الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)
{الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Kendilerine yara dokunduktan sonra Allah’a ve Peygamber’e icabet edenler; onlardan ihsan eden ve takvalı olanlar için büyük bir mükâfat vardır.” (172)
{الذين استجابوا لِلَّهِ والرسول} مبتدأ خبره للذين أحسنوا وصفة للمؤمنين أو نصب على المدح {مِن بَعْدِ مَا أصابهم القرح} الجرح روي أن أبا سفيان وأصحابه لما انصرفوا
{الذين استجابوا لِلَّهِ والرسول} “Allah’a ve Peygamber’e icabet edenler”; mübtedadır, haberi «lillezîne ahsenû»dur; yahut «el-mü'minîn» için sıfattır veya medih üzere nasb mahallindedir. {مِن بَعْدِ مَا أصابهم القرح} “Kendilerine yara dokunduktan sonra”; yaralandıktan sonra. Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân ve arkadaşları ayrılıp gittiklerinde
آل عمران (١٧٢ _ ١٧٥)
Âl-i İmrân (172 - 175)
من أحد فبلغوا الروحاء ندموا وهموا بالرجوع فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فأراد أن يرهبهم ويريهم من نفسه وأصحابه قوة فندب النبى واصحابه للخروج في طلب أبي سفيان فخرج يوم الأحد من المدينة مع سبعين رجلاً حتى بلغوا حمراء الأسد وهي من المدينة على ثمانية أميال وكان بأصحابه القرح فألقى الله الرعب في قلوب المشركين
Uhud'dan Ravhâ'ya ulaştıklarında pişman oldular ve geri dönmeye niyetlendiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, onları korkutmak ve kendisinde ve ashabında güç bulunduğunu göstermek istedi. Peygamber, Ebû Süfyân'ı takip etmek üzere ashabını çıkmaya çağırdı. Pazar günü Medine'den yetmiş kişiyle çıkıp Medine'ye sekiz mil uzaklıktaki Hamrâülesed'e vardılar; ashabında yaralar vardı. Bunun üzerine Allah müşriklerin kalplerine korku saldı,
فذهبوا فنزلت {لِلَّذِينَ أحسنوا منهم واتقوا} من للتبيين ومثلها فى قوله وعد الله الذين آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفرة لأن الذين استجابوا لله والرسول قد أحسنوا كلهم واتقوا لا بعضهم {أَجْرٌ عَظِيمٌ} في الآخرة
böylece çekip gittiler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. {لِلَّذِينَ أحسنوا منهم واتقوا} “onlardan ihsan eden ve takvalı olanlar için”; [buradaki] «min» tebyîn (açıklama) içindir; benzeri «Va'adallâhu'llezîne âmenû ve amilü's-sâlihâti minhüm mağfiraten» ayetindedir. Çünkü Allah'a ve Peygamber'e icabet edenlerin bir kısmı değil, tamamı ihsanda bulunmuş ve takvalı davranmıştır. {أَجْرٌ عَظِيمٌ} “büyük bir mükâfat vardır”; ahirette.
الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣)
{الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: «İnsanlar size karşı toplandı, onlardan korkun!» dediklerinde, [bu söz] onların imanını artırdı ve: «Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!» dediler.” (173)
{الذين قَالَ لَهُمُ الناس} بدل من الذين استجابوا {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ} روي أن أبا سفيان نادى عند انصرافه من أحد يا محمد موعدنا موسم بدر القابل فقال ﵇ إن شاء الله فلما كان القابل خرج أبو سفيان في أهل مكة فألقى الله الرعب فى قلبه فبداله أن يرجع فلقي نعيم بن مسعود الأشجعي وقد قدم معتمراً فقال يا نعيم إني واعدت محمداً أن نلتقي بموسم بدر وقد بدا لي أن أرجع فالحق بالمدينة فثبطهم ولك عندي عشرة من الإبل فخرج نعيم فوجد المسلمين يتجهزون فقال لهم أتريدون أن تخرجوا وقد جمعوا لكم فوالله لا يفلت منكم أحد فقال ﵇ والله لأخرجن ولو لم يخرج معي أحد فخرج في سبعين راكباً وهم يقولون حسبنا الله ونعم الوكيل حتى وافوا بدرا وأقاموا بها ثمان ليال وكانت معهم تجارة فباعوها وأصابوا خيراً ثم انصرفوا إلى المدينة سالمين غانمين ولم يكن قتال ورجع أبو سفيان إلى مكة فسمى أهل مكة جيشه جيش السويق وقالوا إنما خرجتم لتأكلوا السوق فالناس الأول نعيم وهو جمع أريد به الواحد أو كان له أتباع يثبطون مثل تثبيطه والثاني أبو سفيان وأصحابه {فاخشوهم} فخافوهم {فَزَادَهُمُ} أي المقول الذي هو إن الناس قد جمعوا لكم فاخشوهم أو القول أو نعيم {إيمانا} بصيرة وإيقاناً {وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} كافينا الله أي الذي يكفينا الله يقال أحسبه الشئ إذا كفاه وهو بمعنى المحسب بدليل أنك تقول هذا رجل حسبك فتصف به النكرة
{الذين قَالَ لَهُمُ الناس} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine [dediklerinde]”; «ellezîne'stecâbû» ifadesinden bedeldir. {إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ} “«İnsanlar size karşı toplandı»”; rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân, Uhud'dan ayrılırken şöyle seslendi: «Ey Muhammed! Gelecek yıl Bedir panayırında buluşalım.» [Hz. Peygamber] aleyhisselâm da: «İnşallah» buyurdu. Gelecek yıl olunca Ebû Süfyân, Mekkelilerle birlikte yola çıktı. Allah onun kalbine korku saldı ve geri dönmek aklına geldi. Umre için gelmiş olan Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî ile karşılaştı ve: «Ey Nuaym! Ben Muhammed ile Bedir panayırında karşılaşmak üzere sözleşmiştim; fakat geri dönmek aklıma geldi. Hemen Medine'ye yetiş ve onları vazgeçir; sana on deve vereyim» dedi. Nuaym gitti ve Müslümanları hazırlanırken buldu. Onlara: «Siz [oraya] çıkmak mı istiyorsunuz? Hâlbuki onlar size karşı toplandılar, vallahi sizden hiç kimse kurtulamaz!» dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: «Vallahi benimle hiç kimse çıkmasa bile ben mutlaka çıkacağım» buyurdu ve yanlarında yetmiş süvariyle «Hasbunallâhu ve ni'mel vekîl» diyerek yola çıktılar. Bedir'e varıp orada sekiz gece kaldılar. Yanlarında ticaret malları vardı, onları sattılar ve hayır elde ettiler. Sonra hiçbir çatışma olmadan Medine'ye esenlik ve ganimetle döndüler. Ebû Süfyân da Mekke'ye döndü; Mekkeliler onun ordusuna «kavurga ordusu» adını verip «Siz ancak kavurga yemeye çıkmışsınız» dediler. [Ayette geçen] birinci «en-nâs» (insanlar) Nuaym'dır; o tekil olduğu halde kendisiyle çoğul kastedilmiştir veya onun gibi vazgeçirmeye çalışan tâbileri vardı. İkinci [en-nâs] ise Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır. {فاخشوهم} “onlardan korkun”; onlardan çekinin [demektir]. {فَزَادَهُمُ} “artırdı”; yani söylenen söz -ki o «insanlar size karşı toplandı, onlardan korkun» sözüdür- veya bizzat söz yahut Nuaym [artırdı]. {إيمانا} “imanı[nı]”; basiret ve yakinlerini [artırdı]. {وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} “ve: «Allah bize yeter» dediler”; bize yeten Allah'tır, yani bize kâfi gelen Allah'tır. Bir şey birine yettiğinde «ahsabehü'ş-şey'ü» denir. Bu, «el-muhsib» (yeten) anlamındadır; nitekim «hâzâ racülün hasbuke» (bu, sana yeten bir adamdır) dersin ve onunla nekreyi sıfatlarsın;
لأن اضافته غير حقيقة لكونه في معنى اسم الفاعل {وَنِعْمَ الوكيل} ونعم الموكول إليه هو
çünkü ismi fail anlamında olduğundan tamlaması gayri hakikidir. {وَنِعْمَ الوكيل} “«O ne güzel vekildir!»”; iş kendisine havale edilen [zat] ne güzeldir.
فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤)
{فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} “Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah’ın rızasına uydular. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (174)
{فانقلبوا بِنِعْمَةٍ مّنَ الله} وهي السلامة وحذر العدو منهم {وفضل} روهو الربح في التجارة فأصابوا بالدرهم درهمين {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} لم يلقوا ما يسوءهم من كيد عدو وهو حال من الضمير في انقلبوا وكذا بنعمة والتقدير فرجعوا من بدر منعمين بريئين من سوء {واتبعوا رضوان الله} بجزاءتهم وخروجهم إلى وجه العدو على أثر تثبيطه وهو معطوف على انقلبوا {والله ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} قد تفضل عليهم بالتوفيق فيما فعلوا
{فانقلبوا بِنِعْمَةٍ مّنَ الله} “Allah’tan bir nimetle geri döndüler”; bu [nimet], esenlik ve düşmanın kendilerinden çekinmesidir. {وفضل} “ve lütufla”; bu da ticaretteki kârdır; zira bir dirheme karşılık iki dirhem kazandılar. {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan”; düşman tuzağından kendilerini üzecek bir şeyle karşılaşmadılar. Bu, «inkalebû» fiilindeki zamirden hâldir; aynı şekilde «bi-ni'metin» de öyledir. Takdiri şöyledir: Bedir'den nimetlenmiş ve kötülükten uzak kalmış olarak döndüler. {واتبعوا رضوان الله} “ve Allah’ın rızasına uydular”; cesaretleri ve [düşmanın] vazgeçirme çabasının hemen ardından düşmanın üzerine çıkmalarıyla [uydular]. Bu [cümle], «inkalebû» fiiline matuftur. {والله ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} “Allah, büyük lütuf sahibidir”; yaptıkları amelde kendilerine muvaffakiyet vermek suretiyle onlara lütufta bulunmuştur.
إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥)
{إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Öyleyse onlardan korkmayın, eğer mümin iseniz benden korkun!” (175)
{إِنَّمَا ذلكم الشيطان} هو خبر ذلكم أي
{إِنَّمَا ذلكم الشيطان} “İşte o şeytan[dır]”; «zâliküm»ün haberidir, yani
آل عمران (١٧٥ _ ١٧٨)
Âl-i İmrân (175 - 178)
إنما ذلكم المثبط هو الشيطان وهو نعيم {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} أي المنافقين وهو جملة مستأنفة بيان لشيطنته أو الشيطاتن صفة لاسم الاشارة ويخوف الخبر {فَلاَ تَخَافُوهُمْ} أي أولياءه {وَخَافُونِ إِن كُنتُمْ مُّؤْمِنِينَ} لأن الإيمان يقتضي أن يؤثر العبد خوف الله على خوف غيره وخافونى في الوصل والوقف سهل ويعقوب وافقهما أبو عمرو في الوصل
sizi vazgeçirmeye çalışan o kimse şeytandır ki o da Nuaym'dır. {يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} “ancak kendi dostlarını korkutur”; yani münafıkları [korkutur]. Bu, onun şeytanlığını açıklayan müstakil bir cümledir; yahut «eş-şeytân» işaret isminin sıfatı, «yuhavvifu» ise haberdir. {فَلاَ تَخَافُوهُمْ} “Öyleyse onlardan korkmayın”; yani onun dostlarından [korkmayın]. {وَخَافُونِ إِن كُنتُمْ مُّؤْمِنِينَ} “eğer mümin iseniz benden korkun!”; çünkü iman, kulun Allah korkusunu başkasının korkusuna tercih etmesini gerektirir. Vasl ve vakıf halinde Sehl ve Ya'kūb «hâfûnî» şeklinde [ye ile] okumuşlardır; Ebû Amr ise vasl halinde onlara muvafakat etmiştir.
وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٧٦)
{وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah’a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah onlara ahirette hiçbir pay vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır.” (176)
{وَلاَ يَحْزُنكَ} يحزنك في كل القرآن نافع إلا فى سورة الأنبياء لا يحزنهم الفراغ الأكبر {الذين يسارعون في الكفر} يعنى لا يحزنونك لخوف أن يضروك ألا ترى إلى قوله {إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} أي أولياء الله يعني أنهم لا يضرون بمسارعتهم في الكفر غير أنفسهم وما وبال ذلك عائداً على غيرهم ثم بين كيف يعود وباله عليهم بقوله {يُرِيدُ الله أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظّاً فِى الآخرة} أي نصيباً من الثواب {وَلَهُمْ} بدل الثواب {عَذَابٌ عظِيمٌ} وذلك أبلغ ما ضر به الإنسان نفسه والآية تدل على إرادة الكفر
{وَلاَ يَحْزُنكَ} “seni üzmesin”; Nâfi' Kur'an'ın tamamında -Enbiyâ sûresindeki «lâ yahzünühümü'l-fezeu'l-ekber» hariç- [yâ'nın dammesi ve zâ'nın kesresiyle] «yuhzinke» şeklinde okumuştur. {الذين يسارعون في الكفر} “Küfürde yarışanlar”; yani sana zarar verirler korkusuyla onlar seni üzmesinler. Görmez misin O'nun şu buyruğunu: {إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} “Onlar Allah’a hiçbir şekilde zarar veremezler”; yani Allah'ın dostlarına [zarar veremezler]. Demek ki onlar küfürde yarışmakla ancak kendilerine zarar verirler ve bunun vebali başkasına dönmez. Sonra vebalin onlara nasıl döneceğini şu buyruğuyla açıkladı: {يُرِيدُ الله أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظّاً فِى الآخرة} “Allah onlara ahirette hiçbir pay vermemek istiyor”; yani sevaptan hiçbir nasip [vermemek istiyor]. {وَلَهُمْ} “Onlar için”; sevap yerine {عَذَابٌ عظِيمٌ} “büyük bir azap vardır”. Bu ise insanın kendisine verebileceği en büyük zarardır. Bu ayet, küfrün ve masiyetlerin irade edildiğine delalet eder;
ومعاصي لأن إرادته أن لا يكون لهم ثواب في الآخرة لا تكون بدون إرادة كفرهم ومعاصيهم
çünkü onların ahirette sevaplarının olmamasının irade edilmesi, onların küfür ve masiyetlerinin irade edilmesi olmadan gerçekleşemez.
إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٧٧)
{إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “İmana karşılık inkârı satın alanlar, Allah’a hiçbir şekilde zarar veremezler. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (177)
{إِنَّ الذين اشتروا الكفر بالإيمان} أي استبدلوه به {لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} هو نصب على المصدر أي شيئاً من الضرر الآية الأولى فيمن نافق من المتخلفين أو ارتد عن الإسلام والثانية في جميع الكفار أو على العكس {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
{إِنَّ الذين اشتروا الكفر بالإيمان} “İmana karşılık inkârı satın alanlar”; yani onu [imanı] onunla [küfürle] değiştirenler. {لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} “Allah’a hiçbir şekilde zarar veremezler”; mastar olarak nasb mahallindedir; yani hiçbir zarar veremezler. Birinci ayet, [savaştan] geri kalıp münafıklık edenler veya İslam'dan irtidat edenler hakkındadır; ikinci ayet ise bütün kâfirler hakkındadır; yahut bunun aksinedir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır”.
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ (١٧٨)
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “Kâfirler, kendilerine mühlet vermemizi kendileri için sakın hayırlı sanmasınlar! Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” (178)
{وَلاَ يَحْسَبَنَّ} وثلاثة بعدها مع ضم الباء فى يحسبنهم بالياء مكى وأبو عمر وكلها بالتاء حمزة وكلها بالياء مدني وشامي إلا فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ فإنها بالتاء الباقون الأوليان بالياء والأخريان بالتاء {الذين كَفَرُواْ} فيمن قرأ بالياء رفع أى ولا يحسبن الكافرون وإن مع اسمه وخبره في قوله {أَنَّمَا نُمْلِى لهم خير لأنفسهم} فى موضع المفعولين ليحسبن والتقدير ولا يحسبن الذين كفروا إملاءنا خيراً لأنفسهم وما مصدرية وكان حقها في قياس علم الخط أن تكتب مفصولة ولكنها وقعت في الإمام متصلة فلا يخالف وفيمن قرأ بالتاء نصب أي ولا تحسبن الكافرين وأنما نملي لهم خير لأنفسهم بدل من الكافرين أي ولا تحسبن أن ما نملي للكافرين خير لهم وان مع ما في حيزه ينوب عن المفعولين والإملاء لهم امهالهم وإطالة عمرهم {إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إِثْمَاً} ما هذه حقها أن تكتب متصلة لأنها كافة دون الأولى وهذه جملة مستأنفة تعليل للجملة قبلها كأنه قبل ما بالهم لا يحسبون الإملاء خيراً لهم فقيل إنما نملي لهم ليزدادوا إثماً والآية حجة لنا على المعتزلة في مسألتي الأصلح وارادة المعاصى {ولهم عذاب مهين}
{وَلاَ يَحْسَبَنَّ} “sakın ... sanmasınlar”; bu lafız ve sonrasındaki üç tanesini Mekkî ve Ebû Amr -«yahsebennehüm»deki bâ'nın dammesiyle birlikte- yâ ile okumuştur. Hamza hepsini tâ ile okumuştur. Medenî ve Şâmî -tâ ile okunan «felâ tahsebennehüm» müstesna- hepsini yâ ile okumuştur. Geri kalanlar ise ilk ikisini yâ, son ikisini tâ ile okumuştur. {الذين كَفَرُواْ} “Kâfirler”; yâ ile okuyanlara göre ref mahallindedir; yani «kâfirler sakın sanmasınlar» [demektir]. {أَنَّمَا نُمْلِى لهم خير لأنفسهم} “kendilerine mühlet vermemizi kendileri için hayırlı [sanmasınlar]” ifadesindeki «enne», ismi ve haberiyle birlikte «yahsebenne»nin iki mefulü konumundadır. Takdiri: «Kâfirler bizim mühlet vermemizi kendileri için hayırlı sanmasınlar» şeklindedir. «Mâ» masdariyyedir; hat ilminin kuralına göre ayrı yazılması gerekirdi, fakat İmam Mushaf'ta bitişik olarak vaki olmuştur, dolayısıyla buna muhalefet edilmez. Tâ ile okuyanlara göre ise nasb mahallindedir; yani «kâfirleri [öyle] sanma» [demektir]. «Ennemâ nümlî lehüm hayrun li-enfüsihim» ifadesi «el-kâfirîn»den bedeldir; yani «kâfirlere verdiğimiz mühletin onlar için hayırlı olduğunu sanma» demektir. «Enne» sılasıyla birlikte iki mefulün yerine geçer. Onlara mühlet vermek (imlâ); süre tanımak ve ömürlerini uzatmaktır. {إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إِثْمَاً} “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz”; buradaki «mâ»nın ilkinin aksine kâffe olması hasebiyle bitişik yazılması haktır. Bu cümle, önceki cümlenin gerekçesi olan müstakil bir cümledir; sanki «Onlar kendilerine mühlet verilmesini neden hayırlı sanmasınlar ki?» denilmiş de «Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz» buyrulmuştur. Bu ayet; aslah ve günahların iradesi meselelerinde Mutezile'ye karşı bizim lehimize bir delildir. {ولهم عذاب مهين} “Onlar için alçaltıcı bir azap vardır”.
