{ذلكم} العذاب الذي نزل بكم {بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِى الأرض بِغَيْرِ الحق وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ} بسبب ما كان لكم من الفرح والمرح بغير الحق وهو الشرك وعبادة الأوثان فيقال لهم
{ ذَلِكُمْ } “İşte bu”, başınıza inen azap; { بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenip durmanızdan dolayıdır”; yani haksız yere şımarıp böbürlenmeniz sebebiyledir ki bu da şirk ve putlara tapmaktır. [Bunun üzerine] onlara şöyle denilir:
ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)
{ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!” (76)
{ادخلوا أبواب جَهَنَّمَ} السبعة المقسومة لكم قال الله تعالى لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ منهم جزء مقسوم {خالدين فِيهَا} مقدرين الخلود {فَبِئْسَ مَثْوَى المتكبرين} عن الحق جهنم
{ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ } “Cehennemin kapılarından girin”, sizin için pay edilmiş yedi [kapısından]. Nitekim Yüce Allah: { لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } “Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyurmuştur. { خَالِدِينَ فِيهَا } “İçinde ebedî kalıcılar olarak”, ebedî kalmayı takdir edilmiş olarak. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!”; hakka karşı kibirlenenlerin yeri olan cehennem [ne kötüdür].
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٧٧)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ } “O halde sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir.” (77)
{فاصبر} يا محمد {إِنَّ وَعْدَ الله} بإهلاك الكفار {حَقٌّ} كائن {فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} أصله فإن نريك وما مزيدة لتوكيد معنى الشرط ولذلك ألحقت النون بالفعل ألا تراك لا تقول إن تكرمني أكرمك ولكن
{ فَاصْبِرْ } “O halde sabret” ey Muhammed! { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi”, kâfirleri helak etmeye dair vaadi, { حَقٌّ } “haktır”, gerçekleşecektir. { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ } “Sana göstersek de”; aslı "fe-in nurike" (فَإِنْ نُرِكَ) olup buradaki "mâ" (ما), şart manasını pekiştirmek için fazladan (zâid) getirilmiştir. Bu yüzden fiile [tekit] nun'u bitişmiştir. Görmez misin ki [normalde] "in tükrimnî ükrimke" (إن تكرمني أكرمك) denmez, bilakis
إما تكرمني أكرمك {بَعْضَ الذى نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} هذا الجزاء متعلق بنتوفينك وجزاء نُرِيَنَّكَ محذوف وتقديره وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الذي نَعِدُهُمْ من العذاب وهو القتل يوم بدر فذاك اوان نتوفينك قبل يوم بدر فإلينا يرجعون يوم القيامة فننتقم منهم أشد الانتقام
"im-mâ tükrimnî ükrimke" (إما تكرمني أكرمك) denir. { بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını [sana göstersek de] yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir”. Bu ceza (şartın cevabı), "vefat ettirsek de" ifadesine bağlıdır. "Sana göstersek de" fiilinin cevabı ise mahzuftur (düşürülmüştür); takdiri şöyledir: Onlara vadettiğimiz azabın bir kısmını -ki o da Bedir günündeki öldürülmeleridir- sana gösterirsek zaten göstermiş oluruz; yahut Bedir gününden önce senin canını alırsak kıyamet gününde sadece bize döndürülürler, biz de onlardan en şiddetli intikamı alırız.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getiremez. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve batıl yanlıları orada hüsrana uğrarlar.” (78)
{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلاً مِّن قَبْلِكَ} إلى أممهم {مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} قيل بعث الله ثمانية آلاف في أربعة آلاف من بني إسرائيل وأربعة آلاف من سائر الناس وعن علي رضى الله عنه إن الله تعالى بعث نبياً أسود فهو ممن لم تذكر قصته في القرآن {وَمَا كان لرسول أن يأتي بآية إلا بإذن الله} وهذا جواب اقتراحم فمن الآيات عناداً يعني إنا قد أرسلنا كثيراً من الرسل وما كان لواحد منهم أن يأتى بآية إلا ياذن الله والآخرة وإذا ذكر الله إلا أن يشاء الله ويأذن في الإتيان بها {فَإِذَا جَآءَ أَمْرُ الله} أي يوم القيامة وهو وعيد ورد عقيب اقتراحهم الآيات {قُضِىَ بالحق وَخَسِرَ هُنَالِكَ المبطلون} المعاندون الذين اقترحوا الآيات عناداً
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik”, kendi ümmetlerine. { مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır”. Denildi ki: Allah sekiz bin [peygamber] gönderdi; dördü İsrailoğullarından, dördü diğer insanlardandı. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ siyahî bir peygamber göndermiştir; işte o, Kur'an'da kıssası anlatılmayanlardandır. { وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getiremez”. Bu, onların inatla mucize teklif etmelerine bir cevaptır. Yani: Biz pek çok peygamber gönderdik; onlardan hiçbirinin Allah dileyip izin vermedikçe kendi başına bir mucize getirmesi mümkün değildi. { فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldiğinde”, yani kıyamet günü geldiğinde; bu, mucize tekliflerinin ardından gelen bir tehdittir. { قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ } “Hak ile hükmolunur ve batıl yanlıları orada hüsrana uğrarlar”; inat olsun diye mucize talep eden inatçılar [hüsrana uğrar].
