نفسها فكان المعلق بها محالاً مثلها ونظيره قول سعيد بن جبير للحجاج حين قال له والله لأبدلنك بالدنيا ناراً تلظى لو عرفت أن ذلك إليك ما عبدت إلهاً غيرك وقيل إن كان للرحمن ولد في زعمكم فأنا أول العابدين أي الموحدين لله المكذبين فولكم بإضافة الولد إليه وقيل إن كان للرحمن ولد في زعمكم فأنا أول الآنفين من أن يكون له ولد من عبد يعبد إذا اشتد أنفه فهو عبد وعابد وقرىء العبدين وقيل هي إن النافية أي ما كان للرحمن ولد فأنا أول من قال وعبد ووحد ورُوي أن النضر قال الملائكة بنات الله فنزلت فقال النضر ألا ترون أنه صدقني فقال له الوليد ما صدقك ولكن قال ما كان للرحمن ولد فأنا أول الموحدين من أهل مكة أن لا ولد له وُلْد حمزة وعلي ثم نزه ذاته عن اتخاذ الولد فقال
zatında imkânsızdır; dolayısıyla ona bağlanan şey de onun gibi imkânsız olur. Bunun benzeri, Haccâc kendisine: "Vallahi seni dünya yerine alev alev yanan bir ateşe koyacağım!" dediğinde Saîd b. Cübeyr'in ona söylediği şu sözdür: "Eğer bunun senin elinde olduğunu bilseydim, senden başka hiçbir ilaha tapmazdım." Şöyle de denilmiştir: Sizin iddianıza göre eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, O'na çocuk isnat etmenizi yalanlayarak Allah'ı birleyenlerin (muvahhidlerin) ilki ben olurdum. Yine şöyle denilmiştir: Sizin iddianıza göre eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, O'nun bir çocuğu olmasını ilk reddeden ve bundan şiddetle kaçınan ben olurdum. Bu, kişinin kaçınması ve reddetmesi şiddetlendiğinde söylenen abide ya'bedu (عَبِدَ يَعْبَدُ) kökünden gelir; bu durumda kişi abid (عَبِد) ve âbid (عَابِد) olur. Bir kıraatte { الْعَبِدِينَ } şeklinde okunmuştur. Denildi ki: Buradaki in (إِنْ) nefy edatıdır; yani: "Rahmân'ın asla bir çocuğu olmamıştır, dolayısıyla O'na ibadet edip O'nu birlediğini ilk söyleyen ve ibadet eden benim." Rivayet edildiğine göre Nadr: "Melekler Allah'ın kızlarıdır" demiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Nadr: "Görmüyor musunuz, o beni doğruladı!" deyince Velîd ona şöyle demiştir: "Seni doğrulamadı; bilakis 'Rahmân'ın bir çocuğu olmamıştır, dolayısıyla ben Mekke halkından O'nun çocuğu olmadığını ikrar edip O'nu birleyenlerin ilkiyim' dedi." [Bir önceki ayette geçen] Veled (وَلَد) kelimesi Hamza ve Ali (el-Kisâî) kıraatinde Vuld (وُلْد) şeklinde okunmuştur. Sonra Allah Teâlâ zatını çocuk edinmekten tenzih ederek şöyle buyurdu:
سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢)
{Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.}
{سبحان رَبِّ السماوات والأرض رَبِّ العرش عَمَّا يصفون} أي هو رب السموات والأرض والعرش فلا يكون جسماً إذ لو كان جسماً لم يقدر على خلقها وإذا لم يكن جسماً لا يكون له ولد لأن التولد من صفة الأجسام
{ سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir” yani O, göklerin, yerin ve Arş'ın Rabbidir; dolayısıyla cisim olamaz. Çünkü eğer bir cisim olsaydı, onları yaratmaya güç yetiremezdi. Cisim olmayınca da O'nun çocuğu olamaz; zira doğurma ve doğma cisimlerin özelliğidir.
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣)
{Bırak onları, kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar.}
{فَذَرْهُمْ يَخُوضُواْ} في باطلهم {وَيَلْعَبُواْ} في دنياهم {حتى يلاقوا يَوْمَهُمُ الذى يُوعَدُونَ} أي القيامة وهذا دليل على أن ما يقولونه من باب الجهل والخوض واللعب
{ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا } “Bırak onları dalsınlar” batıllarına, { وَيَلْعَبُوا } “ve oynayadursunlar” dünyalarında, { حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar” yani kıyamet gününe. Bu da söyledikleri şeylerin cehalet, batıla dalma ve oyundan ibaret olduğuna bir delildir.
وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤)
{Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur. O, Hakîm'dir, Alîm'dir.}
{وَهُوَ الذى فِي السمآء إله وَفِي الأرض إله} ضمن اسمه تعالى معنى وصف فلذلك علق به الظرف في قوله فِى السماء وفي الأرض كما نقول هو حاتم
{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ } “Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur” Allah Teâlâ'nın ismi sıfat anlamını tazammun etmiştir (içermiştir); bu sebeple { فِي السَّمَاءِ } “gökte” ve { وَفِي الْأَرْضِ } “ve yerde” sözündeki zarf O'na bağlanmıştır. Tıpkı:
في طيّ وحاتم في تغلب على تضمين معنى الجواد الذي شهر به كأنك قلت هو جواد في طيّ جواد في تغلب وقرىء وهو الذي فى السماء الله وفى الأرض الله ومثله قوله وَهُوَ الله في السموات والارض فكأنه ضمن معنى المعبود والراجع إلى الموصول محذوف لطول الكلام كفولهم ما أنا بالذي قائل لك شيئاً والتقدير وهو الذى هو في السماء اله واله يرتفع على أنه خبر مبتدأ مضمر ولا يرتفع إِلَه بالابتداء وخبره فِى السماء لخلو الصلة حينئذ من عائد يعود إلى الموصول {وهو الحكيم} في اقولاه وأفعاله {العليم} بما كان ويكون
meşhur olduğu cömertlik vasfını tazammun ederek (kastederek) "O, Tayy kabilesinde Hâtim'dir, Tağlib kabilesinde Hâtim'dir" dediğin gibi; sanki "O, Tayy'da da cömerttir, Tağlib'de de cömerttir" demiş olursun. Ayet, { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ اللَّهُ وَفِي الْأَرْضِ اللَّهُ } şeklinde de okunmuştur; bunun bir benzeri de { وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ } “O, göklerde ve yerde Allah'tır” ayetidir. Sanki "mâbûd" (ibadet edilen) anlamını içermiştir. İsmi mevsûle dönen âid zamiri sözün uzunluğundan dolayı hazfedilmiştir; tıpkı: "Sana bir şey söyleyecek olan ben değilim" sözlerinde olduğu gibi. Takdiri şöyledir: "O, gökte ilah olan [ve yerde ilah olan]dır." İlah (إِلَهٌ) kelimesi gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. İlah (إِلَهٌ) kelimesi mübteda olup haberi { فِي السَّمَاءِ } “gökte” olacak şekilde merfû kılınamaz; çünkü bu durumda sıla cümlesi, ismi mevsûle dönen bir âid zamirinden yoksun kalır. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } “O, Hakîm'dir” sözlerinde ve fiillerinde hikmet sahibidir, { الْعَلِيمُ } “Alîm'dir” olmuş ve olacak olanı hakkıyla bilendir.
وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)
{Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi de O'nun katındadır ve O'na döndürüleceksiniz.}
{وَتَبَارَكَ الذى لَهُ مُلْكُ السماوات والأرض وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِندَهُ عِلْمُ الساعة} أي علم قيامها {وإليه ترجعون} يرجعون مكى وحمزة على
{ وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan ne yücedir! Kıyametin ilmi de O'nun katındadır” yani onun ne zaman kopacağının ilmi [O'nun katındadır]. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve O'na döndürüleceksiniz.” Mekkî (İbn Kesîr), Hamza ve Ali (el-Kisâî) [üçüncü şahıs olarak] yurceûn (يَرْجِعُونَ) şeklinde okumuşlardır.
وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦)
{O'ndan başka yalvardıkları şeyler şefaate mâlik olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır.}
{وَلاَ يَمْلِكُ} آلهتهم {الذين يَدْعُونَ} أي يدعونهم {مِن دُونِهِ} من دون الله {الشفاعة} كما زعمو أنهم شفعاؤهم عند الله {إِلاَّ مَن شَهِدَ بالحق} أي ولكن من شهد بالحق بكلمة التوحيد {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أن الله ربهم حقاً وعتقدون ذلك هو الذي يملك الشفاعة وهو استثناء منقطع
{ وَلَا يَمْلِكُ } “Mâlik olamazlar” ilahları, { الَّذِينَ يَدْعُونَ } “yalvardıkları şeyler” yani kendilerine yalvarıp ibadet ettikleri, { مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka” Allah'tan başka, { الشَّفَاعَةَ } “şefaate” Allah katında kendilerinin şefaatçileri olduğunu iddia ettikleri gibi. { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “ancak hakka şahitlik edenler müstesna” yani fakat tevhid kelimesiyle hakka şahitlik eden kimse, { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri halde” Allah'ın gerçekten kendi Rableri olduğunu bilip buna inanan kimse şefaate mâlik olur. Bu munkatı bir istisnadır.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧)
{Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka: "Allah" derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?}
{وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ} أي المشركين {مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ الله فأنى يؤفكون} {وقيله يا رب إن هؤلاء قوم لا يؤمنون} {فاصفح عنهم وقل سلام فسوف يعلمون}
{ وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ } “Andolsun onlara sorsan” yani müşriklere, { مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “kendilerini kimin yarattığını, mutlaka: 'Allah' derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?” { وَقِيلِهِ يَارَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onun: 'Ey Rabbim! Doğrusu bunlar inanmayan bir topluluktur' demesi [hakkı için]...” { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Artık onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bilecekler.”
