكن من الملائكة بل كان من الجن بالنص وهو قول الحسن وقتادة ولأنه خلق من نار والملائكة خلقوا من النور ولأنه أبى وعصى واستكبر والملائكة لا يعصون الله ما أمرهم ولا يستكبرون عن عبادته ولأنه قال أَفَتَتَّخِذُونَهُ وذريته أولياء من دونى ولا نسل للملائكة وعن الجاحظ أن الجن والملائكة جنس واحد فمن طهر منهم فهو ملك ومن خبث فهو شيطان ومن كان بين بين فهو جن {أبى} امتنع مما أمر به {واستكبر} تكبر عنه {وَكَانَ مِنَ الكافرين} وصار من الكافرين بإبائه واستكباره ورده الأمر لا بترك العمل بالأمر لأن ترك السجود لا يخرج من الإيمان ولا يكون كفراً عند أهل السنة خلافاً للمعتزلة والخوارج أو كان من الكافرين في علم الله أي وكان في علم الله أنه يكفر بعد إيمانه لا أنه كان

...Mes'ûd radıyallâhu anhüm böyle demiştir. Zira asıl olan, istisnanın müstesna minh ile aynı cinsten olmasıdır. Bundan dolayı [Allah Teâlâ]: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?” buyurmuştur. O'nun { كَانَ مِنَ الْجِنِّ } “O cinlerdendi” kavlinin manası ise, { فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “Böylece boğulanlardan oldu” kavlinde olduğu gibi 'cinlerden oldu' demektir. Bir görüşe göre ise istisna munkatıdır; çünkü nassın açık ifadesiyle o meleklerden değildi, bilakis cinlerdendi; bu da Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'nin görüşüdür. Çünkü o ateşten yaratılmıştır, melekler ise nurdan yaratılmıştır; ayrıca o direnmiş, isyan etmiş ve büyüklük taslamıştır, melekler ise Allah'ın kendilerine emrettiğine isyan etmezler ve O'na kulluktan büyüklenmezler. Hem Allah Teâlâ: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي } “Şimdi siz beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” buyurmuştur, oysa meleklerin zürriyeti yoktur. Câhız'dan nakledildiğine göre cin ve melekler tek bir cinstir; onlardan temiz olanı melek, habis olanı şeytan, ikisinin arasında olanı ise cindir. { أَبَى } “Direndi” emrolunduğu şeyden kaçındı. { وَاسْتَكْبَرَ } “ve büyüklük tasladı” ona karşı kibre kapıldı. { وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu.” Kaçınması, büyüklük taslaması ve emri reddetmesi sebebiyle kâfirlerden oldu; yoksa emrin gereğini terk etmesi sebebiyle değil. Zira Ehl-i Sünnet'e göre —Mutezile ve Havâric'in aksine— secdeyi terk etmek insanı imandan çıkarmaz ve küfür olmaz. Yahut Allah'ın ilminde kâfirlerden idi; yani imanından sonra küfre gireceği Allah'ın ilminde mevcuttu, yoksa...

كافراً أبداً في علم الله وهي مسألة الموافاة

...Allah'ın ilminde ezelden beri kâfir olduğu kastedilmemektedir ki bu da muvâfât meselesidir.

وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)

{ وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ } “Dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin; ancak şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.'” (35)

{وقلنا يا آدم اسكن} أمر من سكن الدار يسكنها سكنى إذا أقام فيها ويقال سكن المتحرك سكوناً {أَنتَ} تأكيد للمستكن في اسكن ليصح عطف {وَزَوْجُكَ} عليه {الجنة} هي جنة الخلد التي وعدت للمتقين للنقل المشهور واللام للتعريف وقالت المعتزلة كانت بستاناً باليمن لأن الجنة لا تكليف فيها ولا خروج عنها قلنا إنما لا يخرج منها من دخلها جزاء وقد دخل النبي ﵇ ليلة المعراج ثم خرج منها وأهل الجنة يكلفون المعروفة والتوحيد {وَكُلاَ مِنْهَا} من ثمارها فحذف المضاف {رَغَدًا} وصف للمصدر أي أكلاً رغداً واسعاً {حيث شئتما} وبابه بغير همز أبو عمرو وحيث للمكان المبهم أي أيَّ مكان من الجنة شئتما {وَلاَ تَقْرَبَا هذه الشجرة} أي الحنطة ولذا قيل كيف لا يعصي الإنسان وقوته من شجرة العصيان أو الكرمة لأنها أصل كل فتنة أو التينة {فَتَكُونَا} جزم عطف على تقربا أو نصب جواب للنهي {مِنَ الظالمين} من الذين ظلموا أنفسهم أو من الضارين انفسهم

{ وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ } “Dedik ki: Ey Âdem! Yerleş...” Bir kimse evde ikamet ettiğinde kullanılan *sekene'd-dâra yeskühuhâ süknâ* ifadesinden gelen bir emirdir; nitekim hareket edenin durması hakkında da *sekene'l-müteharriku sükûnen* denilir. { أَنْتَ } “sen” lafzı, { وَزَوْجُكَ } “ve eşin” ifadesinin üzerine atfedilmesinin sahih olması için *üskün*deki gizli zamiri pekiştiren bir te'kiddir. { الْجَنَّةَ } “cennete” meşhur nakil gereğince muttakilere vadedilen ebediyet cennetidir; başındaki elif-lâm ahd (belirlilik) içindir. Mutezile ise, 'Cennette teklif yoktur ve oradan çıkış da yoktur' diyerek onun Yemen'de bir bahçe olduğunu söylemiştir. Biz deriz ki: Oradan ancak mükâfat olarak giren kimse çıkmaz. Nitekim Peygamber aleyhisselâm Miraç gecesi oraya girmiş ve sonra oradan çıkmıştır; hem cennet ehli [Allah'ı] tanımak ve tevhid ile mükelleftir. { وَكُلَا مِنْهَا } “Orada(n) yiyin...” yani meyvelerinden yiyin; muzaf hazfedilmiştir. { رَغَدًا } “bol bol” masdarın sıfatıdır; yani bol ve geniş bir yiyişle yiyin demektir. { حَيْثُ شِئْتُمَا } “dilediğiniz yerde(n)” Ebû Amr [bunu] ve benzerlerini hemzesiz okumuştur. *Haysü* (حَيْثُ) mübhem mekân içindir; yani cennetin dilediğiniz herhangi bir yerinden [yiyin] demektir. { وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ } “Ancak şu ağaca yaklaşmayın...” yani buğday [ağacına]. Nitekim bundan dolayı 'Gıdası isyan ağacından olan insan nasıl isyan etmesin?' denilmiştir; yahut her fitnenin aslı olduğu için asma ağacıdır yahut incir ağacıdır. { فَتَكُونَا } “yoksa olursunuz” lafzı, *lâ takrabâ* üzerine atıfla mezmûm veya nehyin cevabı olarak mansubdur. { مِنَ الظَّالِمِينَ } “zalimlerden” kendilerine zulmedenlerden yahut kendilerine zarar verenlerden [olursunuz].

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (٣٦)

{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları durumdan çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin; sizin için yeryüzünde bir vakte kadar bir yerleşim ve bir geçimlik vardır' dedik.” (36)

{فَأَزَلَّهُمَا الشيطان عَنْهَا} أي عن الشجرة أي فحملها الشيطان على الزلة بسببها وتحقيقه فأصدر الشيطان زلتهما عنها أو فأزلهما عن الجنة بمعنى أذهبهما عنها وأبعدهما فأزالهما حمزة وزلة آدم بالخطأ في التأويل إما بحمل النهي على التنزيه دون التحريم أو بحمل اللام على تعريف العهد وكأن الله تعالى أراد الجنس والأول الوجه وهذا دليل على أنه يجوز إطلاق اسم الزلة على الأنبياء ﵈ كما قال مشايخ بخارى فإنه اسم الفعل يقع على خلاف الأمر من غير قصد إلى الخلاف كزلة الماشي في الطين وقال مشايخ سمرقند لا يطلق اسم الزلة على أفعالهم كما لا تطلق المعصية وإنما يقال فعلوا الفاضل وتركوا الأفضل فعوتبوا

{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا } “Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı...” Yani ağaçtan; yani şeytan o ağaç sebebiyle onları sürçmeye (zelleye) sevk etti. Tahkiki: Şeytan onların zellesini o ağaç sebebiyle ortaya çıkardı demektir. Yahut cennetten onları kaydırdı; yani onları oradan uzaklaştırıp giderdi demektir. Hamza ise [bu kelimeyi] *fe-ezâlehümâ* (فَأَزَالَهُمَا - onları oradan giderdi) şeklinde okumuştur. Âdem'in zellesi tevildeki bir hatadan ibarettir: Bu da ya nehyi haramlığa değil tenzihe hamletmekle ya da başındaki elif-lâmı cins için olduğu halde ahd için hamletmekle olmuştur; birinci vecih daha uygundur. Bu, Buhara meşâyihinin dediği gibi nebiler aleyhimesselâm hakkında 'zelle' isminin kullanılmasının caiz olduğuna delildir. Zira zelle, çamurda yürüyenin ayağının kayması gibi, muhalefet kastı olmaksızın emrin hilafına vaki olan fiilin ismidir. Semerkant meşâyihi ise: 'İsyan kelimesi kullanılmadığı gibi onların fiilleri hakkında zelle ismi de kullanılmaz; ancak faziletli olanı yapıp daha faziletli olanı terk ettikleri ve bundan dolayı kınandıkları söylenir' demişlerdir...

