{يا أهل الكتاب لِمَ تَلْبِسُونَ الحق بالباطل} تخلطون الإيمان بموسى وعيسى بالكفر بمحمد ﷺ {وَتَكْتُمُونَ الحق} نعت محمد ﵇ {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} أنه حق
{يا أهل الكتاب لِمَ تَلْبِسُونَ الحق بالباطل} “Ey Kitap ehli! Niçin hakkı batılla örtüp karıştırıyorsunuz?”; Mûsâ ve Îsâ'ya olan imanı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle birbirine karıştırıyorsunuz. {وَتَكْتُمُونَ الحق} “Ve hakkı gizliyorsunuz”; Muhammed Aleyhisselâm'ın vasfını [gizliyorsunuz]. {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} “Siz bildiğiniz hâlde”; onun hak olduğunu [bildiğiniz hâlde].
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)
{وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: 'İman edenlere indirilene günün başlangıcında iman edin, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler.'” (72)
{وقالت طائفة من أهل الكتاب} فيما بينهم {آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا} أي القرآن {وَجْهَ النهار} ظرف أي أوله يعني أظهروا الإيمان ب
{وقالت طائفة من أهل الكتاب} “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi”; kendi aralarında [şöyle dedi]: {آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا} “İman edenlere indirilene iman edin”; yani Kur'an'a. {وَجْهَ النهار} “Günün başlangıcında”; zarftır, yani onun ilk vaktinde. Yani Müslümanlara indirilene günün ilk vaktinde iman ettiğinizi gösterin,
ما أنزل على المسلمين فى أول النهار {واكفروا آخره} واكفروا به آخره {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} لعل المسلمين يقولون ما رجعوا وهم أهل كتاب وعلم إلا لأمر قد تبين لهم فيرجعون برجوعكم
{واكفروا آخره} “Sonunda da inkâr edin”; günün sonunda onu inkâr edin. {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Belki onlar da dönerler”; umulur ki Müslümanlar 'Onlar kitap ve ilim ehlidir; kendilerine apaçık belli olan bir durum olmasaydı dönmezlerdi' derler de sizin dönmenizle onlar da dönerler.
وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)
{وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “'Dininize uyandan başkasına inanmayın.' De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.' [Onlar aralarında şöyle derler:] 'Size verilenin benzerinin bir kimseye verileceğine veya Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil getireceklerine [de inanmayın].' De ki: 'Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.'” (73)
{وَلاَ تُؤْمِنُواْ إِلاَّ لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله} ولا تؤمنوا متعلق بقوله {أن يؤتى أحدٌ مّثل ما أوتيتم} وما بينهما اعتراض أي ولا تظهروا إيمانكم بأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم إلا لأهل دينكم دون غيرهم أرادوا أسروا تصديقكم بأن المسلمين قد أونوا من كتب الله مثل ما أوتيتم ولا تفشوه إلا إلى أشياعكم وحدهم دون المسلمين لئلا يزيدهم ثبابا ودون المشركين لئلا يدعوهم إلى الإسلام {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبّكُمْ} عطف على أن يؤتى والضمير في يحاجوكم لأحد لأنه في معنى الجمع بمعنى ولا تؤمنوا لغير اتباعكم أن المسلمين يحاجونكم يوم القيامة بالحق ويغالبونكم عند الله بالحجة ومعنى الاعتراض أن الهدى هدى الله من شاء هداه حتى أسلم أو ثبت على الإسلام كان ذلك ولم ينفع كيدكم وحيلكم وزيكم تصديقكم عن المسلمين والمشركين وكذلك قوله {قُلْ إِنَّ الفضل بِيَدِ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ} يريد الهداية والتوفيق أو يتم الكلام عند قوله إلا لمن تبع دينكم أي ولا تؤمنوا هذا الإيمان الظاهر وهو إيمانهم وجه النهار إلا لمن تبع دينكم إلا لمن كانوا تابعين لدينكم ممن أسلموا منكم لأن رجوعهم كان أرجى عندهم من رجوع من سواهم ومعنى قوله أن يؤتى لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم قلتم ذلك ودبرتموه لا لشئ آخر يعنى أن مابكم من الحسد والبغى أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم من العلم والكتاب دعاكم إلى أن قلتم ما قلم ويدل عليه
{وَلاَ تُؤْمِنُواْ إِلاَّ لِمَن تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الهدى هُدَى الله} “Dininize uyandan başkasına inanmayın. De ki: 'Doğru yol ancak Allah'ın yoludur'”; {وَلاَ تُؤْمِنُواْ} “İnanmayın” ifadesi, {أن يؤتى أحدٌ مّثل ما أوتيتم} “Size verilenin benzerinin bir kimseye verileceğine” sözüne bağlıdır. İkisi arasındaki kısım ise itirazdır (ara cümledir). Yani: 'Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verileceğine olan inancınızı sadece kendi dininizin mensuplarına gösterin, başkalarına değil.' Şunu kastettiler: 'Müslümanlara da Allah'ın kitaplarından size verilenin benzerinin verildiğini tasdik ettiğinizi gizleyin; bunu Müslümanların sebatını artırmasın diye Müslümanlara, onları İslam'a teşvik etmesin diye de müşriklere açmayın, yalnızca kendi yandaşlarınıza açıklayın.' {أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِندَ رَبّكُمْ} “Veya Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil getireceklerine”; {أن يؤتى} üzerine matuftur. {يحاجوكم} ifadesindeki zamir, çoğul anlamı taşıdığı için {أحد} kelimesine dönmektedir. Anlamı: 'Kıyamet gününde Müslümanların hak üzere sizinle tartışıp Allah katında delille size üstün geleceklerine, kendi taraftarlarınızdan başkasının yanında inanmayın.' İtiraz (ara cümle) cümlesinin anlamı ise şudur: Şüphesiz ki hidayet Allah'ın hidayetidir; O kimi dilerse onu hidayete erdirir, böylece o kimse Müslüman olur veya İslam üzere sebat eder; bu durum gerçekleşir ve sizin tuzağınız, hileleriniz, tasdikinizi Müslümanlardan ve müşriklerden gizlemeniz hiçbir fayda vermez. Aynı şekilde O'nun {قُلْ إِنَّ الفضل بِيَدِ الله يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ} “De ki: 'Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir'” sözü de hidayet ve muvaffakiyeti kastetmektedir. Yahut söz {إلا لمن تبع دينكم} “Dininize uyandan başkasına” ifadesinde tamamlanır. Yani: 'Günün başlangıcındaki göstermelik bu imanı, sizden Müslüman olan ve dininize tabi olan kimselerden başkasına göstermeyin/inanmayın; çünkü onların [eski dinlerine] dönmesi, onların dışındakilerin dönmesinden kendilerince daha umut vericiydi.' {أن يؤتى} “Verileceğine” sözünün anlamı ise; 'Size verilenin bir benzeri bir kimseye verildi diye siz bunu söylediniz ve bu tuzağı kurdunuz, başka bir şey için değil' demektir. Yani ilim ve kitaptan size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmesine karşı içinizdeki haset ve azgınlık sizi söylediğiniz şeyi söylemeye sevk etmiştir. Buna delil olan ise şudur:
آل عمران (٧٣ _ ٧٦)
Âl-i İmrân (73 - 76)
قراءة ابن كثير آن
İbn Kesîr'in {آن} kıraatidir;
بالمد والاستفهام يعني الآن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم من الكتاب تحسدونهم وقوله أو يحاجوكم على هذا معناه دبرتم ما دبرتم لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو لما يتصل به عند كفركم به من محاجتهم لكم عند ربكم {والله واسع} أي واسع الرحمة {عَلِيمٌ} بالمصلحة
Med ve istifham (soru) iledir. Yani: 'Kitaptan size verilenin bir benzeri bir kimseye verildi diye mi şimdi onları kıskanıyorsunuz?' demektir. {أو يحاجوكم} sözünün bu yaklaşıma göre anlamı: 'Siz ne plan kurduysanız, size verilenin bir benzeri bir başkasına verildiği için veya onu inkâr ettiğinizde Rabbiniz katında onların sizin aleyhinize hüccet getirmeleri buna bitişeceği için bu planı kurdunuz' demektir. {والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır”; yani rahmeti geniştir. {عَلِيمٌ} “Her şeyi bilendir”; maslahatı bilendir.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir.” (74)
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} بالنبوة أو بالإسلام {مَن يَشَاء والله ذُو الفضل العظيم}
{يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ} “Rahmetini tahsis eder”; peygamberliği veya İslam'ı [tahsis eder]. {مَن يَشَاء والله ذُو الفضل العظيم} “Dilediğine. Allah büyük lütuf sahibidir.”
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle emanet bıraksan onu sana eksiksiz geri verir. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların 'Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan] bize hiçbir sorumluluk yoktur' demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler.” (75)
{وَمِنْ أَهْلِ الكتاب مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدّهِ إِلَيْكَ} هو عبد الله بن سلام استودعه رجل من قريش ألفاً ومائتي أوقية ذهباً فأداه إليه {وَمِنْهُمْ مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} هو فنحاص بن عازوراء استودعه رجل من قريش دينار فجحده وخانه وقيل المأمونون على الكثير النصارى لغلبة الأمانة عليهم والخائنون في القليل اليهود لغلبة الخيانة عليهم {إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} إلا مدة دوامك عليه يا صاحب الحق قائماً على رأسه ملازما له يؤده ولا يؤده بكسر الهاء مشبعة مكي وشامي ونافع وعلي وحفص واختلس أبو عمرو في رواية غيرهم بسكون الهاء {ذلك} إشارة إلى ترك الأداء الذي دل عليه لا يؤده {بِأَنَّهُمْ قَالُواْ لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأميين سَبِيلٌ} أي تركهم أداء الحقوق بسبب قولهم ليس علينا فى الأميين سبيل أي لا يتطرق علينا إثم وذم في شأن الأميين يعنون الذين ليسوا من أهل الكتاب وما فعلنا بهم من حبس أموالهم والإضرار بهم لأنهم ليسوا على ديننا وكانوا يستحلون ظلم من خالفهم وكانوا يقولون لم يجعل لهم في كتابنا حرمة وقيل بايع اليهود رجالاً من قريش فلما أسلموا تقاضوهم فقالوا ليس لكم علينا حق حيث تركتم دينكم وادعوا أنهم وجدوا ذلك في
{وَمِنْ أَهْلِ الكتاب مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدّهِ إِلَيْكَ} “Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle emanet bıraksan onu sana eksiksiz geri verir”; o, Kureyş'ten bir adamın kendisine bin iki yüz ukıyye altın emanet ettiği ve bunu ona eksiksiz ödeyen Abdullah b. Selâm'dır. {وَمِنْهُمْ مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ} “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen onu sana geri vermez”; o da Kureyş'ten bir adamın kendisine bir dinar emanet ettiği, onun ise bunu inkâr edip hıyanet ettiği Fınhâs b. Âzûrâ'dır. Denildi ki: Çoğa güvenilenler, kendilerinde emanet duygusu baskın olduğu için Hristiyanlardır; azda hainlik edenler ise hıyanet kendilerinde baskın olduğu için Yahudilerdir. {إِلا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا} “Tepesine dikilip durmadıkça”; ey hak sahibi, onun başında dikilip durduğun, ona yapışıp ısrar ettiğin müddetçe müstesna. {يؤده} ve {لا يؤده} kelimeleri Mekkî, Şâmî, Nâfi', Ali ve Hafs tarafından 'he' harfinin kesresi doyumlu (işbâ ile) okunmuştur. Ebû Amr ise bir rivayette ihtilas yapmış, diğerleri ise 'he' harfinin sükûnu ile okumuştur. {ذلك} “Bu”; {لا يؤده} ifadesinin delalet ettiği ödemeyi terk etmeye işarettir. {بِأَنَّهُمْ قَالُواْ لَيْسَ عَلَيْنَا فِى الأميين سَبِيلٌ} “Onların 'Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan] bize hiçbir sorumluluk yoktur' demelerindendir”; yani hakları ödemeyi terk etmeleri, 'Ümmîler konusunda üzerimize bir yol yoktur' sözleri sebebiyledir. Yani: 'Kitap ehlinden olmayanlar hakkında, bizim dinimizden olmadıkları için onların mallarını alıkoyup onlara zarar verme hususunda yaptıklarımızdan ötürü bize hiçbir günah ve kınama yönelmez.' Kendilerine muhalif olanlara zulmetmeyi helal sayıyorlar ve 'Kitabımızda onlar için bir hürmet (dokunulmazlık) kılınmamıştır' diyorlardı. Denildi ki: Yahudiler Kureyş'ten bazı adamlarla ticaret yaptılar; onlar Müslüman olunca borçlarını istediler, Yahudiler de 'Dininizi terk ettiğiniz için bizim üzerimizde sizin hiçbir hakkınız yoktur' dediler ve bunu,
كتابهم {وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب} بادعائهم أن ذلك في كتابهم {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أنهم كاذبون
kendi kitaplarında bulduklarını iddia ettiler. {وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب} “Onlar Allah'a karşı yalan söylemektedirler”; bunun kitaplarında olduğunu iddia etmeleriyle [yalan söylemektedirler]. {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Bile bile”; kendilerinin yalancı olduklarını bildikleri hâlde.
بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)
{بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ} “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa bilsin ki Allah, sakınanları sever.” (76)
{بلى} إثبات لما نفوه من السبيل عليهم في الأميين أي بلى عليهم سبيل فيهم وقوله {من أوفى بعهده واتقى} جملة مستأنفة مقررة للجملة التي سدت بلى مسدها والضمير فى بعهده يرجع إلى الله تعالى أي كل من أوفى بعهد الله واتقاه {فَإِنَّ الله يُحِبُّ المتقين} أي يحبهم فوضع الظاهر موضع الضمير وعموم المتقين قام مقام الضمير الراجع من الجزاء إلى من ويدخل في ذلك الإيمان وغيره من الصالحات وما وجب اتقاؤه من الكفر وأعمال السوء قيل نزلت في عبد الله بن سلام ونحوه من مسلمي أهل الكتاب ويجوز أن يرجع الضمير إلى من أوفى أي كل من أوفى بما عاهد الله عليه واتقى الله في ترك
{بلى} “Hayır!”; ümmîler konusunda aleyhlerinde sorumluluk bulunmadığına dair nefyettikleri şeyi ispattır. Yani: 'Bilakis onlar hakkında aleyhlerine sorumluluk vardır.' O'nun {من أوفى بعهده واتقى} “Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa” sözü, 'belâ' kelimesinin yerini tuttuğu cümleyi pekiştiren yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. {بعهده} lafzındaki zamir Yüce Allah'a döner; yani her kim Allah'ın ahdine vefa gösterir ve O'ndan sakınırsa [demektir]. {فَإِنَّ الله يُحِبُّ المتقين} “Bilsin ki Allah, sakınanları sever”; yani onları sever; burada zamir yerine açık isim konulmuştur. Sakınanların umumi oluşu, ceza cümlesinden {من} şart lafzına dönen zamirin yerini tutmuştur. Buna iman, diğer salih ameller ve sakınılması vacip olan küfür ile kötü fiiller dâhildir. Ayetin Abdullah b. Selâm ve onun gibi Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanlar hakkında indiği söylenmiştir. Zamirin vefa gösteren kimseye ({من أوفى}) dönmesi de caizdir; yani her kim Allah'a verdiği ahde vefa gösterir ve hıyanet ile,
آل عمران (٧٧ _ ٧٩)
Âl-i İmrân (77 - 79)
الخيانة والغدر فإن الله يحبه ونزل فيمن حرّف التوراة وبدل نعته ﵇ من الهيود وأخذ الرشوة على ذلك
ahdi bozmayı terk etme hususunda Allah'tan sakınırsa, muhakkak ki Allah onu sever. Ayet, Yahudilerden Tevrat'ı tahrif eden, onun Aleyhisselâm vasfını değiştiren ve bunun karşılığında rüşvet alan kimseler hakkında inmiştir.
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٧)
{إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya; işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (77)
{إِنَّ الذين يَشْتَرُونَ} يستبدلون {بِعَهْدِ الله} بما عاهدوه عليه من الإيمان بالرسول المصدق لما معهم {وأيمانهم} وبما حلفوا به من قولهم والله لنؤمنن به ولننصرنه {ثَمَناً قَلِيلاً} متاع الدنيا من الترؤس والارتشاء ونحو ذلك وقوله بعهد الله يقوي رجوع الضمير في بعهده إلى الله {أولئك لاَ خلاق لَهُمْ فِى الآخرة} أي لا نصيب {وَلاَ يُكَلّمُهُمُ الله} بما يسرهم {وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة} نظر رحمة {وَلاَ يُزَكّيهِمْ} ولا يثني عليهم {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم
{إِنَّ الذين يَشْتَرُونَ} “Satanlar var ya”; değiştirenler [var ya]. {بِعَهْدِ الله} “Allah'a verdikleri sözü”; yanlarındakini doğrulayan Resûl'e iman edeceklerine dair O'na verdikleri ahdi. {وأيمانهم} “Ve yeminlerini”; 'Vallahi kesinlikle ona iman edeceğiz ve ona mutlaka yardım edeceğiz' şeklindeki yeminlerini. {ثَمَناً قَلِيلاً} “Az bir bedel karşılığında”; riyaset (liderlik), rüşvet alma ve benzeri dünya menfaatini. {بِعَهْدِ الله} ifadesi, {بعهده} kelimesindeki zamirin Allah'a dönmesini güçlendirmektedir. {أولئك لاَ خلاق لَهُمْ فِى الآخرة} “İşte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur”; payı yoktur. {وَلاَ يُكَلّمُهُمُ الله} “Allah onlarla konuşmayacak”; kendilerini sevindirecek bir sözle [konuşmayacaktır]. {وَلاَ يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة} “Kıyamet günü onlara bakmayacaktır”; rahmet nazarıyla [bakmayacaktır]. {وَلاَ يُزَكّيهِمْ} “Ve onları temize çıkarmayacaktır”; onları övmeyecektir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır”; elem verici [bir azap vardır].
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı hâlde Kitap'tan sanasınız diye dillerini eğip bükerler. 'O Allah katındandır' derler; oysa o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” (78)
{وَإِنَّ مِنْهُمْ} من أهل الكتاب {لَفَرِيقًا} هم كعب بن الأشرف ومالك بن الصيف وحيي بن أخطب وغيرهم {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب} يفتلونها بقراءته عن الصحيح إلى المحرف واللّيُ الفتل وهو الصرف
{وَإِنَّ مِنْهُمْ} “Onlardan [vardır]”; Ehl-i Kitap'tan. {لَفَرِيقًا} “Bir grup vardır”; onlar Kâ'b b. el-Eşref, Mâlik b. es-Sayf, Huyey b. Ahtab ve başkalarıdır. {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب} “Dillerini eğip bükerler”; onu okurken dillerini doğrudan muharrefe (tahrif edilene) doğru bükerler. Leyy (الَّيُّ), bükmek yani çevirmektir.
والمراد تحريفهم كآية الرجم ونعت محمد ﷺ ونحو ذلك والضمير في {لِتَحْسَبُوهُ} يرجع إلى مادل عليه يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب وهو المحرف ويجوز أن يراد يعطفون ألسنتهم بشبه الكتاب لتحسبوا ذلك الشبه {مّنَ الكتاب} أي التوراة {وَمَا هُوَ مِنَ الكتاب} وليس هو من التوراة {وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ} تأكيد لقوله هو من الكتاب وزيادة تشنيع عليهم {وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ الله وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب وَهُمْ يَعْلَمُونَ} أنهم كاذبون
Kastedilen; recm ayeti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve benzeri hususlardaki tahrifleridir. {لِتَحْسَبُوهُ} “Sanasınız diye” ifadesindeki zamir, {يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بالكتاب} sözünün delalet ettiği muharref metne döner. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Siz o benzeri Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'a benzeyen şeye bükerler. {مّنَ الكتاب} “Kitap'tan”; yani Tevrat'tan. {وَمَا هُوَ مِنَ الكتاب} “Oysa o, Kitap'tan değildir”; Tevrat'tan değildir. {وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ} “'O Allah katındandır' derler”; bu, 'o Kitap'tandır' sözünü pekiştirmek ve onların çirkinliğini daha da artırmak içindir. {وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ الله وَيَقُولُونَ عَلَى الله الكذب وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Oysa o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler”; kendilerinin yalancı olduğunu bildikleri hâlde.
مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)
{مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ} “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve peygamberliği verdiği hiçbir insanın, sonra insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' demesi düşünülemez. Fakat: 'Kitab'ı öğrettiğinize ve okuyup incelediğinize göre Rabbanîler (kendini Rabbine adayan olgun kullar) olun' [der].” (79)
{مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ الله الكتاب} تكذيب لمن اعتقد عبادة عيسى ﵇ وقيل قال رجل يا رسول الله نسلم عليك كما يسلم بعضنا على بعض أفلا نسجد لك قال لا ينبغي أن يسجد لأحد من دون الله ولكن أكرموا نبيكم واعرفوا الحق لأهله {والحكم} والحكمة وهي السنة أو فصل القضاء {والنبوة ثُمَّ يَقُولَ} عطف على يؤتيه {لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لّى مِن دُونِ الله ولكن كُونُواْ ربانيين} ولكن يقول كونوا ربانيين والرباني منسوب إلى الرب بزيادة الألف والنون وهو شديد التمسك بدين الله وطاعته حين مات ابن عباس قال ابن الحنفية مات رباني هذه الأمة وعن الحسن ربانيين علماء فقهاء وقيل علماء معلمين وقالوا
{مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ الله الكتاب} “Allah'ın kendisine Kitap'ı verdiği hiçbir insanın düşünülemez”; Îsâ Aleyhisselâm'a tapınmayı benimseyenleri yalanlamadır. Şöyle de denilmiştir: Bir adam 'Ey Allah'ın Resûlü, birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz; sana secde etmeyelim mi?' dedi. O da: 'Allah'tan başkasına secde edilmesi yakışmaz; fakat Peygamberinize ikramda bulunun ve ehline hakkını teslim edin' buyurdu. {والحكم} “Ve hükmü”; hikmeti, ki o da sünnettir veya hükümleri ayırt etmektir. {والنبوة ثُمَّ يَقُولَ} “Ve peygamberliği [verip de] sonra demesi”; {يؤتيه} üzerine matuftur. {لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لّى مِن دُونِ الله ولكن كُونُواْ ربانيين} “İnsanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kullar olun' demesi [düşünülemez]; fakat 'Rabbanîler olun' [der]”; fakat 'Rabbanîler olun' der. Rabbanî (الرباني), elif ve nûn ziyadesiyle 'Rab' kelimesine nispet edilmiştir; o, Allah'ın dinine ve O'na itaate sımsıkı sarılan kimsedir. İbn Abbâs vefat ettiğinde İbnü'l-Hanefiyye: 'Bu ümmetin rabbanîsi vefat etti' demiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre Rabbanîler; âlimler, fakihlerdir. Âlim ve muallim olanlar da denilmiştir. Şöyle de demişlerdir:
آل عمران (٧٩ _ ٨١)
Âl-i İmrân (79 - 81)
الرباني العالم العامل {بِمَا كُنتُمْ تُعَلّمُونَ الكتاب} كوفي وشامي أي غيركم غيرهم بالتخفيف {وَبِمَا كنتم تدرسون} أى تقرءون والمعى بسبب كونكم عالمين وبسبب كونكم دارسين للعلم كانت الربانية التي هي قوة التمسك بطاعة الله مسببة عن العلم والدارسة وكفى به دليلاً على خيبة سعي من
Rabbanî; ilmiyle amel eden âlimdir. {بِمَا كُنتُمْ تُعَلّمُونَ الكتاب} “Kitab'ı öğrettiğinize göre”; Kûfî ve Şâmî kıraatinde [şeddeli olarak 'öğrettiğinize göre'dir]; diğerleri ise şeddesiz (tahtîf ile) 'başkalarına bildiğiniz/öğrendiğiniz' şeklinde okumuşlardır. {وَبِمَا كنتم تدرسون} “Ve okuyup incelediğinize göre”; yani okuduğunuza göre. Anlam şudur: Âlim olmanız ve ilmi okuyup incelemeniz sebebiyle; Allah'a itaate sımsıkı sarılmaktan ibaret olan Rabbanîlik, ilim ve tedrisin sonucudur. Bu ayet,
جهد نفسه وكد روحه في جمع العلم ثم لم يجعله ذريعة إلى العمل فكان كمن عرس من شجرة حسناء تؤنقه بمظهرها ولا تنفق بثمرها وقيل معنى تدرسون تدرسونه على الناس كقوله لتقرأه على الناس فيكون معناه معنى تدرسون من التدريس كقراءة ابن جبير
ilim toplamakta nefsini yoran, ruhunu tüketen, sonra da bu ilmi amele bir vesile kılmayan kimsenin çabasının boşa çıkışına delil olarak yeterlidir. Böyle birisi, görünüşüyle kendisini büyüleyen fakat meyvesi hiçbir rağbet görmeyen güzel bir ağaç diken kimse gibidir. {تَدْرُسُونَ} kelimesinin 'onu insanlara ders veriyorsunuz' anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'insanlara okuyasın diye' buyrulmuştur. Bu durumda bunun manası, İbn Cübeyr'in kıraatindeki gibi 'tedris' kökünden 'ders verme' anlamında olur.
وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi de [düşünülemez]. Siz Müslüman olduktan sonra, hiç size küfrü emreder mi?” (80)
{وَلاَ يَأْمُرَكُمْ} بالنصب عطفاً على ثم يقول ووجهه أن تجعل لا مزيدة لتأكيد معنى النفي في قوله ما كان لبشر والمعنى ما كان لبشر أن يستنبئه الله وينصبه للدعاء إلى اختصاص الله بالعبادة وترك الأنداد ثم يأمر الناس بأن يكونوا عباداً له ويأمركم {أَن تَتَّخِذُواْ الملائكة والنبيين أَرْبَابًا} كما تقول ما كان لزيد أن أكرمه ثم يهينني ولا يستخف بي وبالرفع حجازي وأبو عمروا وعليّ على ابتداء الكلام والهمزة في {أَيَأْمُرُكُم بالكفر} للانكار والضمير فى لا يأمركم وأيأمركم للبشر أو لله وقوله {بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} يدل على أن المخاطبين كانوا مسلمين وهم الذين استأذنوه أن يسجدوا له
{وَلاَ يَأْمُرَكُمْ} “Ve size emretmesi de [düşünülemez]”; {ثم يقول} üzerine atıfla nasb iledir. Bunun gerekçesi, {ما كان لبشر} ifadesindeki nefyin anlamını pekiştirmek için 'lâ' lafzının zâid kılınmasıdır. Manası şudur: Allah'ın kendisine peygamberlik verip ibadeti yalnızca Allah'a has kılmaya ve ortakları terk etmeye davet için görevlendirdiği bir beşerin, kalkıp da insanlara kendisine kul olmalarını emretmesi ve size {أَن تَتَّخِذُواْ الملائكة والنبيين أَرْبَابًا} “Melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi” emretmesi asla düşünülemez. Tıpkı 'Zeyd'e ikram etmem, sonra da onun bana hakaret edip beni küçümsemesi olacak şey değildir' demen gibi. Hicâzî, Ebû Amr ve Ali ise cümlenin başlangıcı kabul ederek ref (ötre) ile okumuşlardır. {أَيَأْمُرُكُم بالكفر} “Size küfrü emreder mi?” ifadesindeki hemze inkâr içindir. {لا يأمركم} ve {أيأمركم} ifadelerindeki zamir beşere veya Allah'a aittir. O'nun {بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Siz Müslüman olduktan sonra” sözü, muhatapların Müslüman olduklarına delalet eder; onlar da kendisine secde etmek için izin isteyen kimselerdir.
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١)
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Hani Allah peygamberlerden: 'Bakın, size Kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini doğrulayan bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz' diye kesin söz almıştı. 'Bunu kabul ettiniz ve bu ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?' dedi. 'Kabul ettik' dediler. O da: 'Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' buyurdu.” (81)
{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين} هو على ظاهره من أخد الميثاق على النبيين بذلك أو المراد ميثاق أولاد النبيين وهم بنو إسرائيل على حذف المضاف واللام فى {لما آتيتكم مّن كتاب وَحِكْمَةٍ} لام التوطئة لأن أخذ الميثاق في معنى الاستحلاف وفي لتؤمنن لام جواب القسم وما يجوز أن تكون متضمنة لمعنى الشرط ولتؤمنن ساد مسد جواب القسم والشرط جميعاً وأن تكون موصولة بمعنى الذى آتيتكموه لتؤمنن به {ثُمَّ جَاءكُمْ} معطوف على الصلة والعائد منه إلى ما محذوف والتقدير ثم جاءكم به {رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لّمَا مَعَكُمْ} لكتاب الذي معكم {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} بالرسول {وَلَتَنصُرُنَّهُ} أي الرسول وهو محمد ﷺ لما آتيتكم حمزة وما بمعنى الذي أو مصدرية أي لأجل إيتائي إياكم بعض الكتاب
{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين} “Hani Allah peygamberlerden kesin söz almıştı”; peygamberlerden bu hususta kesin söz alınması şeklindeki zahiri anlamı üzeredir. Yahut kastedilen, muzafın hazfiyle peygamberlerin çocuklarının, yani İsrâiloğullarının misakıdır. {لما آتيتكم مّن كتاب وَحِكْمَةٍ} “Size Kitap ve hikmet verdim diye” ifadesindeki 'lâm', yeminin mukaddimesi olan lâmdır (lâm-ı tavtie); çünkü misak almak yemin ettirmek anlamındadır. {لتؤمنن} ifadesindeki 'lâm' ise yeminin cevap lâmıdır. 'Mâ' kelimesinin şart anlamı içermesi ve {لتؤمنن} lafzının hem yeminin hem de şartın cevabı yerine geçmesi caiz olduğu gibi; 'size verdiğim şey' manasında ism-i mevsul olup [cümlenin] 'ona mutlaka iman edesiniz diye' şeklinde olması da caizdir. {ثُمَّ جَاءكُمْ} “Sonra size geldiğinde”; sıla cümlesine matuftur ve ondan 'mâ' lafzına dönen zamir mahzuftur; takdiri 'sonra onu size getirdiğinde' şeklindedir. {رَسُولٌ مُّصَدِّقٌ لّمَا مَعَكُمْ} “Yanınızdakini doğrulayan bir peygamber”; yanınızdaki kitabı [doğrulayan]. {لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ} “Ona mutlaka inanacaksınız”; peygambere. {وَلَتَنصُرُنَّهُ} “Ve ona mutlaka yardım edeceksiniz”; yani Resûl'e; o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Hamza {لَمَا آتَيْتُكُمْ} lafzını [lâm'ın kesresi ile] okumuştur. Bu durumda 'mâ' ism-i mevsuldür veya masdariyyedir; yani 'size Kitap'tan bir pay vermem sebebiyle,
والحكمة ثم لمجئ رسول مصدق لما معكم واللام للتعليل أي أخذ الله ميثاقهم لتؤمنن بالرسول ولتنصرنه لأجل أني آتيتكم الحكمة وأن الرسول الذي آمركم بالإيمان به ونصرته موافق لكم غير مخالف آتيناكم مدني {قَالَ} أي الله {أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِى} أي قبلتم عهدي وسمي إصراً لأنه مما يؤصر أي يشد ويعقد
ve hikmet vermem, sonra da yanınızdakini doğrulayan bir peygamberin gelmesi sebebiyle' demektir. 'Lâm' ise tâlil (gerekçe) içindir. Yani: 'Allah, size hikmeti verdiğim ve iman edip yardım etmenizi emrettiğim Resûl de size aykırı olmayıp uygun olduğu için o Resûl'e mutlaka iman edip yardım edesiniz diye onların misakını aldı' demektir. Medine ehli [Nâfi'] {آتيناكم} şeklinde okumuştur. {قَالَ} “Buyurdu”; yani Allah. {أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ على ذلكم إِصْرِى} “Bunu kabul ettiniz ve bu ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?”; yani 'Ahdimi kabul ettiniz mi?' Bağlanıp düğümlenen şeylerden olduğu için ahde 'ısr' (ağır bağ) denilmiştir.
آل عمران (٨١ _ ٨٤)
Âl-i İmrân (81 - 84)
{قَالُواْ أَقْرَرْنَا قَالَ فاشهدوا} فليشهد بعضكم على بعض بالإقرار {وَأَنَاْ مَعَكُمْ مّنَ الشاهدين} وأنا معكم على ذلك من إقراركم وتشاهدكم من الشاهدين وهذا توكيد عليهم وتحذير من الرجوع إذا علموا بشهادة الله وشهادة بعضهم على بعض وقيل قال الله للملائكة اشهدوا
{قَالُواْ أَقْرَرْنَا قَالَ فاشهدوا} “'Kabul ettik' dediler. O da: 'Öyleyse şahit olun' buyurdu”; birbirinizin ikrarına şahit olun. {وَأَنَاْ مَعَكُمْ مّنَ الشاهدين} “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim”; ikrarınız ve birbirinize şahitlik etmeniz hususunda sizinle beraber bu duruma şahitlik edenlerdenim. Bu, onların aleyhine bir pekiştirme ve Allah'ın şahitliğini ve birbirlerine olan şahitliklerini bildiklerinde [sözden] dönmekten bir sakındırmadır. Allah'ın meleklere 'Şahit olun' dediği de söylenmiştir.
فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٨٢)
{فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.” (82)
{فَمَنْ تولى بَعْدَ ذلك} الميثاق والتوكيد ونقض العهد بعد قبوله وأعرض عن الإيمان بالنبيّ الجائي {فأولئك هُمُ الفاسقون} المتمردون من الكفار
{فَمَنْ تولى بَعْدَ ذلك} “Artık bundan sonra kim yüz çevirirse”; bu misaktan ve te kitten sonra ahdi kabul ettikten sonra bozar ve gelecek olan Peygamber'e iman etmekten yüz çevirirse, {فأولئك هُمُ الفاسقون} “İşte onlar fasıkların ta kendileridir”; kâfirlerin haddi aşan azgınlarıdır.
