{الذين يجادلون} بدل من هو مسرف وجاز بداله منه وهو جمع لأنه لا يريد مسرفاً واحدا بل كل مسرف {في آيات الله} في دفعها وإبطالها {بِغَيْرِ سلطان} حجة {أتاهم كَبُرَ مَقْتاً} أي عظم بغضاً وفاعل كبر ضمير هُوَ مُسْرِفٌ وهو جمع معنى وموحد لفظاً فحمل البدل على معناه والضمير الراجع إليه على لفظه ويجوز أن يرفع الذين على الابتداء ولا بد في هذا الوجه من حذف مضاف يرجع إليه الضمير في كَبُرَ تقديره جدال الذين يجادلون كبر مقتاً {عِندَ الله وعند الذين آمنوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ الله على كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ} قَلْبٍ بالتنوين أبو عمرو وإنما وصف القلب التكبر والتجبر لأنه منبعهما كما تقول سمعت الأذن وهو كقوله فانه اثم قلبه وإن كان الآثم هو الجملة
{ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ } “Tartışanlar”, { هُوَ مُسْرِفٌ } “haddi aşan kimseden” bedeldir. Çoğul olmasına rağmen ondan bedel olması caizdir; çünkü tek bir haddi aşanı değil, haddi aşan herkesi kastetmektedir. { فِي آيَاتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleri hakkında”, onları reddetmek ve geçersiz kılmak amacıyla [tartışırlar]. { بِغَيْرِ سُلْطَانٍ } “Hiçbir delil olmaksızın”, [hiçbir] hüccet [olmaksızın]. { أَتَاهُمْ كَبُرَ مَقْتًا } “[Kendilerine] gelmiş [hiçbir delil olmaksızın], bu büyük bir gazap doğurur”, yani nefret bakımından büyür. { كَبُرَ } fiilinin faili, { هُوَ مُسْرِفٌ } ifadesine dönen zamirdir; o, mana bakımından çoğul, lafız bakımından tekildir. Dolayısıyla bedel manasına, ona dönen zamir ise lafzına hamledilmiştir. { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda olarak merfu olması da caizdir. Bu vecihte { كَبُرَ } fiilindeki zamirin döneceği bir muzafın hazfedilmiş olması zorunludur; takdiri ise “Tartışanların tartışması büyük bir gazap doğurur” şeklindedir. { عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } “Allah katında ve iman edenlerin katında. İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler.” Ebû Amr, { قَلْبٍ } kelimesini tenvin ile okumuştur. Kalbin büyüklük taslamak ve zorbalıkla nitelenmesi ise, bu ikisinin menbaı olduğu içindir; nitekim “Kulak işitti” dersin. Günahkâr olan bütün şahıs olduğu halde { فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “şüphesiz onun kalbi günahkârdır” ayeti de böyledir.
وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ (٣٦)
{ وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ } “Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki ben yollara ulaşırım.'” (36)
{وَقَالَ فِرْعَوْنُ} تمويهاً على قومه أو جهلاً منه {يا هامان ابن لِى صَرْحاً} أي قصراً وقيل الصرح البناء الظاهر الذي لا يخفى على الناظر وإن بعد ومنه يقال صرح الشيء إذا ظهر {لَّعَلِّى} وبفتح الياء حجازي وشامي وأبو عمرو {أبلغ الأسباب} ثم ابدل منها تفخيم شأنها وإبانة انه يقصد امر عظيما
{ وَقَالَ فِرْعَوْنُ } “Firavun dedi ki”, kavmini yanıltmak için veya kendi cehaletinden dolayı [böyle dedi]. { يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap”, yani bir köşk [yap]. Sarh (صَرْح)'ın, uzakta olsa bile bakan kimseye gizli kalmayan, aşikâr ve yüksek yapı olduğu da söylenmiştir; bir şey aşikâr olduğunda kullanılan “şey saraha oldu” (صرح الشيء) ifadesi de buradan gelir. { لَعَلِّي } “Belki ben” lafzını Hicazî, Şâmî ve Ebû Amr yâ'nın fethasıyla okumuştur. { أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ } “Yollara ulaşırım”. Sonra, durumunu yüceltmek ve çok büyük bir işi hedeflediğini açıklamak için ondan bedel getirdi:
أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ (٣٧)
{ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا وَكَذَلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ } “Göklerin yollarına... Böylece Mûsâ'nın ilahına bir bakayım! Doğrusu ben onun bir yalancı olduğunu sanıyorum.' İşte Firavun'a kötü ameli böylece süslü gösterildi ve doğru yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı ancak hüsrandadır.” (37)
{أسباب السماوات} أي طرقها وأبوابها وما يؤدي اليها
{ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ } “Göklerin yollarına”, yani onun yollarına, kapılarına ve ona ulaştıran şeylere.
غافر (٤٢ - ٣٧)
Gâfir (37-42)
وكل ما أداك إلى شيء فهو سبب إليه كالرشاء ونحوه {فَأَطَّلِعَ} بالنصب حفص على جواب الترجي تشبيهاً للترجي بالتمني وغيره بالرفع عطفاً على أبلغ {إلى إله موسى} والمعنى فأنظر إليه {وَإِنِّى لأَظُنُّهُ} أي موسى {كاذبا} في قوله له إله غيري {وكذلك} ومثل ذلك التزيين وذلك الصد {زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءَ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السبيل} المستقيم وبفتح الصاد كوفي ويعقوب أي غيره صداً أو هو بنفسه صدوداً والمزين الشيطان بوسوسته كقوله وَزَيَّنَ لهم الشّيطان أعمالهم فصدّهم عن السّبيل أو الله تعالى ومثله زَيَّنَّا لَهُمْ أعمالهم فهم يعمهون {وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِى تَبَابٍ} خسران وهلاك
Seni bir şeye ulaştıran her şey, kuyu ipi (reşâ) ve benzerleri gibi ona bir sebeptir. { فَأَطَّلِعَ } “Böylece bakayım”, Hafs tarafından tereccînin (ummanın) temennîye benzetilmesi sebebiyle tereccînin cevabı olarak nasb ile okunmuştur; diğerleri ise { أَبْلُغُ } fiiline atıfla ref ile okumuştur. { إِلَى إِلَهِ مُوسَى } “Mûsâ'nın ilahına”, anlamı: “Ona bakayım” demektir. { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ } “Doğrusu ben onu sanıyorum”, yani Mûsâ'yı, { كَاذِبًا } “bir yalancı”, benden başka bir ilahı olduğu sözünde. { وَكَذَلِكَ } “İşte böylece”, yani böylesi bir süsleme ve böylesi bir engelleme ile, { زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ } “Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve doğru yoldan alıkonuldu”, dosdoğru yoldan. Kûfî ve Ya‘kūb sâd harfinin fethasıyla ({ وَصَدَّ }) okumuştur; yani başkası onu alıkoyarak engelledi veya kendisi bizzat yüz çevirip engellendi. Süslü gösteren, { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şeytan onlara amellerini süslü gösterdi de onları yoldan alıkoydu” ayetinde olduğu gibi vesvesesiyle şeytandır; yahut Yüce Allah'tır ve bunun benzeri { زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ } “Biz onlara amellerini süslü gösterdik, bu yüzden onlar bocalayıp dururlar” ayetidir. { وَمَا كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبَابٍ } “Firavun'un tuzağı ancak hüsrandadır”, kayıp ve helaktadır.
وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ (٣٨)
{ وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ } “O iman eden kişi dedi ki: 'Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğru yola ileteyim.'” (38)
{وقال الذي آمن يا قوم اتبعون} اتبعوني في الحالين مكي ويعقوب وسهل {أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرشاد} وهو نقيض الغي وفيه تعريض شبيه بالتصريح أن ما عليه فرعون وقومه سبيل الغي أجمل أولاً ثم فسر فافتتح بذم الدنيا وتصغير شأنها بقوله
{ وَقَالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ } “O iman eden kişi dedi ki: 'Ey kavmim! Bana uyun'”. Mekkî, Ya‘kūb ve Sehl her iki durumda da (vasıl ve vakıf halinde) “ittibi‘ûnî” (اتبعوني) şeklinde okumuştur. { أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشَادِ } “Sizi doğru yola ileteyim”. Bu, sapıklığın zıddıdır. Bunda, Firavun ve kavminin üzerinde bulunduğu şeyin sapıklık yolu olduğuna dair açık ifadeye yakın bir üstü kapalı işaret (ta‘riz) vardır. Önce özetledi, sonra açıkladı ve şu sözüyle dünyayı yermek ve onun değerini küçültmekle başladı:
يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ (٣٩)
{ يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ } “'Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir. Ahiret ise asıl kalınacak yurttur.'” (39)
{يا قوم إِنَّمَا هذه الحياة الدنيا متاع} تمتع يسير فالإخلاد إليها أصل الشر ومنبع الفتن وثنى بتعظيم الآخرة وبين أنها هي الوطن والمستقر بقوله {وَإِنَّ الآخرة هِىَ دَارُ القرار} ثم ذكر الأعمال سيئها وحسنها وعاقبة كل منهما ليثبط عما يتلف وينشط لما يزلف بقوله
{ يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ } “Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir”, az bir yararlanmadır. Dolayısıyla ona bağlanıp kalmak şerrin kökü ve fitnelerin kaynağıdır. İkinci olarak ahireti yüceltti ve şu sözüyle onun asıl vatan ve kalınacak yer olduğunu açıkladı: { وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ } “Ahiret ise asıl kalınacak yurttur.” Sonra, helak eden şeylerden vazgeçirmek ve yaklaştıran şeylere teşvik etmek amacıyla kötü ve iyi amelleri ve her birinin akıbetini şu sözüyle zikretti:
مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى } “Kim bir kötülük yaparsa, ancak onun misliyle cezalandırılır. Erkek veya kadından kim de salih bir amel işlerse...”
وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ (٤٠)
{ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ } “ve o mümin olursa, işte onlar cennete girerler; orada hesapsız olarak rızıklandırılırlar.” (40)
{مَنْ عَمِلَ سَيَّئَةً فَلاَ يجزى إِلاَّ مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صالحا مّن ذَكَرٍ أَوْ أنثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُوْلَئِكَ يَدْخُلُونَ الجنة يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ} يُدخلون مكي وبصري ويزيد وأبو بكر ثم وازن بين الدعوتين دعوته إلى دين الله الذي تمرته الجنات ودعوتهم إلى اتخاذ الأنداد الذي عاقبته النار بقوله
{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Kim bir kötülük yaparsa, ancak onun misliyle cezalandırılır. Erkek veya kadından kim de mümin olarak salih bir amel işlerse, işte onlar cennete girerler; orada hesapsız olarak rızıklandırılırlar.” Mekkî, Basrî, Yezîd ve Ebû Bekir “yudhalûne” (يُدْخَلُونَ / girdirilirler) şeklinde okumuştur. Sonra, meyvesi cennetler olan Allah'ın dinine yaptığı kendi çağrısı ile akıbeti cehennem ateşi olan ortaklar edinmeye yönelik onların çağrısını şu sözüyle karşılaştırdı:
وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١)
{ وَيَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “'Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz?'” (41)
{ويا قوم ما لي} وبفتح الياء حجازي وأبو عمرو {أَدْعُوكُمْ إِلَى النجاة} أي الجنة {وَتَدْعُونَنِى إِلَى النار}
{ وَيَا قَوْمِ مَا لِي } “Ey kavmim! Ne oluyor bana ki”. Hicazî ve Ebû Amr yâ'nın fethasıyla okumuştur. { أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجَاةِ } “Ben sizi kurtuluşa çağırıyorum”, yani cennete, { وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz?”
تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)
{ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “'Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz. Ben ise sizi O Azîz ve Gaffâr olana çağırıyorum.'” (42)
{تَدْعُونَنِى لأكْفُرَ بالله} هو بدل من تَدْعُونَنِى الأول يقال دعاه إلى كذا ودعاه له كما يقال هداه إلى الطريق وهداه له {وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِى بِهِ عِلْمٌ} اى بربوبيته والمراد بنفى العلم نفى للعلوم كأنه قال وأشرك به ما ليس بإله وماليس بإله كيف يصح أن يعلم إلهاً {وَأَنَاْ أَدْعُوكُمْ إِلَى العزيز الغفار} وهو الله سبحانه
{ تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Siz beni Allah'ı inkâr etmeye çağırıyorsunuz”. Bu, ilk { تَدْعُونَنِي } ifadesinden bedeldir; nitekim “onu yola iletti” (هداه إلى الطريق) ve “ona yolu gösterdi” (هداه له) denildiği gibi, “onu şuna çağırdı” (دعاه إلى كذا) ve “onun için çağırdı” (دعاه له) da denir. { وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]”, yani ilahlığına dair [bilgim olmayan şeyleri]. Bilginin nefyedilmesinden kasat, bilinen şeyin bulunmadığını bildirmektir; sanki “ilah olmayan şeyi O'na ortak koşayım [diye çağırıyorsunuz]” demiştir; zira ilah olmayan bir şeyin ilah olarak bilinmesi nasıl sahih olabilir ki! { وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ } “Ben ise sizi O Azîz ve Gaffâr olana çağırıyorum”, O da Yüce Allah'tır.
غافر (٤٧ - ٤٣)
Gâfir (43-47)
وتعالى وتكرير النداء لزيادة التنبيه لهم والإيقاظ عن سنة الغفلة وفيه أنهم قومه وأنه من آل فرعون وجيء بالواو في النداء الثالث دون الثاني ولان الثاني داخل على كلام هو بيان للمجمل وتفسير له بخلاف الثالث
[Allah] yücedir. Nidanın tekrarlanması, onları daha çok uyarmak ve gaflet uykusundan uyandırmak içindir. Bunda onların kendisinin kavmi olduğuna ve kendisinin de Firavun ailesinden olduğuna delalet vardır. İkinci nidada değil de üçüncü nidada vav harfi getirilmiştir; çünkü ikinci nida, mücmel olan bir sözün açıklaması ve tefsiri niteliğinde olan bir kelamın başına gelmiştir, üçüncü nida ise böyle değildir.
لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ (٤٣)
{ لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ } “Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin, dünyada da ahirette de bir çağrısı yoktur. Şüphesiz dönüşümüz Allah'adır ve haddi aşanlar, işte onlar cehennem ehlidir.” (43)
{لاَ جَرَمَ} عند البصريين لا رد لما دعاه اليه قومه وجرم فعل بمعنى حق وان مع ما في حيزه فاعله أي حق ووجب بطلان دعوته {أَنَّمَا تَدْعُونَنِى إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِى الدنيا وَلاَ فِى الآخرة} معناه ان ما تدعونني إليه ليس له دعوة إلى نفسه قط أي من حق المعبود بالحق أن يدعو العباد إلى طاعته وما تدعون إليه وإلى عبادته لا يدعو هو إلى ذلك ولا يدعي الربوبية أو معناه ليس له استجابة دعوة في الدنيا ولا في الآخرة دعوة مستجابة جعلت الدعوة التي لا استجابة لها ولا منفعة كلا دعوة أو سميت الاستجابة باسم الدعوة كما سمي الفعل المجازي عليه
{ لَا جَرَمَ } “Şüphe yok ki”. Basralılara göre { لَا }, kavminin kendisini davet ettiği şeyi reddetmedir; { جَرَمَ } ise “hak oldu, kesinleşti” anlamında bir fiildir ve { أَنَّ } ile onun sılası (birlikteki ifadesi) failidir; yani onun çağrısının batıl olduğu hak ve kesin oldu. { أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ } “Sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin, dünyada da ahirette de bir çağrısı yoktur”. Bunun anlamı şudur: Beni kendisine davet ettiğiniz şeyin kesinlikle kendisine yönelik hiçbir çağrısı yoktur. Yani hak mabudun hakkı, kulları kendisine itaate davet etmektir; sizin kendisini ve ona kulluk etmeyi davet ettiğiniz şey ise buna çağırmaz ve ilahlık iddiasında bulunmaz. Yahut bunun anlamı: Dünyada da ahirette de ona yapılacak bir duaya icabet yoktur, kabul edilen bir duası yoktur. İcabetsiz ve faydasız olan çağrı adeta yok sayılmış veya ceza ile karşılık verilen fiilin cezanın adıyla anılması gibi icabet de دعوة (dua/çağrı) ismiyle adlandırılmıştır;
بالجزاء في قوله كما تدين تدان {وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى الله} وأن رجوعنا إليه {وَأَنَّ المسرفين} وأن المشركين {هُمْ أصحاب النار}
Nitekim “Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün” (kemâ tedînu tudân) sözünde fiil ceza ile isimlendirilmiştir. { وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ } “Ve şüphesiz dönüşümüz Allah'adır”, yani O'na döneceğiz. { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ } “Ve şüphesiz haddi aşanlar”, müşrikler, { هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ } “işte onlar cehennem ehlidir.”
فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ (٤٤)
{ فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ } “'Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.'” (44)
{فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ} أي من النصيحة عند نزول العذاب {وَأُفَوِّضُ} وأسلم {أَمْرِى} وبفتح الياء مدني وأبو عمرو {إِلَى الله} لأنهم توعدوه {إِنَّ الله بَصِيرٌ بالعباد} بأعمالهم ومالهم
{ فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ } “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız”, yani azap indiğinde [verdiğim] nasihati [hatırlayacaksınız]. { وَأُفَوِّضُ } “Havale ediyorum”, teslim ediyorum, { أَمْرِي } “işimi”. Medenî ve Ebû Amr yâ'nın fethasıyla okumuştur. { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a”, çünkü onlar kendisini tehdit etmişlerdi. { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ } “Şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir”, amellerini ve varacakları yeri görendir.
فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ (٤٥)
{ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ } “Böylece Allah, kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu ve Firavun ailesini azabın en kötüsü kuşattı.” (45)
{فَوقَاهُ الله سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُواْ} شدائد مكرهم وما هموا به من إلحاق أنواع العذاب بمن خالفهم وقيل إنه خرج من عندهم هارباً إلى جبل فبعث قريباً من ألف في طلبه فمنهم من أكلته السباع ومن رجع منهم صلبه فرعون {وَحَاقَ} ونزل {بِأَلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ العذاب}
{ فَوَقَاهُ اللَّهُ سَيِّئَاتِ مَا مَكَرُوا } “Böylece Allah, kurdukları tuzakların kötülüklerinden onu korudu”, tuzaklarının şiddetinden ve kendilerine muhalefet edenlere çeşitli azaplar tattırma niyetlerinden [korudu]. Onun, onların yanından kaçarak bir dağa çıktığı, Firavun'un da onu yakalamak için bine yakın adam gönderdiği, bunlardan bir kısmını yırtıcı hayvanların yediği, geri dönenleri ise Firavun'un çarmıha gerdirdiği söylenmiştir. { وَحَاقَ } “Ve kuşattı”, indi, { بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ } “Firavun ailesini azabın kötüsü.”
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ (٤٦)
{ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ } “Ateştir; onlar sabah akşam ona sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün ise: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir].” (46)
{النار} بدل من سُوءُ العذاب أو خبر مبتدأ محذوف كأنه قيل ما سوء العذاب قيل هو النار أو مبتدأ خبره {يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا} وعرضهم عليها إحراقهم بها يقال عرض الإمام الأسارى على السيف إذا قتلهم به {غُدُوّاً وَعَشِيّاً} أي في هذين الوقتين يعذبون بالنار وفيما بين ذلك إما أن يعذبوا بجنس آخر أو ينفس عنهم ويجوز أن يكون غدواً وعشياً عبارة عن الدوام هذا في الدنيا {وَيَوْمَ تَقُومُ الساعة} يقال لخزنة جهنم {أدخلوا آل فِرْعَوْنَ} من الإدخال مدني وحمزة وعلي وحفص خلف ويعقوب وغيرهم أدخلوا أي يقال لهم ادخلوا يا آل فرعون {أَشَدَّ العذاب} أي عذاب جهنم وهذه الآية دليل على عذاب القبر
{ النَّارُ } “Ateştir”, { سُوءُ الْعَذَابِ } ifadesinden bedeldir veya mahzuf bir mübtedanın haberidir; sanki “Kötü azap nedir?” denilmiş, “O ateştir” cevabı verilmiştir; yahut haberi { يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا } “ona sunulurlar” olan bir mübtedadır. Onların ateşe sunulması, onunla yakılmalarıdır. Nitekim hükümdar esirleri kılıçla öldürdüğünde “esirleri kılıca sundu” denir. { غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “Sabah akşam”, yani bu iki vakitte ateşle azap olunurlar; bu iki vakit arasında ise ya başka türden bir azapla cezalandırılırlar ya da hafifletilir. “Sabah akşam” ifadesinin devamlılıktan kinaye olması da caizdir; bu durum dünyadadır (kabirdedir). { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } “Kıyametin kopacağı gün ise”, cehennem bekçilerine şöyle denir: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesini sokun”. İdhâl (sokmak) kökünden [hemzenin kat'ı ile] Medenî, Hamza, Ali, Hafs, Halef ve Ya‘kūb okumuştur; diğerleri ise { ادْخُلُوا } şeklinde okumuştur; yani onlara: “Ey Firavun ailesi, girin!” denilir. { أَشَدَّ الْعَذَابِ } “Azabın en şiddetlisine”, yani cehennem azabına. Bu ayet kabir azabına delildir.
وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ (٤٧)
{ وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, zayıf olanlar büyüklük taslayanlara derler ki: 'Doğrusu biz size uymuştuk. Şimdi siz bizden ateşin bir kısmını savabilir misiniz?'” (47)
{وَإِذْ يَتَحَآجُّونَ} واذكر وقت تخاصمهم {فِى النار فيقول الضعفاء لِلَّذِينَ استكبروا} يعني الرؤساء {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تبعا} تباعا كخدم في جمع خادم
{وَإِذْ يَتَحَآجُّونَ} “Onlar birbirleriyle tartışırlarken” onların tartıştıkları vakti hatırla; {فِى النار فيقول الضعفاء لِلَّذِينَ استكبروا} “ateşin içindeyken zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara şöyle derler:” yani önderlere [şöyle derler]: {إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تبعا} “'Doğrusu biz size uymuştuk.'” -tıpkı hâdim (خادم) kelimesinin çoğulu olarak hadem (خدم) gelmesi gibi- tâbi olanlar [anlamındadır].
غافر (٥٥ - ٤٧)
Gâfir (47-55)
{فهل أنتم مغنون} دافعون {عنا نصيبا} جزءا {من النار}
{ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ } “Siz savabilir misiniz?”, defedebilir misiniz, { عَنَّا نَصِيبًا } “bizden bir payı”, bir parçayı, { مِنَ النَّارِ } “ateşten?”
قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ (٤٨)
{ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ } “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz. Doğrusu Allah, kullar arasında hükmünü vermiştir.'” (48)
{قَالَ الذين استكبروا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا} التنوين عوض من المضاف إليه أي إنا كلنا فيها لا يغني أحد عن أحد {إِنَّ الله قَدْ حَكَمَ بَيْنَ العباد} قضى بينهم بأن أدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار
{ قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيهَا } “Büyüklük taslayanlar dediler ki: 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz.'” Tenvin, muzafun ileyhin yerine geçmiştir; yani “Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz, kimse kimseden bir şey savamaz” demektir. { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبَادِ } “Doğrusu Allah, kullar arasında hükmünü vermiştir”, cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme sokarak aralarında hükmetmiştir.
وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ (٤٩)
{ وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ } “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine dediler ki: 'Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin!'” (49)
{وَقَالَ الذين فِى النار لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ} للقُوَّام بتعذيب أهلها وإنما لم يقل لخزنتها لأن في ذكر جهنم تهويلاً وتفظيعاً ويحتمل أن جهنم هي أبعد النار قعراً من قولهم بئر جهنّام بعيدة القعر وفيها أعتى الكفار وأطغاهم فلعل الملائكة الموكلين بعذاب أولئك أجوب دعوة لزيادة قربهم من الله تعالى فلهذا تعمدهم أهل النار بطلب الدعوة منهم {ادعوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً} بقدر يوم من الدنيا {مِّنَ العذاب}
{ وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } “Ateşte olanlar cehennem bekçilerine dediler ki”, oranın ehline azap etmekle görevli olanlara. “Onun bekçilerine” denmeyip de “cehennem bekçilerine” denilmesi, cehennemi anarak korkutmak ve dehşete düşürmek içindir. Cehennemin, “dibi çok derin kuyu” anlamındaki “bi’r-i cehnam” (بئر جهنام) ifadesinden mülhem ateşin en derin yeri olması da muhtemeldir. Orada kâfirlerin en azgını ve en zâlimi bulunur; belki de onların azabıyla görevli melekler Yüce Allah'a yakınlıklarının fazlalığından ötürü duası en çok kabul edilenlerdir; bu yüzden cehennem ehli kendileri için dua istemek üzere özellikle onları hedeflemişlerdir. { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا } “Rabbinize dua edin de bir gün bizden hafifletsin”, dünyadan bir gün kadar bir süre, { مِنَ الْعَذَابِ } “azaptan.”
قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ (٥٠)
{ قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ } “[Bekçiler] dediler ki: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmez miydi?' Onlar: 'Evet [gelirdi]' dediler. [Bekçiler]: 'Öyleyse siz dua edin; fakat kâfirlerin duası ancak sapıklıktadır (boşunadır)' dediler.” (50)
{قَالُواْ} أي الخزنة توبيخاً لهم بعد مدة طويلة {أولم تك} اى او لم تك قصة وقوله {تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُم} تفسير للقصة {بالبينات} بالمعجزات {قَالُواْ} أي الكفار {بلى قَالُواْ} أي الخزنة تهكماً بهم {فادعوا} أنتم ولا استجابة لدعائكم {وما دعاء الكافرين إِلاَّ فِى ضلال} بطلان وهو من قول الله تعالى ويحتمل أن يكون من كلام الخزنة
{ قَالُوا } “Dediler ki”, yani bekçiler uzun bir süre sonra onları kınayarak [şöyle dediler]: { أَوَلَمْ تَكُ } “Değil miydi?”, yani hadise öyle değil miydi? { تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ } “Peygamberleriniz size gelir [değil miydi?]” sözü bu hadisenin tefsiridir. { بِالْبَيِّنَاتِ } “Apaçık delillerle”, mucizelerle. { قَالُوا } “Dediler ki”, yani kâfirler, { بَلَى } “Evet.” { قَالُوا } “[Bekçiler] dediler ki”, onlarla alay ederek: { فَادْعُوا } “Öyleyse siz dua edin”, siz [dua edin], fakat duanıza icabet edilmez. { وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ } “Fakat kâfirlerin duası ancak bir boşa çıkıştadır”, heder olmadadır. Bu söz Yüce Allah'ın kelamındandır; bekçilerin sözünden olması da muhtemeldir.