آل عمران (١٧٩ _ ١٨٠)
Âl-i İmrân (179 - 180)
مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)
{مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.” (179)
واللام في {مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ المؤمنين على مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} من اختلاط
{مَّا كَانَ الله لِيَذَرَ المؤمنين على مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} “Allah ... müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir” ayetindeki lâm, ihlaslı müminlerin ve münafıkların birbirine karışmasını
المؤمنين الخلص والمنافين لتأكيد النفي {حتى يَمِيزَ الخبيث مِنَ الطيب} حتى يعزل المنافق عن المخلص يميز حمزة وعلي والخطاب في أنتم للمصدقين من أهل الإخلاص والنفاق كأنه قيل ما كان الله ليذر المخلصين منكم على الحال التي أنتم عليها من اختلاط بعضكم ببعض حتى يميزهم منكم بالوحي إلى نبيه وإخباره بأحوالكم {وَمَا كَانَ الله لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الغيب} وما كان الله ليؤتى أحدا منكم علم الغيوب فلاتنوهموا عند إخبار الرسل بنفاق الرجل وإخلاص الآخر أنه يطلع على ما في القلوب إطلاع الله فيخبر عن كفرها وإيمانها {وَلَكِنَّ الله يَجْتَبِى مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاء} أي ولكن الله يرسل الرسول فيوحي إليه ويخبره بأن في الغيب كذا وأن فلاناً في قلبه النفاق وفلاناً في قلبه الإخلاص فيعلم ذلك من جهة إخبار الله لامن جهة نفسه والآية حجة على الباطنية فإنهم يدعون ذلك لإمامهم فإن لم يثبتوا النبوة له صاروا مخالفين للنص حيث أثبتوا علم الغيب لغير الرسول وإن أثبتوا النبوة له صاروا مخالفين لنص آخر وهو قوله وخاتم النبيين {فآمنوا بالله وَرُسُلِهِ} بصفة الإخلاص {وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ} النفاق {فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} في الآخرة ونزل فى ما نعى الزكاة
nefyetmeyi tekit etmek içindir. {حتى يَمِيزَ الخبيث مِنَ الطيب} “pisi temizden ayırıncaya kadar”; münafığı ihlaslı müminden ayırıncaya kadar. Hamza ve Ali [tef'il babından] «yumeyyize» okumuşlardır. «Entüm»deki (bulunduğunuz) hitap, ihlas ve nifak ehlinden olan tasdik edicileredir; sanki şöyle denilmiştir: Allah, Peygamberi'ne vahyederek ve durumlarınızı ona bildirerek onları sizden ayırıncaya kadar, içinizdeki ihlaslı olanları birbirinize karışmış olduğunuz hal üzere bırakacak değildir. {وَمَا كَانَ الله لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الغيب} “Allah size gaybı da bildirecek değildir”; Allah sizden hiçbir kimseye gayb ilmini verecek değildir. Dolayısıyla peygamberler bir kimsenin nifakını diğerinin ihlasını haber verdiklerinde, onun kalplerde olanı Allah'ın muttali olduğu gibi bildiğini ve onların küfrünü ve imanını kendiliğinden haber verdiğini vehmetmeyin. {وَلَكِنَّ الله يَجْتَبِى مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاء} “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer”; yani Allah elçi gönderir, ona vahyeder ve gaybda şöyle olduğunu, falanın kalbinde nifak, filanın kalbinde ihlas bulunduğunu haber verir. O da bunu kendiliğinden değil, Allah'ın bildirmesiyle bilir. Bu ayet Bâtınîlere karşı bir delildir; zira onlar bunu imamları için iddia ederler. Eğer onun peygamber olduğunu ispat etmezlerse, peygamberden başkasına gayb ilmini nispet ettikleri için nassa muhalif olurlar. Şayet onun peygamber olduğunu iddia ederlerse, bu sefer «Hâteme'n-nebiyyîn» (peygamberlerin sonuncusu) buyruğu olan diğer bir nassa muhalif olurlar. {فآمنوا بالله وَرُسُلِهِ} “O halde Allah’a ve peygamberlerine iman edin”; ihlas vasfıyla [iman edin]. {وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ} “Eğer iman eder ve sakınırsanız”; nifaktan [sakınırsanız], {فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “sizin için büyük bir mükâfat vardır”; ahirette [vardır]. Zekât vermekten kaçınanlar hakkında nazil oldu:
وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah’ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerde cimrilik edenler, bunu kendileri için sakın hayırlı sanmasınlar! Bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (180)
{ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَّهُمْ} من قرأ بالتاء قدر مضافاً محذوفاً أي ولا تحسبن بخل الباخلين وهو فصل وخيرا لهم مفعول ثانٍ وكذا من قرأ بالياء وجعل فاعل يحسبن ضمير رسول الله أو ضمير أحد ومن جعل فاعله الذين يبخلون كان التقدير ولا يحسبن الذين يبخلون بخلهم خيرا لهم وهو فصل وخيرا لهم مفعول ثانٍ {بَلْ هُوَ} أي البخل {شَرٌّ لَّهُمْ} لأن أموالهم ستزول عنهم ويبقى عليهم وبال البخل {سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ القيامة} تفسير لقوله بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ أي سيجعل مالهم الذي منعوه عن الحق طوقاً في أعناقهم كما جاء في الحديث من منع زكاة ماله يصير حية ذكراً أقرع له نابان فيطوق في عنقه فينهشه ويدفعه إلى النار و {ولله ميراث السماوات والأرض} وله مافيهما مما يتوارثه أهلهما من مال وغيره فمالهم يبخلون عليه بملكه ولا ينفقونه في سبيل الله والأصل فى ميراث موارث فقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها {والله بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} وبالياء مكي وأبو عمرو فالتاء على طريقة الالتفات وهو
{ وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ } “Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleri şeylerde cimrilik edenler, sakın bunu kendileri için hayırlı sanmasınlar”. [Fiili] 'te' harfi ile [ve lâ tahsebenne şeklinde] okuyan kimse, hazfedilmiş bir muzâf takdir eder; yani: 'Cimrilik edenlerin cimriliğini [hayırlı] sanma'. Buradaki { هُوَ } zamir-i fasldır (ayırıcı zamirdir), { خَيْرًا لَهُمْ } ise ikinci mef'ûldür (nesnedir). Aynı şekilde [fiili] 'ye' harfi ile okuyup [يحسبن / yahsebenne] fiilinin failini Resûlullah'ın zamiri veya herhangi bir kimsenin zamiri kılan da bu takdiri yapar. Faili { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } yapan kimseye göre ise takdir: 'Cimrilik edenler, cimriliklerinin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar' şeklindedir. { هُوَ } zamir-i fasl, { خَيْرًا لَهُمْ } de ikinci mef'ûldür. { بَلْ هُوَ } “Aksine bu” yani cimrilik { شَرٌّ لَهُمْ } “onlar için bir şerdir”; çünkü malları ellerinden çıkıp gidecek, cimriliğin vebali ise boyunlarında kalacaktır. { سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Cimrilik ettikleri şey, kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır” [ifadesi], { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } sözünün tefsiridir. Yani haktan menettikleri malları boyunlarına bir tasma yapılacaktır; nitekim hadiste şöyle gelmiştir: “Kim malının zekâtını vermezse, [o mal] iki dişi olan, başı kel erkek bir yılana dönüşür; boynuna dolanır, onu ısırır ve onu ateşe sürükler.” { وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır”; yani göklerde ve yerde bulunan, bunların ehlinin birbirinden miras yoluyla devraldığı mal ve benzeri her şey O'nundur. Öyleyse ne oluyor da O'nun kendi mülkünü O'ndan esirgiyorlar ve Allah yolunda infak etmiyorlar? { مِيرَاث } kelimesinin aslı { مِوْرَاث } (mivrâs) idi; kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüştürüldü. { وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”. Mekkî [İbn Kesîr] ve Ebû Amr 'ye' ile [ya'melûn şeklinde] okumuştur. 'Te' ile okuyuş ise iltifat yoluyladır ve o...
آل عمران (١٨١ _ ١٨٤) أبلغ في الوعيد والياء على الظاهر
Âl-i İmrân (181 - 184) tehditte daha etkilidir; yâ ile okunuş ise zahir üzere [gaybet sîgasıyla]dir.
لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (١٨١)
{لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} “Andolsun Allah, «Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve: «Tadın yakıcı azabı!» diyeceğiz.” (181)
{لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} قال ذلك اليهود حين سمعوا قوله تعالى {مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا} وقالوا إن إله محمد يستقرض منا فنحن إذاً أغنياء وهو فقير ومعنى سماع الله له انه لم يخف عليه وأنه أعدله كفاء من العقاب {سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ} سنأمر الحفظة بكتابة ما قالوا في الصحائف أو سنحفظه إذ الكتاب من الخلق ليحفظ مافيه فسمى به مجازا وما مصدرية أو بمعنى الذي {وَقَتْلَهُمُ الأنبياء بِغَيْرِ حَقٍّ} معطوف على ما جعل قتلهم الأنبياء قرينة له إيذانا بأنهما في العظم أخوان وأن من قتل من الأنبياء لم يستبعد منه الاجتراء على مثل هذا القول {وَنَقُولُ} لهم يوم القيامة {ذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} أي عذاب النار كما أذقتم المسلين الغصص قال الضحاك ويقول لهم ذلك خزنة جهنم وإنما أضيف إلى الله تعالى لأنه بأمره كما في قوله سنكتب سيكتب وقتلهم ويقول حمزة
{لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Andolsun Allah, «Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyenlerin sözünü işitmiştir”; Yahudiler, Yüce Allah'ın: {مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا} “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?” ayetini işittiklerinde böyle söylediler ve: «Muhammed'in ilahı bizden borç istiyor, o halde biz zenginiz, O ise fakirdir» dediler. Allah'ın bunu işitmesinin manası; bunun O'na gizli kalmadığı ve buna denk bir ceza hazırladığıdır. {سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ} “Onların söylediklerini yazacağız”; koruyucu meleklere söylediklerini sahifelere yazmalarını emredeceğiz yahut onu muhafaza edeceğiz; nitekim yaratılmışların yazması içindekini muhafaza etmek içindir, bu sebeple mecazen böyle adlandırılmıştır. «Mâ» masdariyyedir veya «ellezî» anlamındadır. {وَقَتْلَهُمُ الأنبياء بِغَيْرِ حَقٍّ} “ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini”; «mâ»ya matuftur; peygamberleri öldürmelerinin buna denk tutulması, bu iki cürmün büyüklükte denk olduğunu ve peygamberleri öldüren kimseden böyle bir söz söyleme cüretinin uzak görülmeyeceğini bildirmek içindir. {وَنَقُولُ} “ve ... diyeceğiz”; kıyamet gününde onlara [diyeceğiz]: {ذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} “«Tadın yakıcı azabı!»”; yani Müslümanlara acılar tattırdığınız gibi ateşin azabını tadın! Dahhâk şöyle demiştir: Bunu onlara cehennem bekçileri söyler; Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi ise O'nun emriyle olduğu içindir. Nitekim Hamza'nın «senektübü» yerine «seyüktetü ve katlühüm ve yekūlü» okuyuşunda olduğu gibidir.
ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢)
{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir.” (182)
{ذلك} إشارة إلى ما تقدم من عقابهم {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} أي ذلك العذاب بما قدمتم من الكفر والمعاصي والإضافة إلى اليد لأن أكثر
{ذلك} “Bu”; onların geçen cezalarına işarettir. {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir”; yani bu azap, önden gönderdiğiniz küfür ve günahlar sebebiyledir. Ele nispet edilmesi, işlerin çoğunun
الأعمال يكون بالأيدي فجعل كل عمل كالواقع بالأيدى على سبيل التغلب ولانه يقال للآمر بالشئ فاعله فذكر الأيدي للتحقيق يعني أنه فعل نفسه لا غيره بأمره {وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} وبأن الله لا يظلم عباده فلا يعاقبهم بغير جرم
ellerle yapılmasından dolayıdır; böylece tağlib yoluyla her amel ellerle yapılmış gibi sayılmıştır. Ayrıca bir şeyi emredene de o işin faili dendiğinden, bizzat kendisinin işlediğini, başkasının onun emriyle yapmadığını pekiştirmek için eller zikredilmiştir. {وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} “ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir”; yani Allah kullarına zulmetmez, onları günahsız yere cezalandırmaz.
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (١٨٣)
{الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنَا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Onlar: «Şüphesiz Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti» diyenlerdir. De ki: «Benden önce size apaçık delillerle ve dediğiniz o şeyle peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?»” (183)
{الذين قَالُواْ} في موضع جر على البدل من الذين قالوا أو نصب بإضمار أعني أو رفع بإضمارهم {إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا} أمرنا في التوراة وأوصانا {أَلاَّ نُؤْمِنَ} بأن لا نؤمن {لِرَسُولٍ حتى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النار} أي يقرب قرباناً فتنزل نار من السماء فتأكله فإن جئتنا به صدقناك وهذه دعوى باطلة وافتراء على الله لأن أكل النار القربان سبب الإيمان للرسول الآتي به لكونه معجزة فهو إذاً وسائر المعجزات سواء {قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِى بالبينات} المعجزات سوى القربان {وبالذى قُلْتُمْ} أي بالقربان يعني قد جاء أسلافكم الذين أنتم على ملتهم وراضون بفعلهم {فلم قتلتموهم} أى كان امتناعكم عن الإيمان لأجل هذا فلم لم تؤمنوا بالذين أتوا به ولم قتلتموهم {إِن كُنتُمْ صادقين} في قولكم إنما نؤخر الإيمان لهذا
{الذين قَالُواْ} “Onlar ... diyenlerdir”; [önceki ayetteki] «ellezîne kālû»dan bedel olarak cer mahallinde veya takdirî bir «a'nî» ile nasb mahallinde yahut takdirî bir «hüm» ile ref mahallindedir. {إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا} “«Şüphesiz Allah bize emretti»”; Tevrat'ta bize emretti ve vasiyette bulundu. {أَلاَّ نُؤْمِنَ} “inanmamamızı”; iman etmememizi [emretti], {لِرَسُولٍ حتى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النار} “ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere”; yani bir kurban sunup gökten bir ateş inerek onu yemedikçe [inanmamamızı emretti]; «Bize bunu getirirsen seni tasdik ederiz» [dediler]. Bu batıl bir iddia ve Allah'a iftiradır; çünkü ateşin kurbanı yemesi, mucize olması hasebiyle onu getiren peygambere inanma sebebidir; dolayısıyla o da diğer mucizelerle birdir. {قُلْ قَدْ جَاءَكُمْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِى بالبينات} “De ki: «Benden önce size apaçık delillerle ... peygamberler gelmişti»”; kurban dışındaki mucizelerle [gelmişti]. {وبالذى قُلْتُمْ} “ve dediğiniz o şeyle”; yani kurbanla. Demek ki sizin dinleri üzere bulunduğunuz ve yaptıklarına razı olduğunuz atalarınıza [peygamberler] gelmişti. {فلم قتلتموهم} “onları niçin öldürdünüz?”; yani imandan kaçınmanız bu sebeple idiyse, o halde onu getirenlere neden inanmadınız ve onları niçin öldürdünüz? {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru sözlü iseniz”; imanı ancak bu sebeple geciktirdiğiniz sözünüzde [doğru sözlü iseniz].
فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)
{فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جَاءُوا بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتَابِ الْمُنِيرِ} “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı.” (184)
{فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذّبَ رُسُلٌ مّن قَبْلِكَ} فإن كذبك اليهود فلا يهولنك فقد فعلت الأمم بأنبيائها كذلك {جاؤوا بالبينات} بالمعجزات الظاهرات {والزبر} الكتب جمع زبور من الزبر وهو الكتابة
{فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذّبَ رُسُلٌ مّن قَبْلِكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce ... peygamberler de yalanlanmıştı”; eğer Yahudiler seni yalanlarlarsa bu seni dehşete düşürmesin, nitekim geçmiş ümmetler de peygamberlerine böyle yapmıştı. {جاؤوا بالبينات} “apaçık deliller getiren”; apaçık mucizeler getiren. {والزبر} “sahifeler”; kitaplar demektir, «zebûr»un çoğuludur, yazmak manasındaki «zebr» kökünden gelir.
آل عمران (١٨٤ _ ١٨٧)
Âl-i İmrân (184 - 187)
وبالزبر شامى {والكتاب} جنسه {المنير} المضئ قيل هما واحد في الأصل وإنما ذكرا الاختلاف الوصفين فالزبور كتاب فيه حكم زاجرة والكتاب الهادى
Şâmî [kıraatinde] «ve bi'z-züberi» şeklindedir. {والكتاب} “ve kitap”; kitap cinsidir. {المنير} “aydınlatıcı”; nur saçan. Aslında ikisinin bir olduğu, ancak iki farklı vasıftan dolayı ayrı zikredildiği söylenmiştir; nitekim «zebûr» içinde sakındırıcı hükümler bulunan kitap, «el-kitâb» ise hidayet edendir.
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)
{كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ} “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir.” (185)
{كُلُّ نَفْسٍ} مبتدأ والخبر {ذَائِقَةُ الموت} وجاز الابتداء بالنكرة لما فيه من العموم والمعنى لا يحزنك تكذيبهم إياك فمرجع الخلق إليّ فأجازيهم على التكذيب وأجازيك على الصبر وذلك قوله {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ القيامة} أي تعطون ثواب أعمالكم على الكمال يوم القيامة فإن الدنيا ليست بدار الجزاء {فَمَن زُحْزِحَ} بعد والزحزحة الإبعاد {عَنِ النار وَأُدْخِلَ الجنة فَقَدْ فَازَ} ظفر بالخير وقيل فقد حصل له الفوز المطلق وقيل الفوز نيل المحبوب والبعد عن المكروه {وَمَا الحياة الدنيا إِلاَّ متاع الغرور} شبه الدنيا بالمتاع الذي يدلس به على المستام ويغر حتى يشتريه ثم يتبين له فساده ورداءته والشيطان هو المدلس الغرور وعن سعيد بن جبير إنما هذا لمن آثرها على الآخرة فأما من طلب الاخرة فإنها متاع بلاغ وعن الحسن كخضرة النبات ولعب البنات لا حاصل لها
{كُلُّ نَفْسٍ} “Her can”; mübtedadır, haberi ise {ذَائِقَةُ الموت} “ölümü tadacaktır” ifadesidir. Nekre ile başlamak umum ifade ettiği için caiz olmuştur. Manası şudur: Onların seni yalanlaması seni üzmesin; mahlûkatın dönüşü banadır, ben onları yalanlamalarına karşılık cezalandırır, seni de sabrına karşılık mükâfatlandırırım. Nitekim şu buyruk bunu ifade eder: {وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ القيامة} “Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir”; yani amellerinizin sevabı size kıyamet günü eksiksiz olarak verilecektir; çünkü dünya mükâfat yurdu değildir. {فَمَن زُحْزِحَ} “Kim ... uzaklaştırılıp”; uzaklaştırılırsa; «zehzeha» uzaklaştırmak demektir. {عَنِ النار وَأُدْخِلَ الجنة فَقَدْ فَازَ} “ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur”; hayra nail olmuştur. Mutlak kurtuluşu elde etmiştir de denilmiştir. Kurtuluşun; sevilene kavuşmak ve sevilmeyenden uzaklaşmak olduğu da söylenmiştir. {وَمَا الحياة الدنيا إِلاَّ متاع الغرور} “Dünya hayatı ise aldatıcı bir metadan başka bir şey değildir”; dünyayı, alıcıya kusuru gizlenerek satılan, satın alana kadar aldatılan, sonra da bozukluğu ve değersizliği ortaya çıkan bir metaa benzetmiştir. Şeytan ise o hilekâr ve aldatıcıdır. Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bu [hüküm], dünyayı ahirete tercih eden kimse içindir; ahireti arayan kimse için ise o bir tebliğ/ulaştırma vasıtası olan metadır.» Hasan[-ı Basrî]'den ise: «Yeşeren bir bitki ve kız çocuklarının oyunu gibidir, geriye bir şey kalmaz» dediği rivayet edilmiştir.
