Binûn

Âl-i İmrân — 4. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَلْتَكُن مّنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الخير وَيَأْمُرُونَ بالمعروف} بما استحسنه الشرع والعقل {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} عما استقبحه الشرع والعقل أو المعروف ما وافق الكتاب والسنة والمنكر ما خالفهما أو المعروف الطاعة والمنكر المعاصي والدعاء إلى الخير عام في التكاليف من الأفعال والتروك وما عطف

{وَلْتَكُن مّنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الخير وَيَأْمُرُونَ بالمعروف} “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emreden bir topluluk bulunsun”; dinin ve aklın güzel gördüğü şeyleri [emreden]. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} “ve kötülükten meneden”; dinin ve aklın çirkin gördüğü şeylerden [meneden]. Yahut ma'ruf Kitap ve Sünnet'e uygun olan, münker ise onlara aykırı olandır; ya da ma'ruf itaat, münker ise günahlardır. Hayra davet etmek ise gerek fiiller gerekse terkedilmesi gerekenler bakımından mükellefiyetler alanında geneldir; bunun üzerine atfedilenler ise

آل عمران (١٠٤ _ ١٠٩)

Âl-i İmrân (104 - 109)

عليه خاص ومن للتبعيض لأن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من فروض الكفاية ولأنه لا يصلح له إلا من علم بالمعروف والمنكر وعلم كيف يرتب الأمر في إقامته فإنه يبدأ بالسهل فإن لم ينفع ترقى إلى الصعب قال الله تعالى فَأَصْلِحُواْ بَيْنَهُمَا ثم قال فقاتلوا أو للتبيين أي وكونوا أمة تأمرون كقوله تعالى {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بالمعروف} {وأولئك هُمُ المفلحون} أي هم الأخصاء بالفلاح الكامل قال ﵇ من أمر بالمعروف ونهى عن المنكر فهو خليفة الله في أرضه وخليفة رسوله وخليفة كتابه وعن على رضى الله عنه أفضل الجهاد الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر

[...üzerine] özeldir. [Buradaki] 'min' (مِنْ) edatı teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir; çünkü iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak farz-ı kifâyelerdendir. Ayrıca buna ancak iyiliği ve kötülüğü bilen, onu tatbik ederken işi nasıl sıralayacağını bilen kimse elverişli olur. Zira o [önce] kolay olanla başlar, eğer fayda vermezse zora doğru yükselir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَصْلِحُواْ بَيْنَهُمَا } “İkisinin arasını düzeltin” buyurmuş, ardından da: { فقاتلوا } “[...onunla] savaşın” buyurmuştur. Yahut [min edatı] tebyîn (açıklama) içindir; yani Allah Teâlâ'nın: { كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بالمعروف } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emredersiniz” buyruğunda olduğu gibi, '[iyiliği] emreden bir topluluk olun' [anlamındadır]. { وأولئك هُمُ المفلحون } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani tam bir kurtuluşa erdirilmeye layık olanlar bizzat onlardır. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kim iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsa, o yeryüzünde Allah'ın halifesi, Resûlü'nün halifesi ve Kitabı'nın halifesidir.” Ali radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: “Cihadın en faziletlisi, iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmaktır.”

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp bölünen ve ihtilafa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır.” (105)

{وَلاَ تَكُونُواْ كالذين تَفَرَّقُواْ} بالعداوة {واختلفوا} في الديانة وهم اليهود والنصارى فإنهم اختلفوا وكفر بعضهم بعضاً {مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ البينات} الموجبة للاتفاق على كلمة واحدة وهي كلمة الحق {وأولئك لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

{وَلاَ تَكُونُواْ كالذين تَفَرَّقُواْ} “Parçalanıp bölünenler gibi olmayın”; düşmanlık sebebiyle [bölünenler]. {واختلفوا} “ve ihtilafa düşenler”; dinde [ihtilafa düşenler]. Bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; zira onlar ihtilafa düşmüş ve birbirlerini tekfir etmişlerdir. {مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ البينات} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra”; tek bir kelime, yani hak kelimesi üzerinde birleşmeyi gerektiren apaçık deliller. {وأولئك لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦)

{وأولئك لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İşte onlar için o gün büyük bir azap vardır; o gün birtakım yüzler ağarır, birtakım yüzler de kararır. Yüzleri kararanlara: «İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeyden ötürü tadın azabı!» denir.” (106)

! ونصب {يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ} أي وجوه المؤمنين بالظرف وهو لهم أو بعظيم أو باذكروا {وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} أي وجوه الكافرين والبياض من النور والسواد من الظلمة {فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} فيقال لهم {أَكْفَرْتُمْ} فحذف الفاء والقول جميعا للعلم به والهمزة للتوبيخ والتعجيب من حالهم {بَعْدَ إيمانكم} يوم الميثاق فيكون المراد به جميع الكفار وهو قول أبي وهو الظاهر أو هم المرتدون أو المنافقون أي أكفرتم باطناً بعد إيمانكم ظاهراً أو أهل الكتاب وكفرهم بعد الإيمان تكذيبهم برسول الله ﷺ بعد اعترافهم به قبل مجيئه {فَذُوقُواْ العذاب بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ} ifadesindeki “yevme” kelimesi, zarf olarak mansuptur; amili ise ya “lehum”, ya “azîm” yahut takdiri “uzkurû” (hatırlayın) fiilidir; yani müminlerin yüzleri [ağarır]. {وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “ve birtakım yüzler kararır”; yani kâfirlerin yüzleri. Beyazlık nurdan, siyahlık ise karanlıktandır. {فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri kararanlara gelince”; onlara şöyle denilir: {أَكْفَرْتُمْ} “inkâr mı ettiniz?”; bilinip anlaşıldığı için “fe-yukālu lehum” (onlara denilir ki) ifadesindeki “fe” ve “kavl” cümlesi bütünüyle hazfedilmiştir. Hemze, azarlama ve onların durumuna hayret etme anlamı taşır. {بَعْدَ إيمانكم} “İmanınızdan sonra”; misak günündeki [imanınızdan sonra]. Bu durumda kastedilenler bütün kâfirler olur ki bu, Übeyy'in görüşüdür ve zahir olan da budur. Yahut onlar mürtedlerdir ya da münafıklardır; yani «Görünüşte iman ettikten sonra bâtınen inkâr mı ettiniz?» demektir. Veya Ehl-i Kitap'tır; onların imandan sonra inkâr etmeleri ise, gelmesinden önce ikrar ettikleri halde Resûlullah ﷺ geldikten sonra onu yalanlamalarıdır. {فَذُوقُواْ العذاب بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “Öyleyse inkâr etmekte olduğunuz şeyden ötürü tadın azabı!”

وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١٠٧)

{وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (107)

{وَأَمَّا الذين ابيضت وُجُوهُهُمْ فَفِى رَحْمَةِ الله} ففي نعمته وهي الثواب المخلد ثم استأنف فقال {هُمْ فِيهَا خالدون} لا يظعنون عنها ولا يموتون

{وَأَمَّا الذين ابيضت وُجُوهُهُمْ فَفِى رَحْمَةِ الله} “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler”; yani O'nun nimetindedirler ki bu da ebedî mükâfattır. Sonra yeni bir cümleyle şöyle buyurmuştur: {هُمْ فِيهَا خالدون} “Onlar orada ebedî kalacaklardır”; oradan göçüp gitmezler ve ölmezler.

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ (١٠٨)

{تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah, âlemlere hiçbir zulüm dilemez.” (108)

{تِلْكَ آيات الله} الواردة في الوعد والوعيد وغير ذلك {نَتْلُوهَا عَلَيْكَ} ملتبسة {بالحق} والعدل من جزاء المحسن والمسء {وَمَا الله يُرِيدُ ظُلْماً للعالمين} أي لا يشاء أن يظلم هو عباده فيأخذ أحداً بغير جرم أو يزيد في عقاب مجرم أو ينقص من ثواب محسن

{تِلْكَ آيات الله} “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” [ki] vaad, vaid ve başka konularda gelmiştir. {نَتْلُوهَا عَلَيْكَ} “onları sana okuyoruz” {بالحق} “hak ile” ve iyilik yapan ile kötülük yapanın karşılığı hususundaki adaletle iç içe olarak. {وَمَا الله يُرِيدُ ظُلْماً للعالمين} “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez.” Yani O, kullarına zulmetmeyi dilemez; bu sebeple hiç kimseyi suçsuz yere cezalandırmaz, bir suçlunun cezasını artırmaz veya iyilik yapanın sevabını eksiltmez.

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür.” (109)

{وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض وإلى الله تُرْجَعُ الأمور} فيجازي المحسن بإحسانه والمسئ بإساءته ترجع شامي وحمزة وعلي كان عبارة عن وجود الشئ في زمان ماضٍ على سبيل الإبهام ولا دليل فيه على عدم سابق ولا على إنقطاع

{وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض وإلى الله تُرْجَعُ الأمور} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür”; böylece iyilik edene iyiliğiyle, kötülük edene de kötülüğüyle karşılık verir. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî “turce'u” şeklinde meçhul okumuşlardır. “Kâne” (كَانَ) fiili, geçmiş bir zamanda bir şeyin varlığını müphem bir şekilde ifade etmekten ibarettir; bunda önceden yok olduğuna ya da sonradan kesintiye uğradığına

آل عمران (١١٠ _ ١١٢)

Âl-i İmrân (110 - 112)

طارئ ومنه قوله

dair bir delil yoktur. Şu ayet de bu türdendir:

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ (١١٠)

{كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah'a iman edersiniz. Ehl-i Kitap da iman etseydi, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır, fakat onların çoğu yoldan çıkmış fasıklardır.” (110)

{كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} كأنه قيل وجدتم خير أمة أو كنتم في علم الله أو في اللوح خير أمة أو كنتم في الأمم قبلكم مذكورين بأنكم خير أمة موصوفين به {أخرجت} أظهرت {للناس} اللام يتعلق بأخرجت {تَأْمُرُونَ} كلام مستأنف بين به كونهم خير أمة كما تقول زيد كريم يطعم الناس ويكسوهم بينت بالإطعام والإلباس وجه الكرم فيه {بالمعروف} بالإيمان وطاعة الرسول {وَتَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} عن الكفر وكل محظور {وَتُؤْمِنُونَ بالله} وتدومون على الإيمان به أو لأن الواو لا تقتضى الترتيب {ولو آمن أَهْلُ الكتاب} بمحمد ﵇ {لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ} لكان الإيمان خيراً لهم مما هم فيه لأنهم إنما آثروا دينهم عن دين الإسلام حباً للرياسة واستتباع العوام ولو آمنوا لكان خيرا لهم من الرياسة والأتباع وحظوظ الدنيا مع الفوز بما وعدوا على الإيمان به من إيتاء الأجر مرتين {منهم المؤمنون} تعبد الله بن سلام وأصحابه {وَأَكْثَرُهُمُ الفاسقون} المتمردون في الكفر

{كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “En hayırlı ümmet oldunuz”; sanki «En hayırlı ümmet olarak yaratıldınız» veya «Allah'ın ilminde ya da Levh-i Mahfuz'da en hayırlı ümmetsiniz» yahut «Sizden önceki ümmetler arasında en hayırlı ümmet olarak anıldınız ve bu şekilde nitelendirildiniz» denilmiş gibidir. {أخرجت} “çıkarılmış”; yani ortaya konulmuş, {للناس} “insanlar için”; buradaki lâm harf-i cerri “uhricet” fiiline taalluk eder. {تَأْمُرُونَ} “emredersiniz”; onların en hayırlı ümmet oluşlarının gerekçesini açıklayan yeni bir cümledir. Nitekim «Zeyd cömerttir; insanları doyurur ve giydirir» dediğinde, doyurmak ve giydirmekle onda bulunan cömertliğin yönünü açıklamış olursun. {بالمعروف} “iyiliği”; yani imanı ve Resûl'e itaati. {وَتَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} “kötülükten menedersiniz”; küfürden ve yasaklanan her şeyden. {وَتُؤْمِنُونَ بالله} “ve Allah'a iman edersiniz”; O'na imanda sebat edersiniz; yahut vav harfi tertip gerektirmediği için [böyle zikredilmiştir]. {ولو آمن أَهْلُ الكتاب} “Ehl-i Kitap da iman etseydi”; Muhammed aleyhisselâm'a [iman etseydi], {لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ} “elbette kendileri için daha hayırlı olurdu”; iman etmek, içinde bulundukları durumdan kendileri için daha hayırlı olurdu. Çünkü onlar, liderlik sevdası ve halkı peşlerinden sürükleme arzusu yüzünden kendi dinlerini İslam dinine tercih etmişlerdir. Eğer iman etselerdi, bu durum onlar için liderlikten, bağlılardan ve dünya menfaatlerinden çok daha hayırlı olurdu; üstelik O'na iman etmeleri karşılığında vaad edilen iki kat ecir kazanma kurtuluşuna da ererlerdi. {منهم المؤمنون} “İçlerinden iman edenler vardır”; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi. {وَأَكْثَرُهُمُ الفاسقون} “fakat onların çoğu yoldan çıkmış fasıklardır”; küfürde haddi aşanlardır.

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١)

{لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ} “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez.” (111)

{لَن يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى} إلا ضرراً مقتصراً على أذى بقول من

{لَن يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى} “Size eziyetten başka bir zarar veremezler”; dine dil uzatmak, tehdit etmek ve benzeri sözlü eziyetlerle sınırlı kalan bir zarardan başka bir zarar [veremezler].

طعن في الدين أو تهديد أو نحو ذلك {وَإِن يقاتلوكم يولوكم الأدبار} منهزمين ولا يضروكم يقتل أو أسر {ثُمَّ لاَ يُنصَرُونَ} ثم لا يكن لهم نصر من أحد ولا يمنعون منكم وفيه تثبيت لمن أسلم منهم لأنهم كانوا يؤذونهم بتوبيخهم وتهديدهم وهو ابتداء إخبار معطوف على جملة الشرط والجزاء وليس بمعطوف على يولوكم إذ لو كان معطوفاً عليه لقيل ثم لا ينصروا وإنما استؤنف ليؤذن أن الله لا ينصرهم قاتلوا أو لم يقاتلوا وتقدير الكلام أخبركم أنهم إن يقاتلوكم ينهزموا ثم أخبركم أنهم لا ينصرون وثم للتراخي في المرتبة لأن الإخبار بتسليط الخذلان عليهم أعظم من الإخبار بتوليتهم الأدبار

Dine dil uzatmak, tehdit etmek veya benzeri şeyler [kastedilmektedir]. {وَإِن يقاتلوكم يولوكم الأدبار} “Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar”; bozguna uğrayarak [kaçarlar]; öldürmek veya esir almak suretiyle size zarar veremezler. {ثُمَّ لاَ يُنصَرُونَ} “Sonra kendilerine yardım da edilmez”; sonra onlara kimseden bir yardım gelmez ve sizden korunamazlar. Bu ayette, onlardan Müslüman olanlar için bir sebat ve teselli vardır; çünkü kâfirler onları azarlayarak ve tehdit ederek eziyet ediyorlardı. Bu cümle, şart ve ceza cümlesine matuf müstakil bir haber başlangıcıdır; yoksa “yüvellûkum” fiiline matuf değildir. Çünkü ona matuf olsaydı «sümme lâ yunsarû» denilirdi. Bu cümlenin müstakil olarak getirilmesi, savaşıp savaşmamalarına bakılmaksızın Allah'ın onlara yardım etmeyeceğini bildirmek içindir. İfadenin takdiri şöyledir: «Size bildiriyorum ki, sizinle savaşırlarsa bozguna uğrarlar; sonra yine bildiriyorum ki onlara yardım edilmez.» “Sümme” edatı ise mertebe bakımından sonralık (terâhi) bildirir; zira onların yardımsız bırakılacağını bildirmek, arkalarını dönüp kaçacaklarını bildirmekten daha büyük bir husustur.

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)

{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ} “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- onlara zillet damgası vurulmuştur. Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine yoksulluk damgası vurulmuştur. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu da onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır.” (112)

{ضُرِبَتْ} ألزمت {عَلَيْهِمُ الذلة} أي على اليهود {أينما ثُقِفُواْ} وجدوا {إِلاَّ بِحَبْلٍ مِّنَ الله} في محل النصب على الحال والباء متعلق بمحذوف تقديره إلا معتصمين أو متمسكين بحبل من الله {وَحَبْلٍ مّنَ الناس} والحبل العهد والذمة والمعنى ضربت عليهم الذلة في كل حال إلا في حال اعتصامهم بحبل الله وحبل الناس يعني ذمة الله وذمة المسلمين أي لا عز لهم قط الاهذه الواحدة وهي التجاؤهم إلى الذمة لما قبلوه من الجزية {وباؤوا بِغَضَبٍ مِّنَ الله} استوجبوه {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ المسكنة} الفقر عقوبة لهم على قولهم إِنَّ الله فقير ونحن أغنياء أو خوف الفقر مع قيام اليسار {ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله وَيَقْتُلُونَ الأنبياء بِغَيْرِ حَقٍّ}

{ضُرِبَتْ} vuruldu, zorunlu kılındı; {عَلَيْهِمُ الذلة} “onlara zillet”; yani Yahudilere. {أينما ثُقِفُواْ} “nerede bulunurlarsa bulunsunlar”; nerede ele geçirilirlerse. {إِلاَّ بِحَبْلٍ مِّنَ الله} “Allah'tan bir ip müstesna”; hal konumunda nasb mahallindedir. “Bâ” harf-i cerri mahzuf bir kelimeye müteallıktır ki takdiri: «Allah'ın ipine sığınmış veya sımsıkı tutunmuş olmaları müstesna» şeklindedir. {وَحَبْلٍ مّنَ الناس} “ve insanların ipi”; “habl” kelimesi ahit ve eman demektir. Anlamı şudur: Allah'ın ipine ve insanların ipine, yani Allah'ın zimmetine ve Müslümanların zimmetine sığındıkları durumlar hariç, her halükârda onların üzerine zillet damgası vurulmuştur. Yani cizyeyi kabul ederek zimmete sığınmaları dışında onlar için hiçbir zaman bir izzet söz konusu değildir. {وباؤوا بِغَضَبٍ مِّنَ الله} “Allah'ın gazabına uğradılar”; onu hak ettiler. {وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ المسكنة} “ve üzerlerine yoksulluk vuruldu”; fakirlik [vuruldu]. Bu, «Allah fakirdir, biz ise zenginiz» demelerine bir ceza olarak veya zenginlikleri varken fakirlik korkusu içinde yaşamaları sebebiyledir. {ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله وَيَقْتُلُونَ الأنبياء بِغَيْرِ حَقٍّ} “Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir”;

ذلك إشارة إلى ما ذكر من ضرب الذلة والمسكنة والبوء بغضب الله أي ذلك كائن بسبب كفرهم بآيات الله وقتلهم الأنبياء بغير حق ثم قال {ذلك بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} أي ذلك الكفر وذلك القتل كائن بسبب عصيانهم لله واعتدائهم لحدوده

bu [işaret], zillet ve yoksulluk damgası vurulması ile Allah'ın gazabına uğramaları şeklinde zikredilen hususlara işarettir; yani bu ceza, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyle gerçekleşmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: {ذلك بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} “Bu da onların isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır”; yani o inkâr ve o peygamberleri öldürme fiili, Allah'a isyan etmeleri ve O'nun sınırlarını aşmaları sebebiyle meydana gelmiştir.

لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣)

{لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “Onlar bir değildirler. Ehl-i Kitap içinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar.” (113)

{لَيْسُواْ سَوَاءً} ليس أهل الكتاب مستوين {مِّنْ أَهْلِ الكتاب} كلام مستأنف لبيان قوله {ليسوا سواء} كما وقع قوله {تَأْمُرُونَ بالمعروف} بياناً لقوله {كنتم خير أمة} {أمّةٌ قائمةٌ} جماعة مستقيمة عادلة من قولك أقمت العود فقام أي استقام وهم الذين أسلموا منهم {يَتْلُونَ آيات الله} القرآن {آناء الليل} ساعاته واحدها إنى كمعنى أو إنو كقنو أو إنى كنحى {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} يصلون قيل يريد صلاة العشاء لأن أهل الكتاب لا يصلونها وقيل عبر عن تهجدهم بتلاوة القرآن في ساعات الليل مع السجود

{لَيْسُواْ سَوَاءً} “Onlar bir değildirler”; Ehl-i Kitap eşit değildir. {مِّنْ أَهْلِ الكتاب} “Ehl-i Kitap içinden”; {ليسوا سواء} buyruğunu açıklamak için gelen yeni bir cümledir; nitekim {تَأْمُرُونَ بالمعروف} sözü de {كنتم خير أمة} buyruğunu açıklamak için gelmiştir. {أمّةٌ قائمةٌ} “dosdoğru bir topluluk”; istikamet üzere, adil bir topluluktur. Bu, «Dal parçasına çekidüzen verdim, o da doğruldu/düzgün oldu» ifadesinden alınmıştır. Bunlar, onlardan Müslüman olan kimselerdir. {يَتْلُونَ آيات الله} “Allah'ın ayetlerini okurlar”; Kur'an'ı [okurlar]. {آناء الليل} “gece saatlerinde”; gecenin vakitlerinde; tekili “ma'nâ” vezninde “inâ” veya “kınv” vezninde “inv” yahut “nahy” vezninde “iny” şeklinde gelir. {وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “secdeye kapanarak”; namaz kılarlar. Yatsı namazını kastettiği söylenmiştir; çünkü Ehl-i Kitap bu namazı kılmazdı. Gece saatlerinde secde ederek Kur'an okumak suretiyle teheccüd namazını ifade ettiği de söylenmiştir.

