Binûn

Âl-i İmrân — 5. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

آل عمران (١٣٩ _ ١٤٣)

Âl-i İmrân (139 - 143)

وهي بشارة لهم بالعلو والغلبة وإن جندنا لهم الغالبون أو وأنتم الأعلون شأناً لأن قتالكم لله ولاعلاء كلمته وقتالهم للشيطان ولإعلاء كلمة الكفر أو لأن قتلاكم في الجنة وقتلاهم في النار {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} متعلق بالنهي أي ولا تهنوا إن صح إيمانكم يعني أن صحة الإيمان توجب قوة القلب والثقة بوعد الله وقلة المبالاة بأعدائه أو بالأعلون أي إن كنتم مصدقين بما يعدكم الله به ويبشركم به من الغلبة

Bu, onlara üstünlük ve zafer müjdesidir: «Şüphesiz ordumuz gâlip gelecektir.» Yahut «şanı en yüce olan sizsiniz»; zira sizin savaşınız Allah için ve O'nun kelimesini yüceltmek içindir; onların savaşı ise şeytan için ve küfür kelimesini yüceltmek içindir; yahut sizin ölüleriniz cennette, onların ölüleri ise cehennemdedir. {إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız”; nehiy (yasaklama) fiiline bağlıdır; yani «Eğer imanınız sahihse gevşemeyin». Demek ki imanın sahih olması, kalbin güçlü olmasını, Allah'ın vaadine güvenmeyi ve O'nun düşmanlarına aldırış etmemeyi gerektirir. Yahut [bu ifade] «el-a'levn» (üstün olanlar) kelimesine bağlıdır; yani «Eğer Allah'ın size vaat ettiği ve müjdelediği zafere inanıyorsanız».

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)

{إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Eğer siz bir yara aldıysanız, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz. Bu da Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması ve sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zâlimleri sevmez.” (140)

{إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} بضم القاف حيث كان كوفى غير حفص وبفتح القاف غيرهم وهما لغتان كالضعف والضعف وقيل بالفتح الجراحة وبالضم ألمها {فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ مّثْلُهُ} أي إن نالوا منكم يوم أحد فقد نلتم منه يوم بدر ثم لم يضعف ذلك قلوبهم ولم يمنعهم

{إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ} “Eğer siz bir yara aldıysanız”; [bu kelime] nerede geçerse geçsin Hafs dışındaki Kûfelilerce kaf harfinin ötresiyle (Kurh), diğerlerince ise kaf harfinin üstünüyle (Karh) okunmuştur. Bunlar, Du'f ve Da'f (zafiyet) gibi iki lehçedir. Üstünle okunuşun yara, ötreyle okunuşun ise yaranın acısı olduğu da söylenmiştir. {فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ} “o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu”; yani Uhud günü onlar size bir zarar verdilerse, Bedir günü siz de onlara bir zarar vermiştiniz. Sonra bu durum onların kalplerini zayıflatmadı ve onları alıkoymadı

عن معاودتكم إلى القتال فأنتم أولى أن لا تضعفوا {وَتِلْكَ} مبتدأ {الأيام} صفته والخبر {نُدَاوِلُهَا} نصرفها {بَيْنَ الناس} أي نصرف ما فيها من النعم والنقم نعطي لهؤلاء تارة وطوراً لهؤلاء كبيت الكتاب ... فيوماً علينا ويوماً لنا ... ويوماً نساء ويوماً نسر ...

sizinle yeniden savaşmaktan [alıkoymadı]. O halde gevşememek size daha çok yaraşır. {وَتِلْكَ} “İşte o”; mübtedadır (öznedir), {الْأَيَّامُ} “günleri”; onun sıfatıdır. Haberi (yüklemi) ise şudur: {نُدَاوِلُهَا} “döndürür dururuz”; evirip çeviririz, {بَيْنَ النَّاسِ} “insanlar arasında”; yani o günlerdeki nimetleri ve musibetleri evirip çeviririz; bir defasında bunlara, başka bir defa da şunlara veririz. Nitekim el-Kitâb'daki şu beyitte dendiği gibi: «... Bir gün aleyhimize, bir gün lehimizedir ... Bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz ...»

{وليعلم الله الذين آمنوا} أي نداولها لضروب من التدبير وليعلم الله المؤمنين مميزين بالصبر والإيمان من غيرهم كما علمهم قبل الوجود {وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاءَ} وليكرم ناسا منكم بالشهادة يريد للمستشهدين يوم أحد أو ليتخذ منكم من يصلح للشهادة على الأمم يوم القيامة من قوله لتكونوا شهداء على الناس {والله لاَ يُحِبُّ الظالمين} اعتراض بين بعض التعليل وبعض ومعناه والله لا يحب من لبس من هؤلاء الثابتين على الإيمان المجاهدين في سبيله وهم المنافقون والكافرون

{وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Bu da Allah'ın iman edenleri bilip [ortaya çıkarması ... içindir]”; yani çeşitli tedbirler hikmetiyle ve Allah'ın müminleri, var olmadan önce bildiği gibi, sabır ve imanlarıyla diğerlerinden ayırt edilmiş olarak bilmesi (ortaya çıkarması) için o günleri döndürüp dururuz. {وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ} “ve sizden şehitler edinmesi [içindir]”; sizden bazı insanları şehitlikle onurlandırması içindir; bununla Uhud günü şehit olanlar kastedilmektedir. Yahut kıyamet gününde ümmetlere şahitlik yapmaya elverişli kimseler edinmesi içindir ki bu da «İnsanlara şahitler olasınız diye» ayetinden mülhemdir. {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ} “Allah zâlimleri sevmez”; gerekçelerin arasına girmiş bir itiraz (ara cümle)dir. Anlamı şudur: Allah, iman üzere sebat eden ve O'nun yolunda cihad eden bu kimselerden olmayanları sevmez; bunlar da münafıklar ve kâfirlerdir.

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ (١٤١)

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “Bir de bu, Allah'ın iman edenleri arındırması ve kâfirleri mahvetmesi içindir.” (141)

{وليمحص الله الذين آمنوا} التمحيص التطهير والتصفية {وَيَمْحَقَ الكافرين} ويهلكهم يعني إن كانت الدولة على المؤمنين للتمييز والاستشهاد والتمحيض وإن كانت على الكافرين فلمحقهم ومحو آثارهم

{وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Bir de bu, Allah'ın iman edenleri arındırması ... içindir”; temhîs (تمحيص), tertemiz kılmak ve arındırmaktır. {وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirleri mahvetmesi [içindir]”; onları helak etmesi içindir. Yani gâlibiyet müminlerin aleyhine olursa bu [müminleri münafıklardan] ayırt etmek, şehitlik bahşetmek ve arındırmak içindir; kâfirlerin aleyhine olursa onları mahvetmek ve izlerini silmek içindir.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢)

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip belirlemeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” (142)

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الجنة} أم منقطعة ومعنى الهمزة فيها الإنكار أي لا تحسبوا {وَلَمَّا يَعْلَمِ الله الذين جاهدوا مِنكُمْ} أي ولما تجاهدوا لأن العلم متعلق بالمعلوم فنزل نفي العلم منزلة نفي متعلقة لأنه منتف بانتفائه تقول ما علم الله في فلان خيراً أي ما فيه خير حتى بعلمه ولما بمعنى لم إلا أن فيه ضرباً من التوقع فدل على نفي الجهاد فيما مضى وعلى توقعه فيما يستقبل {وَيَعْلَمَ الصابرين} نصب باضماران والواو بمعنى الجمع نحو لا تأكل السمك وتشرب اللبن أو جزم للعطف على يعلم الله وإنما

{أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ} “Yoksa siz ... cennete gireceğinizi mi sandınız?”; buradaki «em», munkatıdır (kesintili edattır); içindeki hemzenin anlamı inkârdır, yani «sanmayın!» demektir. {وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ} “Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan”; yani henüz cihad etmemişken. Zira ilim, malûma (bilinen şeye) bağlıdır; dolayısıyla ilmin nefiy edilmesi (yok sayılması), malûmunun nefiy edilmesi yerine konmuştur; çünkü ilim onun yokluğuyla yok olur. Nitekim «Allah falancada bir hayır bilmedi» dersin, yani «onda bir hayır yok ki Allah da onu bilsin» demektir. «Lemmâ» (لَمَّا) ise «lem» (لَمْ) anlamındadır; ancak onda bir tür beklenti anlamı vardır; dolayısıyla geçmişte cihadın gerçekleşmediğine ve gelecekte gerçekleşmesinin beklendiğine delalet eder. {وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ} “ve sabredenleri bilip belirlemeden”; [buradaki fiil] gizli bir «en» ile mensubdur ve vâv, «Lâ te'kuli's-semeke ve teşrabe'l-lebene» (Hem balık yiyip hem süt içme) sözünde olduğu gibi cem (birliktelik) anlamındadır; yahut «ya'lemi'llâhu» fiiline atfedildiği için meczumdur. Ancak

حركت الميم لالتقاء الساكنين واختيرت الفتحة لفتحة ما قبلها

iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle mim harfi harekelenmiş ve kendisinden önceki harfin fethalı olması sebebiyle fetha tercih edilmiştir.

وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)

{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!” (143)

{وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الموت مِن قَبْلِ أَن تلقوه}

{وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ} “Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz.”

خوطب به الذين لم يشهدوا بدرا وكان يتمنون أن يحضروا مشهداً مع رسول الله ﷺ لينالوا كرامة الشهادة وهم الذين ألحو على رسول الله ﷺ في الخروج إلى المشركين وكان رأيه في الإقامة بالمدينة يعني وكنتم تمنون الموت قبل أن تشاهدوه وتعرفوا شدته {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنتُمْ تنظرون} أى رأيتموه معا بين مشاهدين له حين قتل إخوانكم بين أيديكم وشارفتم أن تقتلوا وهذا توبيخ لهم على تمنيهم الموت وعلى ما تسببوا له من خروج رسول الله ﷺ بإلحاحهم عليه ثم انهزامهم عنه وإنما تمنوا الشهادة لينالوا كرامة الشهداء من غير قصد إلى ما يتضمنه من علبة الكفار كمن شرب الدواء من طيبب نصراني فإن قصده حصول الشفاء ولا يخطر بباله أن فيه جر منفعة إلى عدو الله وتنفيقا لصناعته

Bununla, Bedir'de bulunmayıp şehitlik mertebesine erişmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşa katılmayı arzulayan kimselere hitap edilmiştir. Müşriklerin karşısına çıkmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar edenler de onlardı; oysa onun görüşü Medine'de kalmaktı. Yani siz, ölümü bizzat görmeden ve şiddetini bilmeden önce onu arzuluyordunuz. {فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ} “İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz!”; yani kardeşleriniz önünüzde öldürüldüğünde ve siz de neredeyse öldürülecek hale geldiğinizde onu bizzat müşahede ederek gördünüz. Bu, ölümü temenni etmelerinden, ısrarlarıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [Medine dışına] çıkmasına sebep olmalarından ve ardından da onun yanından kaçmalarından ötürü onlara yönelik bir azarlamadır. Onlar şehitliği, kâfirlerin üstün gelmesi gibi bir neticeyi kastetmeksizin yalnızca şehitlik ikramına kavuşmak için temenni etmişlerdi; bu durum, Hristiyan bir hekimden ilaç içen kimseye benzer; zira onun maksadı şifa bulmaktır, yoksa Allah'ın düşmanına menfaat sağlamak ve onun mesleğine rağbet kazandırmak aklından bile geçmez.

وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Muhammed, ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” (144)

لما رمى ابن قمئة رسول الله ﷺ بحجر فكسر رباعيته أقبل يريد قتله فذب عنه عنه مصعب بن عمير وهو صاحب الراية حتى قتله ابن قميئة وهو يرى أنه رسول الله ﷺ فقال قتلت محمدا وخرج صارخا قيل هو الشيطان ألا إن محمداً قد قتل ففشا في الناس خبر قتله فانكفئوا وجعل رسول الله ﷺ يدعوا إليّ عباد الله حتى انحازت إليه طائفة من أصحابه فلامهم على هربهم فقالوا يا رسول الله فديناك بآبائنا وأمهاتنا أتانا خبر قتلك فولينا مدبرين فنزل {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ} مضت {مِن قَبْلِهِ الرسل} سيخلوكما خلوا وكما أن أتباعهم بقوا متمسكنين بدينهم بعد خلوهم فعليكم أن تتمسكوا بدينهم بعد خلوه لأن المقصود من بعثة الرسل تبليغ الرسالة وإلزام الحجة لا وجوده بين أظهر قومه {أفإن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقلبتم على أعقابكم} الفاء معلقة للجملة الشرطية بالجملة التي قبلها على معنى

İbn Kamîe, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir taş atıp ön dişini kırınca, onu öldürmek kastıyla üzerine yürüdü. Sancaktar olan Mus'ab b. Umeyr onu savundu; nihayet İbn Kamîe, onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zannederek öldürdü ve: «Muhammed'i öldürdüm!» dedi. Biri bağırarak ortaya çıktı -ki onun şeytan olduğu söylenir-: «Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!» Böylece insanlar arasında onun öldürüldüğü haberi yayıldı ve geri çekildiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «Bana gelin ey Allah'ın kulları!» diye seslenmeye başladı; nihayet ashabından bir grup onun yanına sığındı. Kaçtıkları için onları kınayınca: «Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun! Bize senin öldürüldüğün haberi geldi, biz de arkamızı dönüp kaçtık» dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ} “Muhammed, ancak bir peygamberdir. [Ondan önce de ...] gelip geçmiştir”; yani geride kalmıştır, {مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} “peygamberler”; onlar gibi o da gelip geçecektir. Onların tâbileri, peygamberleri gelip geçtikten sonra dinlerine sımsıkı bağlı kaldıkları gibi, sizin de o gelip geçtikten sonra onun dinine sımsıkı sarılmanız gerekir. Çünkü peygamberlerin gönderilmesindeki maksat risaleti tebliğ etmek ve delili ortaya koymaktır; kavminin arasında bizzat bulunması değildir. {أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?”; buradaki «fâ», şart cümlesini sebep bildirme anlamıyla kendinden önceki cümleye bağlar.

التسبيب والهمزة لأنكار أن يجعلوا خلو الرسل قبله سبباً لانقلابهم على أعقابهم بعد هلاكه بموت أو قتل مع علمهم أن خلو الرسل قبله وبقاء دينهم متمسكاً به يجب أن يجعل سبباً للتمسك بدين محمد ﵇ لا للانقلاب عنه والانقلاب على العقبين مجاز على الارتداد أو عن الانهزام {وَمَن يَنقَلِبْ على عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ الله شَيْئاً} وإنما ضر نفسه {وَسَيَجْزِى الله الشاكرين} الذين لم ينقلبوا وسماهم شاكرين لأنهم شكروا نعمة الإسلام فيما فعلوا

Hemze ise, kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçmiş olmasını ve onların dinlerine bağlı kalınmış olmasını bilmelerine rağmen, onun ölüm veya öldürülmeyle vefatının ardından gerisin geriye dönmelerine peygamberlerin gelip geçmesini sebep kılmalarını inkâr (kınama) içindir. Zira bu durum, Muhammed aleyhisselâm'ın dininden dönmeye değil, onun dinine sarılmaya sebep kılınmalıdır. İki ökçesi üzerinde geri dönmek (inkılâb), dinden dönmekten (irtidad) yahut hezimetten mecazdır. {وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا} “Kim iki ökçesi üzerinde geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir zarar veremez”; o ancak kendine zarar vermiş olur. {وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ} “Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır”; yani [dinlerinden] geri dönmeyenleri. Yaptıkları işte İslâm nimetine şükrettikleri için onları «şükredenler» olarak adlandırmıştır.

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan, belirlenmiş bir vakte bağlanmış bir yazı olmaksızın ölemez. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız.” (145)

{وَمَا كَانَ} وما جاز {لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ الله} أي بعلمه أو بأن بأذن ملك الموت في قبض روحه والمعنى أن موت الأنفس محال أن يكون إلا بمشيئة الله وفيه تحريض على الجهاد وتشجيع على لقاء العدو وإعلام بأن الحذر لا ينفع وأن أحداً لا يموت قبل بلوغ أجله وإن خاض المهالك واقتحم المعارك {كتابا} مصدر مؤكد لأن المعنى

{وَمَا كَانَ} “olamaz”; caiz/mümkün değildir, {لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ... ölemez”; yani O'nun ilmiyle veya ölüm meleğine onun ruhunu kabzetmesi için izin vermesiyle olur. Anlamı şudur: Canların ölümü ancak Allah'ın dilemesiyle mümkündür. Bunda cihada teşvik, düşmanla karşılaşmaya cesaretlendirme, sakınmanın fayda vermeyeceğini ve tehlikelere atılsa, savaşlara dalsa bile eceli gelmeden önce hiç kimsenin ölmeyeceğini bildirme vardır. {كِتَابًا} “bir yazı olmaksızın / yazılmış olarak”; tekit edici bir masdardır; çünkü anlamı şudur:

آل عمران (١٤٦ _ ١٤٩)

Âl-i İmrân (146 - 149)

كتب الموت كتاباً {مُّؤَجَّلاً} مؤقتاً له أجل معلوم لا يتقدم ولا يتأخر {وَمَن يُرِدْ} بقتاله {ثَوَابَ الدنيا} أي الغنيمة وهو تعريض بالذين شغلتهم الغنائم يوم أحد {نُؤْتِهِ مِنْهَا} من ثوابها {وَمَن يُرِدْ ثَوَابَ الآخرة} أي إعلاء كلمة الله والدرحة فى الآخرة {نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِى الشاكرين} وسنجزي الجزاء المبهم الذين شكروا نعمة الله فلم يشغلهم شيء عن الجهاد

Ölümü kesin bir yazıyla yazmıştır. {مُؤَجَّلًا} “belirlenmiş bir vakte bağlanmış olarak”; vakti tayin edilmiş olup onun öne alınamaz ve ertelenemez muayyen bir eceli vardır. {وَمَنْ يُرِدْ} “Kim ... isterse”; savaşıyla, {ثَوَابَ الدُّنْيَا} “dünya mükâfatını”; yani ganimeti [isterse]; bu, Uhud günü ganimetlerle meşgul olan kimselere bir ta'rizdir (üstü kapalı sitemdir). {نُؤْتِهِ مِنْهَا} “ona ondan veririz”; dünya mükâfatından veririz. {وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ} “kim de ahiret mükâfatını isterse”; yani Allah'ın kelimesini yüceltmeyi ve ahiretteki dereceyi isterse, {نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ} “ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız”; Allah'ın nimetine şükredip hiçbir şey kendilerini cihattan alıkoymayan kimseleri o [büyüklüğü] açıklanmamış mükâfatla mükâfatlandıracağız.

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦)

{وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ} “Nice peygamberler vardı ki beraberinde birçok rabbânî (kendini Allah'a adamış kimse) savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.” (146)

{وَكَأَيّن} أصله أي دخل عليه كاف التشبيه وصار فى معنى كم التى للتكثير وكائن يوزن كاع حيث كان مكي {مِّن نَّبِىٍّ قَاتَلَ} قتل مكي وبصري ونافع {مَعَهُ} حال من الضمير في قتل أي قتل كائناً معه {ربيون كثير} والربيون والربانيون وعن الحسن بضم الراء وعن البعض بفتحها فالفتح على القياس لأنه منسوب إلى الرب والضم والكسر من تغييرات النسب {فَمَا وَهَنُواْ} فما فتروا عند قتل نبيهم {لِمَا أَصَابَهُمْ فِى سَبِيلِ الله وَمَا ضَعُفُواْ} عن الجهاد بعده {وَمَا استكانوا} وما خضعوا لعدوهم وهذا تعريض بما أصابهم من الوهن عند الإرجاف بقتل رسول الله ﵇ واستكانتهم لهم حيث أرادوا أن يعتضدوا بابن أبي في طلب الأمان من أبي سفيان {والله يُحِبُّ الصابرين} على جهاد الكافرين

{وَكَأَيّن} “Nice...” Aslı (أَيْ) olup başına teşbih kâfı girmiş ve çokluk bildiren (كَمْ) anlamını kazanmıştır. [Kur'an'ın] neresinde olursa olsun [İbn Kesîr el-]Mekkî kıraatinde (كائن) kelimesi (كَاعٍ) veznindedir. {مِّن نَّبِىٍّ قَاتَلَ} “peygamber [vardır ki] savaştı”. [İbn Kesîr el-]Mekkî, [Ebû Amr el-]Basrî ve Nâfi‘ [kıraatinde] (قُتِلَ) [şeklindedir]. {مَعَهُ} “beraberinde” [ifadesi], (قُتِلَ) fiilindeki zamirden hâldir; yani beraberinde iken öldürüldü. {رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ} “pek çok rabbânî / cemaatler”. Rıbbiyyûn (رِبِّيُّونَ) ile rabbâniyyûn (ربانيون) [aynı köktendir]. Hasan[-ı Basrî]'den râ harfinin zammesiyle (rùbbiyyûn), bazılarından ise fethasıyla (rabbiyyûn) rivayet edilmiştir. Fetha kurala uygundur; zira er-Rabb'e nisbet edilmiştir. Damme ve kesre ise nisbet değişimlerindendir. {فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِى سَبِيلِ الله وَمَا ضَعُفُواْ} “Allah yolunda başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler ve zaaf göstermediler”; peygamberleri öldürüldüğünde gevşemediler ve ondan sonra cihaddan zaafa düşmediler. {وَمَا اسْتَكَانُوا} “ve boyun eğmediler”; düşmanlarına boyun eğmediler. Bu [ifade], Resûlullah aleyhisselâm'ın öldürüldüğüne dair asılsız haber yayıldığında onların içine düştükleri gevşekliğe ve Ebû Süfyân'dan eman isteme hususunda İbn Übeyy'e dayanmak istedikleri zamanki boyun eğişlerine üstü kapalı bir sitemdir (ta'rizdir). {وَاللهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ} “Allah sabredenleri sever”; kâfirlerle cihada karşı sabredenleri [sever].

وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (١٤٧)

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti: «Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!»” (147)

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ ربَّنَا اغفر لَنَا ذُنُوبَنَا} أي وما كان قولهم إلا هذا القول وهو إضافة الذنوب إلى أنفسهم مع كونهم ربانيين هضمالها {وَإِسْرَافَنَا فِى أَمْرِنَا} تجاوزنا حد العبودية {وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} في القتال {وانصرنا عَلَى القوم الكافرين} بالغلبة وقدم الدعاء الاستغفار من الذنوب على طلب تثبيت الأقدام في مواطن الحرب والنصرة على الأعداء لأنه أقرب إلى الإجابة لما فيه من الخضوع والاستكانة

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا} “Onların sözleri ancak şöyle demekten ibaretti: «Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ... bağışla»”; yani onların sözü yalnızca bu sözden ibaretti. Rabbânî kimseler olmalarına rağmen nefislerini tezellül ettirip alçaltarak günahı kendilerine nisbet etmişlerdir. {وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا} “ve işimizdeki taşkınlıklarımızı”; kulluk sınırını aşmamızı [bağışla], {وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} “ayaklarımızı sabit kıl”; savaşta [ayaklarımızı sabit kıl], {وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”; gâlibiyetle [yardım et]. Duada günahlardan istiğfar etmeyi, savaş meydanlarında ayakların sabit kılınmasını ve düşmanlara karşı zafer istemeyi öne almıştır; çünkü bu, içerdiği tezellül ve boyun eğiş sebebiyle duaların kabulüne daha yakındır.

فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)

{فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Bunun üzerine Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah güzel davrananları sever.” (148)

{فآتاهم الله ثَوَابَ الدنيا} أي النصرة والظفر والغنيمة {وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخرة} المغفرة والجنة وخص بالحسن دلالة على فضله وتقدمه وأنه هو المعتد به عنده {والله يُحِبُّ المحسنين} أي هم محسنون والله يحبهم

{فَآتَاهُمُ اللَّهُ ثَوَابَ الدُّنْيَا} “Bunun üzerine Allah onlara ... dünya mükâfatını ... verdi”; yani yardım, zafer ve ganimeti [verdi]. {وَحُسْنَ ثَوَابِ الْآخِرَةِ} “hem de ahiret mükâfatının en güzelini”; mağfireti ve cenneti [verdi]. Üstünlüğüne, önceliğine ve katında asıl muteber olanın o olduğuna delalet etmesi için onu «hüsn» (güzellik) vasfıyla nitelemiştir. {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ} “Allah güzel davrananları sever”; yani onlar ihsan sahipleridir, Allah da onları sever.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ (١٤٩)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar durumuna düşersiniz.” (149)

{يا أيها الذين آمنوا إِن تُطِيعُواْ الذين كَفَرُواْ يَرُدُّوكُمْ على أعقابكم} يرجعوكم إلى الشر {فَتَنقَلِبُواْ خاسرين} قيل هو عام في جميع الكفار وعلى المؤمنين أن يجانبوهم ولا يطيعوهم فى شيء حتى لا يستجروهم إن موافقتهم وعن السدي إن تستكينوا لأبي سفيان وأصحابه وتستأمنوهم يردوكم إلى دينهم وقال علي رضى الله عنه نزلت فى قول المنافقين

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ} “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere uyarsanız, sizi gerisin geriye döndürürler”; sizi şerre geri çevirirler, {فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ} “de hüsrana uğrayanlar durumuna düşersiniz”. Bunun bütün kâfirler hakkında genel olduğu söylenmiştir; müminlerin onlardan uzak durması ve kendilerini onların uygun gördüğü şeye çekmemeleri için hiçbir hususta onlara itaat etmemeleri gerekir. Süddî'den şöyle rivayet edilmiştir: «Eğer Ebû Süfyân ve adamlarına boyun eğip onlardan eman dilerseniz, sizi kendi dinlerine döndürürler.» Hz. Ali radıyallâhu anh ise bu ayetin, münafıkların şu sözü hakkında indiğini söylemiştir:

آل عمران (١٥٠ _ ١٥٢)

Âl-i İmrân (150 - 152)

للمؤمنين عند الهزيمة ارجعوا إلى إخوانكم وادخلوا فى دينهم

Yenilgi esnasında müminlere: «Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin!» demeleri hakkında [inmiştir].

بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠)

{بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ} “Hayır, sizin mevlanız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.” (150)

{بَلِ الله مولاكم} ناصركم فاستغنوا عن نصرة غيره {وَهُوَ خَيْرُ الناصرين}

{بَلِ اللَّهُ مَوْلَاكُمْ} “Hayır, sizin mevlanız Allah'tır”; yardımcınızdır, dolayısıyla başkasının yardımına ihtiyaç duymayın. {وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ} “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.”

سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)

{سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zâlimlerin durağı ne kötüdür!” (151)

{سَنُلْقِى فِى قُلُوبِ الذين كَفَرُواْ الرعب} الرعب شامي وعلي وهما لغتان قيل قذف الله في قلوب المشركين الخوف يوم أحد فانهزموا إلى مكة من غير سبب ولهم القوة والغلبة {بِمَا أَشْرَكُواْ بالله} بسبب إشراكهم أي كان السبب في إلقاء الله الرعب في قلوبهم إشراكهم به {مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ سلطانا} آلهة لم ينزل الله بإشراكها حجة ولم يرد أن هناك حجة إلا أنها تنزل عليهم لأن الشرك لا يستقيم أن تقوم عليه حجة وإنما المراد نفي الحجة ونزولها جميعاً كقوله ... ولا ترى الضب بها ينجحر ...

{سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ} “inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız”; «er-ru'b» kelimesi Şâmî [İbn Âmir] ve Ali [el-Kisâî] tarafından [aynın sükûnuyla: er-ru'b] okunmuştur; ikisi iki ayrı lehçedir. Uhud günü Allah'ın müşriklerin kalplerine korku attığı, güç ve üstünlük kendilerinde olduğu halde sebepsiz yere Mekke'ye doğru kaçtıkları söylenmiştir. {بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ} “Allah'a ortak koştuklarından ötürü”; şirk koşmaları sebebiyle; yani Allah'ın onların kalplerine korku salmasının sebebi O'na ortak koşmalarıydı. {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا} “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri”; şirk koşulmaları hususunda Allah'ın hiçbir delil indirmediği ilahları [ortak koştuklarından ötürü]. Burada bir delilin var olup da onlara indirilmediği kastedilmemiştir; zira şirke delil bulunması mümkün değildir. Kastedilen, hem delilin hem de onun indirilmesinin toptan nefyedilmesidir; nitekim: «... Orada ne bir keler görürsün ne de deliğine girdiğini ...» sözünde olduğu gibi.

أي ليس بها ضب فينجحر ولم يعن أن بها ضباً ولا ينجحر {وَمَأْوَاهُمُ} مرجعهم {النار وَبِئْسَ مثوى الظالمين} النار فالمخصوص بالذم محذوف

Yani «orada keler yoktur ki deliğine girsin» anlamındadır; yoksa «orada keler var ama deliğine girmiyor» demek istememiştir. {وَمَأْوَاهُمُ} “Onların varacağı yer”; dönüş yerleri, {النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ} “ateştir. Zâlimlerin durağı ne kötüdür!”; ateştir; burada mahsus bi'z-zem (yerilmeye konu olan öge) hazfedilmiştir.

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)

{وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet Allah size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra gevşediniz, [verilen] emir konusunda çekişip ayrılığa düştünüz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi (onları size üstün kıldı). Yine de sizi affetti. Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir.” (152)

ولما رجع رسول الله ﷺ مع أصحابه إلى المدينة فالناس من أصحابه من أين أصابنا هذا وقد وعدنا الله النصر فنزل {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} أي حقق {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ} تقتلونهم قتلاً ذريعاً وعن ابن عيسى حسه أبطل حسه بالقتل {بِإِذْنِهِ} بأمره وعلمه {حتى إِذَا فَشِلْتُمْ} جبنتم {وتنازعتم فِى الأمر} أي اختلفتم {وَعَصَيْتُمْ} أمر نبيكم بترككم المركز واشتغالكم بالغنيمة {مِن بَعْدِ مَآ أَرَاكُمْ مَّا تُحِبُّونَ} من الظفر وقهر الكفار ومتعلق إذا محذوف تقديره حتى إذا فشلتم منعكم نصره وجاز أن يكون المعنى صدقكم الله وعده إلى وقت فشلكم

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla Medine'ye döndüğünde, ashabından bazı kimseler: «Allah bize zafer vaat etmişken bu başımıza nereden geldi?» deyince şu ayet indi: {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} “Andolsun ki ... Allah size olan vaadini yerine getirmişti”; yani gerçekleştirmişti. {إِذْ تَحُسُّونَهُمْ} “onları kırıp geçirdiğiniz sırada”; onları şiddetli bir şekilde öldürüyordunuz. İbn Îsâ'dan: «Hassehû» (حسّه), öldürmek suretiyle onun hissini/duyusunu yok etti demektir. {بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle”; O'nun emri ve ilmiyle. {حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ} “Nihayet ... gevşediniz”; korkaklık gösterdiniz, {وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ} “[verilen] emir konusunda çekişip ayrılığa düştünüz”; yani ihtilaf ettiniz, {وَعَصَيْتُمْ} “ve isyan ettiniz”; mevzii terk edip ganimetle meşgul olarak Peygamberinizin emrine karşı geldiniz, {مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ} “size sevdiğiniz şeyi ... gösterdikten sonra”; zafer ve kâfirleri hezimete uğratma [sevincini gösterdikten sonra]. «İzâ» (إِذَا) edatının müteallakı (cevap cümlesi) mahzuftur; takdiri: «Hattâ izâ feşiltüm mene'aküm nasrahû» (Nihayet gevşediğinizde yardımını sizden kesti) şeklindedir. Anlamın şöyle olması da caizdir: Allah, gevşediğiniz vakte kadar size olan vaadini yerine getirdi.

{مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا} أي الغنيمة وهم الذين تركوا المركز لطلب الغنيمة وروى أن رسول الله ﷺ جعل أحداً خلف ظهره واستقبل المدينة وأقام الرماة عند الجبل وأمرهم أن يثبتوا في مكانهم ولا يبرحوا كانت الدولة للمسلمين أو عليهم فلما أقبل المشركون جعل الرماة يرشقون خيلهم والباقون يضربونهم بالسيوف حتى انهزموا والمسلمون على آثارهم يقتلونهم حتى إذا فشلوا وتنازعوا فقال بعضهم قد انهزم المشركون فما موقفنا ههنا فادخلوا عسكر المسلمين وخذوا الغنيمة مع إخوانكم وقال بعضهم لا تخالفوا أمر رسول الله ﷺ فممن ثبت مكانه عبد الله بن جبير أمير الرماة في نفر دون العشرة وهم المعنيون بقوله {وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الأخرة} فكر المشركون على الرماة وقتلوا عبد الله بن

{مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu”; yani ganimeti; bunlar ganimet toplamak için mevzilerini terk edenlerdir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud dağını arkasına aldı, yüzünü Medine'ye döndü, okçuları dağın yanında konuşlandırdı ve üstünlük ister Müslümanların ister aleyhlerinin olsun, yerlerinde sebat edip asla ayrılmamalarını emretti. Müşrikler hücum edince okçular onların atlarını ok yağmuruna tuttu, diğerleri de onları kılıçtan geçirdi; nihayet müşrikler hezimete uğradı, Müslümanlar da peşlerine düşüp onları öldürmeye başladılar. Nihayet gevşeyip çekişmeye başladıklarında bazısı: «Müşrikler hezimete uğradı, burada durmamızın ne anlamı var? Müslümanların ordugâhına girin ve kardeşlerinizle birlikte ganimeti alın!» dedi. Bazıları ise: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine karşı gelmeyin!» dedi. Yerinde sebat edenlerden biri okçuların komutanı Abdullah b. Cübeyr ve on kişiden az bir grup idi. {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} “kimi de ahireti istiyordu” ayetiyle kastedilenler onlardır. Bunun üzerine müşrikler okçuların üzerine hücum edip Abdullah b.

آل عمران (١٥٢ _ ١٥٤)

Âl-i İmrân (152 - 154)

جبير وأقبلوا على المسلمين حتى هزموهم وقتلوا من قتلوا وهو قوله {ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} أى كفك معونته عنكم فغلبوكم {لِيَبْتَلِيَكُمْ} ليمتحن صبركم على المصائب وثباتكم عندها وحقيقته ليعاملكم معاملة المختبر لأنه يجازي على ما يعمله العبد لا على ما يعلمه منه {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} حيث ندمتم على ما فرط منكم من عصيان رسول الله ﷺ {والله ذُو فَضْلٍ عَلَى المؤمنين} بالعفو عنهم وقبول توبتهم أو هو متفضل عليهم في جميع الأحوال سواء أديل لهم أو أديل عليهم لأن الابتلاء رحمة كما أن النصرة رحمة

Cübeyr'i şehit ettiler; ardından Müslümanların üzerine çullanıp onları hezimete uğrattılar ve öldürdüklerini öldürdüler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} “Sonra ... onlardan yüzünüzü çevirdi”; yani yardımını sizden kesti de onlar size üstün geldiler, {لِيَبْتَلِيَكُمْ} “sizi denemek için”; musibetlere karşı sabrınızı ve musibet anındaki sebatınızı sınamak için. Bunun hakikati, sizi sınayan bir kimsenin muamelesiyle muamele etmesidir; zira O, kul hakkında bildiğine göre değil, kulun yaptığı amele göre karşılık verir. {وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} “Yine de sizi affetti”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatsizlik hususunda sizden sâdır olan kusura pişmanlık duyduğunuz için [sizi affetti]. {وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ} “Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir”; onları affederek ve tövbelerini kabul ederek [lütuf sahibidir]; yahut lehlerine veya aleyhlerine zafer dönsün her halükârda onlara lütufta bulunandır; çünkü yardım bir rahmet olduğu gibi imtihan da bir rahmettir.

إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٥٣)

{إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “O zaman siz, hiç kimseye dönüp bakmadan [dağa doğru] kaçıp uzaklaşıyordunuz. Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine Allah, elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (153)

وانتصب {إِذْ تُصْعِدُونَ} تبالغون في الذهاب في صعيد الأرض والإصعاد الذهاب في صعيد الأرض أو الابعاد فيه وانتصب بصرفكم أو بقوله ليبتليكم أو بإضمار اذكروا {ولا تلوون على أحد} ولا تلتفتون وهو عبارة عن غاية انهزامهم وخوف عدوهم {والرسول يَدْعُوكُمْ} يقول إليّ عباد الله أنا رسول الله من يكر فله الجنة

{إِذْ تُصْعِدُونَ} “O zaman siz ... kaçıp uzaklaşıyordunuz”; mansubdur; yani yeryüzünde süratle kaçıp uzaklaşıyordunuz. Is'âd (إصعاد), yeryüzünde uzaklaşıp gitmek yahut onda derine/uzağa kaçmaktır. «Sarafeküm» fiiliyle yahut «li-yebteliye-küm» kavliyle yahut takdirî bir «uzkurû» (hatırlayın) fiiliyle mensub kılınmıştır. {وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ} “hiç kimseye dönüp bakmadan”; dönüp bakmıyordunuz; bu, hezimetlerinin ve düşman korkusunun son noktasını ifade eden bir kinayedir. {وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ} “Peygamber ise ... sizi çağırıyordu”; «Bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlüyüm, kim geri dönerse ona cennet vardır!» diyordu.

والجملة في موضع الحال {فِى أُخْرَاكُمْ} في ساقتكم وجماعتكم الأخرى وهي المتأخرة يقال جئت في آخر الناس وأخراهم كما تقول في أولهم وأولاهم بتأويل مقدمتهم وجماعتهم الأولى {فأثابكم} عطف على صرفكم أي فجازاكم الله {غَمّاً} حين صرفكم عنهم وابتلاكم {بغم} بسبب غم اذقتموه رسول الله ﷺ بعصيانكم أمره أو غماً مضاعفاً غماً بعد غم وغماً متصلاً بغم من الاغتمام بما أرجف به من قتل رسول الله ﵇ والجرح والقتل وظفر المشركين وفوت الغنيمة والنصر {لّكَيْلاَ تَحْزَنُواْ على مَا فَاتَكُمْ} لتتمرنوا على تجرع الغموم فلا تحزنوا فيما بعد على فائت من المنافع {وَلاَ مَا أصابكم} ولا على مصيب من المضار {والله خَبِيرٌ بما تعملون} عالم بعلمكم لا يخفى عليه شيء من أعمالكم وهذا ترغيب في الطاعة وترهيب عن المعصية

Cümle hal konumundadır. {فِى أُخْرَاكُمْ} “arkanızdan”; artçılarınız ve en geride kalan diğer grubunuz içinden [çağırıyordu]. Nitekim insanların öncülerine ve ilk grubuna «fî evvelihim ve ûlâhum» denildiği gibi, en geridekileri kastedilerek «ci'tü fî âhiri'n-nâsi ve uhrâhum» (insanların en sonunda/gerisinde geldim) denir. {فَأَثَابَكُمْ} “Bunun üzerine size ... verdi”; «sarafeküm» fiili üzerine matuftur; yani Allah sizi onlardan yüz çevirtip imtihan ettiği zaman cezalandırdı; {غَمّاً} “keder”; {بِغَمٍّ} “keder üstüne”; emrine isyan etmeniz sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tattırdığınız keder yüzünden [size keder verdi]. Yahut keder üstüne keder, birbiri ardınca gelen katmerli bir keder verdi; Resûlullah aleyhisselâm'ın öldürüldüğüne dair yayılan asılsız haber, yaralanma, ölüm, müşriklerin zafer kazanması, ganimet ve zaferin kaçırılması sebebiyle duyulan kederden dolayı [bunu verdi]. {لّكَيْلاَ تَحْزَنُواْ على مَا فَاتَكُمْ} “elinizden çıkana ... üzülmeyesiniz diye”; kederleri yudumlamaya alışasınız da bundan sonra elden kaçan menfaatlere üzülmeyesiniz diye; {وَلاَ مَا أصابكم} “ve başınıza gelene [üzülmeyesiniz diye]”; başa gelen zararlara da [üzülmeyesiniz diye]. {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”; yaptıklarınızı hakkıyla bilendir, amellerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Bu, itaate teşvik ve isyandan sakındırmadır.

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)

{ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّtهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, sizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyor ve: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Bütün iş Allah’ındır.» Onlar, sana açıklamadıklarını içlerinde gizliyorlar ve: «Bu işten bizim bir payımız olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar. De ki: «Evlerinizde de olsaydınız, öldürülmeleri yazılmış olanlar yine devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi.» Bu, Allah’ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (154)

{ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُمْ مّن بَعْدِ الغم أَمَنَةً نُّعَاساً} ثم أنزل الله الأمن على المؤمنين وأزال عنهم الخوف الذي كان بهم حتى نعسوا وغلبهم النوم عن أبي طلحة غشينا النعاس ونحن في مصافنا فكان السيف يسقط من يد أحدنا فيأخذه ثم يسقط فيأخذه والأمنة الأمن ونعاسا بدل من أمنة أو هو مفعول وأمنة حال منه مقدمة عليه نحو رأيت راكباً رجلاً والأصل أنزل عليكم نعاساً ذا أمنة إذ النعاس ليس هو الأمن ويجوز أن يكون أمنة مفعولاً له أو حالاً من المخاطبين بمعنى ذوي أمنة أو على أنه جمع آمن كبار وبررة {يغشى} يعني النعاس تغشى بالتاء والإمالة حمزة وعلي أي الأمنة {طَائِفَةٌ مّنكُمْ} هم أهل الصدق واليقين {وَطَائِفَةٌ} هم المنافقون {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} ما يهمهم إلا هم انفسهم

{ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُمْ مّن بَعْدِ الغم أَمَنَةً نُّعَاساً} “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, ... bir uyuklama indirdi”; sonra Allah, müminlerin üzerine güven indirdi ve üzerlerindeki korkuyu giderdi; öyle ki uyukladılar ve onlara uyku bastırdı. Ebû Talha'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: «Saflarımızdayken bizi uyuklama bürüdü; öyle ki kılıç birimizin elinden düşüyor, o da onu alıyordu; sonra tekrar düşüyor, yine alıyordu.» Emenet (أَمَنَةً), güven (emniyet) demektir. «Nuâsen» kelimesi «emeneten» kelimesinden bedeldir veya mefuldür; «emeneten» ise «raeytü râkiben racülen» (bir adamı binitli gördüm) misalinde olduğu gibi öne geçmiş bir haldir. Aslı «enzile aleyküm nuâsen zâ emenetin» (üzerinize güven verici bir uyuklama indirdi) şeklindedir; zira uyuklamanın kendisi bizzat güven değildir. «Emeneten» kelimesinin mefulün leh olması yahut muhataplardan «güven sahipleri» anlamında veya «âmin» kelimesinin «bâr» ve «berara» gibi çoğulu olarak hal olması da caizdir. {يَغْشَى} “bürüyen”; yani uyuklama bürüyordu. Hamza ve Ali (el-Kisâî) ta harfiyle ve imâle ile «tağşâ» (تَغْشَى) şeklinde okumuşlardır; yani güven bürüyordu. {طَائِفَةٌ مّنكُمْ} “sizden bir grubu”; onlar sadakat ve yakin ehlidir. {وَطَائِفَةٌ} “Bir grup da”; onlar da münafıklardır. {قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “kendi canlarının kaygısına düşmüştü”; onları kendi canlarının kaygısından

آل عمران (١٥٤ _ ١٥٥)

Âl-i İmrân (154 - 155)

وخلاصها لاهم

ve kurtuluşundan başka hiçbir şey ilgilendirmiyordu; ne

الدين ولاهم رسول ﷺ والمسلمين رضوان الله عليهم {يَظُنُّونَ بالله غَيْرَ الحق} في حكم المصدر أي يظنون بالله غير الظن الحق الذى يحب أن يظن به وهو أن لا ينصر محمدا ﷺ {ظَنَّ الجاهلية} بدل منه والمراد الظن المختص بالمللة الجاهلية أو ظن أهل الجاهلية أي لا يظن مثل ذلك الظن إلا أهل الشرك الجاهلون بالله {يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَىْء} هل لنا معاشر المسلمين من أمر الله نصيب قط يعنون النصر والغلبة على العدو {قُلْ إِنَّ الأمر} أي النصر والغلبة {كُلُّهُ لِلهِ} ولأوليائه المؤمنين وَإِنَّ جُندَنَا لهم الغالبون كله تأكيد للأمر ولله خبران كله بصرى وهو مبتدأ ولله خبره والجملة خبران {يُخْفُونَ فِى أَنْفُسِهِم مَّا لاَ يُبْدُونَ لَكَ} خوفاً من السيف {يَقُولُونَ} في أنفسهم أو بعضهم لبعض منكرين لقولك لهم إن الأمر كله لله {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمر شيء ما قتلنا ها هنا} أي لو كان الأمر كما قال محمد إن الأمر كله لله ولأوليائه وأنهم الغالبون لما غلبنا قط ولما قتل من المسلمين من قتل في هذه المعركة قد أهمتهم صفة لطائفة ويظنون خبر لطائفة أو صفة أخرى أو حال أي قد اهمتهم أنفسهم ظانين ويقولون بدل من يظنون ويخفون حال من يقولون وقل إن الأمر كله لله اعتراض بين الحال وذي الحال ويقولون بدل من يخفون أو استئناف {قُل لَّوْ كنتم في بيوتكم} أى ن علم الله منه أنه يقتل في هذه المعركة وكتب ذلك في اللوح لم يكن بد من وجوده فلو قعدتم في بيوتكم {لَبَرَزَ} من بينكم {الذين كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتل إلى مَضَاجِعِهِمْ} مصارعهم بأحد ليكون ما علم الله أنه يكون والمعنى أن الله كتب في اللوح قتل من يقتل من المؤمنين وكتب مع ذلك أنهم الغالبون لعلمه أن العاقبة في الغلبة لهم وأن دين الإسلام يظهر على الدين كله وأن

din ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar -Allah onlardan razı olsun- onların umurundaydı. {يَظُنُّونَ بالله غَيْرَ الحق} “Allah hakkında ... haksız bir zanda bulunuyor[lardı]”; masdar hükmündedir; yani Allah hakkında, O'na beslenmesi gereken hak zannın dışında bir zanda bulunuyorlardı ki bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmeyeceği zannıdır. {ظَنَّ الجاهلية} “cahiliye zannı gibi”; ondan bedeldir. Bununla cahiliye dinine has olan zan yahut cahiliye ehlinin zannı kastedilmiştir; yani böyle bir zanda ancak Allah'ı tanımayan şirk ehli bulunur. {يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ الأمر مِن شَىْء} “«Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı”; «Biz Müslüman topluluğuna Allah'ın emrinden/işinden bir nasip var mı?» diyorlardı; bununla düşmana karşı zafer ve üstünlüğü kastediyorlardı. {قُلْ إِنَّ الأمر} “De ki: «Bütün iş”; yani zafer ve galibiyet, {كُلُّهُ لِلهِ} “Allah’ındır»”; ve O'nun mümin dostlarınındır; şüphesiz galip gelecek olanlar bizim ordumuzdur. «Küllehû», el-Emr kelimesinin tekitidir; «lillâh» ise «inne»nin haberidir. Basra kıraatine göre «küllühû» merfû olarak mübtedadır, «lillâh» onun haberidir ve bu isim cümlesi «inne»nin haberidir. {يُخْفُونَ فِى أَنْفُسِهِم مَّا لاَ يُبْدُونَ لَكَ} “Onlar, sana açıklamadıklarını içlerinde gizliyorlar”; kılıç korkusundan dolayı [gizliyorlar]. {يَقُولُونَ} “diyorlar”; içlerinden yahut senin onlara «Bütün iş Allah'ındır» deyişini inkâr ederek birbirlerine şöyle diyorlar: {لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الأمر شَىْء مَّا قُتِلْنَا هاهنا} “«Bu işten bizim bir payımız olsaydı, burada öldürülmezdik»”; yani iş Muhammed'in dediği gibi bütün iş Allah'ın ve O'nun dostlarının olup da galip gelecek olanlar onlar olsaydı, asla yenilmezdik ve bu savaşta Müslümanlardan öldürülenler öldürülmezdi. «Kad ehemmethüm» cümlesi «tâifetün» kelimesinin sıfatıdır; «yezzunnûne» ise «tâifetün» kelimesinin haberi veya ikinci bir sıfatı yahut «zannederek kendi canlarının kaygısına düşmüşlerdi» anlamında haldir. «Yekûlûne», «yezzunnûne» fiilinden bedeldir; «yuhfûne» ise «yekûlûne» fiilinden haldir. «Kul inne'l-emre küllehû lillâh» cümlesi hal ile zü'l-hal arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). «Yekûlûne» cümlesi «yuhfûne» fiilinden bedeldir veya müstâkildir. {قُل لَّوْ كُنتُمْ فِى بُيُوتِكُمْ} “De ki: «Evlerinizde de olsaydınız”; yani Allah'ın bu savaşta öldürüleceğini bildiği ve bunu Levh-i Mahfûz'da yazdığı kimsenin ölmesi kaçınılmazdı; evlerinizde otursaydınız bile, {لَبَرَزَ} “yine ... çıkıp gideceklerdi”; aranızdan çıkıp gidecekti, {الذين كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتل إلى مَضَاجِعِهِمْ} “öldürülmeleri yazılmış olanlar yine devrilecekleri yerlere”; Allah'ın olacağını bildiği şeyin gerçekleşmesi için Uhud'daki ölüm yerlerine [çıkıp gideceklerdi]. Bunun anlamı şudur: Allah, müminlerden öldürülecek olanların öldürülmesini Levh-i Mahfûz'da yazmış; bununla birlikte akıbette galibiyetin onlara ait olacağını, İslâm dininin bütün dinlere üstün geleceğini ve

ما ينكبون به في بعض الأوقات تمحيص لهم {وَلِيَبْتَلِىَ الله مَا فِى صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحّصَ مَا فِى قُلُوبِكُمْ} وليمتحن ما في صدور المؤمنين من الإخلاص ويمحص ما في قلوبهم من وساوس الشيطان فعل ذلك أو فعل ذلك لمصالح جمة وللاتبلاء والتمحيص {والله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} بخفياتها

bazen başlarına gelen musibetlerin kendileri için bir arınma olduğunu bildiği için onların galip geleceklerini de yazmıştır. {وَلِيَبْتَلِىَ الله مَا فِى صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحّصَ مَا فِى قُلُوبِكُمْ} “Bu, Allah’ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir”; Allah, müminlerin göğüslerindeki ihlası sınamak ve kalplerindeki şeytan vesveselerini temizlemek için bunu yaptı; yahut pek çok maslahat için, denemek ve arındırmak için bunu yaptı. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} “Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; onların gizliliklerini hakkıyla bilendir.

إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)

{إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı günahlar yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Yine de Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, cezalandırmada acele etmeyendir.” (155)

{إِنَّ الذين تَوَلَّوْاْ مِنكُمْ} انهزموا {يَوْمَ التقى الجمعان} جمع محمد ﵇

{إِنَّ الذين تَوَلَّوْاْ مِنكُمْ} “sizden geri dönüp kaçanlar”; hezimete uğrayanlar; {يَوْمَ التقى الجمعان} “İki topluluğun karşılaştığı gün”; Muhammed aleyhisselâm'ın topluluğu

آل عمران (١٥٥ _ ١٥٨)

Âl-i İmrân (155 - 158)

وجمع أبي سفيان للقتال بأحد {إِنَّمَا استزلهم الشيطان} دعاهم إلى الزلة وحمهلم عليها {بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ} بتركهم المركز الذي امرهم رسول الله ﷺ بالثبات فيه فالإضافة إلى الشيطان لطف وتقريب والتعليل بكسبهم وعظ وتأديب وكان أصحاب محمد ﵇ تولوا عنه يوم أحد إلا ثلاثة عشر رجلاً منهم أبو بكر وعلي وطلحة وابن عوف وسعد بن أبي وقاص والباقون من الأنصار {وَلَقَدْ عَفَا الله عَنْهُمْ} تجاوز عنهم {إن الله غفور رحيم} للذنوب {حليم} لا يعاجل بالعقوبة

ile Uhud'da savaşmak üzere toplanan Ebû Süfyân'ın topluluğu [karşılaştığı gün]. {إِنَّمَا استزلهم الشيطان} “onları ... ancak şeytan kaydırmak istemişti”; onları hataya davet etti ve hataya sürükledi; {بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ} “kazandıkları bazı günahlar yüzünden”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine sebat etmelerini emrettiği mevziyi terk etmeleri yüzünden [bunu yaptı]. Fiilin şeytana nispet edilmesi bir lütuf ve yaklaştırmadır; onların kendi kazançlarıyla gerekçelendirilmesi ise bir öğüt ve terbiyedir. Uhud günü Muhammed aleyhisselâm'ın ashabı -içlerinde Ebû Bekir, Ali, Talha, İbn Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve geri kalanı Ensâr'dan olan on üç kişi müstesna- ondan yüz çevirip kaçmışlardı. {وَلَقَدْ عَفَا الله عَنْهُمْ} “Yine de Allah onları affetti”; onları bağışladı. {إِنَّ الله غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”; günahları çokça bağışlayandır, {حَلِيمٌ} “cezalandırmada acele etmeyendir”; cezayı vermede acele etmez.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: «Yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» diyenler gibi olmayın. Allah bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye [böyle dediler]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (156)

{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَكُونُواْ كالذين كَفَرُواْ} كابن أبيّ وأصحابه {وَقَالُواْ لإخوانهم} أي في حق إخوانهم في النسب أو في النفاق {إِذَا ضَرَبُواْ فِى الأرض} سافروا فيها للتجارة أو غيرها {أَوْ كَانُواْ غُزًّى} جمع غازٍ كعافٍ وعفّى وأصابهم موت أو قتل {لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ الله ذلك حَسْرَةً في قلوبهم} اللام يتعلق بلا تكونوا أي لا تكونوا كهؤلاء في النطق بذلك القول واعتقاده ليجعل الله ذلك حسرة في قلوبهم خاصة ويصون منها قلوبكم أو بقالوا أي قالوا ذلك واعتقدوه ليكون ذلك حسرة فى قلوبهم خصاة والحسرة الندامة على فوت المحبوب {والله يُحْيىِ وَيُمِيتُ} رد لقولهم إن القتال يقطع الآجال أي الأمر بيده قد يحيي المسافر والمقاتل ويميت

{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَكُونُواْ كالذين كَفَرُواْ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler ... gibi olmayın”; İbn Übey ve arkadaşları gibi [olmayın]. {وَقَالُواْ لإخوانهم} “kardeşleri hakkında ... diyenler”; yani soyca veya nifakta kardeşleri hakkında diyenler gibi; {إِذَا ضَرَبُواْ فِى الأرض} “yeryüzünde sefere çıktıkları”; ticaret veya başka bir amaçla yeryüzünde yolculuk yaptıkları; {أَوْ كَانُواْ غُزًّى} “veya savaşa gittikleri [zaman]”; «ğuzzâ», «âfin» kelimesinin çoğulu «uffâ» gibi «gāzî» kelimesinin çoğuludur; ve başlarına ölüm yahut öldürülme geldiği zaman: {لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجْعَلَ الله ذلك حَسْرَةً في قلوبهم} “«Yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» [diyenler gibi olmayın]. Allah bunu onların kalplerinde bir hasret kılsın diye [böyle dediler]”; buradaki lâm harfi «lâ tekûnû» nehyine bağlıdır; yani bu sözü söylemek ve buna inanmak hususunda onlar gibi olmayın ki, Allah bunu sadece onların kalplerinde bir hasret kılsın ve sizin kalplerinizi bundan korusun; yahut «kālû» fiiline bağlıdır; yani bunu sırf kalplerinde bir hasret olsun diye söylediler ve buna inandılar. Hasret, sevilen bir şeyin elden kaçmasına duyulan pişmanlıktır. {والله يُحْيىِ وَيُمِيتُ} “Yaşatan da öldüren de Allah'tır”; onların «savaş ecelleri keser» şeklindeki sözlerine bir reddiyedir; yani iş O'nun elindedir; O bazen yolcuyu ve savaşçıyı yaşatır;

المقيم والقاعد {والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيكم على أعمالكم يعملون مكي وحمزة وعلي أي الذين كفروا

mukim olanı ve evinde oturanı ise öldürür. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla yaptıklarınıza karşılık size cezanızı/mükafatınızı verir. Mekkî (İbn Kesîr), Hamza ve Ali (el-Kisâî) «ya'melûne» (يَعْمَلُونَ) şeklinde [üçüncü şahısla] okumuşlardır; yani inkâr edenlerin yaptıklarını görendir.

وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧)

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır.” (157)

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِى سَبِيلِ الله أَوْ مُتُّمْ} متم وبابه بالكسر نافع وكوفي غير عاصم تابعهم حفص إلا في هذه السورة كأنه أراد الوفاق بينه وبين قتلتم غيرهم بضم الميم في جميع القرآن فالضم من مات يموت والكسر من مات يمات كخاف يخاف فكما تقول خفت تقول مت {لَمَغْفِرَةٌ مّنَ الله ورحمة خَيْرٌ مّمَّا يَجْمَعُونَ} ما بمعنى الذي والعائد محذوف وبالياء حفص

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِى سَبِيلِ الله أَوْ مُتُّمْ} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz”; «müttüm» ve benzeri kelimeleri Nâfi‘ ve Âsım dışındaki Kûfeliler mim harfinin kesresiyle [mittüm] okumuşlardır; Hafs sadece bu sure hariç onlara uymuştur; sanki o, bununla «kutiltüm» kelimesi arasında bir uyum istemiştir; diğer kurrâ ise bütün Kur'an'da mimin zammesiyle [müttüm] okumuştur. Zammeli okuyuş «mâte yemûtu» fiilinden, kesreli okuyuş ise «hâfe yehâfu» gibi «mâte yemâtü» fiilindendir; nitekim «hıftü» dediğin gibi «mittü» dersin. {لَمَغْفِرَةٌ مّنَ الله ورحمة خَيْرٌ مّمَّا يَجْمَعُونَ} “Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları şeylerden kesinlikle daha hayırlıdır”; «mâ», «ellezî» (şeyler) anlamındadır ve ait zamiri hazfedilmiştir. Hafs ya harfiyle («yecmeûn») okumuştur.

وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)

{وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ} “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız.” (158)

{وَلَئِنْ مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإِلَى الله تُحْشَرُونَ} لإلى الرحيم الواسع الرحمة المثيب العظيم الثواب تحشرون ولوقوع اسم الله في هذا الموضع مع تقديمه وإدخال اللام على الحرف المتصل به شأن غني عن البرهان لمغفرة جواب القسم وهو ساد مسد جواب الشرط وكذلك لالى الله تحشرون كذب الكافرين أولاً في زعمهم أن من سافر من إخوانهم أو غزا لو كان بالمدينة لما مات ونهى المسلمين عن ذلك لأنه سبب التقاعد عن

{وَلَئِنْ مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لإِلَى الله تُحْشَرُونَ} “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız”; yani rahmeti geniş olan Rahîm'in, sevabı büyük olan mükâfatlandırıcının huzurunda toplanacaksınız. Allah isminin bu makamda öne geçirilmesi ve ona bitişen harfin başına lâm dahil edilmesi, ispata ihtiyaç bırakmayacak derecede büyük bir şana delalet eder. «Le-mağfiratün», kasemin cevabıdır ve şartın cevabı yerine geçmiştir; aynı şekilde «le-ilallâhi tuhşerûn» da öyledir. Allah Teâlâ önce kâfirleri, kardeşlerinden yolculuğa çıkan yahut savaşa giden kimselerin Medine'de kalmış olsalardı ölmeyecekleri şeklindeki iddialarında yalanladı ve Müslümanları böyle düşünmekten nehyetti; zira bu düşünce

آل عمران (١٥٩ _ ١٦١)

Âl-i İmrân (159 - 161)

الجهاد ثم قال لهم ولئن تم عليكم ما تخافونه من الهلاك بالموت أو القتل في سبيل الله فإن ما تنالونه من المغفرة والرحمة بالموت في سبيل الله خير مما تجمعون من الدنيا فإن الدنيا زاد المعاد فإذا وصل العبد إلى المراد لم يحتج إلى الزاد

cihattan geri kalmanın sebebidir. Sonra onlara şöyle buyurdu: Eğer Allah yolunda ölüm veya öldürülme ile helak olmaktan korktuğunuz şey başınıza gelse bile, şüphesiz Allah yolunda ölmekle elde edeceğiniz mağfiret ve rahmet, dünyadan toplayacağınız şeylerden çok daha hayırlıdır; zira dünya ahiretin azığıdır, kul arzuladığı hedefe ulaştığında artık azığa ihtiyaç duymaz.

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ} “Allah’tan bir rahmet sayesindedir ki onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de karar verdin mi, artık Allah’a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.” (159)

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله لِنتَ لَهُمْ} ما مزيدة للتوكيد والدلالة على أن لينه لهم ما كان إلا برحمة من الله ومعنى الرحمة ربطه على جأشه وتوفيقه

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله لِنتَ لَهُمْ} “Allah’tan bir rahmet sayesindedir ki onlara yumuşak davrandın”; buradaki «mâ» tekit için ve senin onlara yumuşak davranmanın ancak Allah'ın bir rahmetiyle olduğunu göstermek için fazladan gelmiştir. Rahmetin anlamı, Allah'ın senin kalbine metanet vermesi ve seni

للرفق والتلطف بهم {وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً} جافياً {غَلِيظَ القلب} قاسيه {لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ} لتفرقوا عنك حتى لا يبقى حولك أحد منهم {فاعف عَنْهُمْ} ما كان منهم يوم أحد مما يختص بك {واستغفر لَهُمُ} فيما يختص بحق الله إتماماً للشفقة عليهم {وَشَاوِرْهُمْ فِى الأمر} أي في أمر الحرب ونحوه مما لم ينزل عليك فيه وحى تطبيبا لنفوسهم وترويحا لقلوبهم ورفعا لأقدارهم أو لتقتدى بك أمتك فيها في الحديث ما تشاور قوم قط إلا هدوا لأرشد أمرهم وعن أبى هريرة رضى الله عنه ما رأيت أحداً أكثر مشاورة من أصحاب رسول الله ﷺ ومعنى شاورت فلاناً أظهرت ما عندي وما عنده من الرأى وشرت الدابة واستخرجت جريها وشرت العسل أخذته من مآخذ نوفيه دلالة جواز الاجتهاد وبيان أن القياس حجة {فَإِذَا عَزَمْتَ} فإذا قطعت الرأي على شيء بعد الشورى {فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} في إمضاء أمرك على الأرشد لا على المشورة {إن الله يحب المتوكلين} رعليه والتوكل الاعتماد على الله والتفويض في الأمور إليه وقال ذو النون خلع الأرباب وقطع الأسباب

onlara karşı yumuşak davranmaya ve lütufla muamele etmeye muvaffak kılmasıdır. {وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً} “Eğer kaba ... olsaydın”; yani haşin; {غَلِيظَ القلب} “katı yürekli [olsaydın]”; taş kalpli; {لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ} “etrafından dağılıp giderlerdi”; etrafından ayrılıp giderlerdi ve çevrende onlardan hiç kimse kalmazdı. {فاعف عَنْهُمْ} “Artık onları affet”; Uhud günü kendilerinden sâdır olup senin şahsına taalluk eden kusurları bağışla; {واستغفر لَهُمُ} “onlar için bağışlanma dile”; onlara olan şefkatini tamamlamak üzere Allah'ın hakkına taalluk eden hususlarda bağışlanma dile. {وَشَاوِرْهُمْ فِى الأمر} “ve iş konusunda onlarla istişare et”; yani savaş ve benzeri hakkında sana vahiy inmeyen konularda, gönüllerini hoş etmek, kalplerini ferahlatmak ve değerlerini yüceltmek için yahut ümmetinin bu hususta sana uyması için [istişare et]. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir topluluk istişare ederse mutlaka en doğru işe iletilir.» Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından daha çok istişare eden bir kimse görmedim.» «Şâvertü fülânen» demek, onunla karşılıklı görüş alışverişinde bulunup bendeki ve ondaki fikri ortaya çıkardım demektir. «Şürtü'd-dâbbete» dendiğinde hayvanı koşturup yürüyüşünü ortaya çıkardım; «şürtü'l-asele» dendiğinde balı kovanından çıkardım anlamına gelir. Bu ayette ictihadın caiz olduğuna ve kıyasın bir hüccet olduğuna delil vardır. {فَإِذَا عَزَمْتَ} “Bir kere de karar verdin mi”; istişareden sonra bir hususta kesin karara vardığın zaman; {فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} “artık Allah’a tevekkül et”; istişareye değil, işini en doğru şekilde yürütmesi hususunda Allah'a güven. {إن الله يحب المتوكلين} “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever”; O'na güvenenleri sever. Tevekkül, Allah'a güvenip dayanmak ve işleri O'na havale etmektir. Zünnûn şöyle demiştir: «Tevekkül, sahte rableri terk etmek ve sebeplere bel bağlamayı kesmektir.»

إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)

{إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Eğer Allah size yardım ederse, artık size üstün gelecek hiç kimse yoktur. Eğer sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (160)

{إِن يَنصُرْكُمُ الله} كما نصركم يوم بدر {فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ} فلا أحد يغلبكم وإنما يدرك نصر الله من تبرأ من حوله وقوته واعتصم بربه وقدرته {وَإِن يَخْذُلْكُمْ} كما خذلكم يوم أحد {فَمَن ذَا الذى يَنصُرُكُم من بعده} من مبعد خذلانه وهو ترك المعونة أو هو من قولك ليس لك من يحسن إليك من

{إِن يَنصُرْكُمُ الله} “Eğer Allah size yardım ederse”; Bedir günü size yardım ettiği gibi; {فَلاَ غَالِبَ لَكُمْ} “artık size üstün gelecek hiç kimse yoktur”; size hiç kimse galip gelemez. Zira Allah'ın yardımına ancak kendi güç ve kuvvetinden sıyrılıp Rabbine ve O'nun kudretine sığınan kimse nail olur. {وَإِن يَخْذُلْكُمْ} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa”; Uhud günü sizi yardımsız bıraktığı gibi; {فَمَن ذَا الذى يَنصُرُكُم من بعده} “O'ndan sonra size yardım edecek kimdir?”; O'nun yardımını kesmesinden sonra [kim yardım edebilir]? Hazl (yardımsız bırakmak), yardımı terk etmektir. Yahut bu ifade, «falancayı aştığında sana iyilik yapacak kimse yoktur» sözü kabilindendir.

بعد فلان تريد إذا جاوزته وهذا تنبيه على أن الأمر كله لله وعلى وجوب التوكل عليه {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} وليخص المؤمنون ربهم بالتوكل والتفويض إليه علمهم أنه لا ناصر سواه ولأن إيمانهم يقتضي ذلك

Bu, bütün işin Allah'a ait olduğuna ve O'na tevekkül etmenin vücubuna bir uyarıdır. {وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler”; müminler tevekkülü ve işleri havale etmeyi yalnızca Rablerine has kılsınlar; çünkü O'ndan başka hiçbir yardımcının olmadığını bilmektedirler ve imanları da bunu gerektirmektedir.

وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١)

{وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Hiçbir peygambere kamu malına hıyanet etmek yaraşmaz. Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir ve onlara haksızlık edilmez.” (161)

{وَمَا كَانَ لِنَبِىّ أَنْ يَغُلَّ} مكي وأبو عمرو وحفص وعاصم أي يخون وبضم الياء وفتح الغين غيرهم يقال غلّ شيئاً من المغنم غلولاً وأغلّ إغلالاً إذا أخذه في خفية ويقال أغله إذا وجده غالاً والمعنى ما صح له ذلك يعني أن النبوة تنافي الغلول وكذا من قرأ على البناء للمفعول فهو راجع إلى هذا لأن معناه وما صح له أن

{وَمَا كَانَ لِنَبِىّ أَنْ يَغُلَّ} “Hiçbir peygambere kamu malına hıyanet etmek yaraşmaz”; Mekkî (İbn Kesîr), Ebû Amr, Âsım ve Hafs bu şekilde [yeğulle] okumuşlardır; yani hıyanet etmesi [yaraşmaz]. Diğerleri ise yâ harfinin zammesi ve gayn harfinin fethasıyla meçhul olarak [yuğalle] okumuşlardır. Bir kimse ganimetten bir şeyi gizlice aldığında «ğalle şey'en mine'l-mağnemi ğulûlen» veya «eğalle iğlâlen» denir. Bir kimse birini hain bulduğunda «eğallehû» denir. Anlamı şudur: Bu durum onun için sahih ve mümkün olmaz; yani peygamberlik hıyanetle bağdaşmaz. Meçhul kalıbıyla okuyanların kıraati de bu anlama döner; çünkü bunun manası: Onun

آل عمران (١٦١ _ ١٦٥)

Âl-i İmrân (161 - 165)

يوجد غالاً ولا يوجد غالاً إلا إذا كان غالاً روي أن قطيفة حمراء فقدت يوم بدر مما أصيب من المشركين فقال بعض المنافقين لعل رسول الله ﷺ أخذها فنزلت الآية {وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غل يوم القيامة} أى يأت بالشئ الذي غله بعينه حاملاً له على ظهره كما جاء في الحديث أو يأت بما احتمل من وباله وإثمه {ثُمَّ توفى كُلُّ نفس ما كسبت} تعطى جزاؤها وافياً ولم يقل ثم يوفى ما كسب ليتصل بقوله يغلل بل جيئ بعام ليدخل تحته كل كاسب من الغال وغيره فاتصل به من حيث المعنى وهو أبلغ لأنه إذا علم الغال أن كل كاسب خيراً أو شراً مجزي فموفى جزاءه علم أنه غير متخلص من بينهم مع عظم ما اكتسب {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} أي جزاء كل على قدر كسبه

hain bulunması mümkün değildir; zira bir kimse ancak hainlik ettiği takdirde hain bulunur. Rivayet edildiğine göre Bedir günü müşriklerden ele geçirilen ganimetler içinden kırmızı bir kadife kaybolmuştu. Bazı münafıklar: «Belki de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır» dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. {وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غل يوم القيامة} “Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir”; yani hadiste geldiği gibi hıyanetle aşırdığı şeyin bizzat kendisini sırtında taşıyarak gelir yahut o günahın vebalini ve cezasını yüklenmiş olarak gelir. {ثُمَّ توفى كُلُّ نفس ما كسبت} “Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir”; karşılığı tastamam verilir. «Yeğlül» ifadesine bağlansın diye «sonra kazandığı eksiksiz ödenir» denilmeyip genel bir lafız getirilmiştir ki kamu malına hıyanet eden de etmeyen de her amel sahibi bunun kapsamına girsin. Böylece mana bakımından önceki cümleye bağlanmıştır ve bu daha beliğdir; zira hıyanet eden kimse hayır veya şer işleyen herkesin karşılığını tastamam alacağını bildiğinde, işlediği günahın büyüklüğü ile birlikte aralarından kurtulamayacağını anlar. {وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez”; yani herkesin karşılığı kazandığı ölçüdedir.

أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢)

{أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Allah’ın rızasına uyan kimse, Allah’ın gazabına uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir!” (162)

{أَفَمَنِ اتبع رضوان الله} أي رضا الله قيل هم المهاجرون والأنصار {كَمَن بَاء بِسَخْطٍ مّنَ الله} وهم المنافقون والكفار {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ المصير} المرجع

{أَفَمَنِ اتبع رضوان الله} “Allah’ın rızasına uyan kimse”; yani Allah'ın hoşnutluğunu gözeten kimse [gibi midir?]; bunların Muhacirler ve Ensâr olduğu söylenmiştir. {كَمَن بَاء بِسَخْطٍ مّنَ الله} “Allah’ın gazabına uğrayan ... kimse gibi midir?”; onlar da münafıklar ve kâfirlerdir. {وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ المصير} “ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir!”; dönüş yeridir!

هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٦٣)

{هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah, yaptıklarını hakkıyla görendir.” (163)

{هُمْ درجات عِندَ الله} هم متفاوتون كما يتفاوت الدرجات أو ذوو درجات والمعنى تفاوت منازل المثابين منهم ومنازل المعاقبين والتفاوت بين الثواب والعقاب {والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} عالم بأعمالهم ودرجاتها فيجازيهم على حسابها

{هُمْ درجات عِندَ الله} “Onlar Allah katında derece derecedirler”; derecelerin farklılaştığı gibi onlar da birbirinden farklıdırlar yahut derece sahipleridirler. Bunun anlamı, mükâfatlandırılacak olanların makamlarının ve cezalandırılacak olanların makamlarının birbirinden farklı olması ve sevap ile azap arasındaki mertebe farkıdır. {والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarını hakkıyla görendir”; onların amellerini ve bu amellerin derecelerini bilendir, dolayısıyla onları bu hesaba göre cezalandırır/mükâfatlandırır.

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (١٦٤)

{لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden, onlara ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.” (164)

{لَقَدْ مَنَّ الله عَلَى المؤمنين} على من آمن مع رسول الله ﵇ من قومه وخص المؤمنين منهم لأنهم هم المنتفعون بمبعثه {إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مّنْ أَنفُسِهِمْ} من جنسهم عربياً مثلهم أو من ولد إسماعيل كما أنهم من ولده والمنة في ذلك من حيث إنه إذا كان منهم كان اللسان واحدا فيسهل أخذ ما يجب عليهم أخذه عنه وكانوا واقفين على أحواله في الصدق والأمانة فكان ذلك أقرب لهم إلى تصديقه وكان لهم شرف بكونه منهم وفي قراءة رسول الله من أنفسهم أى من أشرفهم {يتلو عليهم آياته} أي القرآن بعدما كانوا أهل جاهلية لم يطرق أسماعهم شيء من الوحي {وَيُزَكّيهِمْ} ويطهرهم بالإيمان من دنس الكفر والطغيان أو يأخذ منهم الزكاة {وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة} القرآن والسنة {وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ} من قبل بعثة الرسول ﷺ {لَفِى ضلال} عمى وجهالة {مُّبِينٍ} ظاهر لا شبهة فيه إن مخففة من الثقيلة واللام فارقة بينها وبين النافية والتقدير وإن الشأن والحديث كانوا من قبل في ضلال مبين

{لَقَدْ مَنَّ الله عَلَى المؤمنين} “Andolsun ki Allah, müminlere ... büyük bir lütufta bulunmuştur”; kavminden Resûlullah aleyhisselâm ile birlikte iman edenlere [lütufta bulunmuştur]. İçlerinden özellikle müminleri zikretmiştir; zira onun gönderilişinden asıl istifade edenler onlardır. {إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مّنْ أَنفُسِهِمْ} “kendi içlerinden ... bir peygamber göndermekle”; kendi cinslerinden, kendileri gibi Arap olan yahut kendileri İsmâil'in soyundan olduğu gibi İsmâil'in soyundan olan bir peygamber göndermekle. Buradaki minnet (lütuf) şuradandır: Peygamber onlardan olunca lisanları bir olur, böylece ondan almaları gereken şeyleri almaları kolaylaşır; ayrıca onun doğruluk ve emanet konusundaki hallerini yakından bildikleri için onu tasdik etmeleri daha kolay olurdu; hem onun kendi içlerinden olması onlar için bir şerefti. Bir kıraatte «min enfesihim» (en değerlilerinden) şeklinde okunmuştur; yani onların en şereflilerindendir. {يتلو عليهم آياته} “onlara ayetlerini okuyan”; hiçbir vahy işitmemiş cahiliye ehli iken onlara Kur'an'ı okuyan; {وَيُزَكّيهِمْ} “onları arındıran”; iman sayesinde onları küfür ve azgınlık kirinden temizleyen yahut onlardan zekâtı alan; {وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة} “onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten”; Kur'an'ı ve Sünnet'i [öğreten]. {وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ} “Halbuki onlar daha önce ... idiler”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce, {لَفِى ضلال} “bir sapıklık içinde”; bir körlük ve cehalet içinde, {مُّبِينٍ} “apaçık”; içinde hiçbir şüphe bulunmayan zahir [bir sapıklık içinde idiler]. «İn» edatı şeddeli «inne»den hafifletilmiştir; «lâm» ise onunla nâfiye (olumsuzluk eki) arasını ayıran fârika lâmıdır. Takdiri şöyledir: Şan ve kıssa şudur ki, onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.

أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)

{أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “İki katını [onların] başlarına getirdiğiniz bir musibet sizin başınıza gelince: «Bu nereden çıktı?» mı dediniz? De ki: «O, kendi tarafınızdandır.» Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (165)

{أَوَ لَمَّا أصابتكم مُّصِيبَةٌ} يريد ما أصابهم يوم أحد من قتل سبعين منهم {قَدْ أَصَبْتُمْ مّثْلَيْهَا} يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين وهو فى

{أَوَ لَمَّا أصابتكم مُّصِيبَةٌ} “[bir musibet] sizin başınıza gelince”; Uhud günü içlerinden yetmiş kişinin öldürülmesiyle başlarına gelen şeyi kastetmektedir. {قَدْ أَصَبْتُمْ مّثْلَيْهَا} “İki katını [onların] başlarına getirdiğiniz”; Bedir günü yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi esir almak suretiyle [başlarına getirdiğiniz]; bu cümle

آل عمران (١٦٥ _ ١٦٨)

Âl-i İmrân (165 - 168)

موضع رفع صفة لمصيبة {قُلْتُمْ أنى هذا} من أين هذا {قُلْ هو من عند أنفسكم}

merfû konumda olup «musîbetün» kelimesinin sıfatıdır. {قُلْتُمْ أنى هذا} “«Bu nereden çıktı?» dediniz”; bu nereden geldi dediniz; {قُلْ هو من عند أنفسكم} “De ki: «O, kendi tarafınızdandır»”;

لا ختياركم الخروج من المدينة أو لترككم المركز لما نصب بقلتم وأصابتكم فى محل الجربإضافة لما إليه وتقديره أفلتم حين أصابتكم وأنى هذا نصب لأنه مقول والهمزة للتقرير والتقريع وعطفت الواو هذه الجملة على ما مضى من قصة أحد من قوله ولقد صدقكم الله وعده أو على محذوف كأنه قيل أفعلتم كذا وقلتم حينئذ كذا {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} يقدر على النصر وعلى منعه

Medine'den çıkmayı tercih etmenizden yahut mevziyi terk etmenizden dolayıdır. «Lemmâ», «kulte» fiiliyle mensub kılınmıştır; «esâbetküm» ise «lemmâ»nın ona muzâf olması sebebiyle cer mahalindedir. Takdiri şöyledir: «O musibet başınıza geldiği zaman mı böyle dediniz?» «Ennâ hâzâ» mekul (söylenen söz) olduğu için mansubdur. Hemze, takrir ve azarlama içindir. Vâv harfi bu cümleyi Uhud kıssasından geçen {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ} kavline yahut takdirî bir ifadeye atfetmiştir; sanki: «Siz şöyle şöyle yaptınız da o vakit böyle mi dediniz?» denilmektedir. {إِنَّ الله على كُلِّ شَىْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla güç yetirendir”; yardıma da yardımı engellemeye de güç yetirir.

وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦)

{وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ} “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah’ın izniyledir ve müminleri belirlemesi içindir.” (166)

{وَمَا أصابكم} ما بمعنى الذي وهو مبتدأ {يَوْمَ التقى الجمعان} جمعكم وجمع المشركين بأحد والخبر {فَبِإِذْنِ الله} فكائن بأذن الله أي بعلمه وقضائه

{وَمَا أصابكم} “başınıza gelenler”; «mâ», «ellezî» anlamındadır ve mübtedadır. {يَوْمَ التقى الجمعان} “İki topluluğun karşılaştığı gün”; Uhud'da sizin topluluğunuzla müşriklerin topluluğunun [karşılaştığı gün]. Haberi ise: {فَبِإِذْنِ الله} “Allah’ın izniyledir”; yani Allah'ın izniyle, O'nun ilmi ve kazasıyla meydana gelmiştir.

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ (١٦٧)

{وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} “Ve münafıklık yapanları belirlemesi içindir. Onlara: «Gelin, Allah yolunda savaşın veya savunma yapın» denildiğinde: «Savaşmayı bilseydik, ardınızdan gelirdik» dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah, onların gizlediklerini çok iyi bilendir.” (167)

{وَلِيَعْلَمَ المؤمنين وَلِيَعْلَمَ الذين نَافَقُواْ} وهو كائن ليتميز المؤمنون والمنافقون وليظهر إيمان هولاء ونفاق هؤلاء {وَقِيلَ لَهُمْ} للمنافقين وهو كلام مبتدأ {تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله} أي جاهدوا للآخرة كما تقاتل المؤمنون {أو ادفعوا} أى قاتلوا دفعا عن أنفسكم وأهليكم وأموالكم إن لم تقاتلوا للآخرة وقيل أو ادفعوا العدو بتكثيركم سواد المجاهدين إن لم تقاتلوا لأن كثرة السواد مما تروع العدو {قَالُواْ لَوْ نَعْلَمُ قِتَالاً لاتبعناكم} أي لو نعلم ما يصح أن يسمى قتالا تبعناكم يعنون أن ما أنتم فيه لخطإ رأيكم ليس بشئ ولا يقال لمثله قتال إنما هو إلقاء النفس في التهلكة {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ للإيمان} يعني أنهم كانوا يتظاهرون بالإيمان قبل ذلك وما ظهرت منهم أمارة تؤذن بكفرهم فلما انخذلوا عن عسكر المؤمنين وقالوا ما قالوا تباعدوا بذلك عن الإيمان المظنون بهم واقتربوا من الكفر وهم لأهل الكفر أقرب نصرة منهم لأهل الإيمان لأن تقليلهم سواد المؤمنين بالانخذال تقوية المشركين {يَقُولُونَ بأفواههم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ} أي يظهرون خلاف ما يضمرون من