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦)
{لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden incitici birçok söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir.” (186)
{لَتُبْلَوُنَّ} والله لتبلون أي لتختبرن {فِى أموالكم} بانفاق فى سبيل الله وبما يقع فيها ن الآفات {وأَنفُسِكُمْ} بالقتل والأسر والجراح وما يرد عليها من أنواع المخاوف والمصائب وهذه الآية دليل على أن النفس هي الجسم المعاين دون ما فيه من المعنى الباطل كما قال بعض أهل الكلام والفلاسفة كذا في شرح التأويلات {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ} يعني اليهود والنصارى {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيراً} كالطعن في الدين وصد من أراد الإيمان وتخطئة من آمن ونحو ذلك {وَأَن تَصْبِرُواْ} على أذاهم {وَتَتَّقُواْ} مخالفة أمر الله {فَإِنَّ ذلك} فإن الصبر والتقوى {مِنْ عَزْمِ الأمور} من معزومات الأمور أي مما يجب العزم عليه من الأمور خوطب المؤمنون بذلك ليوطنوا أنفسهم على
{لَتُبْلَوُنَّ} “Andolsun ki imtihan edileceksiniz”; Allah'a yemin olsun ki mutlaka imtihan edileceksiniz, yani sınanacaksınız; {فِى أموالكم} “mallarınız ... konusunda”; Allah yolunda infak etmekle ve mallara gelen afetlerle [sınanacaksınız]; {وأَنفُسِكُمْ} “ve canlarınız [konusunda]”; öldürülme, esir düşme, yaralanma ve canlara isabet eden türlü türlü korku ve musibetlerle [sınanacaksınız]. Bu ayet, kelamcılardan ve felsefecilerden bazılarının iddia ettiği bâtıl mananın aksine, nefsin bizzat müşahede edilen cisim/beden olduğuna delildir. Şerhu't-Te'vîlât'ta böyle geçmektedir. {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ... işiteceksiniz”; yani Yahudilerden ve Hristiyanlardan; {وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيراً} “ve müşriklerden incitici birçok söz [işiteceksiniz]”; dine dil uzatmak, iman etmek isteyene engel olmak, iman edeni hatalı bulmak ve benzeri şeyler gibi. {وَأَن تَصْبِرُواْ} “Eğer sabreder”; onların eziyetlerine [sabrederseniz]; {وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız”; Allah'ın emrine karşı gelmekten [sakınırsanız]; {فَإِنَّ ذلك} “şüphesiz bu”; muhakkak ki sabır ve takva; {مِنْ عَزْمِ الأمور} “azmedilmeye değer işlerdendir”; yapılması azimle kararlaştırılan, yani yapılması vacip olan işlerdendir. Müminlere böyle hitap edilmiştir ki kendilerini
احتمال ما سيلقون من الشدائد والصبر عليها حتى إذا لقوها وهم مستعدون لا يرهقهم ما يرهق من تصيبه الشدة بغتة فينكرها وتشمئز منها نفسه
karşılaşacakları zorluklara katlanmaya ve onlara sabretmeye hazırlasınlar; ta ki hazırlıklı olarak bunlarla karşılaştıklarında, ansızın zorlukla karşılaşan ve onu yadırgayıp nefsi bundan tiksinen kimseleri bürüyen [yılgınlık] onları bürümesin.
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧)
{وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve onu gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı. Fakat onlar bunu kulak ardı edip arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür!” (187)
{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق الذين أُوتُواْ الكتاب} واذكر وقت أخذ الله ميثاق أهل الكتاب {لَتُبَيّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ} عن الناس بالتاء على حكاية مخاطبتهم كقوله وَقَضَيْنَا إلى بَنِى إسرائيل فى الكتاب لتفسدن وبالياء مكى وأبو
{وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق الذين أُوتُواْ الكتاب} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden ... kesin söz almıştı”; Allah'ın Ehl-i Kitap'tan kesin söz aldığı vakti hatırla. {لَتُبَيّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ} “'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve onu ... gizlemeyeceksiniz'”; insanlardan [gizlemeyeceksiniz]. [Ayette geçen fiil,] {وَقَضَيْنَا إلى بَنِى إسرائيل فى الكتاب لتفسدن} [buyruğunda olduğu gibi] onlara yapılan hitabın aktarılması üzere 'te' harfiyle [okunmuştur]. Mekkî, Ebû
آل عمران (١٨٧ _ ١٩٠)
Âl-i İmrân (187-190)
عمر وأبو بكر لأنهم غيب والضمير للكتاب أكد عليهم إيجاب بيان الكتاب واجتناب كتمانه {فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ} فنبذوا الميثاق وتأكيده عليهم أي لم يراعوه ولم يلتفتوا إليه والنبذ وراء الظهر مثل في الطرح وترك الاعتداد وهو دليل على أنه يجب على العلماء أن يبينوا الحق للناس وما علموه وأن لا يكتموا منه شيئاً لغرض فاسد من تسهيل على الظلمة وتطييب لنفوسهم أو لجر منفعة أو دفع أذية أو لبخل بالعلم وفي الحديث من كتم علماً عن أهله ألجمه الله بلجام من نار {واشتروا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً} عرضاً يسيراً {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ}
Amr ve Ebû Bekir ise, onlar gaip oldukları için 'ye' harfiyle [leyübeyyinunnehû şeklinde] okumuşlardır. Zamir kitaba racidir. Kitabı açıklama ve onu gizlemekten kaçınma gerekliliği onlar üzerinde pekiştirilmiştir. {فَنَبَذُوهُ وَرَاء ظُهُورِهِمْ} “Fakat onlar bunu kulak ardı edip arkalarına attılar”; ahdi ve onun kendileri üzerindeki tekidini arkaya attılar; yani onu gözetmediler ve ona iltifat etmediler. Bir şeyi sırtının arkasına atmak, bir kenara fırlatıp saygı göstermemeyi anlatan bir temsildir. Bu ayet, âlimlerin bildikleri hakkı insanlara açıklamasının ve zalimlerin işini kolaylaştırmak, gönüllerini hoş tutmak, bir menfaat temin etmek, bir zararı savmak veya ilimde cimrilik etmek gibi bozuk bir maksatla ondan hiçbir şeyi gizlememesinin vacip olduğuna delildir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Her kim bir ilmi ehlinden gizlerse Allah ona ateşten bir gem vurur.» {واشتروا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً} “ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar”; değersiz/geçici bir dünya menfaatini [satın aldılar]. {فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!”
لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٨٨)
{لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların, sakın azaptan kurtulacaklarını sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” (188)
والخطاب في {لاَ تَحْسَبَنَّ} لرسول الله وأحد المفعولين {الذين يَفْرَحُونَ} والثاني بمفازة وقوله فلا تحسبنهم تأكيده تقديره لا تحسبنهم فلا تحسبنهم فائزين {بِمَا أَتَوْاْ} بما فعلوا وهي قراءة أبى وجاء وأنى يستعملان بمعنى فعل إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيّاً لقد جئت شيئا فريا وقرأ النخعي بما آتوا أي أعطوا {وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مّنَ العذاب} بمنجاة منه {وَلَهُمْ عَذَابٌ أليم} مؤلم
{لاَ تَحْسَبَنَّ} “sakın ... sanma” ifadesindeki hitap Resûlullah'adır [sallallâhu aleyhi ve sellem]. İki mef'ulden (nesneden) biri {الذين يَفْرَحُونَ} “sevinenler”, ikincisi ise {بِمَفَازَةٍ} “kurtulacaklar[ını]” ifadesidir. {فلا تحسبنهم} buyruğu ise tekit içindir; takdiri şöyledir: Onları sanma, sakın onları kurtulacak kimseler sanma! {بِمَا أَتَوْاْ} “Yaptıklarına”; yaptıkları işlere. Bu, Übeyy'in kıraatidir. Câe (جاء) ve etâ (أتى) fiilleri feale (فعل - yaptı) anlamında da kullanılır. Nitekim {إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيّاً} “Şüphesiz O'nun vaadi gerçekleşecektir” ve {لقد جئت شيئا فريا} “Andolsun sen çok çirkin bir şey yaptın” buyruklarında bu manadadır. En-Nehaî ise {بما آتوا} şeklinde okumuştur ki bu 'verdikleri şeylerle' demektir. {وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مّنَ العذاب} “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlananların, sakın azaptan kurtulacaklarını sanma!”; ondan kurtulacaklarını [sanma]. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أليم} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır”; elem verici [bir azap vardır].