أو متصل لأن في جملة الذين يدعون من دون الله الملائكة {وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ} أي المشركين {مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ الله} لا الأصنام والملائكة {فأنى يُؤْفَكُونَ} فكيف أو من أين يصرفون عن التوحيد مع هذا الإفرار
Yahut muttasıldır; çünkü Allah'tan başka yalvarılanların arasında melekler de vardır. { وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ } “Andolsun onlara sorsan” yani müşriklere, { مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “kendilerini kimin yarattığını, mutlaka: 'Allah' derler” putlar ve melekler demezler. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?” bu ikrara rağmen tevhidden nasıl veya nereden çevriliyorlar?
وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{Onun: "Ey Rabbim! Doğrusu bunlar inanmayan bir kavimdir" demesi [hakkı için]...}
{وقيله} بالجر عاصم وحمزه اى وعند علم الساعة وعلم قيله {يا رب} والهاء يعود الى محمد ﷺ لتقدم ذكره في قوله قُلْ إِن كَانَ للرحمن ولد فَأَنَاْ أَوَّلُ العابدين وبالنصب الباقون عطفاً على محل الساعة أي يعلم الساعة ويعلم قيله أي قيل محمد يا رب والقيل والقول والقال والمقال واحد ويجوز أن يكون الجر والنصب على اضما حرف القسم
{ وَقِيلِهِ } Âsım ve Hamza cer (esre) ile okumuştur; yani: "Kıyametin ilmi de O'nun katındadır ve onun: { يَا رَبِّ } 'Ey Rabbim!' sözünün ilmi de O'nun katındadır." Zamir, { قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ilk kulluk eden ben olurdum'” sözünde daha önce zikredilmiş olmasından dolayı Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem döner. Diğer kıraat imamları ise { السَّاعَةِ } kelimesinin mahalline atıfla nasb (üstün) ile okumuşlardır; yani: O, kıyameti bilir ve onun sözünü, yani Muhammed'in: "Ey Rabbim!" sözünü de bilir. Kîl (قيل), kavl (قول), kâl (قال) ve makâl (مقال) aynı anlama gelir. Cer ve nasbın, kasem harfinin gizlenmesi
وحذفه وجواب القسم {إِنَّ هَؤُلآءِ قَوْمٌ لاَّ يُؤْمِنُونَ} كأنه قيل وأقسم بقيله يا رب ان هؤلاء لا يؤمنون وإقسام الله بقيله رفع منه وتعظيم لدعائه والتجائه إليه
ve hazfedilmesi sebebiyle olması da caizdir; bu durumda kasemin cevabı { إِنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “şüphesiz bunlar inanmayan bir kavimdir” ifadesidir. Sanki şöyle denilmiştir: "Onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar inanmayan bir kavimdir' sözüne yemin olsun." Allah'ın onun sözüne yemin etmesi, onu yüceltmek, duasına ve Kendisine sığınmasına değer vermektir.
فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلَامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)
{Artık onlardan yüz çevir ve: "Selam" de! Yakında bilecekler.}
{فاصفح عَنْهُمْ} فأعرض عن دعوتهم يائساً عن ايمانهم وودعهم وتاركهم {وَقُلْ} لهم {سلام} أي تسلم منكم ومتاركة {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} وعيد من الله لهم وتسلية لرسول الله ﷺ وبالتاء مدنى وشامى
{ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevir” iman etmelerinden ümidini keserek onları davet etmekten vazgeç, onlarla vedalaş ve onları kendi hallerine bırak, { وَقُلْ } “ve de ki” onlara: { سَلَامٌ } “Selam” yani sizden selamet dilerim ve aramızdaki ilişkiyi keserim. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” bu, Allah'tan onlara yönelik bir tehdit ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tesellidir. Medine ve Şam ehli (Nâfi', Ebû Ca'fer, İbn Âmir) bu kelimeyi [ikinci şahıs olarak] te ile (فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ - Yakında bileceksiniz) okumuşlardır.