البقرة (٣٦ _ ٣٨)

Bakara (36-38)

عليه {فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} من النعيم والكرامة أو من الجنة إن كان الضمير للشجرة في عنها وقد توصل إلى إزلالهما بعد ما قيل له أخرج منها فإنك رجيم لأنه منع عن

...bunun üzerine kınandılar. { فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ } “İçinde bulundukları durumdan çıkardı...” İçinde bulundukları nimet ve kerametten çıkardı; şayet *anhâ*daki zamir ağaca raci ise cennetten çıkardı demektir. Kendisine: 'Çık oradan, çünkü sen kovulmuşsun!' denildikten sonra onların ayağını kaydırmaya muvaffak olabilmiştir; çünkü o...

دخولها على جهة الوسوسة ابتلاء لآدم وحواء وروي أنه أراد الدخول فمنعته الخزنة فدخل في فم الحية حتى دخلت به وقيل قام عند الباب فنادى {وَقُلْنَا اهبطوا} الهبوط النزول إلى الأرض والخطاب لآدم وحواء وإبليس وقيل والحية والصحيح لآدم وحواء والمراد هما وذريتهما لانهما لما كانا أصل الإنس ومتشعبهم حعلا كأنهما الإنس كلهم ويدل عليه قوله تعالى قال اهبطا منها جميعا {بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} المراد به ما عليه الناس من التباغي والتعادي وتضليل بعضهم لبعض والجملة في موضع الحال من الواو في اهبطوا أي اهبطوا متعادين {وَلَكُمْ فِي الأرض مُسْتَقَرٌّ} موضع استقرار أو استقرار {ومتاع} وتمتع بالعيش {إلى حِينٍ} إلى يوم القيامة أو إلى الموت قل إبراهيهم بن أدهم أورثتنا تلك الأكلة حزناً طويلاً

...Âdem ve Havvâ için bir imtihan olarak vesvese vermek üzere cennete girmekten menedilmişti. Rivayet edildiğine göre o cennete girmek istediğinde bekçiler ona engel oldu; o da yılanın ağzına girdi ve yılan onu içeri soktu. Bir rivayete göre ise kapının yanında durup seslendi. { وَقُلْنَا اهْبِطُوا } “Biz de dedik ki: İnin...” Hubût (*hubût*), yeryüzüne inmektir. Hitap Âdem, Havvâ ve İblîs'edir; yılana da hitap edildiği söylenmiştir. Sahih olan ise hitabın Âdem ve Havvâ'ya olmasıdır; murat ise ikisi ve zürriyetleridir. Çünkü ikisi insanların aslı ve dallanıp budaklandığı kök olduğu için sanki bütün insanlıkmış gibi kılınmışlardır. Allah Teâlâ'nın { قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا } “Dedi ki: İkiniz birden oradan inin” kavli de buna delalet eder. { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak...” Bundan murat, insanların birbirine zulmetmesi, düşmanlık beslemesi ve birbirini saptırması halidir. Cümle, *ihbitû*daki vâv zamirinden hâl mahallindedir; yani 'birbirinize düşmanlar olarak inin' demektir. { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Sizin için yeryüzünde bir yerleşim...” yani bir yerleşme yeri yahut yerleşip kalma [vardır] { وَمَتَاعٌ } “ve bir geçimlik...” hayattan faydalanma [vardır] { إِلَى حِينٍ } “bir vakte kadar.” Kıyamet gününe veya ölüme kadar. İbrâhim b. Edhem demiştir ki: 'O bir lokma bize uzun bir hüzün miras bıraktı.'