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)
{أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.” (83)
{أفغير دين الله يبغون} دخلت همزة الإنكار على الفاء العاطفة جملة على جملة والمعنى فأولئك هم الفاسقون فغير دين الله يبغون ثم توسطت الهمزة بينهما ويجوز أن يعطف على محذوف تقديره أيتولون فغير دين الله يبغون وقدم المفعول وهو غير دين الله على فعله لأنه أهم من حيث إن الإنكار الذي هو معنى الهمزة متوجه إلى المعبود بالباطل {وله أسلم من في السماوات} الملائكة {والأرض} الإنس والجن {طَوْعاً} بالنظر في الأدلة والإنصاف من نفسه {وَكَرْهًا} بالسيف أو بمعاينة العذاب كنتق الجبل على بنى اسرئيل وإدراك الغرق فرعون والإشفاء على الموت فلما رأوابأسنا قالوا آمنا بالله وحده وانتصب طَوْعًا وَكَرْهًا على الحال أى طائعين ومكرهين {وإليه ترجعون} فيجازيكم على الأعمال يبغون ويرجعون بالياء فيهما حفص وبالتاء في الثاني وفتح الجيم أبو عمرو لأن
{أفغير دين الله يبغون} “Onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?”; inkâr hemzesi, bir cümleyi diğerine bağlayan atıf fâ'sının başına dâhil olmuştur. Anlamı şudur: 'İşte onlar fasıkların ta kendileridir; öyleyse Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?' Sonra hemze aralarına girmiştir. Takdiri 'Yüz mü çeviriyorlar da Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?' şeklinde olan mahzuf bir ifadeye atfedilmiş olması da caizdir. Mef'ûl olan {غير دين الله} lafzı, fiilinin önüne geçirilmiştir; çünkü hemzenin ifade ettiği inkârın bâtıl mabuda yönelmiş olması bakımından bu daha mühimdir. {وله أسلم من في السماوات} “Oysa göklerde olanlar O'na teslim olmuştur”; melekler. {والأرض} “Ve yerde olanlar”; insanlar ve cinler. {طَوْعاً} “İster”; delilleri düşünerek ve kendi nefsine karşı insaflı davranarak. {وَكَرْهًا} “İstemez”; kılıç zoruyla yahut İsrâiloğullarının üzerine dağın kaldırılması, Firavun'un boğulmayı görmesi ve ölümün eşiğine gelinmesi gibi azabı bizzat müşahede ederek. Nitekim 'Azabımızı gördüklerinde: Sadece Allah'a inandık dediler.' {طَوْعًا وَكَرْهًا} kelimeleri hâl (durum bildiren öge) olarak nasb edilmiştir; yani 'isteyerek ve zorlanarak' demektir. {وإليه ترجعون} “Ve O'na döndürüleceksiniz”; böylece amellerinizin karşılığını size verecektir. Hafs her iki fiili de 'ye' ile {يبغون} ve {يرجعون} şeklinde okumuştur; Ebû Amr ise ikincisini 'te' ve cim harfinin fethasıyla {تَرْجِعُونَ} okumuştur. Çünkü
الباغين هم المتولون والراجعون جميع الناس وبالتاء فيهما وفتح الجيم غيرهما
arayanlar yüz çevirenlerdir, dönecek olanlar ise bütün insanlardır. Diğer kıraat imamları ise her ikisini de 'te' ile ve cim harfinin fethasıyla [{تَبْغُونَ} ve {تَرْجِعُونَ}] okumuşlardır.
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)
{قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “De ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Yâkub'a ve torunlarına indirilene; Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşuzdur.'” (84)
{قل آمنا بالله وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} أمر رسول الله ﷺ بأن يخبر عن نفسه وعمن معه بالإيمان فلذا وحد الضمير في قل وجمع في آمنا أو أمر بأن يتكلم عن نفسه كما يتكلم الملوك إجلالاً من الله لقدر نبيه وعدي أنزل هنا بحرف الاستعلاء وفي البقرة بحرف الانتهاء لوجود المعنييم إذ الوحي ينزل من فوق وينتهي إلى الرسول فجاء تارة بأحد المعنيين وأخرى بالآخر وقال صاحب اللباب والخطاب في البقرة للأمة لقوله قُولُواْ فلم يصح إلا إلى لأن الكتب منتهية إلى الأنبياء وإلى أمتهم جميعاً وهنا قال قل وهو خطاب للنبي ﵇ دون أمته فكان اللائق به علي لأن الكتب منزلة عليه لاشركة للأمة فيه وفيه نظر لقوله تعالى آمنوا بالذى أنزل على الذين آمنوا {وَمَا أُنزِلَ على إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والأسباط} أولاد يعقوب وكان فيهم أنبياء {وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى والنبيون} كرر في البقرة وما أوتي ولم يكرر هنا لتقدم ذكر الإيتاء حيث قال لما آتيتكم {مّن رَّبّهِمُ} من عند ربهم {لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} فى الإيمان كما
{قل آمنا بالله وَمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا} “De ki: 'Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik'”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisi ve beraberindekiler adına imanı bildirmesi emredildi. Bu sebeple {قل} kelimesinde zamir tekil kılınmış, {آمنا} kelimesinde ise çoğul getirilmiştir. Yahut Allah'ın kendi Peygamberinin kadrini yüceltmesi gayesiyle, tıpkı hükümdarların konuştuğu gibi kendisi adına [çoğul kipiyle] konuşması emredilmiştir. {أنزل} fiili burada isti'lâ harfiyle (üzerine), Bakara'da ise intihâ harfiyle (kadar/e) geçişli kılınmıştır; çünkü iki anlam da mevcuttur: Zira vahiy hem yukarıdan iner hem de Resûl'e ulaşır; dolayısıyla bir defasında anlamlardan biriyle, diğer defasında öbürüyle gelmiştir. el-Lübâb sahibi şöyle demiştir: Bakara'daki hitap, {قُولُواْ} “Deyiniz” buyruğundan dolayı ümmetedir; bu sebeple ancak 'ilâ' (e/a) doğru olur; çünkü kitaplar peygamberlere ve onların tüm ümmetine ulaştırılmıştır. Burada ise {قل} “De ki” buyurmuştur; bu ümmetine değil bizzat Peygamber Aleyhisselâm'a hitaptır. Dolayısıyla ona yakışan 'alâ' (üzerine) olmasıdır; çünkü kitaplar onun üzerine indirilmiştir, onda ümmetin ortaklığı yoktur. Ancak Yüce Allah'ın {آمنوا بالذى أنزل على الذين آمنوا} “İman edenlere indirilene iman edin” sözü sebebiyle bu görüş tartışmalıdır. {وَمَا أُنزِلَ على إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والأسباط} “İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Yâkub'a ve torunlarına indirilene”; Yâkub'un çocuklarıdır ve onların içinde de peygamberler vardı. {وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى والنبيون} “Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere verilenlere”; Bakara'da {وما أوتي} ifadesi tekrarlanmış, burada ise {لما آتيتكم} diyerek vermenin zikri daha önce geçtiği için tekrarlanmamıştır. {مّن رَّبّهِمُ} “Rableri tarafından”; Rableri katından. {لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} “Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız”; imanda [ayrım yapmayız],
آل عمران (٨٤ _ ٩١)
Âl-i İmrân (84 - 91)
فعلت اليهود والنصارى {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} موحدون مخلصون أنفسنا له لا نجعل له شريكاً فى عبادتنا
Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi yapmayız. {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “Ve biz O'na teslim olmuşuzdur”; muvahhidleriz, kendimizi O'na ihlasla adamış kimseleriz; ibadetimizde O'na hiçbir şeyi ortak koşmayız.
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٨٥)
{وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecek ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.” (85)
{وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام} يعني التوحيد وإسلام الوجه لله أو غير دين محمد ﵇ {دِينًا} تمييز {فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى الآخرة مِنَ الخاسرين} من الذين وقعوا في الخسران ونزل في رهط أسلموا ثم رجعوا عن الإسلام ولحقوا بمكة
{وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ الإسلام} “Kim İslam'dan başkasını ararsa”; yani tevhitten ve yüzünü Allah'a teslim etmekten veya Muhammed Aleyhisselâm'ın dininden başkasını [ararsa]. {دِينًا} “Din olarak”; temyizdir. {فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى الآخرة مِنَ الخاسرين} “Bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecek ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır”; ziyana düşen kimselerden olacaktır. Bu ayet Müslüman olup sonra İslam'dan dönen ve Mekke'ye kaçan bir grup hakkında inmiştir.
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦)
{كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (86)
{كَيْفَ يَهْدِى الله قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إيمانهم} والواو في {وَشَهِدُواْ أَنَّ الرسول حَقٌّ}
{كَيْفَ يَهْدِى الله قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إيمانهم} “İman ettikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir?” {وَشَهِدُواْ أَنَّ الرسول حَقٌّ} “Ve Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten sonra” ifadesindeki vâv,
للحال وقد مضمرة أي كفروا وقد شهدوا أن الرسول أى محمد حق أو للعطف على ما في إيمانهم من معنى الفعل لأن معناه بعد أن آمنوا {وَجَاءهُمُ البينات} أي الشواهد كالقرآن وسائر المعجزات {والله لاَ يَهْدِى القوم الظالمين} أي ما داموا مختارين الكفر أو لا يهديهم طريق الجنة إذا ماتوا كفاراً
hâl içindir ve “kad” edatı takdirindedir; yani Resûl'ün, yani Muhammed'in hak olduğuna kesinlikle şahitlik etmişken inkâr ettiler demektir. Yahut da {إيمانهم} ifadesindeki fiil anlamına atıftır, çünkü bunun manası “iman ettikten sonra” demektir. {وَجَاءهُمُ البينات} “Ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; yani Kur'an ve diğer mucizeler gibi şahitler [geldikten sonra]. {والله لاَ يَهْدِى القوم الظالمين} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; yani küfrü tercih ettikleri müddetçe yahut kâfir olarak öldüklerinde onları cennetin yoluna iletmez.
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧)
{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır.” (87)
{أولئك} مبتدأ {جَزَآؤُهُمْ} مبتدأ ثانٍ خبره {أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ الله} وهما خبر أولئك أو جزاؤهم بدل الاشتمال من أولئك {والملائكة والناس أجمعين}
{أولئك} “İşte onlar”; mübtedadır. {جَزَآؤُهُمْ} “Onların cezası”; ikinci mübtedadır ve haberi {أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ الله} “Allah'ın lanetinin üzerlerine olmasıdır” kısmıdır. Bu ikisi birlikte {أولئك} kelimesinin haberidir. Yahut {جزاؤهم}, {أولئك} lafzından bedel-i iştimaldir. {والملائكة والناس أجمعين} “Meleklerin ve bütün insanların [laneti de].”
خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨)
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Onun içinde ebedî kalacaklardır; azapları hafifletilmeyecek ve kendilerine mühlet de verilmeyecektir.” (88)
{خالدين} حال من الهاء والميم في عليهم {فِيهَا} في اللعنة {لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ}
{خالدين} “Ebedî kalacaklar”; {عليهم} lafzındaki zamirden hâldir. {فِيهَا} “Onun içinde”; lanetin içinde. {لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ العذاب وَلاَ هُمْ يُنظَرُونَ} “Onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez.”
إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)
{إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (89)
{إِلاَّ الذين تَابُواْ مِن بَعْدِ ذلك} الكفر العظيم والارتداد {وَأَصْلَحُواْ} ما أفسدوا أو دخلوا في الصلاح {فَإِنَّ الله غَفُورٌ} لكفرهم {رَّحِيمٌ} بهم ونزل في اليهود
{إِلاَّ الذين تَابُواْ مِن بَعْدِ ذلك} “Bundan sonra tövbe edenler müstesnadır”; bu büyük küfürden ve irtidattan sonra [tövbe edenler]. {وَأَصْلَحُواْ} “Ve ıslah olanlar”; bozdukları şeyleri düzelten veya salah haline girenler. {فَإِنَّ الله غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”; küfürlerini bağışlar. {رَّحِيمٌ} “Çok merhametlidir”; onlara karşı merhametlidir. [Bu ayet] Yahudiler hakkında inmiştir.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ} “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir ve işte onlar sapıkların ta kendileridir.” (90)
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} بعيسى والإنجيل بَعْدَ إيمانهم بموسى والتوراة {ثم ازدادوا كفرا} بمحمد ﷺ والقرآن أو كفروا برسول الله ﷺ بعد ما كانوا به مؤمنين قبل مبعثه ثم ازدادوا كفراً بإصرارهم على ذلك وطعنهم فيه في كل وقت أو نزل في الذين ارتدوا ولحقوا بمكة وازديادهم الكفران قالوا نقيم بمكة نتربص بمحمد ريب المنون {لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} أي إيمانهم عند البأس لأنهم لا يتوبون إلا عند الموت قال الله تعالى فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا {وَأُوْلَئِكَ هُمُ الضالون}
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} “Şüphesiz inkâr edenler”; Mûsâ'ya ve Tevrat'a olan {بَعْدَ إيمانهم} “imanlarından sonra” Îsâ'yı ve İncil'i inkâr edenler, {ثم ازدادوا كفرا} “sonra inkârlarını artıranlar”; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmekle [inkârlarını artıranlar]. Yahut peygamber olarak gönderilmeden önce kendisine iman etmişken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden, sonra da bunda ısrar edip her vakit ona dil uzatarak küfürlerini artıran kimselerdir. Veyahut irtidat edip Mekke'ye kaçan ve küfürlerini artırarak «Muhammed'e ölüm felaketinin gelmesini Mekke'de bekleyip dururuz» diyenler hakkında inmiştir. {لَّن تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ} “Onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir”; yani azap anındaki imanları kabul edilmez, çünkü onlar ancak ölüm anında tövbe ederler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رَأَوْاْ بَأْسَنَا} “Fakat azabımızı gördükleri zaman imanları onlara hiçbir fayda vermedi.” {وَأُوْلَئِكَ هُمُ الضالون} “Ve işte onlar sapıkların ta kendileridir.”
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٩١)
{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (91)
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مّلْءُ الأرض} الفاء في فلن يقبل يؤذن بأن الكلام بنى
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَن يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِم مّلْءُ الأرض} “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden yeryüzü dolusu asla kabul edilmeyecektir”; {فلن يقبل} ifadesindeki fâ harfi, sözün şu temele dayandığını bildirir:
آل عمران (٩١ _ ٩٣)
Âl-i İmrân (91 - 93)
على الشرط والجزاء وأن سبب امتناع قبول الفدية هو الموت على الكفر وترك الفاء فيما تقدم يشعر بأن الكلام مبتدأ وخبر ولا دليل فيه على التسبيب {ذَهَبًا} تمييز {وَلَوِ افتدى بِهِ} أي فلن يقبل من أحدهم فدية ولو افتدى بملء الأرض ذهباً قال ﵇ يقال للكافر يوم القيامة لو كان لك ملء الأرض ذهباً أكنت مفتدياً به فيقول نعم فيقال له لقد سئلت أيسر من ذلك قيل الواو لتأكيد النفي {أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} مؤلم {وَمَا لَهُم مّن ناصرين} معينين دافعين للعذاب
şart ve ceza [üzerine kurulduğunu] ve fidyenin kabul edilmeyişinin sebebinin küfür üzere ölmek olduğunu gösterir. Daha önce fâ harfinin terk edilmesi ise cümlenin mübteda ve haber olduğuna işaret etmekteydi ve onda sebepliliğe dair bir delil yoktu. {ذَهَبًا} “Altın [olarak]”; temyizdir. {وَلَوِ افتدى بِهِ} “Fidye olarak verse dahi”; yani yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse bile onlardan birinin fidyesi asla kabul edilmeyecektir. Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü kâfire «Yeryüzü dolusu altının olsaydı onu fidye olarak verir miydin?» denilir. O da «Evet» der. Bunun üzerine ona «Senden bundan çok daha kolayı istenmişti» denilir.” Buradaki vâv harfinin nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek için olduğu söylenmiştir. {أُوْلَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İşte onlar için acı bir azap vardır”; can yakıcı [bir azap]. {وَمَا لَهُم مّن ناصرين} “Ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur”; kendilerine yardım edip azabı savuşturacak [kimseler yoktur].
لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)
{لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” (92)
{لَن تَنَالُواْ البر} لن تبلغوا حقيقة البر أو لن تكونوا أبراراً أو لن تنالوا بر الله وهو ثوابه {حتى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ} حتى تكون نفقتكم من أموالكم التي تحبونها وتؤثرونها وعن الحسن كل من تصدق ابتغاء وجه الله بما يحبه ولو ثمرة فهو داخل في هذه الآية قال الواسطي الوصول البر بإنفاق بعض المحاب وإلى الرب بالتخلي عن الكونين وقال أبو بكر الوراق لن تنالوا بري بكم إلا ببركم بإخوانكم والحاصل أنه لا وصول إلى المطلوب إلا بإخراج المحبوب وعن عمر بن عبد العزيز إنه كان يشتري أعدال السكر ويتصدق بها فقيل له لم لا تتصدق بثمنها قال لأن السكر أحب إليّ فأردت أن أنفق مما أحب {وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَىْءٍ فَإِنَّ الله بِهِ عليم} أى هو عليم بكل شيء تنفقونه فيجازيكم بحسبه ومن الأولى للتبعيض لقراءة عبد الله حتى تنفققوا بعض ما تحبون والثانية للتبيين أي من أي شيء كان الإنفاق طيب تحبونه أو خبيث تكرهونه
{لَن تَنَالُواْ البر} “Gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz”; iyiliğin hakikatine ulaşamazsınız yahut iyilerden (ebrâr) olamazsınız veya Allah'ın iyiliğine, yani O'nun sevabına nail olamazsınız; {حتى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ} “sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe”; infakınız sevdiğiniz ve tercih ettiğiniz mallarınızdan olmadıkça [erişemezsiniz]. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre, Allah rızasını gözeterek sevdiği şeyden -bir hurma dahi olsa- sadaka veren herkes bu ayetin kapsamına girer. Vâsıtî şöyle demiştir: “İyiliğe (birr) ulaşmak sevilen şeylerin bir kısmını infak etmekle, Rabbe ulaşmak ise her iki âlemden de tecerrüd etmekle olur.” Ebû Bekir el-Verrâk ise: “Benim size olan ihsanıma ancak sizin din kardeşlerinize ihsanda bulunmanızla erişebilirsiniz” demiştir. Özetle, sevilen elden çıkarılmadıkça matluba (arzu edilene) ulaşılamaz. Ömer b. Abdilazîz'den nakledildiğine göre o, çuvallarla şeker satın alır ve onları sadaka verirdi. Kendisine «Niçin parasını sadaka vermiyorsun?» denilince: «Çünkü şeker bana daha sevimlidir; bu yüzden sevdiğim şeyden infak etmek istedim» demiştir. {وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَىْءٍ فَإِنَّ الله بِهِ عليم} “Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir”; yani infak ettiğiniz her şeyi bilir ve size durumuna göre karşılığını verir. Birinci {من} edatı, Abdullah'ın “hatta tünfikû ba‘da mâ tuhibbûn” şeklindeki kıraatinden dolayı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; ikincisi ise tebyîn (açıklama) içindir, yani sevdiğiniz temiz şeyden veya hoşlanmadığınız adi şeyden olsun infak edilen herhangi bir şey demektir.
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٩٣)
{كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendisine haram kıldıkları dışında bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal idi. De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz getirin Tevrat'ı da onu okuyun!»” (93)
ولما قالت اليهود للنبي ﵇ إنك تدعي أنك على ملة إبراهيم وأنت تأكل لحوم الإبل وألبانها فقال ﵇ كان ذلك حلالاً لإبراهيم فنحن نحله فقالت اليهود إنها لم تزل محرمة في ملة إبراهيم ونوح ﵉ نزل تكذيباً لهم {كُلُّ الطعام} أي المطعومات التي فيها النزاع فإن منها ما هو حرام قبل ذلك كالميتة والدم {كان حلا لبني إسرائيل} أى حلالا وهو مصدر يقال حل الشئ حلا ولذا استوى فى صفته المذكر والمؤنث والواحد والجمع قال الله تعالى لاهن حل لهم {إلا ما حرم إسرائيل} أي يعقوب {على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة} وبالتخفيف مكي وبصري وهو لحوم الإبل وألبانها وكانا أحب الطعام إليه والمعنى أن المطاعم كلها لم تزل حلاً لبني إسرائيل من قبل إنزال التوارة سوى ما حرم إسرائيل على نفسه فلما نزلت التوراة على موسى حرم عليهم فيها لحوم الإبل وألبانها لتحريم إسرائيل ذلك على نفسه {قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إِن كُنتُمْ صادقين} أمر بأن
Yahudiler Peygamber Aleyhisselâm'a: «Sen İbrâhim'in dininde olduğunu iddia ediyorsun, oysa sen deve eti yiyor ve deve sütü içiyorsun» dediklerinde, o da Aleyhisselâm: «Bu, İbrâhim'e helaldi, dolayısıyla biz de onu helal sayıyoruz» buyurdu. Yahudiler: «Bunlar İbrâhim ve Nûh'un Aleyhimesselâm dininde öteden beri haramdı» deyince onları yalanlamak üzere şu ayet indi: {كُلُّ الطعام} “Bütün yiyecekler”; yani üzerinde tartışılan yiyecekler; zira bunlardan leş ve kan gibi daha önce de haram olanlar vardır. {كان حلا لبني إسرائيل} “İsrâiloğullarına helal idi”; helal demek olup mastardır. Şey helal oldu manasında “halle’ş-şey’u hillen” denir. Bu sebeple sıfatında müzekker, müennes, tekil ve çoğul eşit olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لاهن حل لهم} “Bunlar onlara helal değildir.” {إلا ما حرم إسرائيل} “İsrâil'in haram kıldığı müstesna”; yani Yâkub'un. {على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة} “Tevrat indirilmeden önce kendi nefsine [haram kıldığı]”; Mekkî ve Basrî kıraatlerinde şeddesiz (تُنْزَلَ) okunmuştur. Bu da deve eti ve deve sütüdür; bunlar kendisine yiyeceklerin en sevimlisiydi. Manası şudur: Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in kendi nefsine haram kıldığı şey hariç, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helal olmaya devam etmiştir. Tevrat Mûsâ'ya indirildiğinde ise, İsrâil'in bunu kendisine haram kılmış olması sebebiyle Tevrat'ta deve eti ve sütü onlara haram kılındı. {قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إِن كُنتُمْ صادقين} “De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz getirin Tevrat'ı da onu okuyun!»”; [bu hitap]
آل عمران (٩٤ _ ٩٧)
Âl-i İmrân (94 - 97)
يحاجهم بكتابهم ويبكتهم بما هو ناطق به من أن تحريم ما حرم عليهم تحريم حادث بسبب ظلمهم وبغيهم لا تحريم قديم كما يدعونه فلم يجرءوا على إخراج التوراة وبهتوا وفيه دليل بيّن على صدق النبي ﵇ وعلى جواز النسخ الذي ينكرونه
onlara kendi kitaplarıyla delil getirmesini ve kendilerine haram kılınan şeylerin -iddia ettikleri gibi kadim bir haram kılma değil- zulümleri ve taşkınlıkları sebebiyle sonradan gerçekleşen bir haram kılma olduğuna dair kitabın açıkça söylediği hususla onları susturmasını emretmektedir. Tevrat'ı çıkarmaya cesaret edemediler ve donup kaldılar. Bunda Peygamber Aleyhisselâm'ın doğruluğuna ve onların inkâr ettiği neshin caiz olduğuna dair apaçık bir delil vardır.
فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤)
{فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (94)
{فَمَنِ افترى عَلَى الله الكذب} بزعمه أن ذلك كان محرماً في ملة إبراهيم ونوح ﵉ {من بعد ذلك} من بعد ما لزمهم من الحجة القاطعة {فأولئك هُمُ الظالمون} المكابرون الذين لا ينصفون من أنفسهم ولا يلتفتون إلى البينات
{فَمَنِ افترى عَلَى الله الكذب} “Artık kim Allah'a karşı yalan uydurursa”; bunun İbrâhim ve Nûh'un Aleyhimesselâm dininde haram olduğu iddiasıyla [yalan uydurursa], {من بعد ذلك} “bundan sonra”; kendilerine kesin hüccet bağlayıcı kılındıktan sonra; {فأولئك هُمُ الظالمون} “işte onlar zalimlerin ta kendileridir”; nefislerine karşı insaflı davranmayan ve apaçık delillere iltifat etmeyen inatçılardır.
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)
{قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “De ki: «Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf olarak İbrâhim'in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.»” (95)
{قُلْ صَدَقَ الله} في إخباره أنه لم يحرم وفيه تعريض بكذبهم أي ثبت أن الله تعالى صادق فيما أنزل وأنتم الكاذبون {فاتبعوا مِلَّةَ إبراهيم} وهي ملة الإسلام التي عليها محمد ﵇ ومن آمن معه حتى تتخلصوا من اليهودية التي ورطتكم في فساد دينكم ودنياكم حيث اضطرتكم إلى تحريف كتاب الله لتسوية أغراضكم وألزمتكم تحريم الطيبات التي أحلها الله لإبراهيم ولمن تبعه {حَنِيفاً} حال ن إبراهيم أى مائلا عن الأديان الباطلة {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين}
{قُلْ صَدَقَ الله} “De ki: «Allah doğru söylemiştir»”; haram kılmadığına dair haberinde [doğru söylemiştir]. Bunda onların yalanına üstü kapalı bir gönderme vardır; yani Allah Teâlâ'nın indirdiği şeyde doğru sözlü olduğu, sizin ise yalancılar olduğunuz sabit olmuştur. {فاتبعوا مِلَّةَ إبراهيم} “Öyleyse İbrâhim'in dinine uyun”; o da Muhammed Aleyhisselâm ve onunla birlikte iman edenlerin üzerinde bulunduğu İslam dinidir; ta ki heveslerinizi uydurmak için Allah'ın kitabını tahrif etmeye mecbur bırakan ve Allah'ın İbrâhim'e ve ona uyanlara helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayı size dayatan, böylece dininizi ve dünyanızı fesada uğratan Yahudilikten kurtulasınız. {حَنِيفاً} “Hanîf olarak”; İbrâhim'den hâldir, yani bâtıl dinlerden yüz çevirip meylederek. {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “Ve o müşriklerden değildi.”
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ (٩٦)
{إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'deki (Mekke'deki) çok mübarek ve âlemlere bir hidayet kaynağı olan evdir.” (96)
ولما قالت اليهود للمسلمين قبلتنا قبل قبلتكم نزل {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ} والواضع هو الله عزوجل ومعنى وضع الله بيتاً للناس أنه جعله متعبداً لهم فكأنه قال إن أول متعبد للناس الكعبة وفى الحديث أن المسجد الحرم وضع قبل بيت المقدس بأربعين سنة قيل أول من بناه إبراهيم وقيل هو أول بيت حج بعد الطوفان وقيل هو أول بيت ظهر على وجه الماء عند خلق السماء والأرض وقيل هو أول بيت بناه آدم ﵇ في الأرض وقوله وضع للناس فى موضع جر صفة لبيت والخبر {لَلَّذِى بِبَكَّةَ} أي للبيت الذي ببكة وهي علم للبلد الحرام ومكة وبكة لغتان فيه وقل مكة البلد وبكة موضع المسجد وقيل اشتقاقها من بكه إذا زحمه لازدحام الناس فيها أو لأنها تبك أعناق الجبابرة أي تدقها لم يقصدها جبار إلا قصمه الله {مُبَارَكاً} كثير الخير لما يحصل للحجاج والمعتمرين من الثواب وتكفير السيآت {وهدى للعالمين} لأنه قبلتهم ومتعبدهم ومباركا وهدى حالان من الضمير فى موضع
Yahudiler Müslümanlara: «Bizim kıblemiz sizin kıblenizden öncedir» dediklerinde şu ayet indi: {إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ} “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev”; koyan (vâzı') Aziz ve Celil olan Allah'tır. Allah'ın insanlar için bir ev koymasının anlamı, onu onlar için bir ibadethane kılmış olmasıdır; sanki şöyle demiştir: «İnsanlar için yapılan ilk ibadethane Kâbe'dir.» Hadiste Mescid-i Harâm'ın Beytü'l-Makdis'ten kırk yıl önce inşa edildiği zikredilmiştir. Onu ilk inşa edenin İbrâhim olduğu söylenmiştir. Tufan'dan sonra haccedilen ilk ev olduğu da söylenmiştir. Göklerin ve yerin yaratılışı esnasında suyun yüzeyinde beliren ilk ev olduğu da söylenmiştir. Âdem Aleyhisselâm'ın yeryüzünde inşa ettiği ilk ev olduğu da söylenmiştir. Ayetteki {وضع للناس} ifadesi cer mahallinde olup {بيت} kelimesinin sıfatıdır; haber ise {لَلَّذِى بِبَكَّةَ} “Bekke'deki [evdir]” ifadesidir; yani Bekke'de bulunan evdir. Bekke, Belde-i Harâm'ın özel adıdır. Mekke ve Bekke aynı yer için iki ayrı lügattir (kullanımdır). Mekke beldenin, Bekke ise mescidin bulunduğu yerin adıdır da denilmiştir. İnsanların orada izdiham yapmasından dolayı “onu itti, sıkıştırdı” manasındaki “bekke”den türediği söylenmiştir; yahut zorbaların boyunlarını kırdığı, yani büktüğü için bu ismi almıştır; çünkü ona kasteden hiçbir zorba yoktur ki Allah onu helak etmiş olmasın. {مُبَارَكاً} “Çok mübarek olarak”; hacıların ve umrecilerin kazandığı sevap ve günahların bağışlanması dolayısıyla hayrı çok olan. {وهدى للعالمين} “Ve âlemlere bir hidayet kaynağı [olarak]”; çünkü orası onların kıblesi ve ibadet yeridir. {مباركاً} ve {هدى} kelimeleri konumdaki zamirden hâldir.
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (٩٧)
{فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Gücü yeten herkesin o evi haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir.” (97)
{فيه آيات بينات} علامات واضحات لا تلتبس على أحد {مَّقَامُ إبراهيم} عطف بيان لقوله آيات بينات وصح بيان الجماعة بالواحد لأنه وحده بمنزلة آيات كثيرة لظهرور شأنه وقوة دلالته على قدرة الله تعالى ونبوة إبراهيم ﵇ من تأثير قدمه في حجر صلد أو لاشتماله على آيات لأن
{فيه آيات بينات} “Orada apaçık deliller vardır”; hiç kimseye gizli kalmayan belirgin işaretler [vardır]. {مَّقَامُ إبراهيم} “İbrâhim'in makamı”; {آيات بينات} ifadesinden atf-ı beyândır. Çoğulun tekille beyan edilmesi caizdir; çünkü durumunun açıkça belirmesi, sert bir taşta ayak izinin kalması suretiyle Allah Teâlâ'nın kudretine ve İbrâhim Aleyhisselâm'ın peygamberliğine olan delaletinin kuvveti bakımından tek başına birçok ayet mesabesindedir yahut bünyesinde birden fazla mucizeyi barındırmaktadır. Zira
أثر القدم في الصخرة الصماء آية وغوصه فيها إلى الكعبين آية وإلانة بعض الصخرة دون بعض آية وإبقاؤه دون سائر آيات الأنبياء ﵈ آية لإبراهيم خاصة على أن {ومن دخله كان آمنا} عطف بيان لآيات وإن كان جملة ابتدائية أو شرطية
sert bir kayada ayak izinin çıkması bir ayettir (mucizedir), ayağının topuklarına kadar o taşa gömülmesi bir ayettir, kayanın bir kısmının yumuşayıp diğer kısmının yumuşamaması bir ayettir ve peygamberlerin Aleyhimüsselâm diğer mucizeleri arasında yalnız onun baki kalması İbrâhim'e has müstakil bir ayettir. Ayrıca {ومن دخله كان آمنا} “Oraya giren güvende olur” ifadesi, isim veya şart cümlesi olsa bile manası bakımından
آل عمران (٩٧)
Âl-i İmrân (97)
من حيث المعنى لأنه يدل على أمن داخله فكأنه قيل فيه آيات بينات مقام لإبراهيم وأمن داخله والاثنان في معنى الجمع ويجوز أن يذكر هاتان الآيتان ويطوى ذكر غيرهما لدلالة على تكاثر الآيات كأنه قيل فيه آيات بينات مقام إبراهيم وأمن داخله وكثير سواهما نحوا نمحاق الأحجار مع كثرة الرماة وامتناع الطير من العلو عليه وغير ذلك ونحوه في طي الذكر قوله ﵇ حبب إليّ من دنياكم ثلاث الطيب والنساء وقرة عيني في الصلاة فقرة عيني ليس من الثلاث بل هو ابتداء كلام لأنها ليست من الدنيا والثالث يطوى وكأنه ﵇ ترك ذكر الثالث تنبيهاً على أنه لم يكن من شأنه أن يذكر شيئاً من الدنيا فذكر شيئاً هو من الدين وقيل في سبب هذا الأثر أنه لما ارتفع بنيان الكعبة وضعف إبراهيم ﵇ عن رفع الحجارة قام على هذا الحجر فغاصت فيه قدماه وقيل إنه جاء زائراً من الشام إلى مكة فقالت له امرأة اسمعيل ﵇ إِنزل حتى تغسل رأسك فلم ينزل فجاءته بهذا الحجر فوضعته على شقه الأيمن فوضع قدمه عليه حتى غسلت شق رأسه ثم حولته إلى شقه الأيسر حتى غسلت الشق الآخر فبقي أثر قدميه عليه وأمان من دخله بدعوة إبراهيم ﵇ رب اجعل هذا البلد آمنا وكان الرجل لوجنى كل جناية ثم التجأ إلى الحرم لم يطلب وعن عمر رضى الله عنه لو ظفرت فيه بقاتل الخطاب مامسته حتى يخرج منه ومن لزمه الفتل فى الحل بقود اوردة أو زنا فالتجأ إلى الحرم لم يتعرض له إلا أنه لا يؤوى ولا يطعم ولا يسقى ولا يبايع حتى يضطر إلى الخروج وقيل آمنا من النار لقوله ﵇ من مات في أحد الحرمين بعث يوم