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤)

{يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten menederler ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir.” (114)

{يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الآخر وَيَأْمُرُونَ بالمعروف} بالإيمان وسائر أبواب البر {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} عن الكفر ومنهيات الشرع {ويسارعون فِى الخيرات} يبادرون اليها خشية الفوت وقوله يتلون ويؤمنون في محل الرفع صفتان لأمة أي أمة قائمة تالون مؤمنون ووصفهم بخصائص ما كانت في اليهود من تلاوة آيات الله بالليل ساجدين ومن الإيمان بالله لأن ايمانهم به كلا ايمان لا شراكهم به عزيراً وكفرهم ببعض الكتب والرسل ومن الإيمان باليوم الآخر لأنهم يصفونه بخلاف صفته ومن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر لأنهم كانوا مداهنين ومن المسارعة في الخيرات لأنهم كانوا متباطئين عنها غير راغبين فيها والمسارعة في الخير فرط الرغبة فيه لأن من رغب في الأمر سارع بالقيام به {وأولئك} الموصفون بما وصفوا به {مّنَ الصالحين} من المسلمين أو من جملة الصالحين الذين صلحت أحوالهم عند الله ورضيهم

{يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الآخر وَيَأْمُرُونَ بالمعروف} “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emrederler”; imanı ve diğer bütün iyilik kapılarını [emrederler]. {وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} “ve kötülükten menederler”; küfürden ve dinin yasakladığı şeylerden [menederler]. {ويسارعون فِى الخيرات} “ve hayır işlerinde yarışırlar”; kaçırma endişesiyle ona koşarlar. “Yetlûne” ve “yü'minûne” fiilleri ref mahallinde “ümmetün” kelimesinin sıfatlarıdır; yani «okuyan, iman eden dosdoğru bir topluluk» demektir. Onları Yahudilerde bulunmayan şu özelliklerle nitelemiştir: Geceleyin secde ederek Allah'ın ayetlerini okumak; Allah'a iman etmek -çünkü Yahudilerin Allah'a imanı, Üzeyir'i O'na ortak koşmaları ve bazı kitaplar ile peygamberleri inkâr etmeleri sebebiyle yok hükmündedir-; ahiret gününe iman etmek -çünkü onlar ahireti hakiki vasfının dışında nitelendirmektedirler-; iyiliği emredip kötülükten menetmek -çünkü onlar dalkavukluk edip susuyorlardı-; hayırlarda yarışmak -çünkü onlar hayırlardan geri durup ona rağbet etmiyorlardı-. Hayırda yarışmak, ona karşı aşırı istek duymaktır; zira bir şeye rağbet eden kimse onu yerine getirmeye koşar. {وأولئك} “İşte onlar”; kendileri bu özelliklerle nitelenen kimseler, {مّنَ الصالحين} “salihlerdendir”; Müslümanlardandır yahut Allah katında durumları düzelmiş ve O'nun rızasını kazanmış salihler zümresindendir.

وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)

{وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir.” (115)

{وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} بالياء فيهما كوفي غير أبي بكر وأبو عمرو مخير غيرهم بالتاء وعدي يكفروه إلى مفعولين وإن كان شكر

{وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ} “Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır”; her iki fiil de Ebû Bekr hariç Kûfeliler ile Ebû Amr tarafından yâ ile [üçüncü şahıs olarak] okunmuştur. Diğerleri ise tâ ile [ikinci şahıs olarak] okumuşlardır. “Şekera” ve “kefera” fiilleri sadece tek bir mef'ûle geçişli olduğu halde -nitekim «nimete şükretti» ve «nimete nankörlük etti/inkâr etti» dersin- burada “yükferûhu” fiili iki mef'ûle geçişli kılınmıştır; çünkü mahrum bırakma anlamı içermektedir. Sanki

وكفر لا يتعديان إلا إلى واحد تقول شكر النعمة وكفرها لتضمنه معنى الحرمان كأنه قيل فلن تحرموه أي فلن تحرموا جزاءه {والله عَلِيمٌ بالمتقين} بشارة للمتقين بجزيل الثواب

«Ondan mahrum bırakılmayacaksınız», yani «Onun mükâfatından mahrum edilmeyeceksiniz» denilmiş gibidir. {والله عَلِيمٌ بالمتقين} “Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir”; takva sahiplerine bol mükâfat verileceğine dair bir müjdedir.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (١١٦)

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İnkâr edenlerin ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamayacaktır. İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (116)

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ لَن تُغْنِىَ عَنْهُمْ أموالهم وَلاَ أولادهم مِّنَ الله شَيْئًا}

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ لَن تُغْنِىَ عَنْهُمْ أموالهم وَلاَ أولادهم مِّنَ الله شَيْئًا} “İnkâr edenlerin ne malları ne de evlatları, Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamayacaktır”;

أي من عذاب الله {وأولئك أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون}

yani Allah'ın azabından [hiçbir şeyi savamayacaktır]. {وأولئك أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون} “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendilerine zulmediyorlar.” (117)

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِى هذه الحياة الدنيا} في المفاخر والمكارم وكسب الثناء وحسن الذكر بين الناس أو ما يتقربون به إلى الله مع كفرهم {كَمَثَلِ رِيحٍ} كمثل مهلك ربح وهو الحرث أو مثل إهلاك ما ينفقون كمثل إهلاك ريح {فِيهَا صِرٌّ} برد شديد عن ابن عباس رضى الله عنهما وهو مبتدأ وخبر في موضع جر صفة لربح مثل {أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} بالكفر {فَأَهْلَكَتْهُ} عقوبة على كفرهم {وَمَا ظَلَمَهُمُ الله} بإهلاك حرثهم {ولكن أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} بارتكاب ما استحقوا به العقوبة أو يكون الضمير للمنفقين أي وما ظلمهم الله بأن لم يقبل نفقاتهم ولكنهم ظلموا أنفسهم حيث لم يأتوا بها لاثقة للقبول

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِى هذه الحياة الدنيا} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu”; övünme, cömertlik gösterisi, insanlar arasında övgü ve güzel bir nam kazanma yolunda yahut inkârlarıyla birlikte Allah'a yakınlaşmak amacıyla yaptıkları harcamaların [durumu]. {كَمَثَلِ رِيحٍ} “bir rüzgârın durumu gibidir”; rüzgârın helak ettiği şeyin, yani ekinciliğin durumu gibidir yahut harcadıklarının helak oluşunun misali bir rüzgârın helak edişinin misali gibidir. {فِيهَا صِرٌّ} “içinde dondurucu bir soğuk bulunan”; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayete göre şiddetli soğuktur. Mübteda ve haberden oluşan bu cümle, cer mahallinde “rüzgâr”ın sıfatıdır. Tıpkı {أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} “kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet edip”; küfürle [kendilerine zulmetmiş olanların], {فَأَهْلَكَتْهُ} “onu helak eden”; küfürlerine bir ceza olarak [helak eden rüzgâr gibi]. {وَمَا ظَلَمَهُمُ الله} “Allah onlara zulmetmedi”; ekinlerini helak etmekle [zulmetmedi]. {ولكن أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlar”; cezayı hak ettiren fiilleri işlemek suretiyle. Yahut zamir harcama yapanlara aittir; yani Allah onların harcamalarını kabul etmemekle onlara zulmetmedi, lakin onlar harcamalarını kabule layık şekilde yapmayarak kendilerine zulmettiler.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ} “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin; onlar size zarar vermekten geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Gerçekten kinleri ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz.” (118)

ونزل نهيا للمؤمنين عن مصافاة المنافقين {يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة} بطانة الرجل ووليجته خصيصته وصفيه شبه ببطانة الثوب كما يقال فلان شعاري وفي الحديث الأنصار شعار والناس دثار {مّن دُونِكُمْ} من دون أبناء جنسكم وهم المسلمون وهو صفة لبطانة أي

Bu ayet, müminleri münafıklarla samimi dostluk kurmaktan nehyetmek üzere inmiştir: {يا أيها الذين آمنوا لا تتخذوا بطانة} “Ey iman edenler! Sırdaş edinmeyin”; bir kimsenin “bitâne”si ve “velîce”si, onun en özel ve samimi dostudur; elbisenin astarına (bitâne) benzetilmiştir; nitekim «Falanca benim iç giysimdir (şiârım)» denir. Hadiste de: «Ensar iç giysi (şiâr), diğer insanlar ise dış giysidir (disâr)» buyrulmuştur. {مّن دُونِكُمْ} “kendinizden başkasını”; kendi cinsinizden, yani Müslümanlardan başkasını. Bu ifade “bitâne”nin sıfatıdır; yani

بطانة كائنة من دونكم مجاوزة لكم {لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً} في موضع النصب صفة لبطانة يعني لا يقصرون في فساد دينكم يقال ألا في الأمر يألو إذا قصر فيه والخبال الفساد وانتصب خبالا على التمييز أو على حذف في أي في خبالكم {وَدُّواْ مَا عنتم} أى عنتكم فما مصدرية والعنت شدة الضرر والمشقة أي تمنوا أن يضروكم في دينكم ودنياكم أشد الضرر وأبلغه وهو مستأنف على وجه التعليل للنهي عن اتخاذهم بطانة كقوله {قَدْ بَدَتِ البغضاء مِنْ أفواههم} لأنهم لا يتمالكون مع ضبطهم أنفسهم أن ينفلت من ألسنتهم ما يعلم به بعضهم للمسلمين {وما تخفي صدورهم} من البغض لكم {أَكْبَرُ} مما بدا {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيات} الدالة على وجوب الإخلاص في الدين وموالاة أولياء الله ومعاداة أعدائه {إِنْ كنتم تعقلون} ما بين لكم

sizin dışınızda kalan, sizi aşan bir sırdaş [edinmeyin]. {لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً} “onlar size zarar vermekten geri durmazlar”; nasb mahallinde “bitâne”nin sıfatıdır; yani dininizi bozmakta kusur etmezler. Bir kimse bir işte kusur ettiğinde «alâ fî'l-emri ye'lû» denir. “Habbâl” fesat ve zarar demektir; “habâlen” kelimesi ise temyiz olarak yahut “fî” harf-i cerrinin hazfiyle (yani «fî habâlikum / sizin fesadınızda») mansuptur. {وَدُّواْ مَا عنتم} “sıkıntıya düşmenizi arzu ederler”; yani «anetekum / sizin sıkıntınızı» anlamında olup buradaki “mâ” masdariyyedir. “Anet” şiddetli zarar ve meşakkat demektir; yani dininizde ve dünyanızda size en şiddetli ve en ağır zararın dokunmasını arzu ederler. Bu cümle, onları sırdaş edinmeyi yasaklamanın gerekçesini bildiren yeni bir cümledir; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi: {قَدْ بَدَتِ البغضاء مِنْ أفواههم} “Gerçekten kinleri ağızlarından dökülmüştür”; çünkü onlar kendilerini tutmaya çalışsalar da Müslümanlara olan kinlerini açık edecek sözlerin dillerinden kaçmasına engel olamazlar. {وما تخفي صدورهم} “Göğüslerinin gizlediği ise”; size karşı [gizledikleri kin], {أَكْبَرُ} “daha büyüktür”; açığa vurduklarından. {قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيات} “Ayetleri size açıklamış bulunuyoruz”; dinde ihlaslı olmanın, Allah'ın dostlarını dost edinip düşmanlarına düşmanlık beslemenin gerekliliğini gösteren [ayetleri]. {إِنْ كنتم تعقلون} “Eğer akıl erdiriyorsanız”; size açıklananları.

هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١١٩)

{هَا أَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın tamamına inanırsınız. Sizinle karşılaştıklarında: «İnandık» derler; yalnız kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: «Öfkenizle geberin!» Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (119)

{ها أنتم أولاء} ها للتنبيه وأنتم مبتدأ وأولاء خبره أي أنتم أولاء الخاطئون في موالاة منافقى أهل الكتاب {تُحِبُّونَهُمْ وَلاَ يُحِبُّونَكُمْ} بيان لخطئهم في موالاتهم حيث يبذلون محبتهم لأهل البغضاء وأولاء موصول صلتة تحبونهم والواو فى

{ها أنتم أولاء} “İşte siz öyle kimselersiniz ki”; “hâ” tenbih içindir, “entüm” mübteda, “ülâi” ise haberidir; yani Ehl-i Kitap'tan olan münafıkları dost edinmekle hata edenler işte sizlersiniz. {تُحِبُّونَهُمْ وَلاَ يُحِبُّونَكُمْ} “onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler”; nefret ehline sevgilerini sunarak onları dost edinmelerindeki hatalarının açıklamasıdır. “Ülâi” ismi mevsul, “tühibbûnehüm” ise onun sılasıdır. Vav ise

آل عمران (١١٩ _ ١٢١)

Âl-i İmrân (119 - 121)

{وَتُؤْمِنُونَ بالكتاب كُلّهِ} للحال وانتصابها من لا يحبونكم أي لا يحبونكم والحال أنكم تؤمنون بكتابهم كله وهم مع ذلك يبغضونكم فما بالكم تحبونهم وهم لا يؤمنون بشئ من كتابكم وفيه توبيخ شديد لأنهم في باطلهم أصلب منكم في حقكم وقيل الكتاب للجنس {وإذا لقوكم قالوا آمنا} أظهروا كلمة التوحيد {وَإِذَا خَلَوْاْ} فارقوكم أو خلا بعضهم ببعض {عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الأنامل مِنَ الغيظ} يوصف المغتاظ والنادم بعض الأنامل والبنان والإبهام {قُلْ مُوتُواْ بِغَيْظِكُمْ} دعاء عليهم بأن يزداد غيظهم حتى يهلكوا به والمراد بزيادة الغيظ زيادة ما يغيظهم من قوة الإسلام وعز أهله وما لهم في ذلك من الذل والخزي {إِنَّ الله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} فهو يعلم

{وَتُؤْمِنُونَ بالكتاب كُلّهِ} “Siz kitabın tamamına inanırsınız” ifadesinde hal içindir ve “lâ yühibbûneküm” cümlesinden hal olarak mansuptur; yani «Siz onların kitaplarının tamamına inandığınız halde onlar sizi sevmezler, bununla beraber size kin beslerler; öyleyse onlar sizin kitabınızın hiçbir şeyine inanmazlarken siz nasıl olur da onları seversiniz?» demektir. Bunda çok şiddetli bir azarlama vardır; zira onlar kendi bâtıllarına, sizin hak davanıza bağlılığınızdan daha sıkı sarılmaktadırlar. “El-Kitâb” kelimesinin cins [yani bütün ilahî kitaplar] için olduğu da söylenmiştir. {وإذا لقوكم قالوا آمنا} “Sizinle karşılaştıklarında: «İnandık» derler”; kelime-i tevhidi açığa vururlar. {وَإِذَا خَلَوْاْ} “yalnız kaldıklarında ise”; sizden ayrıldıklarında veya baş başa kaldıklarında, {عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الأنامل مِنَ الغيظ} “size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar”; öfkeli ve pişman olan kimse parmak uçlarını, parmaklarını veya başparmağını ısırmakla nitelendirilir. {قُلْ مُوتُواْ بِغَيْظِكُمْ} “De ki: «Öfkenizle geberin!»”; öfkeleri helak oluncaya kadar artsın diye onlara yapılan bir bedduadır. Öfkenin artmasından maksat, onları öfkelendiren İslam'ın kuvvet bulması ve ehlinin izzet kazanması ile onların bu durum karşısında zillete ve rezilliğe uğramalarının artmasıdır. {إِنَّ الله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} “Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; çünkü O bilmektedir

ما في صدور المنافقين من الحنق والبغضاء وما يكون منهم في حال خلو بعضهم ببعض وهو داخل في جملة المقول أي أخبرهم بما يسرونه من عضهم الأنامل غيظاً إذا خلوا وقل لهم إن الله عليم بما هو أخفى مما تسرونه بينكم وهو مضمرات الصدور فلا تظنوا أن شيئاً من أسراركم يخفى عليه أو خارج عن المقول أي قل لهم ذلك يا محمد ولا تتعجب من إطلاعي إياك على ما يسرون فإني أعلم بما هو أخفى من ذلك وهو ما أضمروه في صدورهم

münafıkların kalplerinde taşıdıkları öfke ve kini ve baş başa kaldıklarında ne yaptıklarını [bilmektedir]. Bu ifade de söylenmesi emredilen sözün (makūl) kapsamına dahildir; yani onlara, yalnız kaldıklarında öfkeden parmak uçlarını ısırmak suretiyle gizledikleri şeyleri haber ver ve de ki: «Şüphesiz Allah, aranızda gizlediğinizden daha gizli olanı, yani kalplerin sakladığı şeyleri bilendir; bu yüzden hiçbir sırrınızın O'na gizli kalacağını sanmayın.» Yahut bu ifade, söylenmesi emredilen sözün dışındadır; yani «Ey Muhammed! Onlara bunu söyle ve onların gizlediklerini sana bildirmeme şaşma; zira Ben bundan daha gizli olanı, yani göğüslerinde sakladıklarını da bilirim» demektir.

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)

{إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.” (120)

{إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ} رخاء وخصب وغنيمة ونصرة {تَسُؤْهُمْ} تحزنهم إصابتها {وَإِن تُصِبْكُمْ سَيّئَةٌ} أضداد ما ذكرنا والمس مستعار من الإصابة فكأن المعنى واحدا ألا ترى إلى قوله تعالى {إِن تُصِبْكَ حسنة تسؤهم وإن تصبك مصيبة} {يَفْرَحُواْ بِهَا} بإصابتها {وَإِن تَصْبِرُواْ} على عداوتهم {وَتَتَّقُواْ} ما نهيتم عنه من موالاتهم أو وإن تصبروا على تكاليف الدين ومشاقه وتتقوا الله في اجتنابكم محارمه {لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً} مكرهم وكنتم في حفظ الله وهذا تعليم من الله وإرشاد إلى أن يستعان على كيد العدو بالصبر والتقوى وقال الحكماء إذا أردت أن تكبت من يحسدك فازدد فضلاً في نفسك لاَ يَضُرُّكُمْ مكي وبصري ونافع من ضاره يضيره بمعنى ضره وهو واضح والمشكل قراءة غيرهم لأنه جواب الشرط وجواب الشرط مجزوم فكان ينبغي أن يكون بفتح الراء كقراءة المفصل عن عاصم إلا أن ضمة الراء لا تباع ضمة الضاد نحو مد يا هذا {إِنَّ الله بما تعملون} بالتاء سهل أي من الصبر والتقوى وغيرهما {مُحِيطٌ} ففاعل بكم ما أنتم أهله وبالياء غيره أي أنه عالم بما يعملون في عداوتكم فمعاقبهم عليه

{إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ} “Size bir iyilik dokunursa”; bolluk, bereket, ganimet ve zafer [dokunursa], {تَسُؤْهُمْ} “bu onları üzer”; bunun size ulaşması onları kederlendirir. {وَإِن تُصِبْكُمْ سَيّئَةٌ} “başınıza bir kötülük gelirse”; zikredilenlerin zıttı [gelirse]. “Mess” (dokunma) kelimesi “isabet” (isabet etme/ulaşma) anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır, dolayısıyla anlam birdir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: «Sana bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başına bir musibet gelirse...» buyruğuna baksana! {يَفْرَحُواْ بِهَا} “buna sevinirler”; bunun başınıza gelmesine [sevinirler]. {وَإِن تَصْبِرُواْ} “Eğer sabrederseniz”; onların düşmanlıklarına karşı, {وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız”; onları dost edinmekten sakındırıldığınız hususlara karşı; yahut «Dinin sorumluluklarına ve meşakkatlerine sabreder ve haramlarından kaçınarak Allah'tan sakınırsanız», {لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً} “onların hilesi size hiçbir zarar veremez”; hileleri [zarar veremez] ve siz Allah'ın koruması altında olursunuz. Bu, Allah'tan bir öğretme ve düşmanın tuzağına karşı sabır ve takva ile yardım istenmesi gerektiğine dair bir rehberliktir. Hekimler şöyle demiştir: «Sana haset edeni kahretmek istersen, kendi nefsindeki fazileti artır.» “Lâ yedırrukum” kelimesi İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi' tarafından “dârahedîruhû”dan türeyerek “darrahu” anlamında okunmuştur ki bu açıktır. Diğer kıraat imamlarının okuyuşu ise müşkildir; çünkü bu cümle şartın cevabıdır ve şartın cevabı meczum olur; dolayısıyla Âsım'dan gelen Mufaddal rivayetinde olduğu gibi ra harfinin fethasıyla okunması gerekirdi. Ne var ki râ harfinin zammesi, dâd harfinin zammesine uyum sağlamak (ittibâ') içindir; tıpkı «Ey falanca, uzat!» (mudde yâ hâzâ / muddu) kullanımında olduğu gibi. {إِنَّ الله بما تعملون} “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı”; Sehl [tarafından] tâ ile [ikinci şahıs olarak okunmuştur]; yani sizin sabrınızı, takvanızı ve diğer amellerinizi. {مُحِيطٌ} “çepeçevre kuşatmıştır”; öyleyse size layık olduğunuz şekilde muamele eder. Başkaları tarafından ise yâ ile [üçüncü şahıs olarak] okunmuştur; yani O, onların düşmanlık adına yaptıklarını bilendir ve bu sebeple onları cezalandıracaktır.

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)

{وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (121)

{وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ} واذكر يا محمد إذ خرجت غدوة من أهلك بالمدينة والمراد غدوه من حجرة عائشة رضى الله عنها إلى أحد

{وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ} “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp...”; Ey Muhammed, Medine'deki ailenden sabah erkenden çıktığın vakti hatırla. Kastedilen, Âişe radıyallâhu anhâ'nın odasından Uhud'a doğru sabah vakti çıkışıdır.

