إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥)
{إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Hani İmrân'ın hanımı şöyle demişti: 'Rabbim! Karnımdakini hür kılınmış olarak sırf Sana adadım. Benden kabul buyur; şüphesiz Sen, evet Sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.'” (35)
{إِذْ قَالَتِ} وإذ منصوب به أو بإضمار اذكر {امرأة عمران} هي امرأة عمران بن ماثان أم مريم جدة عيسى وهي حنة بنت فاقوذا {رَبِّ إِنّي نَذَرْتُ لَكَ} أوجبت {مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا} هو حال من ما وهي
{إِذْ قَالَتِ} “Hani demişti” ifadesindeki [iz], önceki fiile mensuptur veya takdiri "hatırla ki" olan gizli bir fiille mensuptur. {امرأة عمران} “İmrân'ın hanımı”, Mâsân oğlu İmrân'ın hanımı, Meryem'in annesi ve Îsâ'nın ninesidir; adı da Fâkūzâ kızı Hanne'dir. {رَبِّ إِنّي نَذَرْتُ لَكَ} “Rabbim! Ben adadım Sana” yani üzerime farz kıldım, {مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا} “karnımdakini hür kılınmış olarak” ifadesindeki muharraran, "mâ" kelimesinin hâlidir ve bu [mâ]
آل عمران (٣٥ _ ٣٧)
Âl-i İmrân (35 - 37)
بمعنى الذي أي معتقاً لخدمة بيت المقدس لا يد لي عليه ولا أستخدمه وكان هذا النوع من النذر مشروعاً عندهم أو مخلصاً للعبادة يقال طين حر أي خالص {فتقبل مني} مدنى وأبو عمرو والتقبل أخذ الشئ على الرضا به {إِنَّكَ أَنتَ السميع العليم}
ellezî (o kimse) manasındadır. Yani "Beyt-i Makdis'in hizmetine adanmış/hür kılınmış olarak; onun üzerinde hiçbir tasarrufum olmayacak ve onu kendi hizmetimde kullanmayacağım" demektir. Bu tür bir adak onların şeriatında meşru idi. Yahut ibadete has kılınmış demektir; nitekim [Arapçada] saf ve arı çamura tîn-i hurr denir. {فتقبل مني} “Benden kabul buyur” ifadesi Medine ve Ebû Amr kıraatidir; tekabbül, bir şeyi hoşnutlukla kabul edip almaktır. {إِنَّكَ أَنتَ السميع العليم} “Şüphesiz Sen, evet Sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.”
فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٣٦)
{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben onu kız doğurdum.' -Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi biliyordu- 'Erkek, kız gibi değildir. Ben ona Meryem adını verdim. Onu da soyunu da kovulmuş şeytandan Sana sığındırırım.'” (36)
{فلما وضعتها} الضمير لما في بطني وإنما أنّث على تأويل الحبلة أو النفس أو النسمة {قَالَتْ رَبِّ إِنّي وَضَعْتُهَا أنثى} أنثى حال من الضمير في وضعتها أي وضعت الحبلة أو النفس أو النسمة أنثى وإنما قالت هذا القول لأن التحرير لم يكن إلا للغلمان فاعتذرت عما نذرت وتحزنت إلى ربها ولتكلمها بذلك على وجه التحزن والتحسر قال الله {والله أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} تعظيماً لموضوعها أي والله أعلم بالشئ الذى وضعت وماعلق به من عزائم الأمور وضعتُ شامي وأبو بكر بمعنى ولعل لله فيه سراً
{فلما وضعتها} “Onu doğurunca” ifadesindeki zamir, karnındakine aittir. Buradaki müenneslik, habele (gebelik), nefs veya neseme (can) teviline dayanmaktadır. {قَالَتْ رَبِّ إِنّي وَضَعْتُهَا أنثى} “Dedi ki: Rabbim! Gerçekten ben onu kız doğurdum” ifadesinde ünsâ (kız), vada‘tühâ fiilindeki zamirin hâlidir; yani "taşıdığım gebeliği, nefsi veya canı kız olarak doğurdum" demektir. Bunu söylemesinin sebebi, mabet hizmetine adamanın sadece erkek çocuklara mahsus olmasıydı; bu sebeple adadığı şeyden dolayı özür beyan etti ve Rabbine hüznünü arz etti. Bu sözü hüzün ve keder içinde söylediği için Allah Teâlâ onun doğurduğunu yüceltmek gayesiyle {والله أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} “Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi biliyordu” buyurdu. Yani Allah Teâlâ onun doğurduğu şeyi ve onunla bağlantılı kılınan büyük işleri çok daha iyi bilir. Şam ve Ebû Bekr kıraatinde [vada‘tü] şeklindedir ve bu, "Umulur ki Allah'ın onda bir sırrı vardır" manasındadır.
وحكمة وعلى هذا يكون داخلاً في القول وعلى الأول يوقف عند قوله أنثى وقوله والله أعلم بما وضعت ابتداء إخبار من الله تعالى {وَلَيْسَ الذكر} الذي طلبت {كالأنثى} التي وهتب لها واللام فيهما للعهد {وَإِنّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} معطوف على إني وضعتها أنثى وما بينهما جملتان معترضتان وإنما ذكرت حنة تسميتها مريم لربها لأن مريم في لغتهم العابدة فأرادت بذلك التقرب والطلب إليه أن يعصمها حتى يكون فعلها مطابقاً لاسمها وأن يصدق فيها ظنها بها ألا ترى كيف أتبعته طلب الإعاذة لها ولولدها من الشيطان قوله {وإنّي} مدني {أُعِيذُهَا بِكَ} أجيرها {وَذُرِّيَّتَهَا} أولادها {مِنَ الشيطان الرجيم} الملعون في الحديث ما من مولود يولد إلا والشيطان يمسه حين يولد فيستهل صارخاً من مس الشيطان إياه إلا مريم وابنها
ve hikmeti vardır [demektir]. Bu kıraate göre bu söz [Hanne'nin] sözüne dâhildir; ilk kıraate göre ise {أنثى} kelimesinde durulur ve {والله أعلم بما وضعت} cümlesi Allah Teâlâ'dan yeni bir haber başlangıcı olur. {وَلَيْسَ الذكر} “Erkek değildir” yani onun talep ettiği erkek, {كالأنثى} “kız gibi” yani ona bağışlanan kız gibi değildir. Her iki kelimedeki lâm takısı ahd içindir. {وَإِنّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} “Ben ona Meryem adını verdim” cümlesi {إني وضعتها أنثى} cümlesine matuftur, aradaki iki cümle ise ara cümledir (itiraziyyedir). Hanne'nin Meryem adını Rabbine zikretmesinin sebebi, kendi dillerinde Meryem'in 'ibadete düşkün kadın' (âbide) anlamına gelmesidir. Bununla [Allah'a] yakınlaşmayı ve fiilinin ismine uygun düşmesi, onun hakkındaki hüsnüzannının gerçekleşmesi için onu korumasını niyaz etmiştir. Nitekim ardından kendisini ve çocuğunu şeytandan korumasını dileyişi de bunu açıkça göstermektedir. {وإنّي} “Ve şüphesiz ben” lafzı Medine kıraatidir. {أُعِيذُهَا بِكَ} “Sana sığındırırım onu” yani korumana havale ederim; {وَذُرِّيَّتَهَا} “ve zürriyetini” evlatlarını; {مِنَ الشيطان الرجيم} “kovulmuş, lânetlenmiş şeytandan”. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Doğan hiçbir çocuk yoktur ki, doğduğu anda şeytan ona dokunmasın ve şeytanın dokunmasından ötürü feryat ederek ağlamasın; ancak Meryem ve oğlu müstesnadır.”
فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٧)
{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul buyurdu, onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ'yı ona kefil/koruyucu kıldı. Zekeriyyâ ne zaman mabede/odaya onun yanına girse, yanında bir rızık bulurdu. 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi. O da 'Bu, Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi.” (37)
{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا} قبل الله مريم ورضي بها في النذر مكان الذكر {بِقَبُولٍ حَسَنٍ} قيل القبول اسم ما يقبل به الشئ كالسعوط بما يسعط به وهو اختصاصه لها بإقامتها مقام الذكر في النذر ولم تقبل قبلها أنثى في ذلك أو بأن تسلمها من أمها عقيب الولادة قبل أن تنشأ وتصلح للسدانة روي أن حنة لما ولدت مريم لفتها في خرقة وحملتها إلى المسجد ووضعتها عند الأحبار أبناء هرون وهم في بيت المقدس كالحجبة في الكعبة فقالت لهم دونكم هذه النذيرة فتنافسوا فيها لأنها كانت بنت إمامهم وصاحب قربانهم وكانت بنو ماثان رءوس بني إسرائيل وأحبارهم فقال لهم زكريا أنا أحق بها عندي أختها فقالوا لا حتى نقترع عليها فانطلقوا وكانوا سبعة وعشرين إلى نهر فألقوا فيه أقلامهم فارتفع قلم زكريا فوق الماء ورسبت أقلامهم فتكفلها وقيل هو مصدر على تقدير حذف المضاف أي فتقبلها
{فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا} “Rabbi onu kabul buyurdu”; Allah Meryem'i adak konusunda erkek yerine kabul etti ve ondan razı oldu. {بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “Güzel bir kabul ile”. Denildi ki kabul; burna çekilen ilaca suût denmesi gibi bir şeyin kabul edildiği vasıtanın adıdır ve bu da onu adakta erkek yerine ikame ederek Meryem'e has kılmasıdır. Zira ondan önce hiçbir kız çocuğu bu hususta kabul edilmemişti. Yahut büyüyüp mabet hizmetine elverişli hâle gelmeden önce, doğumunun hemen akabinde annesinden teslim alınmasıdır. Rivayet edildiğine göre Hanne Meryem'i doğurunca onu bir beze sarıp mescide götürdü ve Kâbe'nin kapıcıları/hizmetçileri hükmünde olan Hârûn soyundan din âlimlerinin (ahbâr) yanına koydu. Onlara: 'İşte bu adanmış çocuk sizindir' dedi. Âlimler onun hakkında yarışa giriştiler; çünkü o, imamlarının ve kurban takdimcilerinin kızıydı. Mâsân oğulları İsrâiloğullarının önderleri ve din âlimleriydi. Zekeriyyâ onlara: 'Onu almaya ben daha lâyığım, teyzesi benim yanımdadır' dedi. Onlar ise: 'Hayır, aramızda kur'a çekmedikçe olmaz' dediler. Yirmi yedi kişi olarak bir nehre gittiler ve kalemlerini oraya attılar. Zekeriyyâ'nın kalemi suyun üstüne çıktı, diğerlerinin kalemleri ise battı. Böylece onun bakımını üstlendi. Bir görüşe göre [kabûl], muzâfın hazfedildiği takdiriyle masdardır; yani [onu]
بذى قبول حسن أى بمر ذي قبول حسن وهو الاختصاص {وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} مجاز عن التربية الحسنة قال ابن عطاء ما كانت
güzel bir kabul sahibi olarak kabul etti; yani güzel bir kabule mazhar bir emirle kabul etti ki bu da ona has kılınan lütuftur. {وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا} “Ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” ifadesi, güzel bir terbiyeden kinayedir. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Meyvesi Îsâ gibi olan bir bitki,
آل عمران (٣٧ _ ٣٩)
Âl-i İmrân (37 - 39)
ثمرته مثل عيسى فذاك أحسن النبات ونباتاً مصدر على خلاف الصدر أو التقدير فنبتت نباتا {وكفلها} قبلها أو ضمن القيام بأمرها وكفّلها كوفي أي كفلها الله زكريا يعني جعله كافلاها وضامناً لمصالحها {زَكَرِيَّا} بالقصر كوفي غير أبي بكر في كل القرآن وقرأ أبو بكر بالمد والنصب هنا غيرهم بالمد والرفع كالثانية والثالثة ومعناه في العبري دائم الذكر والتسبيح {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا المحراب} قيل بنى لها زكريا محرابا فى السمجد أي غرفة تصعد إليها بسلم وقيل المحراب أشرف المجالس ومقدّمها كأنها وضعت في أشرف موضع من بيت المقدس وقيل كانت مساجدهم تسمى المحاريب وكان لا يدخل عليها إلا هو وحده {وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا} كان رزقها ينزل عليها من الجنة ولم ترضع ثدياً قط فكان يجد عندها فاكهة الشتاء في الصيف وفاكهة الصيف فى الشتاء {قال يا مريم أنى لَكِ هذا} من أين لك هذا الرزق الذي لا يشبه أرزاق الدنيا وهو آتٍ في غير حينه {قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ الله} فلا تستبعد قيل تكلمت وهي صغيرة كما تكلم عيسى وهو في المهد {إنَّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ} من جملة كلام مريم أو من كلام رب العالمين {بِغَيْرِ حِسَابٍ} بغير تقدير لكثرته أو تفضلاً بغير محاسبة ومجازاة على عمل
en güzel bitkidir.' [Nebâten] lafzı masdardır, fiilin lafzından farklı gelmiştir veya takdiri [fenebetet nebâten] şeklindedir. {وكفلها} “Ve ona kefil kıldı” onu kabul etti veya onun bakımını üstlendi demektir. Kûfe kıraatinde [keffelehâ] şeddeli olup 'Allah Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı', yani onu onun koruyucusu ve maslahatlarını üstlenicisi kıldı demektir. {زَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ” kelimesi Ebû Bekr dışındaki Kûfe kırâatinde bütün Kur'an'da kasr iledir (elif-i maksûre ile). Ebû Bekr burada med ve nasb ile, diğerleri ise ikinci ve üçüncü geçen yerler gibi med ve ref ile okumuşlardır. İbranicedeki anlamı ise 'sürekli zikir ve tesbih eden'dir. {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا المحراب} “Zekeriyyâ ne zaman mabede/odaya onun yanına girse”. Denildi ki Zekeriyyâ onun için mescitte bir mihrap, yani merdivenle çıkılan yüksek bir oda inşa etti. Bir görüşe göre mihrap, meclislerin en şereflisi ve en önde olanıdır; sanki Beyt-i Makdis'in en şerefli yerine konulmuştur. Bir diğer görüşe göre onların mescitlerine 'mihrâb' denilirdi ve yanına yalnızca kendisi girerdi. {وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا} “Yanında bir rızık bulurdu”. Onun rızkı Cennetten inmekteydi; hiçbir zaman meme emmemişti. Zekeriyyâ yazın onun yanında kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi bulurdu. {قال يا مريم أنى لَكِ هذا} “Dedi ki: Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?” Dünya rızıklarına benzemeyen ve mevsimi dışında gelen bu rızık sana nereden geldi? {قَالَتْ هُوَ مِنْ عِندِ الله} “Dedi ki: O, Allah katındandır” bunu imkânsız görme! Denildi ki Meryem, Îsâ'nın beşikte konuştuğu gibi küçük yaşta konuştu. {إنَّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ} “Şüphesiz Allah dilediğine rızık verir” ifadesi Meryem'in sözünün devamı da olabilir, Âlemlerin Rabbi'nin sözü de olabilir. {بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Hesapsız olarak”; çokluğundan ötürü bir ölçü olmaksızın yahut bir amele karşılık ve hesaba çekilmeksizin sırf lütuf olarak.
هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٨)
{هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua etti: 'Rabbim! Katından bana temiz bir nesil bağışla. Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin' dedi.” (38)
{هُنَالِكَ} في ذلك المكان حيث هو قاعد عند مريم في المحراب أو في ذلك الوقت فقد يستعار هنا وحيث وثم للزمان لما رأى حال
{هُنَالِكَ} “Orada” yani o mekânda; mihrapta Meryem'in yanında oturduğu sırada veya o vakitte. Zira 'burada', 'nerede' ve 'orada' lafızları zaman için de istiâre yoluyla kullanılır. Şöyle ki onun
مريم في كرامتها على الله ومنزلتها رغب أن يكون له من إيشاع ولد مثل ولد أمها حنة في الكرامة على الله وإن كانت عاقراً عجوزاً فقد كانت أمها كذلك وقيل لما رأى الفاكهة في غير وقتها انتبه على جواز ولادة العاقر {دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ ذُرّيَّةً} ولداً والذرية يقع على الواحد والجمع {طَيِّبَةً} مباركة والتأنيث للفظ الذرية {إِنَّكَ سَمِيعُ الدعاء} مجيبه
Allah katındaki ikramını ve makamını görünce, hanımı kısır ve yaşlı bir kadın olsa da Îşâ'dan, Allah katındaki ikram bakımından Meryem'in annesi Hanne'nin çocuğu gibi bir çocuğunun olmasını arzuladı; zira Meryem'in annesi de öyleydi. Bir görüşe göre mevsimsiz meyveyi görünce, kısır kadının doğum yapmasının mümkün olduğuna intikal etti. {دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِن لَّدُنْكَ ذُرّيَّةً} “Zekeriyyâ Rabbine dua etti: Rabbim! Katından bana bir nesil bağışla” yani çocuk bağışla. Zürriyyet hem tekil hem çoğul için kullanılır. {طَيِّبَةً} “Temiz” yani bereketli; müennes gelmesi zürriyyet lafzının müennesliğindendir. {إِنَّكَ سَمِيعُ الدعاء} “Şüphesiz Sen duayı işitensin” yani icabet edensin.
فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩)
{فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “O mabette durmuş namaz kılarken melekler ona şöyle seslendi: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim/iffetli ve sâlihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor.'” (39)
{فنادته الملائكة} قيل ناداه جبريل ﵇ وإنما قيل الملائكة لأن المعنى أتاه النداء من هذا الجنس كقولهم فلان يركب الخيل فناديه بالياء والإمالة حمزة وعلي {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلّي فِي المحراب} وفيه دليل على أن المرادات تطلب بالصلوات وفيها إجابة الدعوات وقضاء الحاجات وقال ابن عطاء ما فتح الله تعالى على عبد حالة سنية إلا باتباع الأوامر وإخلاص الطاعات ولزوم المحاريب {إِنَّ الله} بكسر الألف شامى وحمزة على إضمار القول أو لأن النداء قول الباقون بالفتح أي بأن الله {يُبَشّرُكَ} يبشرك وما بعده حمزة وعلي من بشره والتخفيف والتشديد لغتان {بيحيى} هو غير منصرف إن كان عجمياً وهو الظاهر فللتعريف والعجمة كموسى وعيسى وإن كان عربيا فللتعريف ووزن الفعل كيعمر {مُصَدِّقاً} حال منه {بِكَلِمَةٍ مّنَ الله} أي مصدقاً بعيسى مؤمناً به فهو أول من آمن به وسمى عيسى كلمة
{فنادته الملائكة} “Melekler ona seslendi”. Denildi ki ona Cebrâîl Aleyhisselâm seslenmiştir; melekler denilmesinin sebebi ise, tıpkı 'falan kişi ata biner' denilmesi gibi çağrının bu cinsten gelmiş olmasıdır. Hamza ve Ali [Kisâî] 'nâdâhu' şeklinde yâ ve imâle ile okumuşlardır. {وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلّي فِي المحراب} “O mabette durmuş namaz kılarken”. Bunda, isteklerin namaz ile talep edileceğine, namazda duaların kabulü ve hacetlerin görülmesi bulunduğuna delil vardır. İbn Atâ şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ bir kula yüce bir hâli ancak emirlere uymak, taatleri ihlâsla yapmak ve mihraplara devam etmekle açmıştır.' {إِنَّ الله} “Şüphesiz Allah” ifadesi elifin kesresi ile Şâmî ve Hamza kıraatidir; gizli bir kavil (söz) takdiriyle veya nidanın bizzat söz olması sebebiyle böyledir. Diğerleri fethalı [enne] olarak yani 'Allah'ın müjdelediğini' şeklinde okumuşlardır. {يُبَشّرُكَ} “Sana müjdeliyor” lafzını ve sonrasını Hamza ve Ali [Kisâî], 'beşşere' fiilinden [yebşüruke] şeklinde okumuşlardır; tefhif ve teşdid iki ayrı lügattir. {بيحيى} “Yahyâ ile” gayr-ı munsarıftır; eğer yabancı dilden geçmiş (acemî) ise -ki zahir olan budur- Mûsâ ve Îsâ gibi marifelik ve ucme sebebiyledir; şayet Arapça ise Ya‘mur gibi marifelik ve fiil vezni sebebiyledir. {مُصَدِّقاً} “Doğrulayıcı olarak” ondan hâldir. {بِكَلِمَةٍ مّنَ الله} “Allah'tan bir kelimeyi” yani Îsâ'yı doğrulayan ve ona inanan olarak; zira ona ilk iman eden odur. Îsâ'ya kelime denilmesi,
آل عمران (٣٩ _ ٤٣)
Âl-i İmrân (39 - 43)
الله لأن تكونه بكن بلا أب أو مصدقاً بكلمة من الله مؤمناً بكتاب منه {وَسَيّدًا} هو الذي يسود قومه أي يفوقهم في الشرف وكان يحيى فائقا على قومه لانه لم يركب شيئة قط وبالها من سيادة وقال الجنيد هو الذي جاد بالكونين عوضاً عن المكون {وَحَصُورًا} هو الذي لا يقرب النساء مع القدرة حصراً لنفسه أي منعاً لها من الشهوات {وَنَبِيّاً مِّنَ الصالحين} ناشئاً من الصالحين لأنه كان من أصلاب
babasız olarak 'Kün' (Ol) emriyle var olduğu içindir. Yahut Allah'tan gelen bir kelimeyi, yani O'ndan gelen bir Kitab'ı tasdik edici ve ona inanıcı olarak demektir. {وَسَيّدًا} “Bir efendi”; kavmine efendilik eden, yani şerefte onları aşan kimsedir. Yahyâ hiçbir günah işlemediği için kavmine üstün gelmişti; bu ne yüce bir efendiliktir! Cüneyd [el-Bağdâdî] şöyle demiştir: 'Efendi, Yaratıcı'ya karşılık iki cihanı feda eden kimsedir.' {وَحَصُورًا} “Nefsine hâkim/iffetli”; gücü yettiği hâlde nefsini alıkoyarak, yani onu şehvetlerden menederek kadınlara yaklaşmayan kimsedir. {وَنَبِيّاً مِّنَ الصالحين} “Sâlihlerden bir peygamber”; sâlihlerin soyundan neşet eden kimsedir, çünkü o
الأنبياء أو كائناً من جملة الصالحين
peygamberlerin sulbünden gelmiştir veya sâlihler zümresine dâhil olan kimsedir.
قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ (٤٠)
{قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ} “Dedi ki: 'Rabbim! Bana ihtiyarlık ulaştığı ve hanımım da kısır olduğu hâlde benim nasıl bir oğlum olabilir?' [Melek:] 'Öyledir, Allah dilediğini yapar' dedi.” (40)
{قَالَ رَبِّ أنى يَكُونُ لِي غلام} استبعاد من حيث العادة واستعظام للقدرة لا تشكك {وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} كقولهم أدركته السن العالية أي أثر فيَّ الكبر وأضعفني وكان له تسعة وتسعون سنة ولامرأته ثمان وتسعون {وامرأتي عَاقِرٌ} لم تلد {قَالَ كذلك الله يَفْعَلُ مَا يَشَاء} من الأفعال العجيبة
{قَالَ رَبِّ أنى يَكُونُ لِي غلام} “Dedi ki: Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?” Bu, âdet açısından [olayı] uzak görme ve kudreti yüceltmedir, bir şüphe değildir. {وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} “Bana ihtiyarlık ulaştığı hâlde”; nitekim 'ona ileri yaş ulaştı' denir, yani yaşlılık bana tesir etti ve beni zayıflattı demektir. O zaman kendisi doksan dokuz, hanımı ise doksan sekiz yaşındaydı. {وامرأتي عَاقِرٌ} “Ve hanımım kısır” hiç doğurmamıştır. {قَالَ كذلك الله يَفْعَلُ مَا يَشَاء} “Dedi ki: Öyledir, Allah dilediğini yapar”; harika fiillerden dilediğini gerçekleştirir.
قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ (٤١)
{قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ} “Dedi ki: 'Rabbim! Bana bir işaret/alamet ver.' [Allah:] 'Senin işaretin, üç gün boyunca insanlarla ancak işaretleşerek konuşmandır. Rabbini çokça an ve akşam sabah tesbih et' buyurdu.” (41)
{قال رب اجعل لي} مدنى وأبو عمرو {آية} علامة أعرف بها الحبل لألتقى النعمة بالشكر إذا جاءت {قَالَ آيتُكَ ألاَّ تُكَلِّمَ الناس} أي لا تقدر على تكليم الناس {ثلاثة أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزًا} إلا إشارة بيد أو رأس أو عين أو حاجب وأصله التحرك يقال ارتمز إذا تحرك واستثنى الرمز وهو ليس من جنس الكلام لأنه لما أدّى مؤدّى الكلام وفهم منه ما يفهم منه سمي كلاماً أو هو استثناء منقطع وإنما خص تكليم الناس ليعلم أنه يحبس لسانه عن القدرة على تكليمهم خاصة مع إبقاء قدرته على التكلم بذكر الله ولذا قال {واذكر رَّبَّكَ كَثِيرًا وَسَبّحْ بالعشي والإبكار} أي في أيام عجزك عن تكليم الناس وهي من الآيات الباهرة والأدلة الظاهرة وإنما حبس لسانه عن كلام الناس ليخلص المدة لذكر الله لا يشغل لسانه بغيره كأنه لما طلب الآية من أجل الشكر قيل له آيتك أن تحبس لسانك إلا عن الشكر وأحسن الجواب ما كان منتزعاً من السؤال والعشي من حين الزوال إلى الغروب والإبكار من طلوع الفجر إلى وقت الضحى
{قال رب اجعل لي} “Dedi ki: Rabbim! Bana ver” ifadesi Medine ve Ebû Amr kıraatidir. {آية} “Bir işaret/alamet”; hamileliği kendisiyle bileceğim bir alamet ver ki nimet geldiğinde onu şükürle karşılayayım. {قَالَ آيتُكَ ألاَّ تُكَلِّمَ الناس} “Dedi ki: Senin işaretin insanlarla konuşamamandır”, yani insanlarla konuşmaya güç yetirememendir. {ثلاثة أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزًا} “Üç gün boyunca ancak işaretleşerek”; el, baş, göz veya kaş ile işaret etmek müstesna. Remz kelimesinin aslı harekettir; kımıldadığı zaman irtemeze denir. Söz cinsinden olmadığı hâlde remzin istisna edilmesi, sözün işlevini yerine getirdiği ve sözden anlaşılan şey ondan da anlaşıldığı için söz olarak isimlendirilmesindendir; yahut munkatı bir istisnadır. İnsanlarla konuşmanın özellikle tahsis edilmesi, Allah'ı zikirle konuşma gücü baki kalırken bilhassa insanlarla konuşma gücünden dilinin tutulacağının bilinmesi içindir. Bundan dolayı {واذكر رَّبَّكَ كَثِيرًا وَسَبّحْ بالعشي والإبكار} “Rabbini çokça an ve akşam sabah tesbih et” buyurmuştur. Yani insanlarla konuşmaktan aciz kaldığın günlerde [bunu yap]; bu da göz kamaştırıcı mucizelerden ve apaçık delillerdendir. İnsanların sözünden dilinin tutulması, bu süreyi tamamen Allah'ın zikrine has kılması ve dilini O'ndan başkasıyla meşgul etmemesi içindir. Sanki o şükretmek için bir alamet istediğinde, kendisine 'Senin alametin, dilini şükürden başkasına karşı tutmandır' denilmiştir. Cevabın en güzeli, sorunun içinden çıkarılan cevaptır. Aşiyy; güneşin zevalinden batışına kadar olan vakittir, ibkâr ise fecrin doğuşundan kuşluk vaktine kadar olan zamandır.
وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ (٤٢)
{وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ} “Hani melekler şöyle demişti: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti.'” (42)
{وإذا} عطف على إذ قالت امرأة عمران أو التقدير واذكر إذ {قالت الملائكة يا مريم} روي أنهم كلموها شفاها {إِنَّ الله اصطفاك} أولاً حين تقبلك من أمك ورباك واختصك بالكرامة السنية {وَطَهَّرَكِ} مما يستقذر من
{وإذا} “Hani” ifadesi, İmrân'ın hanımının dediği vakte matuftur yahut takdiri "Hatırla hani..." şeklindedir. {قالت الملائكة يا مريم} “Melekler: Ey Meryem! demişti”. Meleklerin onunla yüz yüze konuştuğu rivayet edilmiştir. {إِنَّ الله اصطفاك} “Şüphesiz Allah seni seçti”; ilk olarak seni annenden kabul ettiği, seni terbiye edip yetiştirdiği ve yüce ikramlara has kıldığı zaman [seçti]. {وَطَهَّرَكِ} “Ve seni tertemiz kıldı”; çirkin görülen şeylerden
الأفعال {واصطفاك} آخراً {على نِسَاء العالمين} بأن وهب لك عيسى من غير أب ولم يكن ذلك لأحد من النساء
ve fiillerden [arındırdı]. {واصطفاك} “Ve seni seçkin kıldı” ikinci olarak, {على نِسَاء العالمين} “âlemlerin kadınları üzerine”; babasız olarak sana Îsâ'yı bağışlamak suretiyle seni üstün kıldı ki bu hiçbir kadına nasip olmamıştır.
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)
{يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ} “Ey Meryem! Rabbine divan dur/itaat et, secdeye kapan ve rükû edenlerle birlikte rükû et!” (43)
{يا مريم اقنتي لِرَبِّكِ} أديمي الطاعة أو أطيلي قيام الصلاة {واسجدي} وقيل أمرت بالصلاة بذكر القنوت والسجود لكونهما من هيئات
{يا مريم اقنتي لِرَبِّكِ} “Ey Meryem! Rabbine divan dur/itaat et”; itaate devam et veya namazın kıyamını uzat. {واسجدي} “Ve secde et”. Denildi ki namazın heyetlerinden olmaları sebebiyle kunut ve secde zikredilerek namazla emrolunmuştur;
آل عمران (٤٣ _ ٤٧)
Âl-i İmrân (43 - 47)
الصلاة ثم قيل لها {واركعي مع الراكعين} أي ولتكن صلاتك مع المصلين أي في الجماعة أو وانظمي نفسك في جملة المصلين وكوني في عدادهم ولا تكوني في عداد غيرهم
namazın bu rükünlerinin ardından ona {واركعي مع الراكعين} “Ve rükû edenlerle birlikte rükû et” denilmiştir. Yani namazın namaz kılanlarla birlikte olsun, cemaatle kıl; yahut kendini namaz kılanlar zümresine kat, onların sayısına dâhil ol ve başkalarının safında olma.