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve O'na tövbe etti. O da tövbesini kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.” (37)

{فتلقى آدم مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} أي استقبلها بالأخذ والقبول والعمل بها وبنصب آدم ورفع كلمات مكي على أنها استقبلته بأن بلغته واتصلت به وهن قوله تعالى {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تغفر لنا وترحمنا لنكونن من الخاسرين} وفيه موعظة لذريتهما حيث عرفوا كيفية السبيل إلى التنصل من الذنوب وعن ابن مسعود رضى الله عنه أن أحب الكلام إلى الله تعالى ما قاله أبونا آدم حيث اقترف الخطيئة سبحانك اللهم وبحمدك وتبارك اسمك وتعالى جدك ولا إله إلا أنت ظلمت نفسي فاغفر لي إنه لا يغفر الذنوب إلا أنت وعن ابن عباس رضى الله عنهما قال يا رب ألم تخلقني بيدك قال بلى قال يا رب ألم تنفخ فيَّ من روحك ألم تسبق رحمتك غضبك ألم تسكنى جنتك وهو تعالى يقول بلى بلى قال فلم أخرجتني من الجنة قال بشؤم معصيتك قال تبت أراجعي أنت إليها قال نعم {فَتَابَ عَلَيْهِ} فرجع عليه بالرحمة والقبول واكتفى بذكر توبة آدم

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ } “Derken Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı...” Yani onları alarak, kabul ederek ve onlarla amel ederek karşıladı. Mekkî ise *Âdem*i nasb ve *kelimât*ı ref ile okumuştur; bu durumda kelimeler ona ulaşıp kavuşmak suretiyle onu karşılamış olur. O kelimeler Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz.” Bunda, günahlardan sıyrılmanın yolunu öğrenmeleri bakımından ikisinin zürriyeti için bir öğüt vardır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ'ya sözlerin en sevimlisi, atamız Âdem'in günah işlediğinde söylediği şu sözdür: 'Sübhâneke Allāhümme ve bi-hamdik ve tebârekesmük ve teâlâ ceddük ve lâ ilâhe illâ ente, zalemtü nefsî fağfir lî innehû lâ yağfiru'z-zünûbe illâ ente' (Allah'ım! Seni hamdinle tenzih ederim, ismin mübarek, şanın yücedir; senden başka hiçbir ilah yoktur. Ben kendime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz günahları senden başkası bağışlamaz). İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Âdem şöyle demiştir: 'Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?' Allah: 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Ruhundan bana üflemedin mi? Rahmetin gazabını geçmedi mi? Beni cennetine yerleştirmedin mi?' dedi. Allah Teâlâ her birine: 'Evet, evet' buyurdu. Âdem: 'Öyleyse beni cennetten niçin çıkardın?' dedi. Allah: 'İsyanının uğursuzluğu sebebiyle' buyurdu. Âdem: 'Tövbe ettim, beni oraya geri döndürür müsün?' deyince, Allah: 'Evet' buyurdu. { فَتَابَ عَلَيْهِ } “O da tövbesini kabul etti.” Yani ona rahmet ve kabul ile yöneldi. Sadece Âdem'in tövbesini zikretmekle yetindi...

لأن حواء كانت تبعاً له ولقد طوى ذكر النساء في أكثر القرآن والسنة لذلك {إِنَّهُ هُوَ التواب} الكثير القبول للتوبة {الرحيم} على عباده

...çünkü Havvâ ona tâbi idi. Nitekim bundan dolayı Kur'an ve Sünnet'in çoğunda kadınların zikri örtülü tutulmuştur. { إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ } “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir” tövbeyi pek çok kabul edendir { الرَّحِيمُ } “çok merhamet edendir” kullarına karşı merhametlidir.

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨)

{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Benden size bir hidayet geldiğinde kim benim hidayetime uyarsa, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.'” (38)

{قُلْنَا اهبطوا مِنْهَا جَمِيعًا} حال أي مجتمعين وكرر الأمر بالهبوط للتأكيد أو لأن الهبوط الأول من الجنة إلى السماء والثاني من السماء إلى الأرض أو لما نيط به من زيادة قوله {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى} أي رسول أبعثه إليكم أو كتاب أنزله عليكم بدليل قوله تعالى {والذين كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بآياتنا} في مقابلة قوله {فَمَن تَبِعَ هُدَايَ} أى بالقبول والإيمان به

{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا } “Dedik ki: Hepiniz oradan inin!” [Cemîan lafzı] hâldir; yani toptan inin demektir. İniş emrinin tekrarlanması tekit içindir; yahut birinci iniş cennetten semaya, ikinci iniş ise semadan yere olduğu içindir; yahut { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى } “Benden size bir hidayet geldiğinde...” kavlinin ziyadesiyle bağlantılı kılındığı içindir. Yani 'size göndereceğim bir elçi yahut size indireceğim bir kitap [geldiğinde]' demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ } “Kim benim hidayetime uyarsa...” yani onu kabul edip iman etmek suretiyle [uyarsa] kavlinin karşılığında { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise...” buyurması buna delildir.