آل عمران (١٢١ _ ١٢٤)

Âl-i İmrân (121 - 124)

{تبوئ المؤمنين} تنزلهم وهو حال {مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} مواطن ومواقف من الميمنة والميسرة والقلب والجناحين والساقة وللقتال يتعلق يتبوئ {والله سَمِيعٌ عَلِيمٌ} سميع لأقوالكم عليم بنياتكم وضمائركم رُوي أن المشركين نزلوا بأحد يوم الأربعاء فاستشار رسول الله ﷺ أصحابه ودعا عبد الله بن أبيّ فاستشاره فقال أقم بالمدينة فما خرجنا على عدو قط إلا أصاب منا وما دخلوا علينا إلا أصبنا منهم فقال ﵇ إني رأيت فى منامى بقرامذبحة حولي فأولتها خيراً ورأيت في ذباب سيفي ثلمة فأولتها هزيمة ورأيت كأني أدخلت يدي في درع حصينة فأولتها المدينة فلم يزل به قوم ينشطون في الشهادة حتى لبس لأمته ثم ندموا فقالوا الأمر إليك يا رسول الله ﷺ َ - فقال ﵇ لا ينبغي لنبي أن يلبس لأمته فيضعها حتى يقاتل فخرج بعد صلاة الجمعة وأصبح بالشعب من أحد يوم السبت للنصف من شوال

{تبوئ المؤمنين} “Müminleri yerleştiriyordun”, yani onları konaklatıyordun; bu [ifade] bir hâldir. {مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ} “Savaş için mevzilere”, sağ kanat, sol kanat, merkez, iki kanat ve artçı birlikten oluşan mevki ve duruş yerlerine [yerleştiriyordun]. “Savaş için” [ifadesi], “yerleştiriyordun” fiiline bağlıdır. {والله سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir”; sözlerinizi hakkıyla işiten, niyetlerinizi ve gizlediklerinizi hakkıyla bilendir. Rivayet edildiğine göre müşrikler çarşamba günü Uhud'a indiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla istişare etti, Abdullah b. Übey'i de çağırıp onunla istişare etti. [İbn Übey] şöyle dedi: “Medine'de kal; zira biz hiçbir düşmana karşı [şehirden dışarı] çıkmadık ki başımıza bir musibet gelmiş olmasın ve onlar bizim üzerimize [şehre] girmediler ki biz onlara üstünlük sağlamış olmayalım.” Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Ben rüyamda etrafımda boğazlanan sığırlar gördüm ve bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik gördüm ve bunu bir hezimet olarak yorumladım. Bir de sanki elimi sağlam bir zırhın içine soktuğumu gördüm ve bunu da Medine olarak yorumladım.” Şehitlik arzusuyla gayrete gelen bir topluluk, o zırhını giyinceye kadar ısrara devam etti. Sonra pişman olup şöyle dediler: “Emir senindir ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem!” Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz.” [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] cuma namazından sonra çıktı ve şevval ayının ortasında cumartesi günü Uhud geçidinde sabahladı.

إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)

{إِذْ هَمَّتْ طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلَا وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Hani içinizden iki grup korkup çözülmeye yüz tutmuştu; oysa Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler.” (122)

{إِذْ هَمَّتْ} بدل من إذ غدوت أو عمل فيه معنى عليم {طائفتان منكم} حيان من الأنصار بنو سلمة من الخزرج وبنو حارثة من الأوس وكان ﵇ خرج إلى أحد في ألف والمشركون في ثلاثة آلاف ووعدهم الفتح إن صبروا فانخذل عبد الله بن أبيّ بثلث الناس وقال علام نقتل أنفسنا وأولادنا فهم الحيان باتباعه فعصمهم الله فمضوا مع رسول الله {أَن تَفْشَلاَ} أي بأن تفشلا أي بأن تجبنا وتضعفا والفشل الجبن والخور {والله وَلِيُّهُمَا} محبهما أو ناصرهما أو متولى أمر هما فما لهما تفشلان ولا تتوكلان على الله {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} أمرهم بأن لا يتوكلوا إلا عليه ولا يفوضوا أمورهم إلا إليه قال جابر والله ما يسرنا أنا لم نهم بالذي هممنا به وقد أخبرنا الله بأنه ولينا

{إِذْ هَمَّتْ} “Hani ... yüz tutmuştu”; “iz gadevte” ifadesinden bedeldir yahut “alîm” isminin anlamı onda amel etmiştir. {طَائِفَتَانِ مِنْكُمْ} “içinizden iki grup”; Ensar'dan iki kabile: Hazrec'den Benî Selime ve Evs'ten Benî Hârise. [Peygamber] aleyhisselâm bin kişiyle Uhud'a çıkmıştı, müşrikler ise üç bin kişiydi. Eğer sabrederlerse onlara zafer vadetmişti. Derken Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle geri çekilip ayrıldı ve: «Kendimizi ve çocuklarımızı ne diye öldürtelim?» dedi. Bunun üzerine bu iki kabile de ona uymaya yeltendi; fakat Allah onları korudu da Resûlullah ile birlikte yollarına devam ettiler. {أَنْ تَفْشَلَا} “korkup çözülmeye”; yani korkaklık gösterip zayıf düşmeye [yüz tutmuştu]. Feşel (فشل), korkaklık ve gevşeklik demektir. {وَاللَّهُ وَلِيُّهُمَا} “oysa Allah onların yardımcısıydı”; onların seveni, yardımcısı yahut işlerini üstlenicisiydi. Öyleyse nasıl korkup çözülürler ve Allah'a tevekkül etmezler? {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler”; Allah onlara yalnız Kendisine tevekkül etmelerini ve işlerini sadece O'na havale etmelerini emretmiştir. Câbir şöyle demiştir: «Vallahi, niyetlendiğimiz o şeyden geri durmuş olmayı istemezdik; çünkü Allah bizim yardımcımız olduğunu bildirmiştir.»

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣)

{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Andolsun ki siz zayıf ve çaresiz bir durumda iken de Allah size Bedir’de yardım etmişti. O halde Allah’tan sakının ki şükretmiş olasınız.” (123)

ثم ذكرهم ما يوجب عليهم التوكل مما يسرلهم من الفتح يوم بدر

Sonra Bedir günü kendilerine kolaylaştırdığı zafer ile onlara tevekkül etmeyi gerektiren durumları hatırlattı.

وهم في حال قلة وذلة فقال {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ الله بِبَدْرٍ} وهو اسم ماء بين مكة والمدينة كان لرجل يسمى بدراً فسمي به أو ذكر بدر ابعد أحد للجمع بين الصبر والشكر {وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ} لقلة العدد فإنهم كانوا ثلثمائة وبضعة عشر وكان عدوهم زهاء ألف مقاتل والعدد فإنهم خرجوا على التواضح يعتقب النفر منهم على البعير الواحد وما كان معهم إلا فرس واحد ومع عدوهم مائة فرس والشكة والشوكة جاء يجمع القلة وهو أذلة ليدل على أنهم على ذلتهم كانوا قليلاً {فاتّقوا الله} في الثبات مع رسوله {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} بتقواكم ما أنعم الله به عليكم من النصر

Onlar azlık ve zayıflık içindeyken şöyle buyurdu: {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ} “Andolsun ki Allah size Bedir’de yardım etmişti”; Bedir, Mekke ile Medine arasında, Bedr adında bir adama ait olan bir suyun adıdır, orası onun ismiyle anılmıştır. Yahut sabır ile şükrü bir arada toplamak için Bedir, Uhud'dan sonra zikredilmiştir. {وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ} “siz zayıf ve çaresiz bir durumda iken”; sayıca azlıktan dolayı [böyleydiniz]. Çünkü onlar üç yüz küsur kişiydi, düşmanları ise yaklaşık bin savaşçıydı. Donanım bakımından da [böyleydiniz]; zira onlar binek develeriyle yola çıkmışlardı, bir deveye birkaç kişi nöbetleşe biniyordu. Yanlarında sadece bir at vardı, düşmanlarının ise yüz atı, silahı ve gücü vardı. «Ezilleh» (أَذِلَّةٌ) kelimesi cemi kıllet (azlık çoğulu) kalıbında gelmiştir; bu da onların zayıflıklarıyla birlikte sayıca da az olduklarını göstermek içindir. {فَاتَّقُوا اللَّهَ} “O halde Allah’tan sakının”; Resûlü ile birlikte sebat gösterme konusunda [sakının], {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “ki şükretmiş olasınız”; takvanız vesilesiyle Allah'ın zafer olarak size bahşettiği nimetlere [şükretmiş olasınız].

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤)

{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “Hani sen müminlere: «Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?» diyordun.” (124)

{إذ تقول للمؤمنين} ظرف لنصركم على أن تقول لهم ذلك يوم بدر أي نصركم الله وقت مقالتكم هذه أو بدل ثانٍ من إذ غدوت على أن

{إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Hani sen müminlere ... diyordun”; bu ifade Bedir günü müminlere bunu söylemiş olman takdirine göre «nasarakum» fiilinin zarfıdır; yani Allah, sizin bu sözü söylediğiniz vakitte size yardım etmişti. Yahut,

آل عمران (١٢٤ _ ١٢٧)

Âl-i İmrân (124 - 127)

تقول لهم ذلك يوم أحد {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف مِّنَ الملائكة مُنزَلِينَ} منزّلين شامي مُنزلِين أبو حيوة أي للنصرة ومعنى ألن يكفيكم إنكار أن لا يكفيهم الإمداد بثلاثة آلاف من الملائكة وجئ بلن الذي هو لتأكيد النفي للإشعار بأنهم كانوا لقلتهم وضعفهم وكثرة عدوهم وشوكته كالآيسين من النصر

onlara bunu Uhud günü söylemiş olman takdirine göre «iz gadevte» ifadesinden ikinci bir bedeldir. {أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ} “«Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?»”; İbn Âmir tarafından «münezzelîn», Ebû Hayve tarafından «münzelîn» şeklinde okunmuştur; yani zafer ve yardım için indirilmiş. «E-len yekfiyekum» (Size yetmez mi?) ifadesinin anlamı, meleklerden üç bin tanesiyle yapılacak yardımın onlara yetmeyeceği düşüncesini inkâr ve reddir. Nefyi (olumsuzluğu) pekiştirmek için kullanılan «len» edatının getirilmesi; onların azlıkları, zayıflıkları ve düşmanlarının çokluğu ile gücü sebebiyle neredeyse zaferden ümit kesmiş gibi olduklarını hissettirmek içindir.

بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)

{بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ} “Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar da hemen şu anda üzerinize gelirlerse, Rabbiniz size nişanlanmış beş bin melekle yardım eder.” (125)

{بلى} إيجاب لما بعد لن أي يكفيكم الإمداد بهم فأوجب الكفاية ثم قال {إِن تَصْبِرُواْ} على القتال {وَتَتَّقُواْ} خلاف الرسول ﵇ {وَيَأْتُوكُمْ} يعني المشركين {مّن فَوْرِهِمْ هذا} من فارت القدر إذا غلت فاستعير للسرعة ثم سميت بها الحالة التي لا ريث بها ولا تعريج على شيء ن صاحبها فقيل خرج من فوره كما تقول من ساعته لم يلبث ومنه قول الكرخي الأمر المطلق على الفور لا على التراخي والمعنى إن يأتوكم من ساعتهم هذه {يُمْدِدْكُمْ ربكم بخمسة آلاف مِّنَ الملائكة} في حال إتيانهم لا يتأخر نزولهم عن إتيانهم يعني أن الله تعالى يعجل نصرتكم وييسر فتحكم إن

{بَلَى} “Evet!”; «len» edatından sonra gelen cümlenin olumlu kılınmasıdır; yani onlarla yardım edilmesi size yeter. Böylece yeterliliği kesinleştirdi, sonra şöyle buyurdu: {إِنْ تَصْبِرُوا} “Eğer sabrederseniz”; savaşa karşı, {وَتَتَّقُوا} “ve sakınırsanız”; Resûl aleyhisselâm'a muhalefet etmekten [sakınırsanız], {وَيَأْتُوكُمْ} “ve onlar da ... üzerinize gelirlerse”; yani müşrikler, {مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا} “hemen şu anda”; tencere kaynadığı zaman söylenen «fâratil-kıdr» kökünden gelir ve sürat için istiare yapılmıştır. Daha sonra, içinde hiçbir gecikme ve sahibinin başka hiçbir şeye yönelmesi bulunmayan durum bu kelimeyle adlandırılmış ve «beklemeksizin, hemen o an çıktı» anlamında «harece min fevrihî» denilmiştir. Kerhî'nin «Mutlak emir, geciktirme (terâhî) üzere değil, derhal yerine getirme (fevr) üzeredir» sözü de bu köktendir. Anlamı şudur: «Eğer hemen şu saatlerinde üzerinize gelirlerse», {يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ} “Rabbiniz size ... beş bin melekle yardım eder”; onların gelişi anında [yardım eder], meleklerin inişi onların gelişinden geri kalmaz. Yani Allah Teâlâ, eğer sabreder ve sakınırsanız yardımınızı çabuklaştırır ve fethinizi kolaylaştırır.

صبرتم واتقيتم {مسومين} بكسر الواو مكى وأبو عمرو وعاصم وسهل أي معلمين أنفسهم أو خيلهم بعلامة يعرف بها في الحرب والسومة العلامة عن الضحاك معلمين بالصوف الابيض فى تواصى الدواب وأذنابها غيرهم بفتح الواو أي معلمين قال الكلبى معلمين بعمائم صفر مرخاة على اكتافهم وكانت عمامة الزبير يوم بدر صفراء فنزلت الملائكة كذلك قال قتادة نزلت ألفاً فصاروا ثلاثة آلاف ثم خمسة آلاف

{مُسَوِّمِينَ} “nişanlanmış”; vâv harfinin kesrası ile (müsevvimîn) İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Sehl tarafından okunmuştur; yani savaşta tanınacakları bir alametle kendilerini veya atlarını işaretleyenler demektir. Sûme (السومة), alamet ve işaret manasınadır. Dahhâk'ten rivayet edildiğine göre: bineklerin alın ve kuyruklarına beyaz yün takarak alamet koyanlar demektir. Diğer kıraat imamları ise vâv harfinin fethasıyla (müsevvamîn) yani alametlendirilmiş/nişanlanmış olarak okumuşlardır. Kelbî şöyle demiştir: Omuzlarına sarkıtılmış sarı sarıklarla işaretlenmişlerdi; nitekim Bedir günü Zübeyr'in sarığı sarı renkteydi ve melekler de bu şekilde indiler. Katâde şöyle demiştir: Önce bin melek olarak indiler, sonra üç bin oldular, ardından beş bine ulaştılar.

وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦)

{وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ} “Allah bunu size sırf bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ve yardım, ancak mutlak güç sahibi ve hüküm ve hikmet sahibi olan Allah katındandır.” (126)

{وَمَا جَعَلَهُ الله} الضمير يرجع إلى الإمداد الذي دل عليه أن يمدكم {إِلاَّ بشرى لَكُمْ} أي وما جعل الله إمدادكم بالملائكة إلا بشارة لكم بأنكم تنصرون {وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} كما كانت السكينة لبني إسرائيل بشارة بالنصر وطمأنينة لقلوبهم {وَمَا النصر إِلاَّ مِنْ عِندِ الله} لا من عند المقاتلة ولا من عند الملائكة ولكن ذلك مما يقوي به الله رجاء النصرة والطمع في الرحمة {العزيز} الذي لا يغالب في أحكامه {الحكيم} الذي يعطي النصر لأوليائه ويبتليهم بجهاد أعدائه

{وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ} “Allah bunu ... yaptı”; zamir, «en yümiddekum» ifadesinin delalet ettiği yardım ve imdat etmeye döner. {إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ} “sırf size bir müjde olsun diye”; yani Allah, meleklerle size yardım etmeyi, sadece zafer kazanacağınıza dair bir müjde olsun diye kıldı. {وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} “ve kalpleriniz bununla yatışsın diye”; tıpkı İsrâiloğulları için Sekîne'nin bir zafer müjdesi ve kalplerine bir huzur olması gibi. {وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Zafer ve yardım, ancak ... Allah katındandır”; savaşçıların katından veya meleklerin katından değildir; lâkin bu, Allah'ın zafer ümidini ve rahmete olan arzuyu güçlendirdiği bir vesiledir. {الْعَزِيزِ} “mutlak güç sahibi”; hükümlerinde asla mağlup edilemeyen, {الْحَكِيمِ} “hüküm ve hikmet sahibi”; dostlarına zafer bahşeden ve düşmanlarıyla cihad ettirerek onları imtihan eden.

لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ (١٢٧)

{لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “[Bunu] inkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin yahut onları perişan etsin de umutsuz bir şekilde dönüp gitsinler diye [yaptı].” (127)

واللام في {لِيَقْطَعَ طَرَفاً مّنَ الذين كَفَرُواْ} ليهلك طائفة منهم بالقتل والأسر وهو ما كان يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين من رؤساء قريش متعلقه بقوله ولقد نصركم الله أو بقوله وما النصر إلا من عند الله أو يمددكم ربكم {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} أو يخزيهم ويغيظهم بالهزيمة وحقيقة الكبت شدَّة وهن تقع في القلب فيصرع فى الوجه

{لِيَقْطَعَ طَرَفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerden bir kısmını helâk etsin diye” ifadesindeki lâm harfi; öldürme ve esir alma yoluyla onlardan bir topluluğu helak etmesi içindir ki bu, Bedir günü Kureyş'in ileri gelenlerinden yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir alınması hadisesidir; bu ifade «velekad nasarakumullâh» veya «vemen-nasru illâ min indillâh» ya da «yümdidküm rabbüküm» buyruğuna bağlıdır. {أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan etsin”; yahut yenilgiyle onları rezil rüsvay ve kahretsin. Kebt (كبت) kelimesinin asıl anlamı; kalbe isabet edip kişinin yüzüstü yere yığılmasına sebep olan şiddetli bir dermansızlıktır.

آل عمران (١٢٧ _ ١٣٣)

Âl-i İmrân (127 - 133)

لأجله {فينقلبوا خائبين} فيرجعو غير ظافرين بمبتغاهم

[Bunun] sebebiyle {فَيَنْقَلِبُوا خَائِبِينَ} “umutsuz bir şekilde dönüp gitsinler diye”; arzuladıklarına kavuşamamış olarak geri dönsünler [diye].

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ (١٢٨)

{لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “Bu işte senin elinde hiçbir şey yoktur. [Allah] ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” (128)

{لَيْسَ لَكَ مِنَ الأمر شَىْءٌ} اسم ليس شيء والخبر لك ومن الأمر حال من شيء لأنها صفة مقدمة {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} عطف على ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم وليس لك من الأمر شيء اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه والمعنى أن الله تعالى مالك أمرهم فإما أن

{لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ} “Bu işte senin elinde hiçbir şey yoktur”; “leyse”nin ismi “şey'un”, haberi “leke”dir. “Mine'l-emri” ise “şey'un”dan hâldir, zira öne geçmiş bir sıfattır. {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “ya onların tövbelerini kabul eder”; «liyehta'a tarafen mine'llezîne keferû ev yekbitehüm» ifadesine matuftur. «Leyse leke mine'l-emri şey'un» cümlesi ise matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Anlamı şudur: Şüphesiz Allah Teâlâ onların işinin malikidir; ya

يهلكهم أو يهزمهم أو يتوب عليهم إن أسلموا {أَوْ يُعَذِّبَهُمْ} إن أصروا على الكفر وليس لك من أمرهم شيء إنما أنت عبد مبعوث لإنذارهم ومجاهدتهم وعن الفراء أو بمعنى حتى وعن ابن عيسى بمعنى إلا أن كقولك لآلزمتك أو تعطيني حقي أي ليس لك من أمرهم شيء إلا أن يتوب الله عليهم فتفرح بحالهم أو يعذبهم فتشفى منهم وقيل أراد أن يدعوا عليهم فنهاه الله تعالى لعلمه أن فيهم من يؤمن {فَإِنَّهُمْ ظالمون} مستحقون للتعذيب

onları helak eder, ya hezimete uğratır yahut Müslüman olurlarsa tövbelerini kabul eder, {أَوْ يُعَذِّبَهُمْ} “yahut onlara azap eder”; eğer küfürde ısrar ederlerse. Onların işinden senin elinde hiçbir şey yoktur; sen ancak onları uyarmak ve onlarla cihad etmek için gönderilmiş bir kulsun. Ferrâ'dan «ev» (أَوْ) edatının «hattâ» (حَتَّى) anlamında olduğu rivayet edilmiştir. İbn Îsâ'dan ise «illâ en» (إِلَّا أَنْ) anlamında olduğu nakledilmiştir; tıpkı senin «hakkımı verene kadar senin peşini bırakmayacağım» (le-ülâzimenneke ev tu'tıyeni hakkî) demen gibi. Yani: Allah onların tövbesini kabul edip sen de hallerine sevinene veya onlara azap edip sen de onlardan şifa bulana kadar, onların işinden senin elinde hiçbir yetki yoktur. [Bir rivayete göre de] Peygamber onlara beddua etmek istemişti de Allah Teâlâ içlerinde iman edecek kimseler bulunduğunu bildiği için onu bundan nehyetmiştir. {فَإِنَّهُمْ ظَالِمُونَ} “çünkü onlar zalimlerdir”; azabı hak eden kimselerdir.

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129)

{وَللَّهِ مَا فِى السماوات وَمَا فِى الأرض} أي الأمر له لا لك لأن ما في السموات وما في الأرض ملكه {يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ} للمؤمنين {وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ} الكافرين {والله غفور رحيم}

{وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah’ındır”; yani iş senin değil O'nundur; zira göklerde ve yerde olan her şey O'nun mülküdür. {يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ} “O, dilediğini bağışlar”; müminleri, {وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “dilediğine azap eder”; kâfirleri. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah’tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (130)

{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَأْكُلُواْ الربا أضعافا مضاعفة} مضعفَّة مكي وشامي هذا نهي عن الربا مع التوبيخ بما كانوا عليه من تضعيفه كان الرجل منهم إذا بلغ الدين محله يقول إما أن تقضي حقي أو تربي وتزيد في الأجل {واتقوا الله} في أكله {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً} “Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin”; İbn Kesîr ve İbn Âmir tarafından «muda'afeten» (مضعَّفة) şeklinde okunmuştur. Bu, faizi katlama alışkanlıklarını kınamakla birlikte faizi yasaklamaktır. Onlardan birinin borcunun vadesi geldiğinde alacaklı: «Ya hakkımı ödersin ya da faiz işletir vadeyi uzatırsın» derdi. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} “Allah’tan sakının”; onu yemek hususunda [sakının], {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ki kurtuluşa eresiniz”.

وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١)

{وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının.” (131)

{واتقوا النار التى أُعِدَّتْ للكافرين} كان أبو حنيفة رضى الله عنه يقول هي أخوف آية في القرآن حيث أوعد الله المؤمنين بالنار المعدة للكافرين إن لم يتقوه في اجتناب محارمه وقد أمد ذلك بما أتبعه من تعليق رجاء المؤمنين لرحمته بتوفرهم على طاعته وطاعة رسوله بقوله

{وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ} “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının”; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle derdi: «Bu, Kur'an'daki en korkutucu ayettir; zira Allah, haramlarından kaçınarak Kendisinden sakınmadıkları takdirde müminleri kâfirler için hazırlanmış olan ateşle tehdit etmiştir.» Nitekim ardından müminlerin rahmet ümidini, şu buyruğuyla O'na ve Resûlü'ne tam bir itaate bağlayarak bunu pekiştirmiştir:

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Allah’a ve Resûl’e itaat edin ki merhamet olunasınız.” (132)

{وَأَطِيعُواْ الله والرسول لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} وفيه رد على المرجئة في قولهم لا يضر مع الإيمان ذنب ولا يعذب بالنار أصلاً وعندنا غير الكافرين

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Allah’a ve Resûl’e itaat edin ki merhamet olunasınız”; bu ayette Mürciye'nin «İmanla birlikte hiçbir günah zarar vermez ve [mümin] ateşte asla azap görmez» şeklindeki görüşlerine bir ret vardır. Bize göre ise kâfirlerin dışındaki

من العصاة قد يدخلها ولكن عاقبة أمره الجنة وفي ذكره تعالى لعل وعسى فى نحو هذا المواضع وإن قال أهل التفسير إن لعل وعسى من الله للتحقيق مالا يخفى على العارف من دقة مسلك التقوى وصعوبة إصابة رضا الله تعالى وعزة التوصل إلى رحمته وثوابه

günahkârlar da ateşe girebilirler, ancak işlerinin sonu cennettir. Tefsir ehli «Allah katından gelen 'lealle' (لعل) ve 'asâ' (عسى) kesinlik (tahkik) bildirir» demiş olsalar bile, Allah Teâlâ'nın bu gibi yerlerde «lealle» ve «asâ» lafızlarını zikretmesinde, takva yolunun inceliği, Allah Teâlâ'nın rızasına erişmenin zorluğu ve O'nun rahmetine ve sevabına ulaşmanın ne kadar kıymetli olduğu arif olan kimseye gizli kalmaz.

وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣)

{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete koşuşun.” (133)

{وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ} سَارَعوا مدني وشامي فمن أثبت الواو عطفها على ما قبلها ومن حذفها استأنفها ومعنى المسارعة إلى المغفرة

{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve ... cennete koşuşun”; Medine ve Şam kıraatinde vâv harfi olmadan «Sâri'û» (سَارِعُوا) şeklinde okunmuştur. Vâv harfini sabit tutanlar, bu cümleyi öncesine matuf kılmış; hazfedenler ise cümleye istînâf (yeni bir başlangıç) olarak başlamışlardır. Mağfirete ve cennete koşmanın anlamı,

آل عمران (١٣٣ _ ١٣٥)

Âl-i İmrân (133 - 135)

والجنة الاقبال على ما يوصل اليها ثم قيل هي الصلوات الخمس أو التكبيرة الأولى أو الطاعة أو الإخلاص أو التوبة أو الجمعة والجماعات {عرضها السماوات والأرض} أى عرضها عرض السموات والأرض كقوله عرضها كعرض السماء والأرض والمراد وصفها بالسعة والبسط فشبهت بأوسع ما علمه الناس خلقه وأبسطه وخص العرض لأنه في العادة أدنى من الطول للمبالغة وعن ابن عباس رضى الله عنهما كسبع سموات وسبع أرضين لو وصل بعضها ببعض وما روي أن الجنة في السماء السابعة أو في السماء الرابعة فمعناه انها في جهتها لا أنها فيها أو في بعضها كما يقا فى الدار بستان وإن كان يريد عليها لأن المراد أن بابه إليها {أُعِدَّتْ} فى موضع جر صفة لجنة أيضاً أي جنة واسعة معدة {لّلْمُتَّقِينَ} ودلت الآيتان على أن الجنة والنار مخلوقتان ثم المتقي من يتقي الشرك كما قال وَجَنَّةٍ عرضها كعرض السماء والأرض أعدت للذين آمنوا بالله ورسله أو من يتقي المعاصي فإن كان المراد الثاني فهي لهم بغير عقوبة وإن كان الأول فهي لهم أيضاً في العاقبة ويوقف عليه إن جعل

onlara ulaştıran şeylere yönelmektir. Sonra bunun beş vakit namaz, ilk tekbir, itaat, ihlas, tövbe yahut cuma ve cemaatler olduğu söylenmiştir. {عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ} “genişliği göklerle yer kadar olan”; yani genişliği göklerin ve yerin genişliği gibi olan; nitekim «genişliği gök ile yerin genişliği gibi» buyrulmuştur. Kastedilen, onu genişlik ve ferahlıkla nitelemektir; dolayısıyla insanların yaratılışından haberdar olduğu en geniş ve en yaygın varlıklara benzetilmiştir. Genişlik (arz) özellikle zikredilmiştir; çünkü mübalağa kastıyla, âdette genişlik uzunluktan daha azdır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan: «Birbirine eklenmiş yedi gök ve yedi yer gibidir» dediği rivayet edilmiştir. Cennetin yedinci gökte veya dördüncü gökte olduğuna dair yapılan rivayete gelince; bunun manası onun o cihette olmasıdır, bizzat onun içinde veya bir parçasında olması demek değildir; nitekim kapısı oraya açıldığı için evin içinde olmadığı halde «evde bostan var» denmesi gibidir. {أُعِدَّتْ} “hazırlanmış”; mecrur konumda olup «cennet» kelimesinin ikinci bir sıfatıdır; yani hazırlanmış geniş bir cennettir. {لِلْمُتَّقِينَ} “takva sahipleri için”; bu iki ayet cennet ve cehennemin yaratılmış olduğuna delalet etmiştir. Takva sahibi ise: «genişliği gök ile yerin genişliği gibi olan ve Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanan cennet» ayetinde olduğu gibi şirkten sakınan kimsedir; yahut günahlardan sakınan kimsedir. Eğer ikinci anlam kastediliyorsa, cennet onlar için azapsız olarak verilecektir; şayet birinci anlam kastediliyorsa, sonuçta yine onlarındır.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler, öfkelerini yutanlar ve insanları affedenlerdir. Allah iyilik edenleri sever.” (134)

{الذين يُنفِقُونَ فِى السَّرَّاءِ والضراء} في حال اليسر والعسر مبتدأ وعطف عليه والذين إذا فعلوا فاحشة وجعل الخبر أولئك وإن جعل وصفاً للمتقين وعطف عليه والذين إذا فعلوا فاحشة وجعل الخبر أولئك وإن جعل وصفاً للمتقين وعطف عليه والذين إذا فعلوا فاحشة أي أعدت للمتقين والتائبين فلا وقف فإن قلت الآية تدل على أن الجنة معدة للمتقين والتائبين

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ} “Onlar bollukta da darlıkta da infak edenler”; kolaylık ve zorluk halinde [infak edenler]. Eğer mübteda kabul edilir, «ve'llezîne izâ fe'alû fâhişeten» ifadesi de ona matuf kılınırsa ve haber de «ülâike» yapılırsa, [önceki ayetin sonunda] vakıf yapılır. Şayet müttakîlerin sıfatı kabul edilir ve «ve'llezîne izâ fe'alû fâhişeten» ifadesi de ona matuf kılınırsa; yani «müttakîler ve tövbe edenler için hazırlanmıştır» denilirse, o zaman vakıf yapılmaz. Eğer: «Bu ayet, cennetin günahlarında ısrar edenler için değil,

دون المصرين قلت جاز أن تكون معدة لهما ثم يدخلها بفضل الله وعفوه غيرها كما يقال أعدت هذه المائدة للأمير ثم قد يأكلها أتباعه ألا ترى أنه قال واتقوا النار التى أعدت للكافرين ثم قد يدخلها غير الكافرين بالاتفاق وافتتح بذكر الإنفاق لأنه أشق شيء على النفس وأدله على الإخلاص ولأنه كان في ذلك الوقت أعظم الأعمال للحاجة إليه في مجاهدة العدو ومواساة فقراء المسلمين وقيل المراد الإنفاق فى جميع الأحوال لانها لا تخلوا من حال مسرة ومضرة {والكاظمين الغيظ} والممسكين الغيظ عن الإمضاء يقال كظم القربة إذا ملأها وشدفاها ومنه كظم الغيظ وهو أن يمسك على ما في نفسه منه بالصبر ولا يظهر له أثراً والغيظ توقد حرارة القلب من الغضب وعن النبي ﵇ من كظم غيظا وهو يقدر على انقاذه ملأ الله قلبه أمنا وإيماناً {والعافين عَنِ الناس} أي إذا جنى عليهم أحد لم يؤاخذوه وروي ينادي مناد يوم القيامة أين الذين كان أجورهم على الله فلا يقوم إلا من عفا وعن ابن عيبنة أنه رواه للرشيد وقد غضب على رجل فخلاه {والله يُحِبُّ المحسنين} اللام للجنس فيتناول كل محسن ويدخل تحته هؤلاء المذكورون أو للعهد فيكون إشارة إلى هؤلاء عن الثوري الإحسان أن تحسن إلى المسئ فإن الإحسان إلى المحسن متاجرة