ayetler ({آيات}) lafzından atf-ı beyândır; zira giren kişinin güvende olduğuna delalet eder. Sanki şöyle denilmiştir: «Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı ve oraya girenin emniyeti vardır.» İki şey ise çoğul anlamındadır. Bu iki ayetin zikredilip ayetlerin çokluğunu göstermek maksadıyla diğerlerinin zikrinin katlanması (açıkça söylenmemesi) da caizdir. Sanki şöyle denilmiştir: «Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı, oraya girenin emniyeti ve taş atanların çokluğuna rağmen taşların yok olması, kuşların onun üzerinden uçmaktan imtina etmesi gibi daha pek çok şey vardır.» Zikrin katlanması konusunda bunun bir benzeri de Peygamber Aleyhisselâm'ın şu hadisidir: “Bana dünyanızdan üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar ve gözümün nuru namaz.” [Hadiste geçen] “gözümün nuru” ifadesi üç şeyden biri olmayıp yeni bir sözün başlangıcıdır; çünkü o dünyadan değildir ve üçüncü şey ise gizli tutulmuştur. Sanki Aleyhisselâm, dünyadan bir şey zikretmenin kendi şanına yakışmayacağına dikkat çekmek için üçüncüsünü zikretmeyi bırakmış ve dinden olan bir şeyi zikretmiştir. Bu izin sebebi hakkında şöyle denilmiştir: Kâbe'nin inşası yükselip İbrâhim Aleyhisselâm taşları kaldırmaktan aciz kalınca bu taşın üzerine bastı ve ayakları içine gömüldü. Şam'dan Mekke'ye ziyaret için geldiğinde İsmâil'in Aleyhisselâm hanımının ona: «İn de başını yıkayayım» dediği, onun ise inmediği, bunun üzerine kadının bu taşı getirip sağ tarafına koyduğu, başının sağ tarafını yıkayana kadar ayağını onun üzerine bastığı, sonra sol tarafına koyup başının diğer tarafını yıkadığı ve böylece ayak izlerinin taş üzerinde kaldığı da söylenmiştir. Oraya girenin emniyette olması ise İbrâhim Aleyhisselâm'ın: {رب اجعل هذا البلد آمنا} “Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl” duası sebebiyledir. Bir adam her türlü cinayeti işlese, sonra da Harem'e sığınsa aranıp yakalanmazdı. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: «Hattâb'ın katilini orada bulsam, oradan çıkıncaya kadar ona dokunmam.» Harem dışında kısas, irtidat veya zina sebebiyle öldürülmesi gereken kimse Harem'e sığınırsa ona dokunulmaz; ancak çıkmak zorunda kalıncaya kadar kendisine sığınak verilmez, yedirilmez, içirilmez ve onunla alışveriş yapılmaz. Aleyhisselâm'ın: “İki haremden birinde vefat eden kimse kıyamet günü
القيامة آمنا من النار وعنه ﵇ الحجون والبقيع يؤخذ بأطرافهما وينثران في الجنة وهما مقبرتا مكة والمدينة وعنه ﵇ من صبر على حر مكة ساعة من نهار تباعدت منه جهنم مسيرة مائتي عام {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} أي استقر له عليهم فرض الحج حج البيت كوفي غير أبي بكر وهو اسم وبالفتح مصدر وقيل هما لغتان في مصدر حج {منْ} في موضع جر على أنه بدل البعض من الكل {استطاع إِلَيْهِ سَبِيلاً} فسرها النبي ﵇ بالزاد والراحلة والضمير في إليه للبيت أو للحج وكل مأتى إلى الشئ فهو سبيل إليه ولما نزل قوله تعالى {ولله على الناس حج البيت} جمع رسول الله ﷺ أهل الأديان كلهم فخطبهم فقال إن الله تعالى كتب عليكم الحج فحجوا فآمنت به ملة واحدة وهم
ateşten emin olarak diriltilir” hadisinden dolayı “cehennem ateşinden güvende olur” manasına geldiği de söylenmiştir. Yine Aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Hacûn ve Bakî‘, etraflarından tutulup cennete saçılacaktır.” Bu ikisi Mekke ve Medine'nin mezarlıklarıdır. Yine Aleyhisselâm'dan rivayetle: “Kim günün bir saatinde Mekke'nin sıcağına sabrederse, cehennem ondan iki yüz yıllık mesafeye uzaklaşır.” {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} “O evi haccetmek Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır”; yani insanlara hac farzı O'nun bir hakkı olarak sabit olmuştur. {حِجُّ البيت} ifadesindeki “hicc”, Ebû Bekir hariç Kûfelilerin kıraatidir ve isimdir; fetha ile (“hacc”) okunuşu ise mastardır. İkisinin de “hacc” mastarının iki ayrı lügati olduğu söylenmiştir. {منْ} kelimesi, küllden (bütünden) bedel-i ba‘z (parça bedeli) olmak üzere cer mahallindedir. {استطاع إِلَيْهِ سَبِيلاً} “Ona bir yol bulabilen [herkes]”; Peygamber Aleyhisselâm bunu azık ve binek ile tefsir etmiştir. {إليه} kelimesindeki zamir Kâbe'ye yahut hacca aittir. Bir şeye ulaştıran her vasıta ona giden bir yoldur. Allah Teâlâ'nın {ولله على الناس حج البيت} ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün din mensuplarını toplayıp onlara hitap etti ve: “Allah Teâlâ size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin” buyurdu. Buna sadece tek bir din mensupları iman etti, onlar da
المسلمون وكفرت به خمس ملل قالوا لا نؤمن به ولا نصلي إليه ولا نحجه فنزل {وَمَن كَفَرَ} أي جحد فرضية الحج وهو قول ابن عباس والحسن وعطاء ويجوز أن يكون من الكفران أي ومن لم يشكر ما أنعمت عليه من صحة الجسم وسعة الرزق ولم يحج {فإنّ الله غنيٌّ عن العالمين} مستغنٍ عنهم وعن طاعتهم وفي هذه الآية أنواع من التأكيد والتشديد منها اللام وعلى أي أنه حق واجب لله في رقاب الناس ومنها الابدال ففيه تنبيه للمراد وتكرير له ولأن الإيضاح بعد الإبهام والتفصيل بعد الإجمال إيراد له في صورتين مختلفتين ومنها قوله ومن كفر مكان ومن لم يحج تغليظاً على تاركي الحج ومنها ذكر
Müslümanlardı. Beş din mensubu ise bunu inkâr edip: «Biz ona inanmayız, ona doğru namaz kılmayız ve onu hacdetmeyiz» dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَن كَفَرَ} “Kim inkâr ederse”; yani haccın farziyetini inkâr ederse. Bu, İbn Abbas, Hasan ve Atâ'nın görüşüdür. Nankörlük (küfrân) manasında olması da mümkündür; yani kim beden sağlığı ve rızık genişliği gibi kendisine lütfettiğim nimetlere şükretmeyip hacca gitmezse [inkâr etmiş olur]. {فإنّ الله غنيٌّ عن العالمين} “Şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir”; onlara da onların itaatine de ihtiyacı yoktur. Bu ayette çeşitli pekiştirme ve şiddetlendirme (vurgu) unsurları vardır: Bunlardan biri “lâm” ve “alâ” edatlarıdır; yani bu, insanların boynunda Allah için vacip bir haktır. Biri bedel yapılmasıdır; zira bunda kastedilen manaya dikkat çekme ve onu tekrarlama vardır; çünkü kapalılıktan sonra açıklama ve icmalden sonra tafsilat vermek, o manayı iki farklı surette sunmaktır. Biri de haccı terk edenlere karşı bir sertlik ve tehdit ifadesi olarak “hac yapmayan kimse” yerine {ومن كفر} “Kim inkâr ederse” buyrulmasıdır. Biri de
الاستغناء وذلك دليل على المقت والسخط ومنها قوله عن العالمين
istiğnânın (ihtiyaçsızlığın) zikredilmesidir ki bu, gazap ve öfkeye delalet eder. Biri de
آل عمران (٩٨ _ ١٠١)
Âl-i İmrân (98 - 101)
وإن لم يقل عنه وما فيه من الدلالة على الاستغناء عنه ببرهان لأنه إذا استغنى عن العالمين تناوله الاستغناء لا محالة ولأنه يدل على الاستغناء الكامل فكان أدل على عظيم السخط الذى وقع عبارة عنه
«ondan müstağnidir» demeyip {عن العالمين} “Âlemlerden [müstağnidir]” buyurmasıdır. Bunda o kimseden müstağni olunduğuna delil ile işaret etme vardır; zira O, bütün âlemlerden müstağni olunca şüphesiz o kimseyi de bu ihtiyaçsızlık kapsar. Ayrıca bu ifade kâmil bir istiğnâya delalet ettiğinden, kendisinden kinaye yoluyla bahsedilen o büyük gazabı daha kuvvetli bir şekilde gösterir.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ} “De ki: «Ey Ehl-i kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?»” (98)
{قل يا أهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله والله شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ} الواو للحال والمعنى لم تكفرون بآيات الله الدلالة على صدق محمد ﵇ والحال أن الله شهيد على أعمالكم فيجازيكم عليها
{قل يا أهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله والله شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ} “De ki: «Ey Ehl-i kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?»”; vâv harfi hâl içindir. Manası şudur: Allah sizin yaptıklarınıza şahit olup bunlara göre size karşılık verecekken, Muhammed Aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet eden Allah'ın ayetlerini ne diye inkâr ediyorsunuz?