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ (٧٩)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعَامَ لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “Allah, bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için hayvanları var edendir.” (79)
{الله الذى جَعَلَ} خلق {لَكُمُ الأنعام} الإبل {لِتَرْكَبُواْ مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ} أي لتركبوا بعضها وتأكلوا بعضها
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ } “Allah, var edendir”, yaratandır; { لَكُمُ الْأَنْعَامَ } “sizin için hayvanları”, develeri; { لِتَرْكَبُوا مِنْهَا وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ } “bir kısmına binesiniz, bir kısmından da yiyesiniz diye”, yani bazısına binesiniz ve bazısını yiyesiniz diye.
وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠)
{ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır; gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşasınız diye. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız.” (80)
{وَلَكُمْ فيِهَا منافع} أي الألبان والأوبار {وَلِتَبْلُغُواْ عَلَيْهَا حَاجَةً فِى صُدُورِكُمْ} أي لتبلغوا عليها ما تحتاجون إليه من الأمور {وَعَلَيْهَا} وعلى الأنعام {وَعَلَى الفلك تُحْمَلُونَ} أي على الأنعام وحدها لا تحملون ولكن عليها وعلى الفلك في البر
{ وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ } “Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır”, yani sütleri ve yünleri. { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } “Gönüllerinizdeki bir arzuya onların üzerinde ulaşasınız diye”, yani ihtiyaç duyduğunuz işlere onların üzerinde ulaşasınız diye. { وَعَلَيْهَا } “Hem onların üzerinde”, hayvanların üzerinde, { وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız”; yani yalnız hayvanların üzerinde taşınmazsınız, bilakis hem onların üzerinde karada hem de gemiler üzerinde
غافر (٨٥ - ٨١)
Gâfir (81-85)
والبحر
denizde [taşınırsınız].
وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)
{ وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Ve [Allah] size ayetlerini (delillerini) gösteriyor. Artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?” (81)
{ويريكم آياته فأي آيات الله تنكرون} انها ليست من عند الله واى نصب بتنكرون وقد جاءت على اللغة المستفيضة وقولك فأية آيات الله قليل لأن التفرقة بين المذكر والمؤنث في الأسماء غير الصفات نحو حمار وحمارة غريب وهي في أي أغرب لإبهامه
{ وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَأَيَّ آيَاتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Ve [Allah] size ayetlerini (delillerini) gösteriyor. Artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?”, [yani] bunların Allah katından olmadığını [nasıl iddia edersiniz]? “Eyy” (أيّ), { تُنْكِرُونَ } “inkâr edersiniz” fiili ile mensubdur ve yaygın (müstefîz) dil kullanımına uygun gelmiştir. “Fe-eyyete âyâtillâh” (فَأَيَّةَ آيَاتِ اللَّهِ) denilmesi ise azdır; çünkü sıfat olmayan isimlerde müzekker ile müennesi "hımâr" (حِمَار) ve "hımâra" (حِمَارَة) şeklinde ayırmak gariptir; mübhem bir lafız olduğu için “eyy” (أيّ) kelimesinde [müenneslik eki getirmek] ise daha da gariptir.