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤)
{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri zaman da yanlarında değildin.” (44)
{ذلك} إشارة إلى ما سبق من قصة حنة وزكريا ويحيى ومريم {مِنْ أَنبَاءِ الغيب نُوحِيهِ إِلَيْكَ} يعني أن ذلك من الغيوب التي لم تعرفها إلا بالوحي {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُون أقلامهم} أزلامهم وهي قداحهم التي طرحوها في النهر مقترعين أو هي الأقلام التي كانوا يكتبون التوراة بها اختاروها للقرعة تبركاً بها {أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ} متعلق بمحذوف دل عليه يلقون كأنه قيل يلقونها ينظرون أيهم يَكفل مريم أو ليعلموا أو يقولون {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} في شأنها تنافساً في التكفل بها
{ذلك} “İşte bunlar” ifadesi Hanne, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem kıssasından geçenlere işarettir. {مِنْ أَنبَاءِ الغيب نُوحِيهِ إِلَيْكَ} “Sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir”; yani bu, ancak vahiyle bilebileceğin gayb haberlerindendir. {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُون أقلامهم} “Kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin”; fal oklarını, yani kur'a çekmek için nehre attıkları oklarını [atarlarken]. Yahut teberrük maksadıyla kur'a için seçtikleri, Tevrat'ı yazdıkları kalemleridir. {أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ} “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye” ifadesi, yülkūne fiilinin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye bağlıdır; sanki 'Hangisi Meryem'in bakımını üstlenecek diye bakmak üzere veya bilsinler diye yahut hangisi üstlenecek diyerek o [kalemleri] atıyorlardı' denilmiştir. {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Çekiştikleri zaman da yanlarında değildin”; onun bakımını üstlenme hususunda yarışarak çekiştikleri vakit.
إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥)
{إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ} “Hani melekler şöyle demişti: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah sana Kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor ki adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.'” (45)
{إذ قالت الملائكة} أى اذكر {يا مريم إِنَّ الله يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ} أي بعيسى {مِّنْهُ} في موضع جر صفة لكلمة {اسمه} مبتدأ وذكر ضمير الكلمة لأن المسمى بها مذكر {المسيح} خبره والجملة في موضع جر صفة لكلمة والمسيح لقب من الألقاب المشرفة كالصديق والفاروق وأصله مشيحاً بالعبرانية ومعناه المبارك كقوله {وَجَعَلَنِى مباركا أين ما كنت} وقيل سمي مسيحاً لأنه كان لا يمسح ذا عاهة إلا برأ أو لأنه كان يمسح الأرض بالسياحة لا يستوطن مكاناً {عِيسَى} بدل من المسيح {ابن مَرْيَمَ} خبر مبتدأ محذوف أي هو ابن مريم ولا يجوز أن يكون صفة لعيسى لأنه اسمه عيسى فحسب وليس اسمه عيسى بن مريم وإنما قال ابن مريم إعلاماً لها أنه يولد من غير أب فلا ينسب إلا إلى أمه {وَجِيهاً} ذا جاه وقدر {في الدنيا} بالنبوة والطاعة {والآخرة} بعلوا الدرجة والشفاعة {ومن المقربين} يرفعه إلى السماء وقوله وجيهاً حال من كلمة لكونها موصوفة وكذا ومن المقربين أي وثابتاً من المقربين
{إذ قالت الملائكة} “Hani melekler şöyle demişti:” Yani hatırla. {يا مريم إِنَّ الله يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ} “Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni bir kelimeyle müjdeliyor” Yani İsa ile. {مِّنْهُ} “kendisinden [olan]” [ifadesi], cer mahallinde olup kelime lafzının sıfatıdır. {اسمه} “Adı” mübtedadır (öznedir). Kelime lafzına ait zamir müzekker (eril) getirilmiştir; zira onunla isimlendirilen zat müzekkerdir. {المسيح} “Mesih” onun haberidir (yüklemidir). Cümle cer mahallinde olup kelime lafzının sıfatıdır. Mesih; Sıddîk ve Faruk gibi şerefli lakaplardandır, aslı İbranicede “meşîha”dır ve {وَجَعَلَنِى مباركا أين ما كنت} “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı” ayetinde olduğu gibi anlamı mübarektir. Bir görüşe göre ona Mesih denilmesi, hangi hastaya dokunsa (meshetse) mutlaka iyileşmesi sebebiyledir; yahut yeryüzünü seyahatle boydan boya dolaşıp (meshedip) hiçbir yerde yerleşip kalmaması sebebiyledir. {عِيسَى} “İsa”, Mesih lafzından bedeldir. {ابن مَرْيَمَ} “Meryem oğlu”, mahzuf (gizli) bir mübtedanın haberidir; yani “O, Meryem’in oğludur” [demektir]. Bunun İsa’nın sıfatı olması caiz değildir; zira onun ismi sadece İsa’dır, “İsa b. Meryem” değildir. [Allah Teâlâ’nın] “Meryem oğlu” buyurması ise, babasız doğacağını, dolayısıyla ancak annesine nispet edileceğini Meryem’e bildirmek içindir. {وَجِيهاً} “itibarlı”, mevki ve şeref sahibi [demektir]. {في الدنيا} “dünyada”, peygamberlik ve itaat ile [itibarlıdır]. {والآخرة} “ve ahirette”, mertebenin yüceliği ve şefaat ile [itibarlıdır]. {ومن المقربين} “ve yakınlaştırılanlardandır”, [Allah’ın] onu göğe yükseltmesiyle [böyle olacaktır]. [Ayette geçen] {وَجِيهاً} kelimesi, kelime lafzı sıfatlandığı için ondan hâldir. {ومن المقربين} ifadesi de böyledir; yani “yakınlaştırılanlardan biri olarak sabit [kılınmış vaziyette]” [demektir].
وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦)
{وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “O, beşikte de yetişkin çağında da insanlarla konuşur ve sâlihlerdendir.” (46)
وكذا {ويكَلِّمُ النّاسَ} أي ومكلماً الناس {في المهد} حال من الضمير في يكلم أي ثابتاً في المهد وهو ما يمهد للصبي من مضجعه سمي بالمصدر {وَكَهْلاً} عطف عليه أي ويكلم الناس طفلاً وكهلاً أي يكلم الناس في هاتين الحالتين كلام الأنبياء من غير تفاوت بين حال الطفولة وحال الكهولة التي يستحكم فيها العقل ويستنبأ فيها الأنبياء {وَمِنَ الصالحين} حال أيضاً والتقدير يبشرك به موصوفاً بهذه الصفات
Aynı şekilde {ويكَلِّمُ النّاسَ} “Ve insanlarla konuşur” yani insanlarla konuşucu olarak; {في المهد} “beşikte” ifadesi yükellimü fiilindeki zamirden hâldir, yani beşikte sabit iken demektir. Mehd; çocuğun yatması için hazırlanan döşektir, masdarla isimlendirilmiştir. {وَكَهْلاً} “Ve yetişkin çağında” ifadesi ona matuftur; yani çocukken ve yetişkinken insanlarla konuşur. Yani aklın kemale erdiği ve peygamberlere vahiy geldiği yetişkinlik hâli ile çocukluk hâli arasında hiçbir fark olmaksızın, bu iki hâlde de insanlarla peygamberlerin sözleriyle konuşur. {وَمِنَ الصالحين} “Ve sâlihlerdendir” ifadesi de hâldir. Takdiri şöyledir: Sana onu bu vasıflarla nitelenmiş olarak müjdeliyor.
قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧)
{قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Dedi ki: 'Rabbim! Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?' [Melek:] 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir' dedi.” (47)
{قَالَتْ رَبِّ أنى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كذلك الله يَخْلُقُ مَا يشاء}
{قَالَتْ رَبِّ أنى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كذلك الله يَخْلُقُ مَا يشاء} “Dedi ki: Rabbim! Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir? [Melek:] Öyledir, Allah dilediğini yaratır dedi.”
آل عمران (٤٧ _ ٥١)
Âl-i İmrân (47 - 51)
{إذا قضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فيَكُونُ} أي إذا قدر تكون شيء كونه من غرتأخير لكنه عبر بقوله كن إخباراً عن سرعة تكون الأشياء بتكوينه
{إذا قضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فيَكُونُ} “Bir işin olmasını dilediğinde ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” Yani bir şeyin var olmasını takdir ettiğinde onu gecikmeksizin var eder; ancak yaratmasıyla nesnelerin süratle var oluşunu bildirmek gayesiyle 'Ol' sözüyle ifade buyurmuştur.
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨)
{وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ} “Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretir.” (48)
{ويعلمه} مدنى وعاضم وموضعه حال معطوفة على وجيهاً الباقون بالنون على أنه كلام مبتدأ {الكتابَ} أي الكتابة وكان أحسن الناس خطاً في زمانه وقيل كتب الله {والحكمَةَ} بيان الحلال والحرام أو الكتاب الخط باليد والحكمة البيان باللسان {والتوراة والإنجيل}
{ويعلمه} “Ve ona öğretir” lafzı Medine ve Âsım kıraatinde [yu‘allimuhû] olup irap konumu [vecîhen] üzerine matuf bir hâldir. Diğerleri ise yeni bir başlangıç cümlesi olarak nûn ile [nü‘allimuhû] şeklinde okumuşlardır. {الكتابَ} “Kitab'ı” yani yazı yazmayı [öğretir]; o, zamanının en güzel yazı yazan insanıydı. Bir rivayete göre ise Allah'ın kitaplarıdır. {والحكمَةَ} “Ve hikmeti”; helal ve haramın açıklanmasıdır. Yahut kitap el ile yazı yazmak, hikmet ise dil ile açıklamada bulunmaktır. {والتوراة والإنجيل} “Ve Tevrat'ı ve İncil'i”.
وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)
{وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Ve İsrâiloğullarına bir elçi olarak [gönderir; onlara şöyle der]: 'Gerçekten ben size Rabbinizden bir mucize getirdim. Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inanan kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil/mucize vardır.'” (49)
{وَرَسُولاً} أي ونجعله رسولاً أو يكون في موضع الحال أي وجيهاً في الدنيا والآخرة ورسولا {إلى بني إسرائيل أَنّي} بأني {قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مّن رَّبّكُمْ} بدلالة تدل على صدقي فيما أدعيه من النبوة {أَنِي أَخْلُقُ لَكُمْ} نصب بدل من أني قد جئتكم أو جر بدل من آية أو رفع على هي أني أخلق لم ِإنِّيَ نافع على الاستئناف {مِّنَ الطين كَهَيْئَةِ الطير} أي أقدر لكم شيئاً مثل صورة الطير {فَأَنفُخُ فِيهِ} الضمير للكاف أي في ذلك الشئ المماثل لهيئة الطير {فَيَكُونُ طَيْرًا} فيصير طيراً كسائر الطيور طائراً مدني {بِإِذُنِ الله} بأمره قيل لم يخلق شيئا غير الخفاش {وأبرئ الأكمه} الذى ولد أعمى {والأبرص وأحيي الموتى بِإِذْنِ الله} كرر بإذن الله دفعاً لوهم من يتوهم فيه اللاهوتية روي أنه أحيا سام ابن نوح ﵇ وهم ينظرون إليه فقالوا هذا سحر مبين فأرنا آية فقال يا فلان اكلت كذا ويا فلان خبئ لك كذا وهو قوله {وَأُنَبّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وما تدخرون في بيوتكم} وما فيهما بمعنى الذي أو مصدرية {إِنَّ فِي ذلك} أى فيما سبق {لآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}
{وَرَسُولاً} “Ve [onu] bir elçi [kılacaktır]” Yani: Onu bir elçi kılacağız veya [bu kelime] hal konumundadır; yani dünyada ve ahirette itibarlı ve bir elçi olarak... {إلى بني إسرائيل} “İsrailoğullarına” {أَنّي} “ki ben” Şüphesiz ben [anlamındadır]. {قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مّن رَّبّكُمْ} “size Rabbinizden bir delil ile geldim” Peygamberlik konusunda iddia ettiğim şeyde doğruluğumu gösteren bir delille [geldim]. {أَنِي أَخْلُقُ لَكُمْ} “Size yaratırım (biçimlendiririm)” [ifadesindeki "ennî",] mansuptur; {أَنّي قَدْ جِئْتُكُمْ} ifadesinden bedeldir, veya mecrurdur; {آيَةٍ}'den bedeldir, veya merfudur; "O, size yaratmamdır" takdirindedir. Nâfi' ise istînâf (başlangıç) olarak {إِنِّيَ} şeklinde kesre ile okumuştur. {مِّنَ الطين كَهَيْئَةِ الطير} “çamurdan kuş sureti gibi” Yani sizin için kuş sureti gibi bir şeyi biçimlendiririm/tasarlarım. {فَأَنفُخُ فِيهِ} “ve ona üflerim” Buradaki zamir, ك (kâf) harfine aittir; yani kuş suretine benzeyen o şeye [üflerim]. {فَيَكُونُ طَيْرًا} “o da hemen bir kuş olur” Diğer kuşlar gibi bir kuş haline gelir. Medine ehli kırâatinde {طائراً} [şeklindedir]. {بِإِذُنِ الله} “Allah'ın izniyle” O'nun emriyle. Yarasadan başka bir şey yaratmadığı (yapmadığı) söylenmiştir. {وأبرئ الأكمه} “Körü iyileştiririm” Doğuştan kör olanı. {والأبرص وأحيي الموتى بِإِذْنِ الله} “ve alacalıyı [iyileştirir], Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim” Kendisinde ilahlık vehmeden kimsenin kuruntusunu bertaraf etmek için {بِإِذْنِ الله} [ifadesi] tekrar edilmiştir. Rivayet edildiğine göre o, Nûh'un oğlu Sâm'ı aleyhisselâm onlar kendisine bakarlarken diriltmiş, onlar da: "Bu apaçık bir büyüdür, bize [başka] bir delil göster" demişlerdir. Bunun üzerine o: "Ey falan! Şunu yedin; ey falan! Senin için şu saklandı" demiştir. İşte şu ayet de budur: {وَأُنَبّئُكُم بِمَا تَأْكُلُونَ وما تدخرون في بيوتكم} “Evlerinizde yediğiniz ve biriktirdiğiniz şeyleri de size haber veririm.” İkisindeki {ما} (mâ), ellezî (ismi mevsûl) anlamındadır veya masdariyyedir. {إِنَّ فِي ذلك} “Şüphesiz bunda” yani geçen şeylerde {لآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inananlar iseniz sizin için kesin bir delil vardır.”
وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠)
{وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ} “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılayım diye [geldim]. Size Rabbinizden bir mucize getirdim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin!” (50)
{وَمُصَدِّقًا لّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التوراة} أي قد جئتكم بآية وجئتكم مصدقاً {وَلأُحِلَّ لَكُم بَعْضَ الذي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} رد على قوله بآية من ربكم أي جئتكم بآية من ربكم ولأحل لكم وما حرم الله عليهم في شريعة موسى ﵇ الشحوم ولحوم الإبل والسمك وكل ذي ظفر فأحل لهم عيسى بعض ذلك {وَجِئْتُكُمْ بِأَيَةٍ مّن رَّبّكُمْ} كرر للتأكيد {فاتقوا الله} في تكذيبي وخلافي {وَأَطِيعُونِ} في أمري
{وَمُصَدِّقًا لّمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التوراة} “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak”; yani size bir mucize ile geldim ve doğrulayıcı olarak geldim demektir. {وَلأُحِلَّ لَكُم بَعْضَ الذي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ} “Ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılayım diye” ifadesi {بآية من ربكم} sözüne matuftur; yani 'Rabbinizden bir mucize ile ve helal kılayım diye geldim' demektir. Mûsâ Aleyhisselâm'ın şeriatında Allah'ın onlara haram kıldığı şeyler içyağları, deve eti, balık ve bütün tırnaklı hayvanlardı. Îsâ bunlardan bir kısmını onlara helal kıldı. {وَجِئْتُكُمْ بِأَيَةٍ مّن رَّبّكُمْ} “Ve size Rabbinizden bir mucize getirdim” ifadesi tekit için tekrarlanmıştır. {فاتقوا الله} “Artık Allah'tan sakının”; beni yalanlama ve bana muhalefet etme hususunda [Allah'tan korkun]. {وَأَطِيعُونِ} “Ve bana itaat edin”; emrimde bana boyun eğin.
إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)
{إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O halde O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.” (51)
{إِنَّ الله رَبّى وَرَبُّكُمْ} إقرار بالعبودية ونفي للربوبية عن نفسه
{إِنَّ الله رَبّى وَرَبُّكُمْ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir”; kulluğu ikrar ve kendisinden ilahlığı nefyetmektir.
بخلاف ما يزعم النصارى {فاعبدوه} دونى {هذا صراط مستقيم}
Hristiyanların iddia ettiğinin aksinedir. {فاعبدوه} “O halde O'na kulluk edin”; bana değil. {هذا صراط مستقيم} “İşte dosdoğru yol budur”;
آل عمران (٥١ _ ٥٥)
Âl-i İmrân (51 - 55)
يؤدي صاحبه إلى النعيم المقيم
yolcusunu ebedî nimete ulaştırır.
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢)
{فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince: 'Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?' dedi. Havariler dediler ki: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız, Allah'a iman ettik ve şahit ol ki biz muhakkak Müslümanlarız.'” (52)
{فلما أحس عيسى منهم الكفر} علم ن اليهود كفراً علماً لا شبهة فيه كعلم ما يدرك بالحواس {قال من أنصاري} مدنى هو جمع ناصر كأصحاب أو جمع نصير كأشراف {إلى الله} بتعلق بمحذوف حال من الياء أو من أنصارى ذاهبا إلى الله ملتجأ إليه {قَالَ الحواريون} حواريّ الرجل صفوته وخاصته {نَحْنُ أَنْصَارُ الله} أعوان دينه {آمنا بالله واشهد} يا عيسى {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} إنما طلبوا شهادته بإسلامهم تأكيداً لإيمانهم لأن الرسل يشهدون يوم القيامة لقومهم وعليهم وفيه دليل على أن الإيمان والإسلام واحد
{فلما أحس عيسى منهم الكفر} “Îsâ onlardaki inkârı hissedince”; Yahudilerden, duyularla idrak edilen bilgi gibi şüphe götürmez kesin bir bilgiyle inkârı anladığında, {قال من أنصاري} “dedi ki: 'Benim yardımcılarım kimlerdir?'” [ifadesindeki] [أنصاري] Medine kıraatinde [يَ fethalı olarak okunmuştur]. O, 'ashâb' gibi nâsır'ın veya 'eşrâf' gibi nasîr'in çoğuludur. {إلى الله} “Allah yolunda / Allah'a doğru”; [أنصاري kelimesindeki] mütekellim yâ'sından veya 'yardımcılarım' ifadesinden mahzuf bir hâle taalluk eder; yani 'Allah'a yönelerek, O'na sığınarak' demektir. {قَالَ الحواريون} “Havariler dediler ki”; bir adamın havârisi, onun en seçkini ve has adamıdır. {نَحْنُ أَنْصَارُ الله} “Biz Allah'ın yardımcılarıyız”; O'nun dininin yardımcılarıyız. {آمنا بالله واشهد} “Allah'a iman ettik ve şahit ol”; ey Îsâ! {بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “biz muhakkak Müslümanlarız.” İmanlarını pekiştirmek için onların İslam'ına şahit olmasını istediler; çünkü elçiler kıyamet gününde kavimlerinin lehine ve aleyhine şahitlik edeceklerdir. Bunda imanın ve İslam'ın bir olduğuna dair bir delil vardır.
رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣)
{رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ} “Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz.” (53)
{ربنا آمنا بِمَا أَنزَلَتْ واتبعنا الرسول} أي رسولك عيسى {فاكتبنا مَعَ الشاهدين} مع الأنبياء الذين يشهدون لأممهم أو مع الذين يشهدون لك بالوحدانية أو مع أمة محمد ﵇ لأنهم شهداء على الناس
{ربنا آمنا بِمَا أَنزَلَتْ واتبعنا الرسول} “Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk”; yani Senin elçin Îsâ'ya [uyduk]. {فاكتبنا مَعَ الشاهدين} “Artık bizi şahitlerle beraber yaz”; ümmetlerine şahitlik edecek olan peygamberlerle beraber yahut Senin birliğine şahitlik edenlerle beraber veya Muhammed Aleyhisselâm'ın ümmetiyle beraber [yaz], çünkü onlar insanlara şahittirler.
وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٥٤)
{وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” (54)
{وَمَكَرُواْ} أي كفار بني إسرائيل الذين أحس عيسى منهم الكفر حين أرادوا قتله وصلبه {وَمَكَرَ الله} أي جازاهم على مكرهم بأن رفع عيسى إلى السماء وألقى شبهه على من أراد اغتياله حتى قتل ولا يجوز إضافة المكر إلى الله تعالى إلا على معنى الجزاء لأنه مذموم عند الخلق وعلى هذا الخداع والاستهزاء كذا في شرح التأويلات {والله خَيْرُ الماكرين} أقوى المجازين وأقدرهم على العقاب من حيث لا يشعر المعاقب
{وَمَكَرُواْ} “Onlar tuzak kurdular”; yani Îsâ'nın kendilerinden inkâr sezdiği İsrâiloğulları kâfirleri, onu öldürmek ve asmak istedikleri vakit [tuzak kurdular]. {وَمَكَرَ الله} “Allah da tuzak kurdu”; yani Îsâ'yı göğe yükselterek ve suikast düzenlemek isteyen kişinin üzerine onun benzerliğini atıp nihayet onun öldürülmesini sağlayarak tuzaklarına karşılık verdi. Yüce Allah'a mekr (tuzak) isnat etmek ancak ceza ve karşılık manasında caizdir; çünkü o yaratılmışlar nezdinde yerilmiştir. Aldatma (hud'a) ve alay etme (istihzâ) de bu kabildendir; Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle geçmektedir. {والله خَيْرُ الماكرين} “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır”; karşılık verenlerin en güçlüsü ve cezalandırılanın fark edemeyeceği bir yönden cezalandırmaya en muktedir olanıdır.
إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥)
{إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettireceğim, seni kendime yükselteceğim, seni inkâr edenlerden arındıracağım ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde kılacağım. Sonra dönüşünüz banadır; ayrılığa düştüğünüz hususlarda aranızda ben hükmedeceğim.'” (55)
{إذ قال الله} ظرف لمكر الله {يا عيسى إِنّي مُتَوَفّيكَ} أي مستوفي أجلك ومعناه أني عاصمك من أن يقتلك الكفار ومميتك حتف أمنفك لا قتلاً بأيديهم {وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} إلى سمائي ومقر ملائكتي {وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الذين كَفَرُواْ} من سوء جوارهم وخبث صحبتهم وقيل متوفيك قابضك من الأرض من توفيت مالي على فلان إذا استوفيته أو مميتك في وقتك بعد النزول من السماء ورافعك الآن إذ الواو لا توجب الترتيب قال النيى ﵇ ينزل عيسى خليفة على أمتي يدق الصليب ويقتل الخنازير ويلبث أربعين سنة ويتزوج ويولد له ثم يتوفى وكيف تهلك أمة أنا في أولها وعيسى في آخرها والمهدى من أهل بيتى فى وسطها أو متوفي نفسك بالنوم ورافعك وأنت نائم حتى لا يلحقك خوف وتستيقظ وأنت في السماء آمن مقرب {وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} أي المسلمين لأنهم متبعوه في أصل الإسلام وإن اختلفت الشرائع دون الذين كذبوه وكذبوا عليه من اليهود والنصارى {فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} بك {إلى يوم القيامة} يعلمونهم بالحجة وفي أكثر الأحوال بها وبالسيف {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} في الآخرة {فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}
{إذ قال الله} “Hani Allah şöyle buyurmuştu”; Allah'ın tuzağı için zarftır. {يا عيسى إِنّي مُتَوَفّيكَ} “Ey Îsâ! Şüphesiz seni vefat ettireceğim”; yani ecelini tamamlayacağım. Bunun manası: Kâfirlerin seni öldürmesinden seni koruyacağım ve onların elleriyle öldürülerek değil, kendi ecelinle öldüreceğim demektir. {وَرَافِعُكَ إِلَيَّ} “Seni kendime yükselteceğim”; semama ve meleklerimin makamına [yükselteceğim]. {وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الذين كَفَرُواْ} “Seni inkâr edenlerden arındıracağım”; onların kötü komşuluğundan ve habis arkadaşlığından [kurtaracağım]. Şöyle de denilmiştir: 'Seni vefat ettireceğim', alacağını tam olarak tahsil ettiğinde 'falancadan malımı tamamen aldım (teveffeytu)' denmesi gibi 'seni yeryüzünden kabzedeceğim (alacağım)' demektir. Yahut 'gökten indikten sonra vakti geldiğinde seni öldüreceğim, şimdi ise seni yükselteceğim' demektir; çünkü vâv harfi sıra gözetmeyi gerektirmez. Peygamber Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: 'Îsâ, ümmetim üzerine bir halife olarak iner; haçı kırar, domuzları öldürür, kırk yıl kalır, evlenir, çocuğu olur, sonra vefat eder. Başında benim, sonunda Îsâ'nın, ortasında da Ehl-i beytimden Mehdî'nin bulunduğu bir ümmet nasıl helak olur?' Yahut [bunun anlamı]: 'Uykudayken nefsini kabzedeceğim ve sana hiçbir korku gelmesin, gökte güvende ve [bana] yakınlaştırılmış olarak uyanasın diye seni uyurken yükselteceğim' demektir. {وَجَاعِلُ الذين اتبعوك} “Ve sana uyanları kılacağım”; yani Müslümanları; çünkü şeriatlar farklı olsa da onlar İslam'ın aslında ona uymuşlardır. Onu yalanlayan ve ona iftira atan Yahudi ve Hristiyanlar değil. {فَوْقَ الذين كَفَرُواْ} “Seni inkâr edenlerin üstünde”; sana kâfir olanların [üstünde], {إلى يوم القيامة} “kıyamet gününe kadar”; delil ile ve çoğu durumda hem delil hem de kılıç ile onlara üstün gelirler. {ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz banadır”; ahirette, {فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “ayrılığa düştüğünüz hususlarda aranızda ben hükmedeceğim.”
فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧)
{فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir şekilde azap edeceğim. Onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır.” (56) {وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez.” (57)
{فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ فَأُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً فِي الدنيا والآخرة وَمَا لَهُمْ مّن ناصرين وَأَمَّا الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ والله لاَ يُحِبُّ الظالمين}
{فَأَمَّا الذين كَفَرُواْ فَأُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيداً فِي الدنيا والآخرة وَمَا لَهُمْ مّن ناصرين وَأَمَّا الذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} “İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir şekilde azap edeceğim. Onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez.”
وتفسيرا لحكم هاتين الآيتان فيوفيهم حفص
Bu iki ayet hükmün açıklamasıdır. Hafs kıraatinde [فَيُوَفِّيهِمْ] [yâ ile] okunmuştur.
ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨)
{ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ} “İşte bu [anlatılanları] sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den (Kur'an'dan) okuyoruz.” (58)
{ذلك} إشارة إلى ما سبق من نبأ عيسى وغيره وهومبتدأ {نَتْلُوهُ عَلَيْكَ} خبره {مِنَ الأيات} خبر بعد خبر أو خبر مبتدأ محذوف {والذكر الحكيم} القرآن يعني المحكم أو كأنه ينطق بالحكمة لكثرة حكمه نزل لما قال وفد بني نجران هل رأيت ولداً بلا أب
{ذلك} “İşte bu”; Îsâ'nın haberinden ve başkalarından geçen hususlara işarettir ve mübtedadır (öznedir). {نَتْلُوهُ عَلَيْكَ} “Sana okuyoruz”; onun haberidir (yüklemidir). {مِنَ الأيات} “Ayetlerden”; haberden sonra gelen ikinci haberdir veya mahzuf bir mübtedanın haberidir. {والذكر الحكيم} “Ve hikmet dolu Zikir'den”; yani muhkem olan yahut hikmetlerinin çokluğu sebebiyle adeta hikmetle konuşan Kur'an'dan. [Bu ayet], Necran heyeti: 'Babasız doğan bir çocuk gördün mü hiç?' dediğinde inmiştir.
إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩)
{إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi.” (59)
{إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم} أي إن شأن عيسى وحاله الغريبة كشأن آدم ﵇ {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} قدره جسداً من طين وهي جملة مفسرة لحالة شبه عيسى بآدم ولا موضع لها أي خلق آدم من تراب ولم يكن ثمة أب ولا أم فكذلك حال عيسى مع أن الوجود من غير أب وأم أغرب وأخرق للعادة من الوجود من غير أب فشبه الغريب بالأغراب ليكون أقطع للخصم وأحسم لمادة شبهته إذا نظر فيما هو أغرب مما استعر به وعن بعض العلماء أنه أسر بالروم فقال لهم لم تعبدون عيسى قالوا لأنه لا أب له قال فآدم أولى لأنه لا أبوين له قالوا كان يحيي الموتى قال فحزقيل أولى لأن عيسى أحيا أربعة نفر وحزقيل ثمانية آلاف فقالوا كان يبرئ الأكمه والأبرص قال فجرجيس أولى لأنه طبخ وأحرق ثم قام سالماً {ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن} أي أنشأه بشراً {فَيَكُونُ} أي فكان وهو حكاية حال ماضية وثم لترتيب الخبر على الخبر لا لترتيب المخبر عنه
{إن مثل عيسى عند الله كمثل آدم} “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir”; yani Îsâ'nın durumu ve onun garip hâli, Âdem Aleyhisselâm'ın durumu gibidir. {خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ} “Onu topraktan yarattı”; onu çamurdan bir beden olarak takdir etti. Bu cümle, Îsâ'nın Âdem'e benzeme hâlini açıklayan ve [irabta] mahalli olmayan bir cümledir; yani Âdem'i ne bir baba ne de bir anne varken topraktan yarattı. Îsâ'nın durumu da böyledir. Anne ve babasız var olmak, sadece babasız var olmaktan daha garip ve daha harikuladedir. Garip olan, daha garip olana benzetilmiştir ki hasmı susturmada daha kesin ve yadırgadığından daha garip olanına baktığında şüphesinin kökünü kazımada daha etkili olsun. Bazı âlimlerden rivayet edildiğine göre o, Rumlara esir düşmüştü. Onlara: 'Îsâ'ya niçin tapıyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Çünkü onun babası yoktur' dediler. O da: 'O halde Âdem [tapılmaya] daha lâyıktır; çünkü onun ne babası ne de annesi vardır' dedi. Onlar: 'O, ölüleri diriltiyordu' dediler. O da: 'O halde Hazkîl daha lâyıktır; çünkü Îsâ dört kişiyi diriltmişti, Hazkîl ise sekiz bin kişiyi diriltti' dedi. Onlar: 'O, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyordu' dediler. O da: 'O halde Cercîs daha lâyıktır; çünkü o pişirildi, yakıldı, sonra sağ salim ayağa kalktı' dedi. {ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن} “Sonra ona 'Ol!' dedi”; yani onu bir insan olarak var etti. {فَيَكُونُ} “O da hemen oluverdi”; yani oldu; bu geçmiş bir hâlin hikâye edilmesidir. 'Sümme' (sonra) ise haber verilen şeyin sırası için değil, haberin habere tertibi içindir.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)
{الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “[Bu] Rabbinden gelen haktır, öyleyse şüpheye düşenlerden olma!” (60)
{الحق من ربك} خبر مبتدأ مخذوف أي هو الحق {فَلاَ تَكُن} أيها السامع {مِنَ الممترين} الشاكين ويحتمل أن يكون الخطاب للنبى ﷺ ويكون من باب التهييج لزيادة الثبات لأنه ﵇ معصوم من الامتراء
{الحق من ربك} “Rabbinden gelen haktır”; mahzuf bir mübtedanın (öznenin) haberidir (yüklemidir), yani 'O haktır' demektir. {فَلاَ تَكُن} “Öyleyse olma”; ey işiten kimse! {مِنَ الممترين} “şüpheye düşenlerden”; şüphe edenlerden. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olması ve sebatını artırmak için teşvik babından olması da muhtemeldir; zira o Aleyhisselâm şüpheye düşmekten korunmuştur (masumdur).