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ (٥١)
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği gün mutlaka yardım ederiz.” (51)
{إنا لننصر رسلنا والذين آمنوا فِى الحياة الدنيا وَيَوْمَ يَقُومُ الأشهاد} أي في الدنيا والآخرة يعني أنه يغلبهم في الدارين جميعا بالحجة والظفر على
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği gün mutlaka yardım ederiz”, yani dünyada ve ahirette [yardım ederiz]. Demek istiyor ki: Bir süre sonra da olsa hüccet ve zaferle onları her iki yurtta da
مخالفيهم ولو بعد حين ويوم نصب محمول على موضع الجار والمجرور كما تقول جئتك في أمس واليوم والأشهاد جمع شاهد كصاحب وأصحاب يريد الأنبياء والحفظة فالأنبياء يشهدون عند رب العزة على الكفرة بالتكذيب والحفظة يشهدون على بني آدم بما عملوا من الأعمال تَقُومُ بالتاء الرازي عن هشام
muhaliflerine üstün kılacaktır. { يَوْمَ } kelimesinin nasbı, “Sana dün ve bugün geldim” sözünde olduğu gibi car ve mecrurun mahalline hamledilmiştir. Eşhâd (الأشهاد), sâhib (صاحب) ve ashâb (أصحاب) gibi şâhid (شاهد) kelimesinin çoğuludur; peygamberleri ve hafaza meleklerini kastetmektedir. Peygamberler İzzet Rabbi katında kâfirlerin aleyhine yalanlamaları hususunda şahitlik ederler; hafaza melekleri ise Âdemoğullarının aleyhine işledikleri amellere şahitlik ederler. { تَقُومُ } fiilini Râzî, Hişâm'dan tâ ile rivayet etmiştir.
يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢)
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez. Lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır.” (52)
{يَوْمَ لاَ يَنفَعُ الظالمين مَعْذِرَتُهُمْ} هذا بدل من يَوْمَ يَقُومُ أي لا يقبل عذرهم لاينفع كوفي ونافع {وَلَهُمُ اللعنة} البعد من رحمة الله {وَلَهُمْ سُوءُ الدار} أي سوء دار الأخرة وهو عذابها
{ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez”. Bu, { يَوْمَ يَقُومُ } ifadesinden bedeldir; yani özürleri kabul edilmez. Kûfî ve Nâfi‘ “lâ yenfeu” (لا يَنفَعُ / yâ ile) okumuştur. { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } “Lanet onlaradır”, Allah'ın rahmetinden uzaklaşma [onlaradır]. { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “Ve yurdun kötüsü de onlaradır”, yani ahiret yurdunun kötüsü olan onun azabı [onlaradır].
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ (٥٣)
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık.” (53)
{ولقد آتينا مُوسَى الهدى} يريد به جميع ما أتى به في باب الدين من المعجزات والتوراة والشرائع {وأورثنا بني إسرائيل الكتاب} أي التوراة والإنجيل والزبور لأن الكتاب جنس أي تركنا الكتاب من بعد هذا الى هذا
{ وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik”. Bununla, din konusunda getirdiği mucizeler, Tevrat ve şeriatlerin tamamını kastetmektedir. { وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ } “Ve İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık”, yani Tevrat, İncil ve Zebûr'u; çünkü kitap cins isimdir; yani Kitab'ı bundan sonrakine kadar miras bıraktık demektir.
هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٥٤)
{ هُدًى وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Sağduyu sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak.” (54)
{هُدًى وذكرى} إرشاداً وتذكرة وانتصابهما على المفعول له أو على الحال {لأُِوْلِى الألباب} لذوي العقول
{ هُدًى وَذِكْرَى } “Bir hidayet ve bir öğüt olarak”, bir yol gösterme ve bir hatırlatma olarak. Bu ikisinin nasbı mef'ûlun leh veya hâl olmalarındandır. { لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Sağduyu sahipleri için”, akıl sahipleri için.
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٥٥)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ } “Öyleyse sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahının bağışlanmasını dile; akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!” (55)
{فاصبر} على ما يجرعك قومك من الفصص {إِنَّ وَعْدَ الله حَقٌّ} يعني إن ما سبق به وعد من نصرتك واعلاء
{ فَاصْبِرْ } “Öyleyse sabret!”, kavminin sana yudum yudum içirdiği kederlere sabret. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır”, yani sana yardım edileceğine ve kelimeni
غافر (٦٠ - ٥٥)
Gâfir (55-60)
كلمتك حق {واستغفر لِذَنبِكَ} أي لذنب أمتك {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بالعشى والإبكار} أي دم على عبادة ربك والثناء عليه وقيل هما صلاتا العصر والفجر وقيل قل سبحان الله وبحمده
yücelteceğine dair önceden geçen vaat haktır. { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Günahının bağışlanmasını dile”, yani ümmetinin günahı için [bağışlanma dile]. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ } “Akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et!”, yani Rabbine kulluğa ve O'nu övmeye devam et. Bunların ikindi ve sabah namazları olduğu da söylenmiştir; “Sübhânallâhi ve bihamdihî” de, denildiği de belirtilmiştir.
إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. O halde Allah'a sığın! Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (56)
{إن الذين يجادلون في آيات الله بِغَيْرِ سلطان أتاهم} لا وقف
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ أَتَاهُمْ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar” ifadesi üzerinde vakıf yapılmaz;
عليه لان خبران {إِن فِى صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ} تعظم وهو إرادة التقدم والرياسة وأن لا يكون أحد فوقهم فلهذا عادوك ودفعوا آياتك خيفة أن تتقدمهم ويكونوا تحت يدك وأمرك ونهيك لأن النبوة تحتها كل ملك ورياسة أو إرادة أنت تكون لهم النبوة دونك حسدا وبغيا ويدل عليه قوله لَوْ كَانَ خَيْراً مَّا سَبَقُونَا اليه او ارادة دفع الآيات بالجدال {مَّا هُم ببالغيه} ببالغي موجب الكبر ومقتضيه وهو متعلق ارادتهم من الرياسة اوالنبوة او دفع الايات {فاستعذ بالله} التجى إليه من كيد من يحسدك ويبغي عليك {إنه هو السميع} لما تقول ويقولون {البصير} بما تعمل ويعملون فهو ناصرك عليهم وعاصمك من شرهم
çünkü “inne”nin haberi { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } “Göğüslerinde büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur” cümlesidir; yani büyüklük taslama, öne geçme ve liderlik arzusudur; üzerlerinde kimsenin bulunmamasını istemeleridir. İşte bu yüzden sana düşmanlık ettiler ve senin onların önüne geçeceğinden, senin elinin, emrinin ve yasağının altına gireceklerinden korkarak ayetlerini reddettiler. Çünkü peygamberliğin altında her türlü mülk ve riyaset vardır. Yahut haset ve azgınlık yüzünden peygamberliğin senin değil de kendilerinin olmasını istemeleridir; nitekim Allah'ın { لَوْ كَانَ خَيْراً مَّا سَبَقُونَا إِلَيْهِ } “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi” sözü buna delalet eder. Veya cedelleşerek ayetleri bertaraf etme arzusudur. { مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ } “Asla ona ulaşamayacaklardır”, yani kibrin gerektirdiği ve icap ettirdiği şeye; liderlikten, peygamberlikten veya ayetleri savuşturmaktan ibaret olan o arzularına asla ulaşamazlar. { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “O halde Allah'a sığın!”, sana haset edip taşkınlık yapanların tuzağından O'na sığın! { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”, senin söylediklerini ve onların söylediklerini [işitendir]; { الْبَصِيرُ } “Hakkıyla görendir”, senin yaptıklarını ve onların yaptıklarını [görendir]. O, onlara karşı sana yardım edecek ve seni onların kötülüklerinden koruyacaktır.
لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)
{ لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler.” (57)
{لَخَلْقُ السماوات والأرض أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ الناس} لما كانت مجادلتهم في آيات الله مشتملة على إنكار البعث وهو أصل المجادلة ومدارها حجوا بخلق السموات والارض لأنهم كانوا مقرين بأن الله خالقها فإن من قدر على خلقها مع عظمها كان على خلق الإنسان مع مهانته أقدر {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَعْلَمُونَ} لأنهم لا يتأملون لغلبة الغفلة عليهم
{ لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür”. Onların Allah'ın ayetleri hakkındaki tartışmaları, tartışmanın aslı ve ekseni olan yeniden dirilişi inkârı içerdiğinden; göklerin ve yerin yaratılışıyla delil getirilmiştir. Çünkü onlar Allah'ın bunları yaratan olduğunu ikrar etmekteydiler. Şüphesiz bu kadar büyük olmalarıyla beraber onları yaratmaya kadir olan, değersizliğiyle beraber insanı yaratmaya daha da kadirdir. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; çünkü gafletin kendilerine galebe çalması sebebiyle iyice düşünmezler.
وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨)
{ وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar az düşünüyorsunuz!” (58)
{وما يستوي الأعمى والبصير والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات وَلاَ المسىء} لا زائدة {قَلِيلاً مَّا تَتَذَكَّرُونَ} تتعظون بتاءين كوفي وبياء وتاء غيرهم وقليلا صفة مصدر محذوف أي تذكراً قليلاً يتذكرون وما صلة زائدة
{ وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } “Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz”; buradaki { لَا } zâiddir. { قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Ne kadar az düşünüyorsunuz!”, yani ibret alıyorsunuz. Kûfî iki tâ ile (تَتَذَكَّرُونَ / tetetekkerûn); onların dışındakiler ise yâ ve tâ ile (يَتَذَكَّرُونَ / yetezekkerûn) okumuştur. { قَلِيلًا } kelimesi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani “pek az bir hatırlamayla hatırlıyorlar” demektir. { مَا } ise zâid bir sıladır.
إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩)
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir; onda hiçbir şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu inanmazlar.” (59)
{إِنَّ الساعة لآتِيَةٌ لاَّ رَيْبَ فِيهَا} لا بد من مجيئها وليس بمرتاب فيها
{ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir; onda hiçbir şüphe yoktur”; onun gelmesi kaçınılmazdır ve hakkında şüphe edilecek bir şey değildir.
لأنه لابد من جزاء لئلا يكون خلق الخلق للفناء خاصة {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يُؤْمِنُونَ} لا يصدقون بها
Çünkü varlıkların yaratılışı sadece yok olmak için kalmasın diye bir karşılık olması zorunludur. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar”, onu tasdik etmezler.
وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ (٦٠)
{ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun eğmiş olarak cehenneme gireceklerdir.” (60)
{وَقَالَ رَبُّكُمْ ادعونى} اعبدوني {أَسْتَجِبْ لَكُمْ} أثبكم فالدعاء بمعنى العبادة كثير في القرآن ويدل عليه قوله {إِنَّ الذين يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِى} وقال ﵇ الدعاء هو العبادة وقرأ هذه الآية ﷺ وعن ابن عباس ﵄ وحدوني أغفر لكم وهذا تفسير للدعاء بالعبادة ثم للعبادة بالتوحيد وقيل سلوني أعطكم {سَيَدْخُلُونَ جهنم} سيدخلون مكى وابو عمرو {داخرين}
{ وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي } “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin”, bana ibadet edin; { أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Size icabet edeyim”, size mükâfat vereyim. Kur'an'da duanın ibadet anlamında kullanılması çoktur. O'nun { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي } “Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler” sözü de buna delalet eder. Peygamber aleyhisselâm da: “Dua ibadetin ta kendisidir” buyurmuş ve bu ayeti okumuştur sallallâhu aleyhi ve sellem. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: “Beni birleyin, sizi bağışlayayım.” Bu, duanın ibadetle, ardından da ibadetin tevhidle tefsir edilmesidir. “Benden isteyin, size vereyim” anlamında olduğu da söylenmiştir. { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ } “Cehenneme gireceklerdir”; Mekkî ve Ebû Amr, “seyudhalûne” (سَيُدْخَلُونَ / meçhul) şeklinde okumuştur. { دَاخِرِينَ } “Boyun eğmiş olarak”,
غافر (٦٦ - ٦١)
Gâfir (61-66)
صاغرين
alçalmış ve zelil olmuş kimseler olarak.
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için kılan Allah'tır. Şüphesiz Allah insanlara karşı bir lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.” (61)
{الله الذي جعل لكم الليل لتسكنوا فيه والنهار مبصرا} وهو من الإسناد المجازي أي مبصراً فيه لأن الابصار في الحقيقة لاهل النهار وقرن الليل بالمفعول له والنهار بالحال ولم يكونا حالين أو مفعولاً لهما رعاية لحق للقابلة لأنهما متقابلان معنى لأن كل واحد منهما يؤدي مؤدى الآخر ولأنه لو قيل لتبصروا فيه فاتت الفصاحة التي في الاسناد المجزى ولو قيل ساكناً لم تتميز الحقيقة من المجاز إذ الليل يوصف بالسكون على الحقيقة ألا ترى إلى قولهم ليل ساجٍ أي ساكن لا ريح فيه {إِنَّ الله لَذُو فَضْلٍ عَلَى الناس} ولم يقل لمفضل أو لمتفضل لأن المراد تنكير الفضل وأن يجعل فضلاً لا يوازيه فضل وذلك إنما يكون بالإضافة {ولكن أَكْثَرَ الناس لاَ يَشْكُرُونَ} ولم يقل ولكن اكثرهم حتى لا يتكرر ذكرالناس لأن في هذا التكرير تخصيصاً لكفران النعمة بهم وأنهم هم الذين يكفرون فضل الله ولا يشكرونه كقوله ان الانسان لكفور وقوله ان الانسان لظلوم كفار
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا } “İçinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için kılan Allah'tır”. Bu, mecâz-ı aklî (isnadî mecaz) kabilindendir; yani “içinde görülen” demektir; çünkü görme fiili hakikatte gündüz ehline aittir. Karşıtlık hakkını gözetmek için gece mef'ûlun leh ile gündüz ise hâl ile birleştirilmiş, ikisi birden iki hâl veya iki mef'ûlun leh yapılmamıştır; zira bunlar anlamca birbirinin karşılığıdır; çünkü her biri diğerinin gerektirdiği neticeyi verir. Ayrıca “içinde göresiniz diye” denilseydi mecâz-ı isnâdîdeki fesahat kaçmış olurdu; “durgun ve sakin” denilseydi hakikat mecazdan ayırt edilemezdi, zira gece hakikat anlamıyla sükûn ile nitelenir; nitekim “sâkin bir gece” (لَيْلٌ سَاجٍ), yani rüzgarsız, sakin gece şeklindeki kullanımları görmez misin? { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı bir lütuf sahibidir”; “lütfedendir” veya “lütufkârdır” denilmemiştir; zira murat edilen şey lütfun belirsiz kılınması ve kendisine hiçbir lütfun denk olamayacağı bir lütuf yapılmasıdır ki bu da ancak izafetle olur. { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”; “insanlar” ifadesinin tekrar etmemesi için “onların çoğu” denilmemiştir; zira bu tekrarda nankörlüğün onlara tahsis edilmesi ve Allah'ın lütfunu inkâr eden ve O'na şükretmeyenlerin bizzat onlar olduğunun belirtilmesi vardır; nitekim O'nun: “Şüphesiz insan çok nankördür” ve “Şüphesiz insan pek zalimdir, çok nankördür” buyruklarında olduğu gibi.
ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢)
{ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?” (62)
{ذلكم} الذي خلق لكم الليل والنهار {الله رَبُّكُمْ خالق كُلِّ شَىْءٍ لاَّ إله إِلاَّ هُوَ} أخبار مترادفة أي هو الجامع لهذه الأوصاف من الربوبية والإلهية وخلق كل شيء والوحدانية {فأنى تُؤْفَكُونَ} فكيف ومن أي وجه تصرفون عن عبادته إلى عبادة الأوثان
{ ذَلِكُمُ } “İşte bu”, geceyi ve gündüzü sizin için yaratan zât; { اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “Rabbiniz olan, her şeyin yaratıcısı Allah'tır, O'ndan başka ilah yoktur”; bunlar peş peşe gelen haberlerdir; yani Rablik, ilahlık, her şeyin yaratıcısı olma ve teklik sıfatlarını kendinde toplayan O'dur. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?”, yani O'na ibadetten putlara ibadete nasıl ve hangi cihetle çevriliyorsunuz?
كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)
{ كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler işte böyle döndürülürler.” (63)
{كذلك يؤفك الذين كانوا بآيات الله يَجْحَدُونَ} أي كل من جحد بآيات الله ولم يتأملها ولم يطلب الحق أفك كما افكوا
{ كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler işte böyle döndürülürler”; yani Allah'ın ayetlerini inkâr eden, onları tefekkür etmeyen ve hakkı talep etmeyen herkes, tıpkı bunların döndürüldüğü gibi döndürülür.
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ (٦٤)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ } “Sizin için yeri bir karar yeri, göğü bir bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerden rızıklandıran Allah'tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” (64)
{الله الذى جَعَلَ لَكُمُ الأرض قَرَاراً} مستقراً {والسمآء بِنَاءً} سقفاً فوقكم {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} قيل لم يخلق حيواناً أحسن صورة من الإنسان وقيل لم يخلقهم منكوسين كالبهائم {وَرَزَقَكُم مّنَ الطيبات} اللذيذات {ذَلِكُمُ الله رَبُّكُمْ فتبارك الله رَبُّ العالمين}
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا } “Sizin için yeri bir karar yeri kılan Allah'tır”, bir yerleşim yeri [kılan]; { وَالسَّمَاءَ بِنَاءً } “Ve göğü bir bina”, üzerinize bir tavan [kılan]. { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “Size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan”; insandan daha güzel surette bir canlı yaratmadığı söylenmiştir. Onları hayvanlar gibi başı önde yaratmadığı da söylenmiştir. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ } “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandıran”, lezzetli şeylerden [rızıklandıran]. { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!”.
هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٥)
{ هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “O dâimî diridir; O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” (65)
{هُوَ الحى لاَ إله إِلاَّ هُوَ فادعوه} فاعبدوه {مُخْلِصِينَ لَهُ الدين} أي الطاعة من الشرك والرياء قائلين {الحمد للَّهِ رَبِّ العالمين} وعن ابن عباس رضى الله عنهما من قال لا إله إلا الله فليقل على أثرها الحمد لله رب العالمين
{ هُوَ الْحَيُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ } “O dâimî diridir; O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyse O'na dua edin”, yani O'na ibadet edin; { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Dini yalnız O'na has kılarak”, yani itaati şirkten ve riyadan arındırarak şöyle diyerek: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: “Kim ‘Lâ ilâhe illallâh’ derse, hemen peşinden ‘El-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn’ desin.”
قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٦٦)
{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “De ki: Bana Rabbimden apaçık deliller gelince, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza tapmaktan menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.” (66)
ولما طلب الكفار منه ﵇ عبادة الأوثان نزل {قُلْ إِنّى نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله لَمَّا جَآءَنِى البينات مِن رَّبِّى} هي القرآن وقيل العقل والوحى {وأمرت أن أسلم} استقيم وانقاد
Kâfirler Peygamber'den aleyhisselâm putlara tapmasını istediklerinde şu ayet indi: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جَاءَنِيَ الْبَيِّنَاتُ مِنْ رَبِّي } “De ki: Bana Rabbimden apaçık deliller gelince, Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınıza tapmaktan menedildim”; bunlar Kur'an'dır; akıl ve vahiy olduğu da söylenmiştir. { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ } “Ve teslim olmakla emrolundum”, dosdoğru davranmak ve boyun eğmekle [emrolundum],
غافر (٧٤ - ٦٧)
Gâfir (67-74)
{لرب العالمين}
{ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine”.
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “O'dur ki sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yarattı; sonra sizi bir bebek olarak çıkarır; sonra güçlü çağınıza ulaşasınız, sonra da yaşlılar olasınız diye sizi yaşatır. İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir. Belirlenmiş bir süreye ulaşasınız ve umulur ki akledersiniz diye [böyle yapar].” (67)
{هُوَ الذى خَلَقَكُمْ} أي أصلكم {مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً} اقتصر على الواحد لأن المراد بيان الجنس {ثُمَّ لِتَبْلُغُواْ أَشُدَّكُمْ} متعلق بمحذوف تقديره ثم يبقيكم لتبلغوا وكذلك {ثُمَّ لِتَكُونُواْ شُيُوخاً} وبكسر الشين مكي وحمزة وعلي وحماد ويحيى والأعشى {وَمِنكُمْ مَّن يتوفى مِن قَبْلُ} أي من قبل بلوغ الأشد أو من قبل الشيخوخة {وَلِتَبْلُغُواْ أَجَلاً مُّسَمًّى} معناه ويفعل ذلك لتبلغوا أجلاً مسمى وهو وقت الموت أو يوم القيامة {وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} ما في ذلك من العبر والحجج
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ } “O'dur ki sizi yarattı”, yani aslınızı [yarattı]; { مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan, sonra sizi bir bebek olarak çıkarır”. Cinsi beyan etmek kastedildiği için tekil lafızla yetinilmiştir. { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “Sonra güçlü çağınıza ulaşasınız diye”; hazfedilmiş bir fiile mütealliktir, takdiri: “Sonra ulaşasınız diye sizi yaşatır” şeklindedir. { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا } “Sonra da yaşlılar olasınız diye” ifadesi de böyledir. Mekkî, Hamza, Ali, Hammâd, Yahyâ ve A‘şâ, şîn harfinin kesresiyle (“şiyûhan”) okumuşlardır. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir”, yani güçlü çağına ulaşmadan veya yaşlılıktan önce [vefat ettirilir]. { وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى } “Ve belirlenmiş bir süreye ulaşasınız diye”; manası: Belirlenmiş bir vakte ulaşasınız diye bunu yapar demektir; bu da ölüm vakti veya kıyamet günüdür. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Ve umulur ki akledersiniz”, bunda bulunan ibretleri ve delilleri [akledersiniz].