{وَلِيَعْلَمَ المؤمنين وَلِيَعْلَمَ الذين نَافَقُواْ} “müminleri belirlemesi ve münafıklık yapanları belirlemesi içindir”; bu durum, müminlerle münafıkların birbirinden ayırt edilmesi, şunların imanı ile bunların nifakının açığa çıkması için gerçekleşmiştir. {وَقِيلَ لَهُمْ} “Onlara ... denildiğinde”; münafıklara [denildiğinde]; bu yeni bir cümledir; {تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله} “«Gelin, Allah yolunda savaşın»”; yani müminlerin savaştığı gibi ahiret için cihat edin; {أو ادفعوا} “«veya savunma yapın»”; yani ahiret için savaşmıyorsanız bile canlarınızı, ailelerinizi ve mallarınızı savunmak için savaşın [denildiğinde]. Denildi ki: Savaşmıyorsanız bile mücahitlerin kalabalığını artırarak düşmanı savuşturun; zira kalabalığın çokluğu düşmanı korkutan şeylerdendir. {قَالُواْ لَوْ نَعْلَمُ قِتَالاً لاتبعناكم} “«Savaşmayı bilseydik, ardınızdan gelirdik» dediler”; yani savaş diye isimlendirilmesi sahih olan bir durum bilseydik size uyardık; bununla, hatalı görüşünüz sebebiyle içinde bulunduğunuz durumun bir hiç olduğunu, böylesi bir duruma savaş denilemeyeceğini, bunun ancak kendini tehlikeye atmak olduğunu kastetmektedirler. {هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ للإيمان} “Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar”; yani onlar daha önce iman ehli gibi görünüyorlardı ve kendilerinden küfürlerine delalet eden belirgin bir alamet ortaya çıkmamıştı. Müminlerin ordusunu yüzüstü bırakıp geri döndüklerinde ve söylediklerini söylediklerinde, kendilerinde var olduğu zannedilen imandan uzaklaşıp küfre yaklaştılar. Ayrıca yardım bakımından kâfirlere, iman ehlinden daha yakındırlar; çünkü ordudan ayrılıp müminlerin sayısını azaltmaları müşrikleri güçlendirmektir. {يَقُولُونَ بأفواههم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ} “Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı”; yani içlerinde gizledikleri

الإيمان وغيره والتقييد بالأفواه للتأكيد ونفي المجاز {والله أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} من النفاق

iman ve benzeri şeylerin zıddını açığa vuruyorlardı. Sözün ağızlarla kayıtlanması tekit ve mecazı nefyetmek içindir. {والله أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} “Allah, onların gizlediklerini çok iyi bilendir”; gizledikleri nifakı çok iyi bilendir.

الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٦٨)

{الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Onlar, kendileri oturup [savaşa gitmeyerek] kardeşleri için: «Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi» diyenlerdir. De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, ölümü kendinizden savın bakalım!»” (168)

{الذين قَالُواْ} أي ابن أبيّ وأصحابه وهو في موضع رفع على هم الذين قالوا أو على الإبدال من واو يكتمون أو نصب باضمارأعنى أو على البدل من الذين نافقوا أو جر على البدل من الضمير فى أفواهم أو قلوبهم {لإخوانهم} لأجل إخوانهم من جنس المنافقين المقتلوين يوم أحد {وَقَعَدُواْ} أي قالوا وقد قعدوا عن القتال {لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا} لو أطاعنا إخواننا

{الذين قَالُواْ} “Onlar ... diyenlerdir”; yani İbn Übey ve arkadaşlarıdır. Bu ifade «hümü'llezîne kālû» (onlar diyenlerdir) takdiriyle ref mahallindedir; yahut «yektümûn» fiilindeki vâv zamirinden bedeldir; yahut takdirî bir «a'nî» (kastediyorum) fiiliyle nasb mahallindedir; yahut «ellezîne nâfekû» ifadesinden bedeldir; yahut «efvâhihim» veya «kulûbihim»deki zamirden bedel olarak cer mahallindedir. {لإخوانهم} “kardeşleri için”; Uhud günü öldürülen münafık cinsinden kardeşleri hakkında [diyenlerdir]. {وَقَعَدُواْ} “kendileri oturup”; yani savaştan geri kalıp oturdukları halde şöyle dediler: {لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا} “«Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi»”; kardeşlerimiz

آل عمران (١٦٨ _ ١٧٢)

Âl-i İmrân (168 - 172)

فيما أمرناهم به من الانصراف عن رسول الله ﷺ والقعود ووافقوا نافيه لما قتلوا كما لم نقتل {قل فادرؤوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صادقين} بأن الحذر ينفع من القدر فخذوا حذركم من الموت أو معناه قل إن كنتم صادقين في أنكم وجدتم إلى دفع القتل سبيلاً وهو القعود عن القتال فخذوا إلى دفع الموت سبيلاً وروي أنه مات يوم قالوا هذه المقالة سبعون منافقاً

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayrılıp evde oturma konusunda kendilerine emrettiğimiz şeyde bize itaat edip uysalardı, bizim öldürülmediğimiz gibi onlar da öldürülmezlerdi [dediler]. {قل فادرؤوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صادقين} “De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, ölümü kendinizden savın bakalım!»”; sakınmanın kaderi savuşturmaya fayda vereceği iddianızda doğru sözlü iseniz, haydi ölümden korunun bakalım! Yahut manası şudur: De ki: Eğer savaştan geri durmak suretiyle öldürülmeyi savuşturmanın bir yolunu bulduğunuz iddiasında doğru sözlü iseniz, o halde eceli geldiğinde ölümü savuşturmanın da bir yolunu bulun! Rivayet edildiğine göre bu sözü söyledikleri gün yetmiş münafık ölmüştür.

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩)

{وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar.” (169)

ونزل في قتلى أحد {وَلاَ تَحْسَبَنَّ} شامي وحمزة وعلى وعاصم وبكسرالسين غيرهم والخطاب لرسول الله ﷺ أو لكل أحد {الذين قَتَلُواْ} قتلوا شامي {فِى سَبِيلِ الله أمواتا بَلْ أَحْيَاء} بل هم أحياء {عِندَ رَبّهِمْ} مقربون عنده ذوو زلفى {يُرْزَقُونَ} مثل ما يرزق سائر الأحياء يأكلون ويشربون وهو تأكيد لكونهم أحياء ووصف لحالهم التي هم عليها من التنعم برزق الله

Uhud şehitleri hakkında nazil oldu. {وَلاَ تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanma” [kıraati]; Şâmî, Hamza, Ali ve Âsım'a aittir; diğerleri ise sin harfinin kesresiyle (tehsibenne) okumuşlardır. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya herkese yöneliktir. {الذين قَتَلُواْ} “öldürülenleri”; Şâmî [kıraatinde] «kuttilû» şeklindedir. {فِى سَبِيلِ الله أمواتا بَلْ أَحْيَاء} “Allah yolunda ölüler sanma! Bilakis [onlar] diridirler”; bilakis onlar diridirler. {عِندَ رَبّهِمْ} “Rableri katında”; O'nun katında yakın kılınmış ve yüksek mertebe sahibidirler. {يُرْزَقُونَ} “rızıklandırılmaktadırlar”; diğer dirilerin rızıklandığı gibi yer ve içerler. Bu, onların diri olduklarının bir teyidi ve Allah'ın rızkıyla nimetlenmekte oldukları hallerinin bir vasfıdır.

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)

{فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine yetişememiş olanlara, hiçbir korku olmayacağını ve kendilerinin üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.” (170)

{فرحين} حال من الضمير في يرزقون {بِمَا آتاهم الله مِن فَضْلِهِ} وهو التوفيق في الشهادة وما ساق اليهم من الكراهة والتفضيل على غيرهم من كونهم أحياء مقربين معجلالهم رزق الجنة ونعيمها وقال النبي ﵇ لما أصيب إخوانكم بأحد جعل الله أرواحهم في أجواف طير خضر تدور في أنهار

{فرحين} “sevinç içindedirler”; «yurzekûn» fiilindeki zamirden hâldir. {بِمَا آتاهم الله مِن فَضْلِهِ} “Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle”; bu [lütuf], şehadete muvaffak kılınmaları, kendilerine ikram edilen keramet, diri ve [Allah'a] yakın kılınmak, cennet rızkı ve nimetlerinin kendilerine peşin verilmesiyle başkalarından üstün tutulmalarıdır. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kardeşleriniz Uhud'da vurulduklarında Allah onların ruhlarını cennet nehirlerinde gezen yeşil kuşların karınlarına koydu;

الجنة وتأكل من ثمارها وتأوي إلى قناديل من ذهب معلقة في ظل العرش وقيل هذا الرزق في الجنة يوم القيامة وهو ضعيف لأنه لا يبقى للتخصيص فائدة {وَيَسْتَبْشِرُونَ بالذين} ربإخوانهم المجاهدين الذين {لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم} لم يقتلوا فيلحقوا بهم {مّنْ خَلْفِهِمْ} يريد الذين من بعدهم خلفهم قد بقوا من بعدهم وهم قد تقدموهم أو لم يلحقوا بهم يدركوا فضلهم ومنزلتهم {أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} بدل من الذين والمعنى ويستبشرون بما تبين لهم من حال من تركوا خلفهم من المؤمنين وهم أنهم يبعثون آمنين يوم القيامة بشرهم الله بذلك فهم مستبشرون به وفي ذكر حال الشهداء واستبشارهم بمن خلفهم بعثٌ للباقين بعدهم على الجد في الجهاد والرغبة في نيل منازل الشهداء {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ}

cennet meyvelerinden yerler ve Arş'ın gölgesinde asılı altın kandillere sığınırlar.» Bu rızkın kıyamet günü cennette olacağı da söylenmiştir; ancak bu zayıf bir görüştür, zira o takdirde [şehitlerin] tahsis edilmesinin bir faydası kalmazdı. {وَيَسْتَبْشِرُونَ بالذين} “müjdelemek isterler”; mücahit kardeşlerinin durumuyla [sevinirler] ki onlar: {لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم} “henüz kendilerine yetişememiş olanlardır”; henüz öldürülüp kendilerine kavuşmamış olanlardır. {مّنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından”; yani kendilerinden sonra arkada kalanları kastetmektedir; zira onlar önden gitmişlerdir. Yahut onların fazilet ve derecelerine henüz yetişememişlerdir. {أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku olmayacağını”; «ellezîne» lafzından bedeldir. Manası şudur: Arkalarında bıraktıkları müminlerin kendilerine açıklanan durumuna sevinirler; o da onların kıyamet gününde güven içinde diriltilecekleridir. Allah onlara bunu müjdelemiş, onlar da buna sevinmişlerdir. Şehitlerin durumunun ve arkalarındakilerle müjdelenmelerinin zikredilmesinde, geride kalanları cihada gayret etmeye ve şehitlik mertebelerine nail olma arzusuna teşvik vardır. {وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve kendilerinin üzülmeyeceklerini”.

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١)

{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ} “Onlar, Allah’tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah’ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini müjdelerler.” (171)

{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ الله وَفَضْلٍ} يسرون بما أنعم الله عليهم وما تفضل عليهم من زيادة الكرامة {وَأَنَّ الله} عطف على النعمة والفضل وإن الله عليٌّ بالكسر على الاستئناف وعلى أن الجملة اعتراض {لاَ يُضِيعُ أَجْرَ المؤمنين} بل يوفر عليهم

{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ الله وَفَضْلٍ} “Onlar, Allah’tan bir nimeti ve bir lütfu müjdelerler”; Allah'ın kendilerine verdiği nimetlerle ve ikram fazlası olarak lütfettiği şeylerle sevinirler. {وَأَنَّ الله} “ve Allah'ın [zayi etmeyeceğini]”; nimet ve fazl kelimelerine matuftur. [Kıraatte] Ali, istinâf ve cümlenin itiraziyye (ara cümle) olması hasebiyle kesre ile «İnnallâhe» okumuştur. {لاَ يُضِيعُ أَجْرَ المؤمنين} “müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini”; bilakis onların mükâfatlarını tastamam vereceğini [müjdelerler].