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ (٦١)
{فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: 'Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden yalvaralım da Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.'” (61)
{فَمَنْ حَاجَّكَ} من النصارى {فِيهِ} في عيسى {مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} من البينات الموجبة للعلم وما بمعنى الذى {فقل تعالوا} هلموا والمراد المجئ بالعزم والرأى كما تقول تعال لنفكر في هذه المسألة
{فَمَنْ حَاجَّكَ} “Kim seninle tartışırsa”; Hristiyanlardan [biri], {فِيهِ} “bu konuda”; Îsâ hakkında, {مّن بَعْدِ مَا جَاءكَ مِنَ العلم} “sana gelen ilimden sonra”; ilmi gerektiren apaçık delillerden sonra; buradaki 'mâ', 'ellezî' manasındadır. {فقل تعالوا} “De ki: 'Gelin'”; haydi gelin demektir. Buradaki gelmekten kasıt; 'Gel, şu meseleyi düşünelim' dediğin gibi azim ve fikirle gelmektir.
{نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ} أي يدع كل منا ومنكم أبناءه ونساءه ونفسه إلى المباهلة {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} ثم نتباهل بأن نقول بهلة الله على الكاذب منا ومنكم والبهلة بالفتح والضم اللعنة وبهله الله لعنه وأبعده من رحمته وأصل الابتهال هذا ثم يستعمل في كل دعاء يجتهد فيه وإن لم يكن التعاناً وروى أنه ﵇ لما دعاهم إلى المباهلة قالوا حتى ننظر فقال
{نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءكُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءكُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَكُمْ} “Çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım”; yani her birimiz mübâhele (lanetleşme) için oğullarını, kadınlarını ve kendisini çağırsın demektir. {ثُمَّ نَبْتَهِلْ} “Sonra gönülden yalvaralım”; sonra 'Bizden ve sizden yalancı olanın üzerine Allah'ın behlesi (laneti) olsun' diyerek lanetleşelim. Behletün / Bühletün fetha ve damme ile lanet demektir; 'Behelehullāh' ise 'Allah ona lanet etti ve rahmetinden uzaklaştırdı' manasına gelir. İbtihâlin aslı budur, sonra lanetleşme olmasa bile ciddiyetle ve ısrarla yapılan her dua için kullanılmıştır. Rivayet edildiğine göre o Aleyhisselâm onları mübâheleye çağırdığında: 'Bir düşünelim' dediler. Bunun üzerine...
آل عمران (٦١ _ ٦٤)
Âl-i İmrân (61 - 64)
العاقب وكان ذا رأيهم والله لقد عرفتم يا معشر النصارى أمحمدا نبي مرسل وما باهل قوم نبياً قط فعاش كبيرهم ولا نبت صغيرهم ولئن فعلتم لنهلكن فإن أبيتم إلا إلف دينكم فوادعوا الرجل وانصرفوا إلى بلادكم فأتوا رسول الله ﷺ وقد غدا محتضنا للحسين آخذا بيدالحسن وفاطمة تمشى خلقه وعليّ خلفها وهو يقول إذا أنا دعوت فأمنوا فقال أسقف نجران يا معشر النصارى إني لأرى وجوهاً لو سألوا الله أن يزيل جبلاً من مكانه لأزاله بها فلا تباهلوا فتهلكو ولا يبقى عل وجه الأرض نصراني فقالوا يا أبا القاسم رأينا أن لا نباهلك فصالحهم النبي على ألف حلة كل سنة فقال ﵇ والذي نفسي بيده إن الهلاك قد تدلى على أهل نجران ولولا عنوا لمسخوا قردة وخنازير وإنما ضم الأبناء والنساء وإن كانت المباهلة مختصة وبمن يكاذبه لأن ذلك آكدا في الدلالة على ثقته بحاله واستيقانه بصدقه حيث استجرأ على تعريض أعزته وأفلاذ كبده لذلك ولم يقتصر على تعريض نفسه له وعلى ثقته بكذب خصمه حتى يهلك خصمه مع أحبته وأعزته إن تمت المباهلة وخص الأبناء والنساء لأنهم أعز الأهل وألصقهم بالقلوب وقدمهم في الذكر على الأنفس لينبه على قرب مكانهم ومنزلتهم وفيه دليل واضح على صحة نبوة النبى ﷺ لأنه لم
Görüşlerine başvurdukları Âkıb şöyle dedi: 'Vallahi ey Hristiyan topluluğu, Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu kesinlikle bildiniz! Hiçbir kavim bir peygamberle asla lanetleşmemiştir ki onların ne büyüğü yaşamış ne de küçüğü büyüyüp yetişmiştir. Eğer bunu yaparsanız kesinlikle helak oluruz. Şayet dininize bağlı kalmaktan başka bir şey istemiyorsanız bu adamla anlaşma yapın ve memleketinize dönün.' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. O ise sabahleyin Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma arkasından yürürken Alî de onun arkasından geliyordu ve [Peygamber]: 'Ben dua ettiğimde siz âmin deyin' buyuruyordu. Necran piskoposu şöyle dedi: 'Ey Hristiyan topluluğu! Ben öyle yüzler görüyorum ki eğer Allah'tan bir dağı yerinden oynatmasını isteseler, onların hürmetine onu muhakkak yerinden oynatır. Sakın lanetleşmeyin, yoksa helak olursunuz ve yeryüzünde tek bir Hristiyan bile kalmaz!' Bunun üzerine: 'Ey Ebu'l-Kāsım! Seninle lanetleşmeme kararı aldık' dediler. Peygamber de her yıl bin kat elbise vermeleri şartıyla onlarla sulh yaptı. Aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki helak Necran halkının üzerine sarkmıştı; şayet lanetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürlerdi.' Mübâhele sadece kendisini yalanlayan kimseye mahsus olduğu halde oğulları ve kadınları da katması, kendi durumuna güvenine ve doğruluğuna olan kesin inancına daha kuvvetli delalet etmesi içindir; zira sadece kendisini tehlikeye atmakla kalmayıp en sevdiklerini ve ciğerparelerini de buna maruz bırakmaya cüret etmiş ve mübâhele gerçekleştiği takdirde hasmının kendi sevdikleri ve azizleriyle birlikte helak olacağına dair hasmının yalancılığına olan güvenini ortaya koymuştur. Oğulları ve kadınları özellikle belirtmiştir; çünkü onlar ailenin en aziz ve kalbe en yakın fertleridir. Onların yerlerinin ve mertebelerinin yakınlığına dikkat çekmek için zikirde onları nefislerden öne almıştır. Bunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sıhhatine apaçık bir delil vardır; çünkü...
يرو أحد من موافق أو مخالف أنهم أجابوا إلى ذلك {فنجعل لعنة الله عَلَى الكاذبين} منا ومنكم في شأن عيسى ونبتهل ونجعل معطوفان على ندع
ne bir muvafık ne de bir muhalif, onların buna icabet ettiğini rivayet etmemiştir. {فنجعل لعنة الله عَلَى الكاذبين} “Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım”; Îsâ konusunda bizden veya sizden yalancı olanın üzerine. 'Nebtehil' ve 'nec'al' fiilleri 'ned'u' fiiline matuftur.
إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢)
{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz bu, kesinlikle doğru haberdir. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (62)
{إِنَّ هَذَا} الذي قص عليك من نبأ عيسى {لَهُوَ القصص الحق} هو فصل بين اسم إن وخبرها أو مبتدا والقصص الحق خبره والجملة خبر إن وجاز دخول اللام على الفصل لأنه إذا جاز دخولها على الخبر كان دخول على الفصل أجوز لأنه أقرب إلى المبتدأ منه واصلها أن تدخل على المبتدا ومن في {وَمَا مِنْ إله إِلاَّ الله} بمنزلة البناء على الفتح لا إله إلا الله في إفادة معنى الاستغراق والمراد الرد على النصارى في تثليثهم {وَإِنَّ الله لَهُوَ العزيز} في الانتقام {الحكيم} في تدبير الأحكام
{إِنَّ هَذَا} “Şüphesiz bu”; Îsâ'nın haberinden sana anlatılan şey, {لَهُوَ القصص الحق} “kesinlikle doğru haberdir”; 'hüve', 'inne'nin ismi ile haberi arasında bir fasl (ayırıcı) zamirdir veya mübtedadır, 'el-kasasu'l-hakku' da onun haberidir ve bu cümle 'inne'nin haberidir. Lâm harfinin fasl zamirinin başına gelmesi caiz olmuştur; zira habere girmesi caiz olduğuna göre fasla girmesi -mübtedaya haberden daha yakın olduğu için- daha da caizdir, aslı ise mübtedanın başına girmesidir. {وَمَا مِنْ إله إِلاَّ الله} “Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” ayetindeki 'min', istiğrâk (kapsamlı olumsuzluk) manası ifade etmede fetha üzere mebni 'Lâ ilâhe illallâh' gibidir. Buradaki maksat Hristiyanların teslis (üçleme) inancına reddiyedir. {وَإِنَّ الله لَهُوَ العزيز} “Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir”; intikam almada [izzet sahibidir], {الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibidir”; hükümlerin tedbirinde hikmet sahibidir.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)
{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ} “Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir.” (63)
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} أعرضوا ولم يقبلوا {فَإِنَّ الله عليم بالمفسدين} وعيدلهم بالعذاب المذكور في قوله زدناهم عَذَابًا فَوْقَ العذاب بما كانوا يفسدون
{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse”; yüz çevirip kabul etmezlerse, {فَإِنَّ الله عليم بالمفسدين} “şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir”; [bu ifade], {زدناهم عَذَابًا فَوْقَ العذاب بما كانوا يفسدون} “bozgunculuk yapmalarından ötürü azap üstüne azap katmışızdır” kavlindeki azapla onları tehdittir.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “De ki: 'Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.' Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız.'” (64)
{قل يا أهل الكتاب} هم أهل الكتابين أو وفد نجران أو يهود المدينة {تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ سَوَاء} أي مستوية {بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} لا يختلف فيها القرآن والتوراة والإنجيل وتفسير الكلمة قوله {أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ الله وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مّن دُونِ الله} يعنى تعالوا إليها حتى لا تقول عزير ابن الله ولا المسيح ابن الله لأن كل واحد منهما بعضنا بشر مثلنا ولا نطيع أحبارنا فيما أحدثوا من التحريم والتحليل من غير رجوع إلى ما شرع الله وعن عدي بن حاتم ما كنا نعبدهم يا رسول
{قل يا أهل الكتاب} “De ki: 'Ey Kitap ehli!'”; onlar iki kitabın ehlidir yahut Necran heyeti veya Medine Yahudileridir. {تَعَالَوْاْ إلى كَلِمَةٍ سَوَاء} “Eşit olan bir kelimeye gelin”; yani eşit ve adil bir kelimeye [gelin], {بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “bizimle sizin aranızda”; Kur'an, Tevrat ve İncil onda ihtilaf etmez. O kelimenin tefsiri ise: {أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ الله وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مّن دُونِ الله} “Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim” ayetidir. Yani: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' ve 'Mesih Allah'ın oğludur' demeyelim diye o kelimeye gelin; çünkü onların her biri bizim gibi insan olan birer parçamızdır. Ayrıca din adamlarımızın (ahbârımızın), Allah'ın koyduğu şeriata dönmeksizin haram ve helal kılma hususunda sonradan uydurdukları şeylerde onlara itaat etmeyelim [diye gelin]. Adiyy b. Hâtim'den rivayet edildiğine göre o: 'Ey Allah'ın Resulü! Biz onlara tapmıyorduk' dedi. Resûlullah da: 'Onlar...