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)
{ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O, hem dirilten hem öldürendir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir.” (68)
{هُوَ الذى يُحْيِى وَيُمِيتُ فَإِذَا قضى أَمْراً فإنما يقول له كن فيكون} اى فإنا يكون سريعاً من غير كلفة
{ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O, hem dirilten hem öldürendir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol!’ der, o da hemen oluverir”; yani o iş külfetsizce ve süratle meydana gelir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların nasıl döndürüldüklerini görmedin mi?” (69)
{ألم تر إلى الذين يجادلون في آيات الله أنى يُصْرَفُونَ} ذكر الجدال في هذه السورة في ثلاثة مواضع فجاز أن يكون في ثلاثة أقوام أو ثلاثة أصناف أو للتاكيد
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların nasıl döndürüldüklerini görmedin mi?”. Bu surede cedelleşme üç yerde zikredilmiştir; bu durum üç ayrı kavim veya üç ayrı sınıf hakkında olabileceği gibi, tekit için de olabilir.
الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠)
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Onlar Kitab'ı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Artık yakında bilecekler!” (70)
{الذين كَذَّبُواْ بالكتاب} بالقرآن {وَبِمَآ أَرْسَلْنَا بِهِ رسلنا} من الكتب {فسوف يعلمون}
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ } “Kitab'ı yalanlayanlar”, Kur'an'ı [yalanlayanlar]; { وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا } “Ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi [yalanlayanlar]”, diğer kitaplardan [gönderdiklerimizi]. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Artık yakında bilecekler!”.
إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١)
{ إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلَاسِلُ يُسْحَبُونَ } “Boyunlarında laleler ve zincirler olduğu halde sürüklendikleri zaman!” (71)
{إذ الأغلال في أعناقهم} اذ ظرف زمان ماضٍ والمراد به هنا الاستقبال كقوله فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ وهذا لأن الأمور المستقبلة لما كانت في أخبار الله تعالى مقطوعاً بها عبر عنها بلفظ ما كان ووجد والمعنى على الاستقبال {والسلاسل} عطف على الأغلال والخبر فِى أعناقهم والمعنى إذ الأغلال والسلاسل في أعناقهم {يُسْحَبُونَ}
{ إِذِ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ } “Boyunlarında laleler olduğu halde”; { إِذْ } geçmiş zaman zarfıdır, ancak O'nun { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Artık yakında bilecekler” sözünde olduğu gibi burada gelecek zaman murat edilmiştir. Bunun sebebi şudur: Gelecek hususlar Yüce Allah'ın haberlerinde kesin olduğundan, geçmişte olmuş ve vuku bulmuş lafızla ifade edilmiştir; anlam ise geleceğe matuftur. { وَالسَّلَاسِلُ } “Ve zincirler” kelimesi { الْأَغْلَالُ } üzerine matuftur, haber ise { فِي أَعْنَاقِهِمْ } “boyunlarında” ifadesidir. Manası: Laleler ve zincirler boyunlarında olduğu zaman demektir. { يُسْحَبُونَ } “Sürüklenirler”,
فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢)
{ فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Kaynar suda; sonra ateşte yakılırlar.” (72)
{فِى الحميم} يجرون
{ فِي الْحَمِيمِ } “Kaynar suda”, sürüklenirler,
في الماء الحار {ثُمَّ فِى النار يُسْجَرُونَ} من سجر التنور إذا ملأه بالوقود ومعناه أنهم في النار فهي محيطة بهم وهم مسجورون بالنار مملوءة بها اجوافهم
kaynar suyun içinde [sürüklenirler]. { ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Sonra ateşte yakılırlar”; tandır yakacakla doldurulduğunda söylenen “secera't-tennûru” (سَجَرَ التَّنُّورَ) ifadesinden gelir. Anlamı şudur: Onlar ateşin içindedirler, ateş onları kuşatmıştır ve karınları ateşle doldurularak yakılmışlardır.
ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣)
{ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “Sonra onlara denilir: Şirk koştuklarınız nerede?” (73)
{ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ} أي تقول لهم الخزنة {أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ}
{ ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ } “Sonra onlara denilir”, yani cehennem bekçileri onlara şöyle der: { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “Şirk koştuklarınız nerede?”.
مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ (٧٤)
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ } “Allah'tan başka [taptıklarınız]? Derler ki: Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz! İşte Allah inkârcıları böyle saptırır.” (74)
{مِن دُونِ الله} يعني الأصنام التي تعبدونها {قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا} غابوا عن عيوننا فلا نراهم ولا ننتفع بهم {بَل لَّمْ نَكُنْ نَّدْعُواْ مِن قَبْلُ شَيْئاً} أي تبين لنا أنهم لم يكونوا شيئاً وما كنا نعبد بعبادتهم شيئاً كما تقول حسبت أن فلاناً شىء فاذا هو ليس بشى إذا خبرته فلم تر عنده خيراً {كَذَلِكَ يُضِلُّ الله الكافرين} مثل ضلال آلهتهم عنهم يضلهم عن آلهتهم حتى لو طلبوا الآلهة أو طلبتهم الآلهة لم يتصادقوا او كما اضل هؤلاء
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka”, yani taptığınız putlar [nerede?] { قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Derler ki: Bizden uzaklaşıp kayboldular”, gözlerimizden kayboldular; onları göremiyoruz ve onlardan faydalanamıyoruz. { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا } “Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz!”; yani onların hiçbir şey olmadıkları ve bizim onlara tapmakla aslında hiçbir şeye tapmadığımız bize açığa çıktı demektir; nitekim birini tecrübe edip de yanında hiçbir hayır görmediğin vakit söylediğin “Falanı bir şey zannettim, meğer hiçbir şey değilmiş” sözü gibidir. { كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ } “İşte Allah inkârcıları böyle saptırır”; ilahlarının onlardan uzaklaşıp kaybolması gibi, Allah da onları ilahlarından öyle uzaklaştırır ki ilahları arayıp bulsalar yahut ilahlar onları arasa dahi birbirlerine kavuşamazlar. Yahut bu
غافر (٨٠ - ٧٥)
Gâfir (75-80)
المجادلين يضل سائر الكافرين الذين علم منهم اختيار الضلالة على الذين
tartışanları saptırdığı gibi, hakka karşı sapıklığı seçeceklerini bildiği diğer bütün kâfirleri de saptırır.
ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥)
{ ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُونَ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “İşte bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenip durmanızdan dolayıdır.” (75)