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)
{قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “De ki: «Ey Ehl-i kitap! Sizler şahit olup dururken niçin iman edenleri Allah'ın yolunda eğrilik arayarak O'nun yolundan çeviriyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.»” (99)
{قل يا أهل الكتاب لِمَ تَصُدُّونَ} الصد المنع {عَن سَبِيلِ الله من آمن} عن دين حق علم أنه سبيل الله التي أمر بسلوكها وهو الإسلام وكانوا يمنعون من أراد الدخول فيه بجهدهم ومحل {تَبْغُونَهَا} تطلبون لها نصب على الحال {عِوَجَا} اعوجاجاً وميلا عن القصد والاستقامة بتغيركم صفة رسول الله ﷺ عن وجهها ونحو ذلك {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ} أنها سبيل الله التي لا يصد عنها إلاّ ضال مضل {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} من الصد عن سبيله وهو وعيد شديد
{قل يا أهل الكتاب لِمَ تَصُدُّونَ} “De ki: «Ey Ehl-i kitap! Niçin çeviriyorsunuz?»”; sadd, alıkoymak ve engellemek demektir. {عَن سَبِيلِ الله من آمن} “İman edenleri Allah'ın yolundan”; girilmesi emredilen Allah'ın yolu olduğu bilinen hak dinden, yani İslam'dan [alıkoyuyorsunuz]. Onlar, İslam'a girmek isteyenleri var güçleriyle engelliyorlardı. {تَبْغُونَهَا} “Arıyorsunuz”; ona talep ediyorsunuz demektir ve irab konumu hâl olmak üzere nasbtır. {عِوَجَا} “Eğrilik”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını asıl şeklinden değiştirmek ve benzeri yollarla dosdoğru istikametten sapma ve eğrilik [arıyorsunuz]. {وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ} “Ve sizler şahitsiniz”; onun, sapan ve saptıran kimseden başkasının alıkoyamayacağı Allah'ın dosdoğru yolu olduğuna [şahitsiniz]. {وَمَا الله بغافل عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir”; O'nun yolundan alıkoymanızdan habersiz değildir. Bu ifade çok şiddetli bir tehdittir.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, onlar sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirliğe döndürürler.” (100)
ثم نهى المؤمنين عن اتباع هؤلاء الصادين عن سبيله بقوله {يا أيها الذين آمنوا إِن تُطِيعُواْ فَرِيقاً مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب يَرُدُّوكُم بَعْدَ إيمانكم كافرين} قيل مرّ شاس بن قيس اليهودي على نفر من الأنصار من الأوس والخزرج في مجلس لهم يتحدثون فغاظه تحدثهم وتألفهم فأمر شاباً من اليهود أن يذكرهم يوم بعاث لعلهم يغضبون وكان يوماً اقتتلت فيه الأوس والخزرج وكان الظفر فيه للأوس ففعل فتنازع القوم عند ذلك وقالوا السلاح السلاح فبلغ النبي ﵇ فخرج إليهم فيمن معه من المهاجرين والأنصار فقال أتدعون
Sonra Allah Teâlâ: {يا أيها الذين آمنوا إِن تُطِيعُواْ فَرِيقاً مّنَ الذين أُوتُواْ الكتاب يَرُدُّوكُم بَعْدَ إيمانكم كافرين} “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, onlar sizi imanınızdan sonra tekrar kâfirliğe döndürürler” buyurarak müminleri O'nun yolundan alıkoyan bu kimselere uymaktan menetti. Rivayete göre Yahudi Şâs b. Kays, Evs ve Hazrec kabilelerine mensup ensardan bir grubun meclislerinde toplanıp sohbet ettiklerini gördü. Onların böyle sohbet etmeleri ve kaynaşmaları onu öfkelendirdi. Bunun üzerine Yahudi bir gence, belki öfkelenirler ümidiyle onlara Buâs gününü hatırlatmasını emretti. Buâs, Evs ile Hazrec'in savaştığı ve zaferin Evs'te kaldığı bir gündü. Genç bunu yapınca oradakiler tartışmaya başladılar ve «Silah başına! Silah başına!» dediler. Bu durum Peygamber Aleyhisselâm'a ulaşınca, yanındaki Muhacirler ve Ensar ile birlikte onların yanına çıktı ve: «Allah sizi İslam ile şereflendirip aranızda ülfet sağladıktan sonra, ben aranızdayken hâlâ
الجاهلية وأنا بين أظهركم بعد إذ أكرمكم الله بالإسلام وألف بينكم فعرف القوم أنها نزعة من الشيطان فألقوا السلاح وعانق بعضهم بعضاً باكين فنزلت الآية
Cahiliye davası mı güdüyorsunuz?» buyurdu. Bunun üzerine topluluk, durumun şeytanın bir kışkırtması olduğunu anladı; silahları attılar ve ağlaşarak birbirlerine sarıldılar. İşte bunun üzerine bu ayet indi.
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun Resûlü bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa, kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir.” (101)
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} معنى الاستفهام فيه الإنكار والتعجب أي من أين يتطرق إليكم الكفر {وَأَنْتُمْ تتلى عليكم آيات الله} والحال أن آيات الله وهي القرآن المعجز تتلى عليكم على لسان الرسول غضة طرية {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} وبين أظهركم رسول الله ﵇ ينبهكم ويعظكم ويزيح عنكم شبهكم {وَمَن يَعْتَصِم بالله} ومن يتمسك بدينه أو بكتابه أو هو حث لهم على الالتجاء إليه في دفع شرور الكفار ومكايدهم {فَقَدْ هُدِىَ إلى صراط مّسْتَقِيمٍ} أرشد إلى الدين الحق أو ومن يجعل ربه ملجأ ومفزعاً
{وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ} “Nasıl inkâr edersiniz?”; buradaki soru kınama ve hayret ifade eder; yani küfür size nereden yol bulabilir ki? {وَأَنْتُمْ تتلى عليكم آيات الله} “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken”; mucize olan Kur'an, Resûl'ün diliyle taptaze ve dupduru bir şekilde üzerinize okunmaktayken, {وَفِيكُمْ رَسُولُهُ} “ve aranızda O'nun Resûlü bulunurken”; Allah'ın Resûlü Aleyhisselâm aranızda sizi uyarıp öğüt veriyorken ve şüphelerinizi gideriyorken [nasıl inkâr edersiniz?] {وَمَن يَعْتَصِم بالله} “Kim Allah'a sımsıkı bağlanırsa”; kim O'nun dinine veya kitabına tutunursa yahut bu, kâfirlerin şerlerini ve tuzaklarını savuşturmada Allah'a sığınmaya yönelik bir teşviktir. {فَقَدْ هُدِىَ إلى صراط مّسْتَقِيمٍ} “Kesinlikle dosdoğru bir yola iletilmiştir”; hak dine iletilmiştir. Yahut kim şüpheler anında Rabbini bir sığınak ve dayanak kılarsa,
آل عمران (١٠٢ _ ١٠٤)
Âl-i İmrân (102 - 104)
عند الشبه يحفظه عن الشبه
O da onu şüphelerden muhafaza eder.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı O'ndan sakınılması gerektiği gibi hakkıyla takva sahibi olun ve ancak Müslüman olarak can verin.” (102)
{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله حَقَّ تُقَاتِهِ} واجب تقواه وما يحق منها وهو القيام بالواجب والاجتناب عن المحارم وعن عبد الله هو أن يطاع فلا يعصى ويشكر فلا يكفر ويذكر فلا ينسى أو هو أن لا تأخذه في الله لومة لائم ويقوم بالقسط ولو على نفسه أو بنيه أو أبيه وقيل لا يتقى الله عبد حق تقاته حتى يحزن لسانه والتقاة من اتقى كالتؤدة من اتأد {وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} ولا تكونن على حال سوى حال الإسلام إذا أدرككم الموت
{يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله حَقَّ تُقَاتِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı O'ndan sakınılması gerektiği gibi hakkıyla sakının”; O'na vacip olan takvayı ve layık olduğu sakınmayı gösterin; o da vacipleri yerine getirmek ve haramlardan kaçınmaktır. Abdullah'tan rivayet edildiğine göre bu: «İtaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır.» Yahut Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmaması ve kendi aleyhine, çocuklarının veya babasının aleyhine dahi olsa adaleti yerine getirmesidir. «Bir kul dilini tutmadıkça Allah'tan hakkıyla sakınmış olamaz» da denilmiştir. “Tukāt” kelimesi, “ette’ede”den türeyen “tüede” gibi “ittekā” fiilinden türemiştir. {وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ} “Ve ancak Müslüman olarak can verin”; ölüm size geldiğinde kesinlikle İslam hali dışındaki bir hal üzere olmayın.
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)
{وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve parçalanıp bölünmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da O sizi oradan kurtardı. Doğru yolu bulasınız diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklamaktadır.” (103)
{واعتصموا بحبل الله} تمسكوا بالقرآن لقوله ﵇ القرآن حبل الله المتين لا تنقضي عجائبه ولا يخلق عن كثرة الرد من قال به صدق ومن عمل به رشد ومن اعتصم به هدى إلى صراط مستقيم {جَمِيعاً} حال
{واعتصموا بحبل الله} “Allah'ın ipine sımsıkı sarılın”; Kur'an'a sarılın. Nitekim Peygamber aleyhisselâm: «Kur'an, Allah'ın kopmaz sağlam ipidir; onun hayranlık uyandıran incelikleri tükenmez, çokça tekrar edilmekle eskimez. Ona dayanarak konuşan doğruyu söylemiş olur, onunla amel eden doğru yolu bulur ve ona sarılan dosdoğru yola iletilmiş olur.» buyurmuştur. {جَمِيعاً} “Hep birlikte” kelimesi haldir
من ضمير المخاطبين وقيل تمسكوا بإجماع الأمة دليله {وَلاَ تَفَرَّقُواْ} أي ولا تتفرقوا يعني ولا تفعلوا ما يكون عنه التفرق ويزول معه الاجتماع أو ولا تتفرقوا عن الحق بوقوع الاختلاف بينكم كما اختلف اليهود والنصارى أو كما كنتم متفرقين في الجاهلية يحارب بعضكم بعضا {واذكروا نعمة الله عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُم أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً} كانوا في الجاهلية بينهم العداوة والحرب فألف بين قلوبهم بالإسلام وقذف في قلوبهم المحبة فتحابوا وصاروا إخواناً {وَكُنتُمْ على شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النار} وكنتم مشفين على أن تقعوا في نار جهنم لما كنتم عليه من الكفر {فَأَنقَذَكُمْ مِّنْهَا} بالإسلام وهو رد على المعتزلة فعندهم هم الذين ينقذون أنفسهم لا الله تعالى والضمير للحفرة أو للنار أو للشفا وأنث لإضافته إلى الحفرة وشفا الحفرة حرفها ولامها واو فلهذا يثنى شفوان {كذلك} مثل ذلك البيان البليغ {يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} أي القرآن الذي فيه أمر ونهي ووعد ووعيد {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} لتكونوا على رجاء الهداية أو لتهتدوا به إلى الصواب وما ينال به الثواب
muhatap zamirinden [haldir]. «Ümmetin icmaına sarılın» anlamında olduğu da söylenmiştir; buna delil {وَلاَ تَفَرَّقُواْ} “ve parçalanıp bölünmeyin” ifadesidir; yani ayrılığa sebep olacak ve birlikteliği ortadan kaldıracak şeyleri yapmayın yahut Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi veya cahiliye döneminde birbirinizle savaşıp bölündüğünüz gibi aranızda ihtilaf çıkararak haktan ayrılmayın. {واذكروا نعمة الله عَلَيْكُمْ إِذْ كُنتُم أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz”; cahiliye döneminde aralarında düşmanlık ve savaş vardı, Allah İslam ile kalplerini kaynaştırdı ve kalplerine sevgi yerleştirdi; böylece birbirlerini sevdiler ve kardeş oldular. {وَكُنتُمْ على شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النار} “Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız”; üzerinde bulunduğunuz küfür sebebiyle cehennem ateşine düşmeye ramak kalmış bir haldeydiniz. {فَأَنقَذَكُمْ مِّنْهَا} “da O sizi oradan kurtardı”; İslam ile [kurtardı]. Bu, Mutezile'ye bir reddiyedir; zira onlara göre insanları kurtaran Allah Teâlâ değil, kendileridir. Zamir “çukur”a, “ateş”e veya “şefâ”ya aittir; “çukur”a izafe edildiği için müennes kılınmıştır. Çukurun şefâsı, onun kenarı demektir; lamelifi ise vav harfidir, bu yüzden tesniyesi “şefevân” şeklinde gelir. {كذلك} “İşte böyle”; böylesine beliğ bir açıklama gibi, {يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} “Allah size ayetlerini açıklamaktadır”; yani içinde emir, nehiy, vaad ve tehdit bulunan Kur'an'ı. {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “Doğru yolu bulasınız diye”; hidayet umudu üzere olasınız yahut onunla doğruya ve sevap kazandıracak şeylere ulaşasınız diye.
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)
{وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (104)