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden sayıca daha çok, kuvvetçe daha üstün ve yeryüzündeki eserler bakımından daha ileri idiler. Fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda vermedi.” (82)
{أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِى الأرض فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عاقبة الذين مِن قَبْلِهِمْ كَانُواْ أَكْثَرَ مِنْهُمْ} عددا {وأشد قوة} بدنا {وآثارا فِى الأرض} قصوراً ومصانع {فَمَآ أغنى عَنْهُمْ} مانافية {مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ}
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden daha çok”, sayıca [daha çok], { وَأَشَدَّ قُوَّةً } “kuvvetçe daha üstün”, bedence [daha güçlü], { وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzündeki eserler bakımından [daha ileri idiler]”, saraylar ve kaleler/yapılar bakımından [daha ileri idiler]. { فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ } “Fakat onlara hiçbir fayda vermedi”; buradaki "mâ" (ما) nefiy (olumsuzluk) edatıdır; { مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “kazandıkları şeyler”.
فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٨٣)
{ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.” (83)
{فَلَمَّا جَآءَتْهُمْ رُسُلُهُم بالبينات فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُمْ مِّنَ العلم} يريد علمهم بأمور الدنيا ومعرفتهم بتدبيرها كما قال يَعْلَمُونَ ظَاهِراً مّنَ الحياة الدنيا وهم عن الآخرة هم غافلون فلما جاءتهم الرسل بعلوم الديانات وهي أبعد شيء من علمهم لبعثها على رفض الدنيا والظلف عن الملاذ والشهوات لم يلتفتوا إليها وصغروها واستهزؤوا بها واعتقدوا أنه لا علم أنفع وأجلب للفوائد من علمهم ففرحوا به أو علم الفلاسفة والدهريين فإنهم كانوا إذا سمعوا بوحي الله دفعوه وصغروا علم الأنبياء إلى علمهم وعن سقراط أنه سمع بموسى ﵇ وقيل له لو هاجرت إليه فقال نحن قوم مهذبون فلا حاجة بنا إلى من يهذبنا أو المراد فرحوا بما عند الرسل من العلم فرح ضحك منه واستهزاء به كأنه قال استهزؤوا بالبينات وبما جاؤوا به من علم الوحي فرحين مرحين ويدل عليه قوله {وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِ يستهزؤون} أو الفرح للرسل أي الرسل لما رأوا جهلهم
{ فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar”; bununla onların dünya işlerine dair bilgileri ve onu idare etmedeki maharetleri kastedilmektedir. Nitekim Allah: { يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ } “Onlar dünya hayatının görünen yüzünü bilirler; ahiretten ise tamamen habersizdirler” buyurmuştur. Peygamberler onlara dinlerin ilimleriyle gelince -ki bu ilimler dünyayı terk etmeye, lezzet ve şehvetlerden uzak durmaya çağırdığı için onların ilminden en uzak şeydir- ona iltifat etmediler, onu küçümsediler, onunla alay ettiler ve kendi ilimlerinden daha faydalı ve menfaat celbedici hiçbir ilim olmadığına inandılar da onunla şımardılar. Yahut kastedilen, felsefecilerin ve dehrîlerin (materyalistlerin) ilmidir; zira onlar Allah'ın vahyini işittiklerinde onu reddeder ve peygamberlerin ilmini kendi ilimlerinin yanında önemsiz görürlerdi. Rivayet edildiğine göre Sokrates, Musa aleyhisselâm'ı işitmiş ve kendisine “Ona hicret etsen ya!” denilince, “Biz terbiyeli/olgun bir topluluğuz; bizi terbiye edecek birine ihtiyacımız yoktur” demiştir. Yahut murad, peygamberlerin yanındaki ilme gülerek ve onunla alay ederek sevinmeleridir; sanki apaçık delillerle ve getirdikleri vahiy ilmiyle şımarıp böbürlenerek alay ettiler denilmektedir. Nitekim { وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “Alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” ayeti buna delalet eder. Yahut sevinç peygamberlere aittir; yani peygamberler onların cehaletini
واستهزائهم بالحق وعلموا سوء عاقبتهم وما يلحقهم من العقوبة على جهلهم واستهزائهم فرحوا بما اوتوا من العلم وشكروا الله عليه وحاق بالكافرين جزاء جهلهم واستهزائهم
ve hakla alay etmelerini görüp kötü akıbetlerini, cehaletleri ve alayları sebebiyle başlarına gelecek cezayı bildiklerinde, kendilerine verilen ilme sevindiler ve buna karşılık Allah'a şükrettiler; kâfirleri ise cehaletlerinin ve alaylarının cezası kuşatıverdi.
فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤)
{ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Azabımızı gördüklerinde: Sadece Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik, dediler.” (84)
{فلما رأوا بأسنا} شدة عذابنا {قالوا آمنا بالله وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ}
{ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Azabımızı gördüklerinde”, azabımızın şiddetini [gördüklerinde]; { قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Sadece Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik, dediler”.
فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ (٨٥)
{ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ } “Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında eskiden beri yürürlükte olan sünnetidir (yasasıdır). İşte kâfirler orada hüsrana uğramışlardır.” (85)
{فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} أي فلم يصح ولم يستقم أن ينفعهم ايمانهم {سنة الله} بمنزلة وعد الله ونحوه من المصادر المؤكدة {التى قَدْ خَلَتْ فِى عِبَادِهِ} أن الإيمان عند نزول العذاب لا ينفع وأن العذاب نازل بمكذبي الرسل {وَخَسِرَ هُنَالِكَ الكافرون} هنالك مكان مستعار للزمان والكافرون خاسرون في كل أوان ولكن يتبين خسرانهم إذا عاينوا العذاب وفائدة ترادف الفاآت في هذه الآيات أن فَمَا أغنى عَنْهُمْ نتيجة قوله كانوا اكثر منهم وفلما جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم كالبيان والتفسير لقوله فَمَا أغنى عَنْهُمْ كقولك رزق زيد المال فمنع المعروف فلم يحسن الى الفقراء وفلما رَأَوْاْ بَأْسَنَا تابع لقوله فَلَمَّا جَاءتْهُمْ كأنه قال فكفروا فلما رأوا بأسنا آمنوا وكذلك فلم يك ينفعهم ايمانهم تابع لايمانهم لمارأوا باس الله والله اعلم
{ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Fakat azabımızı gördüklerinde iman etmeleri kendilerine fayda vermedi”; yani imanlarının kendilerine fayda vermesi sahih ve mümkün olmadı. { سُنَّتَ اللَّهِ } “Allah'ın sünnetidir”; [bu ifade] “va'dallâh” (وَعْدَ اللَّهِ) ve benzeri tekit edici mastarlar (mef'ûl-i mutlak) mesabesindedir. { الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ } “Kulları hakkında eskiden beri yürürlükte olan”; [o sünnet şudur ki] azap indiği andaki iman fayda vermez ve peygamberleri yalanlayanların üzerine mutlaka azap iner. { وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ } “İşte kâfirler orada hüsrana uğramışlardır”; buradaki “hunâlike” (هُنَالِكَ / orada) mekân zarfı olup zaman için istiare edilmiştir. Kâfirler her an hüsrandadırlar; lakin azabı bizzat gördüklerinde hüsranları açığa çıkar. Bu ayetlerde "fâ" harflerinin peş peşe gelmesinin faydası (hikmeti) şudur: { فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ } “Fakat onlara hiçbir fayda vermedi” ifadesi, { كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ } “Onlar kendilerinden daha çok idiler” sözünün neticesidir. { فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ } “Peygamberleri onlara gelince” ise { فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ } “Fakat onlara hiçbir fayda vermedi” sözünün bir beyanı ve tefsiri gibidir; nitekim senin “Zeyd'e mal rızık olarak verildi, o da iyiliği esirgedi ve fakirlere ihsanda bulunmadı” demen gibidir. { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا } “Azabımızı gördüklerinde” ifadesi, { فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ } “Onlara gelince” ifadesine bağlıdır; sanki “İnkâr ettiler, azabımızı görünce de iman ettiler” denilmiş gibidir. Aynı şekilde { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ } “Fakat iman etmeleri onlara fayda vermedi” ifadesi de Allah'ın azabını gördüklerindeki imanlarına tâbidir. En doğrusunu Allah bilir.