البقرة (٣٨ _ ٤١)

Bakara (38-41)

{فلا خوف عليهم} فى المستقبل فلا خوف بالفتح فى كل القرآن {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} على ما خلفوا والشرط الثاني مع جوابه جواب الشرط الأول كقولك إن جئتني فإن قدرت أحسنت إليك فلا خوفَ بالفتح في كل القرآن يعقوب.

{ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Onlara hiçbir korku yoktur...” gelecekte [bir korku yoktur]. Bütün Kur'an'da [bu lafzı] fetha ile *felâ havfe* okumuştur. { وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “ve onlar üzülmeyeceklerdir” geride bıraktıklarına üzülmeyeceklerdir. İkinci şart cümlesi cevabıyla birlikte birinci şartın cevabıdır; nitekim senin 'Bana gelirsen, eğer gücüm yeterse sana ihsanda bulunurum' demen gibidir. Bütün Kur'an'da fetha ile *felâ havfe* okuyan Ya'kūb'dur.

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٣٩)

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır.” (39)

{والذين كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بآياتنا أولئك} مبتدأ والخبر {أصحاب النار} أي أهلها ومستحقوها والجملة في موضع الرفع خبر المتبدأ أعني والذين {هُمْ فِيهَا خالدون}

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar...” mübtedadır; haberi ise { أَصْحَابُ النَّارِ } “ateş ehlidirler” yani oranın halkı ve orayı hak edenlerdir. Cümle, ilk mübteda olan *ve'llezîne*nin ref mahallindeki haberidir. { هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalacaklardır.”

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)

{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Ey İsrailoğulları! Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın; bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım. Yalnızca benden korkun!” (40)

{يا بني إسرائيل} هو يعقوب ﵇ وهو لقب له ومعناه في لسانهم صفوة الله أو عبد الله فإسرا هو العبد أو الصفوة وإيل هو الله بالعبرية وهو غير منصرف لوجود العليمة والعجمة {اذكروا نِعْمَتِيَ التي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ} ذكرهم النعمة أن لا يخلوا بشكرها ويطيعوا مانحها وأراد بها ما أنعم به على آبائهم مما عدد عليهم من الإنجاء من فرعون وعذابه ومن الغرق ومن العفو عن اتخاذ العجل والتوبة عليهم وما أنعم به عليهم من إدراك زمن محمد ﷺ المبشر به فى التوراة والإنجيل {وأوفوا} أدواوافيا تاماً يقال وفيت له بالعهد فأنا وافٍ به وأوفيت له بالعهد فأنا موف به والاختيار أوفيت وعليه نزل التنزيل {بِعَهْدِي} بما عهاد تمونى عليه من الإيمان بي والطاعة لي أو من الإيمان بنبي الرحمة والكتاب المعجز {أُوفِ بِعَهْدِكُمْ} بما

{ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Ey İsrailoğulları!” O [İsrail], Ya'kūb aleyhisselâm'dır. Bu onun lakabı olup kendi dillerindeki anlamı 'Allah'ın seçkini' veya 'Allah'ın kulu' demektir; zira İbranicede *İsrâ* kul veya seçkin, *Îl* ise Allah'tır. Alem (özel isim) ve ucme (yabancı kökenli olma) illetleri bulunduğu için gayri munsarıftır. { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتİ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size lütfettiğim nimetimi hatırlayın” Şükrünü aksatmasınlar ve o nimeti verene itaat etsinler diye onlara nimeti hatırlatmıştır. Bununla; Firavun'dan ve onun azabından kurtarılmaları, boğulmaktan kurtulmaları, buzağıyı [ilah] edinmelerinin bağışlanıp tevbelerinin kabul edilmesi gibi atalarına lütfettiği sayılan nimetleri ve Tevrat ile İncil'de müjdelenen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in asrına yetişme nimetini kastetmiştir. { وَأَوْفُوا } “ve sözünüzü tutun ki” eksiksiz ve tam olarak yerine getirin demektir. Nitekim 'Ona ahdi tam ifa ettim, ben ona vefa gösterenim' ve 'Ona ahdi yerine getirdim, ben yerine getiren biriyim' denilir; tercih edilen kullanım *evfeytü*dür ve vahiy de bu lafızla inmiştir. { بِعَهْدِي } “bana verdiğiniz söze” Bana iman edip itaat edeceğinize yahut rahmet peygamberine ve mucize kitaba iman edeceğinize dair bana verdiğiniz söze [vefa gösterin]. { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “ben de size verdiğim sözü tutayım” [Ben de]