آل عمران (٦٤ _ ٦٩)
Âl-i İmrân (64 - 69)
الله قال أليس كانوا
buyurdu ki: 'Onlar...
يحلون لكم ويحرمون فتأخذون بقولهم قال نعم قال هو ذاك {فَإِن تَوَلَّوْاْ} عن التوحيد {فَقُولُواْ اشهدوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} أي لزمتكم الحجة فوجب عليكم أن تعترفوا وتسلموا بأنا مسلمون دونكم كما يقول الغالب للمغلوب فى جدال أو صراع اعتراف بأنى انا الغالب وسلم إلى الغلبة
size helal kılıp haram kılıyorlar, siz de onların sözünü tutmuyor muydunuz?' O: 'Evet' dedi. [Peygamber] şöyle buyurdu: 'İşte o, budur.' {فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse”; tevhitten [yüz çevirirlerse], {فَقُولُواْ اشهدوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “de ki: 'Şahit olun ki biz muhakkak Müslümanlarız.'”; yani hüccet size bağlayıcı oldu, artık siz değil bizim Müslüman olduğumuzu itiraf edip teslim olmanız vacip oldu; tıpkı bir münazarada veya güreşte galip gelenin mağlup olana: 'Galip geldiğimi itiraf et ve galibiyete boyun eğ' demesi gibi.
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٦٥)
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Ey Kitap ehli! Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmişken, İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” (65)
{يا أهل الكتاب لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إبراهيم وَمَا أُنزِلَتِ التوراة والإنجيل إِلاَّ مِن بَعْدِهِ} زعم كل فريق من اليهود والنصارى أن إبراهيم كان منهم وجادلوا رسول الله ﷺ والمؤمنين فيه فقيل لهم إن اليهودية إنما حدثت بعد نزول التوراة والنصرانية بعد نزول الإنجيل وبين إبراهيم وموسى ألف سنة وبينه وبين عيسى ألفان فكيف يكون إبراهيم على دين لم يحدث إلا بعد عهده بأزمنة متطاولة {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} حتى لا تجادلوا مثل هذا الجدال المحال
{يا أهل الكتاب لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إبراهيم وَمَا أُنزِلَتِ التوراة والإنجيل إِلاَّ مِن بَعْدِهِ} “Ey Kitap ehli! Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmişken, İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz?”; Yahudi ve Hristiyan fırkalarından her biri İbrâhim'in kendilerinden olduğunu iddia etti ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerle tartıştılar. Onlara denildi ki: Yahudilik ancak Tevrat'ın inişinden sonra, Hristiyanlık ise İncil'in inişinden sonra ortaya çıkmıştır. İbrâhim ile Mûsâ arasında bin yıl, onunla Îsâ arasında ise iki bin yıl vardır. O halde İbrâhim, kendi döneminden çok uzun zamanlar sonra ortaya çıkmış bir din üzere nasıl olabilir? {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “Hiç akıl erdirmiyor musunuz?”; ki böyle imkânsız bir tartışmaya girmeyesiniz!
هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦)
{هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (66)
{ها أنتم هؤلاء} هاللتنبيه وأنتم مبتدأوهؤلاء خبره {حاججتم} جملة مستأنفة مبينة للجملة الأولى يعني أنتم هؤلاء الأشخاص الحمقى وبيان حماقتكم وقلة عقولكم أنكم جادلتم {فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ} مما نطق به التوراة والإنجيل {فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} ولا ذكر له في كتابيكم من دين إبراهيم وقيل هؤلاء بمعنى الذين وحاججتم صلته ها أنتم بالمد وغير الهمز حيث كان مدني وأبو عمرو {والله يَعْلَمُ} علم ما تحاججتم فيه {وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ} وأنتم جاهلون به
{ها أنتم هؤلاء} “İşte siz böylesiniz”; 'hâ' tenbih (uyarı) içindir, 'entüm' mübteda (özne), 'hâülâi' ise onun haberidir (yüklemidir). {حاججتم} “Tartıştınız”; ilk cümleyi açıklayan yeni bir cümledir (istînâftır). Yani: Siz o ahmak şahıslarsınız; ahmaklığınızın ve aklınızın kıtlığının açıklaması ise, {فِيمَا لَكُم بِهِ عِلمٌ} “hakkında bilginiz olan şeyde”; Tevrat ve İncil'in beyan ettiği hususlarda tartışmış olmanızdır. {فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ} “Peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?”; İbrâhim'in dinine dair iki kitabınızda hiçbir zikri geçmeyen konularda [niçin tartışıyorsunuz]? 'Hâülâi' kelimesinin 'ellezîne' manasında, 'hâcectüm' ifadesinin de onun sılası olduğu söylenmiştir. Medine kıraati ve Ebû Amr'a göre [هَا أَنْتُمْ] ifadesi her geçtiği yerde med ile ve hemzesiz okunur. {والله يَعْلَمُ} “Oysa Allah bilir”; tartıştığınız hususun bilgisini bilir, {وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ} “siz bilmezsiniz”; siz ise onu bilmemektesiniz.
مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧)
{مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru (hakka yönelen) bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi.” (67)
ثم أعلمهم بأنه برئ من دينهم فقال {مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلاَ نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ المشركين}
Sonra onun, onların dininden beri olduğunu kendilerine bildirerek şöyle buyurdu: {مَا كَانَ إبراهيم يَهُودِيّا وَلاَ نَصْرَانِيّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi.”
كأنه أراد بالمشركين اليهود والنصارى لا شراكهم به عزيراً والمسيح أو ما كان من المشركين كما لم يكن منهم
Sanki 'müşrikler' ile Yahudi ve Hristiyanları kastetmiştir; çünkü onlar Üzeyir'i ve Mesih'i O'na ortak koşmuşlardır. Yahut onlardan olmadığı gibi müşriklerden de değildi demektir.
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)
{إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ} “Doğrusu insanların İbrâhim'e en yakın olanı, ona uyanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah müminlerin velisidir (dostu ve yardımcısıdır).” (68)
{إِنَّ أَوْلَى الناس بإبراهيم} إن أخصهم به واقربهم منه من الولى والمراد محمد ﵇ {والذين آمنوا} من أمته {والله وَلِيُّ المؤمنين} ناصرهم
{إِنَّ أَوْلَى الناس بإبراهيم} “Doğrusu insanların İbrâhim'e en yakın olanı”; 'velâ' kökünden olup ona en has olanı ve ona en yakın olanıdır; kastedilen Muhammed Aleyhisselâm'dır. {والذين آمنوا} “ve iman edenlerdir”; onun ümmetinden [iman edenlerdir]. {والله وَلِيُّ المؤمنين} “Allah müminlerin velisidir”; yardımcılarıdır.
وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ (٦٩)
{وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ} “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi; oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar.” (69)
{وَدَّت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} هم اليهود دعوا حذيفة وعماراً ومعاذاً إلى اليهودية {وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} وما يعود وبال الإضلال إلا عليهم لأن العذاب يضاعف لهم بضلالهم وإضلالهم
{وَدَّت طَّائِفَةٌ مّنْ أَهْلِ الكتاب لَوْ يُضِلُّونَكُمْ} “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi”; onlar Huzeyfe, Ammâr ve Muâz'ı Yahudiliğe davet eden Yahudilerdir. {وَمَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسَهُمْ} “Oysa onlar yalnızca kendilerini saptırırlar”; saptırmanın vebali yalnızca kendilerine döner; çünkü hem sapmaları hem de saptırmaları sebebiyle azap onlar için katmerleşir.
آل عمران (٦٩ _ ٧٣)
Âl-i İmrân (69 - 73)
{وما يشعرون} بذلك
{وما يشعرون} “Farkına varmazlar”; bunu [fark etmezler].
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠)
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ey Kitap ehli! [Gerçeğe bizzat] şahit olduğunuz hâlde, ne diye Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” (70)
{يا أهل الكتاب لِمَ تَكْفُرُونَ بأيات الله} بالتوراة والإنجيل وكفرهم با أنهم لا يؤمنون بما نطقت به من صحة نبوة رسول الله ﷺ وغيرها {وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} تعترفون بأنها آيات الله أو تكفرون بالقرآن ودلائل نبوة الرسول وأنتم تشهدون نعته في الكتابين أو تكفرون بآيات الله جميعا وأنتم تعلمون أنها حق
{يا أهل الكتاب لِمَ تَكْفُرُونَ بأيات الله} “Ey Kitap ehli! Ne diye Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?”; Tevrat ve İncil'i [inkâr ediyorsunuz]. Onların inkârı, o kitapların Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğuna ve diğer hususlara dair bildirdiklerine iman etmemeleridir. {وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ} “Ve siz şahitlik ettiğiniz hâlde”; onların Allah'ın ayetleri olduğunu itiraf ettiğiniz hâlde; yahut iki Kitap'ta onun vasfına bizzat şahit olduğunuz hâlde Kur'an'ı ve Resûl'ün peygamberliğinin delillerini inkâr ediyorsunuz demektir; yahut onların hak olduğunu bildiğiniz hâlde Allah'ın bütün ayetlerini inkâr ediyorsunuz demektir.
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)
{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batılla örtüp karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz?” (71)