müttakîler ve tövbe edenler için hazırlandığına delalet etmektedir» dersen; derim ki: Cennetin bu ikisi için hazırlanmış olması, ardından Allah'ın lütfu ve affıyla başkalarının da oraya girmesine engel değildir. Nitekim «Bu sofra emir için hazırlanmıştır» denilir, sonra ona tâbi olanlar da ondan yiyebilir. Görmez misin ki: «Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının» buyurmuştur; oysa ittifakla kâfir olmayanlar da oraya girebilmektedir. İnfakın zikriyle başlanmıştır; çünkü o, nefse en ağır gelen ve ihlasa en çok delalet eden şeydir ve o dönemde düşmanla cihad etme ve fakir Müslümanlara yardım etme ihtiyacından ötürü amellerin en büyüğü idi. Bir görüşe göre kastedilen, her durumda infak etmektir; zira durumlar sevinç ve sıkıntı halinden hâli kalmaz. {وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ} “öfkelerini yutanlar”; öfkeyi uygulamaya koymaktan alıkoyanlardır. Tulumu doldurup ağzını bağladığında «kazamel-kırbete» denir. «Kazmü'l-gayz» da buradan gelir; bu da kişinin içinde oluşan öfkeyi sabırla tutması ve dışa hiçbir eserini yansıtmamasıdır. Gayz (öfke), kızgınlıktan ötürü kalbin hararetinin alevlenmesidir. Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Kim gereğini yapmaya gücü yettiği halde bir öfkesini yutarsa, Allah onun kalbini emniyet ve imanla doldurur.» {وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ} “ve insanları affedenlerdir”; yani birisi onlara karşı bir suç işlediğinde onu cezalandırmayanlardır. Rivayet edildiğine göre kıyamet günü bir münadi: «Mükâfatları Allah'a ait olanlar nerede?» diye seslenir; affetmiş olanlardan başkası ayağa kalkmaz. İbn Uyeyne'nin bu rivayeti, bir adama öfkelenen Reşîd'e anlattığı ve bunun üzerine Reşîd'in adamı serbest bıraktığı nakledilmiştir. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah iyilik edenleri sever”; [başındaki] lâm cins içindir, dolayısıyla her ihsan sahibini kapsar ve bu zikredilenler de onun altına girer; yahut ahd içindir ve bu zikredilen kimselere işaret olur. Sevrî'den: «İhsan, sana kötülük yapana iyilik etmendir; zira iyilik yapana iyilik etmek bir ticarettir» dediği nakledilmiştir.

وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥)

{وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “Onlar, çirkin bir hayâsızlık işledikleri yahut kendilerine zulmettikleri zaman Allah’ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler. Günahları Allah’tan başka kim bağışlayabilir? Ve onlar, yaptıklarında bile bile ısrar etmezler.” (135)

{والذين إذا فعلوا فاحشة} فعلة متزايدة

{وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً} “Onlar, çirkin bir hayâsızlık işledikleri ... zaman”; çirkinliği had safhaya varmış bir fiil [işlediklerinde]. «Vellezîne» lafzının mübteda olup haberinin «ülâike» olması da caizdir.

آل عمران (١٣٥ _ ١٣٩)

Âl-i İmrân (135 - 139)

القبح ويجوز أن يكون والذين مبتدأ خبره أولئك {وظلموا أَنْفُسَهُمْ} قيل الفاحشة الكبيرة وظلم النفس الصغيرة أو الفاحشة الزنا وظلم النفس القبلة واللمسة ونحوهما {ذَكَرُواْ الله} بلسانهم أو بقلوبهم ليبعثهم على التوبة {فاستغفروا لذنوبهم} فتابوا عنها لقبحها نادمين قيل بكى إبليس حين نزلت

{أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “yahut kendilerine zulmettikleri zaman”; fahişenin büyük günah, nefse zulmün ise küçük günah olduğu; yahut fahişenin zina, nefse zulmün ise öpme, dokunma ve benzerleri olduğu söylenmiştir. {ذَكَرُوا اللَّهَ} “Allah’ı hatırlayıp”; tövbeye sevk etsin diye dilleriyle veya kalpleriyle [Allah'ı hatırlayıp], {فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ} “hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler”; çirkinliğinden dolayı pişmanlık duyarak o günahlardan tövbe ederler. Bu ayet indiğinde İblis'in ağladığı söylenmiştir.

هذه الآية {وَمَن يَغْفِرُ الذنوب إِلاَّ الله} من مبتدأ ويغفر خبره وفيه ضمير يعود إلى من وإلا الله بدل من الضمير في يغفر والتقدير ولا أحد يغفر الذنوب إلا الله وهذه جملة معترضة بين المعطوف والمعطوف عليه وفيه تطييب لنفوس العباد وتنشيط للتبوبة وبعث عليها وردع عن اليأس والقنوط وبيان لسعة رحمته وقرب مغفرته ن التائب وإشعار بأن الذنوب وإن جلّت فإن عفوه أجل وكرمه أعظم {وَلَمْ يُصِرُّواْ على مَا فَعَلُواْ} ولم يقيموا على قبيح فعلهم والإصرار الإقامة قال ﵇ ما أصر من استغفر وإن عاد في اليوم سبعين مرة وروي لا كبيرة مع الاستغفار ولا صغير مع الإصرار {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} حال من الضمير في ولم يصروا أي وهم يعلمون أنهم أساءوا أو وهم يعلمون أنه لا يغفر ذنوبهم إلا الله

{وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ} “Günahları Allah’tan başka kim bağışlayabilir?”; «men» mübteda, «yagfiru» onun haberidir ve içinde «men»e dönen bir zamir vardır; «illallâh» ise «yagfiru»daki zamirden bedeldir. Takdiri: «Allah'tan başka hiçbir kimse günahları bağışlamaz» şeklindedir. Bu, matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Bunda kulların gönüllerini hoş tutma, tövbeye teşvik etme ve yönlendirme, yeis ve ümitsizlikten sakındırma, O'nun rahmetinin genişliğini ve tövbe edene mağfiretinin yakınlığını açıklama ve günahlar ne kadar büyük olursa olsun O'nun affının daha yüce ve kereminin daha büyük olduğunu hissettirme vardır. {وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا} “Ve onlar, yaptıklarında ... ısrar etmezler”; çirkin fiillerinde devam etmezler. İsrâr (إصرار), devam etmek ve yerleşip kalmaktır. Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İstiğfar eden kimse, günde yetmiş defa [aynı günaha] dönse bile ısrar etmiş sayılmaz.» Ayrıca: «İstiğfar ile büyük günah kalmaz, ısrar ile de küçük günah kalmaz» diye rivayet edilmiştir. {وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “bile bile”; «ve lem yusırrû» fiilindeki zamirden hâldir; yani kötülük yaptıklarını bildikleri halde, yahut günahlarını Allah'tan başkasının bağışlamayacağını bildikleri halde [ısrar etmezler].

أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦)

{أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “İşte onların mükâfatı, Rableri tarafından bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. Amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!” (136)

{أولئك} الموصوفون {جَزَاؤُهُمْ مَّغْفِرَةٌ مّن رَّبّهِمْ} بتوبته {وجنات} برحمته {تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} المخصوص بالمدح محذوف أى ونعم أجر العاملين وذلك يعنى المغفرة والجنات نزلت فى ثمار قال لامرأة تريد التمر في بيتي تمر أجود فأدخلها بيته وضمها إلى نفسه وقبلها فندم أو في أنصاري استخلفه ثقفي وقد آخى بينهما النبي ﵇ في غيبة غزوة فأتى أهله لكفاية حاجة فرآها فقبلها فندم فساح في الأرض صارخاً فاستعتبه الله تعالى

{أُولَئِكَ} “İşte onların”; bu niteliklere sahip olanların, {جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ} “mükâfatı, Rableri tarafından bir bağışlanma”; tövbeleri sebebiyle [bir bağışlanma], {وَجَنَّاتٌ} “ve ... cennetlerdir”; rahmeti sebebiyle [cennetlerdir], {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ} “altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları [cennetlerdir]. Amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!”; mahsus bi'z-zem/medh (övgüye konu olan öge) hazfedilmiştir; yani amel edenlerin mükâfatı olan o şey -yani mağfiret ve cennetler- ne güzeldir! Bu ayet, hurma isteyen bir kadına: «Evimde daha kaliteli hurma var» deyip onu evine sokan, sonra kadına sarılıp onu öpen ve ardından pişman olan bir hurma satıcısı hakkında; yahut bir gazveye giderken Peygamber aleyhisselâm'ın aralarında kardeşlik bağı kurduğu Sakîfli bir zatın yerine vekil bıraktığı, onun ailesinin bir ihtiyacını karşılamak için gelip kadını görünce onu öpen, sonra da pişman olup feryat ederek yeryüzünde dolaşan ve Allah Teâlâ'nın tövbesini kabul ettiği Ensarî bir zat hakkında inmiştir.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧)

{قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Sizden önce de nice sünnetler (ilâhî kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” (137)

{قَدْ خَلَتْ} مضت {مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} يريد ما سنه الله تعالى في

{قَدْ خَلَتْ} “gelip geçmiştir”; yani geride kalmıştır. {مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce de nice sünnetler (ilâhî kanunlar)”; bununla Allah Teâlâ'nın,

الأمم المكذبين من وقائعه {فَسِيرُواْ فِى الأرض فانظروا كَيْفَ كَانَ عاقبة المكذبين} فتعتبروا بها

yalanlayan ümmetler hakkında uyguladığı azap hadiselerini kastetmektedir. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!”; böylece onlardan ibret alasınız.

هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)

{هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ} “Bu [Kur'an], insanlar için bir açıklama, takvâ sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür.” (138)

{هذا} أي القرآن أو ما تقدم ذكره {بَيَانٌ لّلنَّاسِ وَهُدًى} أي إرشاد {وَمَوْعِظَةٌ} ترغيب وترهيب {لّلْمُتَّقِينَ} عن الشرك

{هَذَا} “Bu”; yani Kur'an yahut daha önce zikredilenler, {بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى} “insanlar için bir açıklama, ... bir hidayet”; yani bir rehber, {وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir öğüttür”; [sevaba] teşvik ve [azaptan] sakındırma, {لِلْمُتَّقِينَ} “takvâ sahipleri için”; şirkten sakınanlar için.

وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)

{وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin. Eğer inanıyorsanız üstün gelecek olan sizlersiniz.” (139)

{وَلاَ تَهِنُواْ} ولا تضعفوا عن الجهاد لما أصابكم من الهزيمة {وَلاَ تَحْزَنُواْ} على ما فاتكم من الغنيمة أو على من قتل منكم أو جرح وهو تسلية من الله لرسوله وللمؤمنين عما أصابهم يوم أحد وتقوية لقلوبهم {وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ} وحالكم أنكم أعلى منهم وأغلب لأنكم أصبتم منهم يوم بدر أكثر مما أصابوا منكم يوم أحد أو أنتم الأعلون بالنصر والظفر فى العاقبة

{وَلَا تَهِنُوا} “Gevşemeyin”; başınıza gelen yenilgiden ötürü cihada karşı gevşeklik göstermeyin. {وَلَا تَحْزَنُوا} “hüzünlenmeyin”; elinizden kaçan ganimete yahut sizden öldürülen veya yaralanan kimselere üzülmeyin. Bu, Uhud günü başlarına gelenlerden dolayı Allah'tan Resûlü'ne ve müminlere bir teselli ve onların kalplerine bir kuvvettir. {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ} “üstün gelecek olan sizlersiniz”; durumunuz şudur ki siz onlardan daha üstün ve daha gâlipsiniz; zira Bedir günü sizin onlara vurduğunuz darbe, Uhud günü onların size vurduğu darbeden daha büyüktü; yahut akıbette zafer ve üstünlükle en yüce olan sizsiniz.