روى أن رسول الله ﷺ سأل اليهود عن شيء مما في التوراة فكتموا الحق وأخبروه بخلافه وأروه أنهم قد صدقوه واستحمدوا إليه وفرحوا بما فعلوا من تدليسهم فأطلع الله رسوله على ذلك وسلاه بما أنزل من وعيدهم أي لا تحسبن اليهود الذين يفرحون بما فعلوا من تدليسهم عليك ويحبون أن تحمدهم بما لم يفعلوا من إخبارك بالصدق عما سألتهم عنه ناجين من العذاب وقيل هم المنافقون يفرحون بما أتوا من إظهار الإيمان للمسلمين وتوصلهم بذلك إلى أغراضهم ويستحمدون إليهم بالإيمان الذي لم يفعلوه على الحقيقة وفيه وعيد لمن يأتي بحسنة فيفرح بها فرح إعجاب ويحب أن يحمده الناس بما ليس فيه
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere Tevrat'ta bulunan bir şeyi sormuş, onlar da hakkı gizleyip aksini haber vermişler; kendisini tasdik ettiklerini gösterip ona yaranmaya çalışmışlar ve yaptıkları bu hileye sevinmişlerdi. Bunun üzerine Allah, Resûlü'nü bundan haberdar etti ve onların azabına dair indirdiği tehditle onu teselli etti. Yani: Sana karşı yaptıkları bu hileye sevinen ve kendilerine sorduğun şey hakkında doğru haber verme hususunda yapmadıkları şeyle onları övmeni isteyen o Yahudilerin azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onların, Müslümanlara iman etmiş görünmelerine ve bu yolla amaçlarına ulaşmalarına sevinen, gerçekte yapmadıkları bir iman sebebiyle Müslümanların kendilerini övmelerini isteyen münafıklar olduğu da söylenmiştir. Bu ayette, bir iyilik yapıp da onunla kibirlenerek böbürlenen ve kendisinde bulunmayan şeylerle insanların kendisini övmesini arzulayan kimseye yönelik bir tehdit vardır.
وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)
{وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” (189)
{ولله ملك السماوات والأرض} فهو يملك أمر هما وفيه تكذيب لمن قال إن الله فقير {والله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} فهو يقدر على عقابهم
{ولله ملك السماوات والأرض} “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır”; her ikisinin tasarrufu O'nun elindedir. Bu ifadede, 'Allah fakirdir' diyen kimseyi yalanlama vardır. {والله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; O, onları cezalandırmaya da güç yetirendir.
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ (١٩٠)
{إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice ibretler vardır.” (190)
{إِنَّ فِي خَلْقِ السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لاَيَاتٍ} لأدلة واضحة على صانع قديم عليم حكيم قادر {لأُوْلِى الألباب} لمن خلص عقله عن الهوى خلوص اللب عن القشر فيرى أن العرض المحدث في الجواهر يدل على حدوث الجواهر لأن جوهراً ما لا ينفك عن عرض حادث وما لا يخلو عن الحادث فهو حادث ثم حدوثها يدل على محدثها وذا قديم وإلا لاحتاج إلى محدث آخر إلى مالا يتناهى وحسن صنعه يدل على علمه وإتقانه يدل على
{إِنَّ فِي خَلْقِ السماوات والأرض واختلاف الليل والنهار لاَيَاتٍ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde nice ibretler vardır”; kadîm, alîm, hakîm ve kadîr olan bir Yaratıcı'ya apaçık deliller vardır; {لأُوْلِى الألباب} “akıl sahipleri için”; aklı, özün kabuktan arınması gibi heva ve hevesten arınmış kimseler için. Böyle biri, cevherlerde sonradan var olan arazların o cevherlerin de sonradan yaratıldığına (hudûsuna) delalet ettiğini görür; çünkü hiçbir cevher sonradan olan bir arazdan bağımsız olamaz, sonradan yaratılan şeylerden hali olmayan her varlık da sonradan yaratılmıştır. Ardından bu varlıkların sonradan yaratılmış olması, onları sonradan yaratan bir muhdise (Yaratıcı'ya) delalet eder; O muhdis ise kadîmdir, aksi takdirde O da sonsuza dek giden başka bir muhdise muhtaç olurdu. O'nun sanatının güzelliği ilmine, sağlamlığı ise
آل عمران (١٩١ _ ١٩٣)
Âl-i İmrân (191-193)
حكمته وبقاؤه يجب على قدرته قال ﵇ ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها وحكى فيها أن في بني إسرائيل من إذا عبد الله ثلانين سنة أظلته سحابة فعبدها فتى فلم تظله فقالت له أمه لعل فرطة فرطت منك في
hikmetine delalet eder; varlığının devamı da kudretini gerektirir. [Aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Bu ayeti okuyup da üzerinde tefekkür etmeyen kimseye yazıklar olsun!» Bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: İsrailoğulları arasında bir kimse otuz yıl Allah'a ibadet ettiğinde onu bir bulut gölgelendirirdi. Bir genç otuz yıl ibadet etti fakat bulut onu gölgelendirmedi. Bunun üzerine annesi ona: 'Belki de bu süren zarfında bir kusur işledin' dedi.
مدتك قال ما أذكر قالت لعلك نظرت مرة إلى السماء ولم تعتبر قال لعل قالت فما أوتيت إلا من ذلك
Genç: 'Hatırlamıyorum' dedi. Annesi: 'Belki de bir defasında göğe bakıp da ibret almadın' deyince, genç: 'Olabilir' dedi. Annesi: 'İşte bu durumun ancak bundan kaynaklanmıştır' dedi.
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (١٩١)
{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler [ve şöyle derler]: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın. Sen münezzehsin, bizi ateşin azabından koru!'” (191)
{الذين} فى موضع جر نعت لأولى أو نصب بإضمار أعني أو رفع بإضمارهم {يَذْكُرُونَ الله} يصلون {قِيَاماً} قائمين عند القدرة {وَقُعُوداً} قاعدين {وعلى جُنُوبِهِمْ} أي مضطجعين عند العجز وقياماً وقعوداً حالان من ضمير الفاعل فى يذكرون وعلى جنوبهم حال أيضاً أو المراد الذكر على كل حال لأن الإنسان لا يخلو عن هذه الاحوال فى الحديث من أحب أن يرتع في رياض الجنة فليكثر ذكر الله {وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السماوات والأرض} وما يدل عليه اختراع هذه الأجرام العظام وإبداع صنعتها وما دبر فيها مما تكل الأفهام عن إدراك بعض عجائبه على عظم شأن الصانع وكبرياء سلطانه وعن النبي ﵇ بينما رجل مستلق على فراشه إذ رفع رأسه فنظر إلى النجوم وإلى السماء فقال أشهد أن لك ربا وخالقا اللهم اغفرلى فنظر الله إليه فغفر له وقال ﵇ لا عبادة كالتفكر وقيل الفكرة تذهب الغفلة وتحدث للقلب الخشية وما جليت القلوب بمثل الأحزان ولا استنارت بمثل الفكر {رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا باطلا} أي يقولون ذلك وهو في محل الحال أي يتفكرون قائلين والمعنى ماخلقته خلقاً باطلاً بغير حكمة بل خلقته لحكمة عظيمة وهو أن تجعلها مساكن للمكلفين وأدلة لهم على معرفتك وهذا إشارة إلى الخلق عى أن المراد به المخلوق أو إلى السموات والأرض لأنها في معنى المخلوق كأنه قيل ما خلقت هذا المخلوق العجيب باطلاً {سبحانك} تنزيها لك عن الوصف يخلق الباطل وهو اعتراض {فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} الفاء دخلت إمنى الجزاء تقديره إذا نزهناك فقنا
{الذين} kelimesi; {أُوْلِى الألباب} için sıfat olarak cer mahallindedir veya 'kastederim' fiilinin gizlenmesiyle nasb, yahut 'onlar' zamirinin takdiriyle ref mahallindedir. {يَذْكُرُونَ الله} “Allah'ı zikrederler”; namaz kılarlar; {قِيَاماً} “ayaktayken”; güç yetirebildiklerinde ayakta, {وَقُعُوداً} “otururken”; oturarak, {وعلى جُنُوبِهِمْ} “ve yanları üzerine [yatarken]”; yani acziyet halinde yan yatarak [namaz kılarlar]. «Kıyâmen» ve «kuûden» kelimeleri, «yezkürûn» fiilindeki fail zamirinden hâldir; «alâ cunûbihim» ifadesi de hâldir. Ya da bundan maksat her halükarda zikretmektir; zira insan bu hallerin dışında kalamaz. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cennet bahçelerinde gezinmek isteyen kimse, Allah'ı çokça zikretsin.» {وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السماوات والأرض} “göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde derin derin düşünürler”; bu muazzam cisimlerin yoktan yaratılmasının, sanatındaki eşsizliğin ve içlerindeki bazı acayiplikleri kavramaktan akılların aciz kaldığı nizamın, Yaratıcı'nın şanının yüceliğine ve saltanatının azametine nasıl delalet ettiğini düşünürler. Peygamber'den [aleyhisselâm] rivayet edildiğine göre: «Bir adam yatağında uzanırken başını kaldırıp yıldızlara ve göğe baktı ve: 'Şahitlik ederim ki senin bir Rabbin ve Yaratıcın vardır. Allahım beni bağışla!' dedi. Bunun üzerine Allah ona [rahmet nazarıyla] baktı ve onu bağışladı.» Yine o [aleyhisselâm]: «Tefekkür gibi bir ibadet yoktur» buyurmuştur. Tefekkürün gafleti giderdiği ve kalpte haşyet meydana getirdiği söylenmiştir; kalpler hüzünler gibisiyle cilalanmamış ve tefekkür gibisiyle aydınlanmamıştır. {رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا باطلا} “'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın'”; yani böyle derler; bu ifade hâl mahallindedir, yani [böyle] diyerek tefekkür ederler. Manası şudur: Sen bunu hikmetsiz, boş bir yaratılışla yaratmadın; aksine mükellefler için birer mesken ve Seni tanımaları için birer delil kılmak gibi büyük bir hikmetle yarattın. «Bu» ifadesiyle yaratma fiiline -yaratılan şey kastedilerek- yahut yaratılmış manasında oldukları için göklere ve yere işaret edilmiştir; sanki: 'Sen bu harikulade yaratılmışı boşuna yaratmadın' denilmektedir. {سبحانك} “Sen münezzehsin”; bâtıl bir şeyi yaratmakla vasıflanmaktan Seni tenzih ederiz [demektir] ve bu bir ara cümledir. {فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “bizi ateşin azabından koru!”; 'fâ' harfi ceza/şart manasıyla gelmiştir, takdiri şöyledir: Mademki Seni tenzih ettik, o halde bizi koru!
رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (١٩٢)
{رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” (192)
{رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النار فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} أهنته أو أهلكته أو فضحته واحتج أهل الوعيد بالآية مع قوله يَوْمَ لاَ يُخْزِى الله النبى والذين آمنوا معه في أن من يدخل النار لا يكون مؤمناً ويخلد قلنا قال جابر إخزاء المؤمن تأديبه وإن فوق ذلك لخزياً {وَمَا للظالمين} اللام إشارة إلى من يدخل النار والمراد الكفار {مِنْ أَنصَارٍ} من أعوان وشفعاء يشفعون لهم كما للمؤمنين
{رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النار فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil ve perişan etmişsindir”; onu zelil kılmış, helak etmiş yahut rezil etmişsindir. Ehl-i Vaîd (büyük günah işleyenin ebedi cehennemde kalacağını savunanlar), bu ayetle birlikte {يَوْمَ لاَ يُخْزِى الله النبى والذين آمنوا معه} “O gün Allah Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz” ayetini delil getirerek cehenneme girenin mümin olamayacağını ve orada ebedi kalacağını iddia etmişlerdir. Biz deriz ki: Câbir şöyle demiştir: «Müminin rezil edilmesi, onun te'dip edilmesidir; bunun ötesinde ise elbette büyük bir rezillik vardır.» {وَمَا للظالمين} “Zalimlerin [yoktur]”; 'lâm' harfi cehenneme girenlere işarettir, bundan maksat da kâfirlerdir; {مِنْ أَنصَارٍ} “hiçbir yardımcısı”; müminlerin sahip olduğu gibi kendilerine şefaat edecek yardımcıları ve şefaatçileri [yoktur].
رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ (١٩٣)
{رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ} “Rabbimiz! Biz, 'Rabbinize iman edin' diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Artık günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al!” (193)
{رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِياً} تقول سمعت رجلاً يقول كذا فتوقع الفعل على الرجل ونحذف المسموع لأنك وصفته بما يسمع فأغناك عن ذكره ولولا الوصف لم يكن منه بد وأن يقال سمعت كلام فلان والمنادي هو الرسول ﵇
{رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِياً} “Rabbimiz! Biz ... bir davetçiyi işittik”; nitekim sen 'Falancanın şöyle dediğini duydum' dersin de fiili adama yöneltirsin; işitilen sözü ise hazfedersin, çünkü adamı işitilen şeyle nitelemişsindir ve bu niteleme sözü anma ihtiyacını ortadan kaldırır. Şayet bu niteleme olmasaydı 'Falancanın sözünü duydum' demek kaçınılmaz olurdu. Davetçi (münâdî), Peygamber'dir [aleyhisselâm]
آل عمران (١٩٣ _ ١٩٥)
Âl-i İmrân (193-195)
أو القرآن {يُنَادِى للإيمان} لأجل الإيمان بالله وفيه تفخيم لشأن المنادي إذ لا منادي أعظم من مناد ينادى للايمان {أن آمنوا} بأن آمنوا أو أى آمنوا {بربكم فآمنا} قال الشيخ أبو منصور ﵀ فيه دليل بطلان الاستثناء في الإيمان {رَبَّنَا فاغفر لَنَا ذُنُوبَنَا} كبائرنا {وَكَفّرْ عَنَّا سيئاتنا} صغائرنا {وتوفنا مع الأبرار} مخوصين بصحبتهم معدودين فى جملتهم والأبرار المتمسكون بالسنة جمع بر أو بار كرب وأرباب وصاحب وأصحاب
yahut Kur'an'dır. {يُنَادِى للإيمان} “imana çağıran”; Allah'a iman uğruna çağıran [demektir]. Bunda davetçinin şanını yüceltme vardır; zira imana çağıran bir davetçiden daha büyüğü yoktur. {أن آمنوا} “'İman edin' diye”; iman edin diyerek yahut yani iman edin [demektir]. {بربكم فآمنا} “Rabbinize ... ve hemen iman ettik”. Şeyh Ebû Mansûr [rahimehullâh] şöyle demiştir: «Bunda, imanda istisnanın (inşallah müminim demenin) bâtıl olduğuna delil vardır.» {رَبَّنَا فاغفر لَنَا ذُنُوبَنَا} “Rabbimiz! Artık günahlarımızı bağışla”; büyük günahlarımızı [bağışla]; {وَكَفّرْ عَنَّا سيئاتنا} “kötülüklerimizi ört”; küçük günahlarımızı [ört]; {وتوفنا مع الأبرار} “ve canımızı iyilerle beraber al!”; onların sohbetine nail kılınmış, onların zümresine sayılmış olarak [canımızı al]. «Ebrâr», sünnete sarılan kimselerdir; «rabb» kelimesinin çoğulunun «erbâb», «sâhib» kelimesinin çoğulunun «ashâb» gelmesi gibi, «berr» veya «bârr» kelimesinin çoğuludur.
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ (١٩٤)
{رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Rabbimiz! Peygamberlerin aracılığıyla bize vadettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme! Şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin.” (194)
{ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} أي على تصديق رسلك أو ما وعدتنا منزلاً على رسلك أو على ألسنة رسلك وعلى متعلق بوعدتنا والموعود هو الثواب أو النصرة على الأعداء وإنما طلبوا إنجاز ما وعد الله والله لا يخلف الميعاد لأن معناه طلب التوفيق فيما يحفظ عليهم أسباب إنجاز الميعاد أو المراد اجعلنا ممن لهم الوعد إذ الوعد غير مبين لمن هو أو المراد ثبتنا على ما يوصلنا إلى عدتك يؤتك يؤيده قوله {وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ القيامة}
{ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} “Rabbimiz! Peygamberlerin aracılığıyla bize vadettiklerini ver”; yani peygamberlerini tasdik etmemiz karşılığında veya peygamberlerine indirdiğin yahut peygamberlerinin diliyle bize vadettiğin şeyleri [ver]. 'Alâ' edatı, 'vaadtenâ' fiiline mütealliktir. Vadolunan şey sevap yahut düşmanlara karşı zaferdir. Allah vaadinden asla dönmediği halde onların bu vaadin gerçekleşmesini talep etmeleri, vaadin gerçekleşme sebeplerini kendileri için koruyacak muvaffakiyeti istemeleri manasındadır; yahut maksat, vadin kime yönelik olduğu açıkça belirtilmediği için 'bizi o vaadin muhatabı olan kimselerden eyle' demektir; yahut da maksat 'bizi Senin vaadine ulaştıracak ameller üzerinde sabit kıl' demektir. {وَلاَ تُخْزِنَا يَوْمَ القيامة} “ve kıyamet gününde bizi rezil etme!” buyruğu da bunu desteklemektedir;
أو هو إظهار للخضوع والضراغة {إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الميعاد} هو مصدر بمعنى الوعد
yahut bu talep, bir boyun eğiş ve yakarışın ifadesidir. {إِنَّكَ لاَ تُخْلِفُ الميعاد} “Şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin”; mîâd, 'vaat' manasında bir masdardır.
فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ (١٩٥)
{فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ} “Rableri onlara karşılık verdi: 'Ben, erkek olsun kadın olsun -ki hepiniz birbirinizdensiniz- içinizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmeyeceğim. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda eziyete uğrayanların, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini elbette örteceğim ve onları, Allah katından bir mükâfat olarak, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. En güzel mükâfat Allah katındadır.'” (195)
{فاستجاب لَهُمْ رَبُّهُمْ} أي أجاب يقال استجاب له واستجابه {إني} يأنى {لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مّنْكُمْ} منكم صفة لعامل {من ذكر أو أنثى} بيان لعامل {بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} الذكر من الأنثى والأنثى من الذكر كلكم بنوا آدم لو بعضكم من بعض في النصرة والدين وهذه جملة معترضة بينت بها شركة النساء مع الرجال فيما وعد الله عباده العاملين عن جعفر الصادق رضى الله عنه من حزبه أمر فقال خمس مرات ربنا أتجاه الله مما يخاف وأعطاه ما أراد وقرأ الآيات {فالذين هاجروا} مبتدأ وهو تفصيل لعمل العامل منهم على سبيل التعظيم له كأنه قال فالذين عملوا هذه الأعمال السنية الفائقة وهي المهاجرة عن أوطانهم فارين إلى الله بدينهم إلى حيث يأمنون عليه فالهجرة كائنة في آخر الزمان كما كانت في أول الإسلام {وَأُخْرِجُواْ مِن ديارهم} التي ولدوا فيها ونشئوا {وَأُوذُواْ فِى سَبِيلِى} بالشتم والضرب ونهب المال يريد سبيل الدين {وقاتلوا وقتلوا} وغروا المشركين واستشهدوا وقتّلوا مكي وشامي وقتلوا وقاتلوا على التقديم والتأخير حمزة وعلي وفيه دليل على أن الواو لا توجب الترتيب والخبر {لاكَفّرَنَّ عَنْهُمْ سيئاتهم وَلاَدْخِلَنَّهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} وهو جواب قسم محذوف {ثَوَاباً} فى موضع المصدر
{فاستجاب لَهُمْ رَبُّهُمْ} “Rableri onlara karşılık verdi”; yani icabet etti; 'istecebe lehû' ve 'istecebehû' denir. {إني} “'Ben ...' [diye]”; 'bi-ennî' (şöyle ki Ben) manasındadır. {لاَ أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مّنْكُمْ} “içinizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmeyeceğim”; «minküm» ifadesi «âmil» kelimesinin sıfatıdır. {من ذكر أو أنثى} “erkek olsun kadın olsun”; «âmil» kelimesinin beyanıdır. {بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} “hepiniz birbirinizdensiniz”; erkek kadından, kadın da erkektendir, hepiniz Âdem'in çocuklarısınız; yahut yardım etme ve din hususunda birbirinizdensiniz. Bu, Allah'ın amel eden kullarına vadettiği hususlarda kadınların erkeklerle ortak olduğunu açıklayan bir ara cümledir. Câfer es-Sâdık'tan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre: Bir kimseyi bir iş sıkıntıya sokar da beş defa 'Rabbena' derse, Allah onu korktuğundan emin kılar ve dilediğini ona verir; ardından bu ayetleri okumuştur. {فالذين هاجروا} “Hicret edenler”; mübtedadır ve onların amelini tazim amacıyla yapılan bir tafsilattır. Sanki: 'Bu yüce ve üstün amelleri işleyenler ki bu da dinleri hususunda güvende olacakları yere doğru Allah'a firar ederek vatanlarından hicret etmeleridir...' demiştir. Hicret, İslam'ın ilk döneminde olduğu gibi ahir zamanda da vaki olacaktır. {وَأُخْرِجُواْ مِن ديارهم} “yurtlarından çıkarılanların”; doğup büyüdükleri [yurtlarından]. {وَأُوذُواْ فِى سَبِيلِى} “benim yolumda eziyete uğrayanların”; sövülerek, dövülerek ve malları gasp edilerek; bundan maksat din yoludur. {وقاتلوا وقتلوا} “savaşanların ve öldürülenlerin”; müşriklerle savaşıp şehit düşenlerin. Mekkî ve Şâmî 've kuttilû' şeklinde şeddeli okumuşlardır. Hamza ve Ali ise takdim ve tehir ile 've kutilû ve kâtelû' şeklinde okumuşlardır. Bunda 'vav' harfinin sıra gözetmeyi gerektirmediğine delil vardır. Haberi ise: {لاكَفّرَنَّ عَنْهُمْ سيئاتهم وَلاَدْخِلَنَّهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “kötülüklerini elbette örteceğim ve onları ... altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” kısmıdır ve bu hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. {ثَوَاباً} “bir mükâfat olarak”; tekit edici masdar konumundadır,
آل عمران (١٩٥ _ ١٩٩)
Âl-i İmrân (195-199)
المؤكد يعني إثابة أو تثويباً {مِنْ عِندِ الله} لأن قوله لأكفرن عنهم ولأدخلنهم في معنى لأثيبنهم {والله عِندَهُ حُسْنُ الثواب} أي يختص به ولا يقدر عليه غيره
yani mükâfatlandırma [demektir]. {مِنْ عِندِ الله} “Allah katından”; zira 'onların kötülüklerini örteceğim ve onları koyacağım' buyruğu 'onları mükâfatlandıracağım' manasındadır. {والله عِندَهُ حُسْنُ الثواب} “En güzel mükâfat Allah katındadır”; yani en güzel mükâfat O'na aittir ve buna O'ndan başkası güç yetiremez.
لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ (١٩٦)
{لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلَادِ} “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” (196)
وروي أن طائفة من المؤمنين قالوا إن أعداء الله فيما نرى من الخير وقد هلكنا من الجوع فنزل {لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الذين كَفَرُواْ فِى البلاد}
Rivayet edildiğine göre müminlerden bir grup: 'Allah'ın düşmanları gördüğümüz refah içindeler, biz ise açlıktan helak olduk' dediler; bunun üzerine şu ayet indi: {لاَ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الذين كَفَرُواْ فِى البلاد} “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!”
والخطاب لكل أحد أو للنبي ﵇ والمراد به غيره ولان مدره القوم ومقدمهم يخاطب بشئ فيقوم خطابه مقام خطابهم جميعاً فكأنه قيل لا يغرنكم ولأن رسول الله ﷺ كان غير مغرور بحالهم فأكد عليه ما كان عليه وثبت على التزامه كقوله فلاتكونن ظهيرا للكافرين ولا تكونن من المشركين وهذا في النهي نظير قوله في الأمر اهدنا الصراط المستقيم يا أيها الذين آمنوا آمنوا
Hitap herkese yahut Peygamber'edir [aleyhisselâm] ve bununla başkası kastedilmiştir. Çünkü bir kavmin sözcüsüne ve önderine bir şeyle hitap edildiğinde, ona yapılan hitap hepsine yapılmış hitap yerine geçer; dolayısıyla 'sakın sizi aldatmasın' denilmiş gibidir. Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların haline aldanmış değildi; bu hitapla onun bulunduğu hal tekit edilmiş ve buna bağlı kalması pekiştirilmiştir; nitekim {فلاتكونن ظهيرا للكافرين} “Sakın kâfirlere arka çıkma” ve {ولا تكونن من المشركين} “ve sakın müşriklerden olma” buyruklarında da böyledir. Bu durum nehiyde (yasaklamada), emirdeki {اهدنا الصراط المستقيم} “Bizi doğru yola ilet” ve {يا أيها الذين آمنوا آمنوا} “Ey iman edenler! İman edin” buyruklarının benzeridir.
مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٩٧)
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “[Bu] az bir menfaattir; sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır!” (197)
{متاع قَلِيلٌ} خبر مبتدإ محذوف أي تقلبهم فى البلاد متاع قليل وأراد قلته في جنب ما فاتهم من نعيم الآخرة أو في جنب ما أعد الله للمؤمنين من الثواب أو أراد أنه قليل في نفسه لانقضائه وكل زائل قليل {ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جهنم وبئس المهاد} وساء مامهدوا لأنفسهم
{متاع قَلِيلٌ} “[Bu] az bir menfaattir”; mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani onların beldelerde gezip dolaşması az bir menfaattir. Kaçırdıkları ahiret nimetinin yanında veya Allah'ın müminler için hazırladığı sevabın yanında bunun azlığını kastetmiştir; yahut son bulacağı için bizatihi az olduğunu kastetmiştir, zira yok olup giden her şey azdır. {ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جهنم وبئس المهاد} “sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır!”; kendileri için hazırladıkları bu döşek ne kötüdür!
لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ (١٩٨)
{لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ} “Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ağırlanma olarak. Allah katında olan şeyler, iyiler için daha hayırlıdır.” (198)
{لَكِنِ الذين اتقوا رَبَّهُمْ} عن الشرك {لَهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا نُزُلاٍ} النزل والنزل ما يقام للنازل وهو حال من جنات لتخصصها بالصفة والعامل اللام في لهم أو هو مصدر مؤكد كأنه قيل رزقاً أو عطاء {مّن عند الله} صفة له {وَمَا عِندَ الله} من الكثير الدائم {خَيْرٌ لّلابْرَارِ} مما يتقلب فيه الفجار من القليل الزائل لكن بالتشديد يزيد وهو للاستدراك أي لإبقاء لتمتعهم لكن ذلك للذين اتقوا ونزلت في ابن سلام وغيره من مسلمي أهل الكتاب أو في أربعين من أهل نجران واثنين وثلاثين من الحبشة وثمانية من الروم وكانوا على عيسى ﵇ فأسلموا
{لَكِنِ الذين اتقوا رَبَّهُمْ} “Fakat Rablerinden sakınanlar”; şirkten [sakınanlar]; {لَهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا نُزُلاٍ} “onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; bir ağırlanma olarak”. «Nüzül/nüzl», konuğa ikram edilen şeydir. Sıfatla tahsis edildiği için «cennât» kelimesinden hâldir, âmili ise «lehum»daki lâm'dır; yahut tekit edici masdardır, sanki 'rızık olarak' yahut 'ihsan olarak' denilmiştir. {مّن عند الله} “Allah katından”; onun sıfatıdır. {وَمَا عِندَ الله} “Allah katında olan şeyler”; pek çok ve daimi olan şeyler; {خَيْرٌ لّلابْرَارِ} “iyiler için daha hayırlıdır”; fasıkların içinde gezip dolaştığı az ve geçici şeylerden [daha hayırlıdır]. Yezîd şedde ile «lâkinne» okumuştur; bu istidrak içindir, yani onların yararlanmasının kalıcılığı yoktur, lâkin bu nimetler sakınanlar içindir. Bu ayet İbn Selâm ve Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan diğer kimseler hakkında yahut Necranlılardan kırk, Habeşlilerden otuz iki ve Rumlardan sekiz kişi hakkında inmiştir; bunlar Îsâ'nın [aleyhisselâm] dini üzere olup Müslüman olmuşlardı.
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (١٩٩)
{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene, Allah'a karşı derin bir saygı duyarak iman ederler; Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar. İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir.” (199)
{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} دخلت لام الابتداء على اسم إن لفصل الظرف بينهما {وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ} من القرآن
{وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a ... iman ederler”; zarf ikisinin arasına girdiği için lâm-ı ibtida inne'nin isminin başına gelmiştir. {وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ} “size indirilene”; Kur'an'a,
{وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ} من الكتابين {خاشعين للَّهِ} حال من فاعل يؤمن لأن من يؤمن فى معنى الجمع {لا يشترون بآيات الله ثَمَناً قَلِيلاً} كما يفعل من لم يسلم من أحبارهم وكبارهم وهو حال بعد حال أي غير مشترين {أُوْلئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عند ربهم} أى ما يختص بهم الأجر وهو ماوعده
{وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِمْ} “ve kendilerine indirilene”; iki kitaba (Tevrat ve İncil'e) [iman ederler]. {خاشعين للَّهِ} “Allah'a karşı derin bir saygı duyarak”; «yu'minu» fiilinin failinden hâldir, zira «men yu'minu» ifadesi çoğul manasındadır. {لا يشترون بآيات الله ثَمَناً قَلِيلاً} “Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar”; onların Müslüman olmayan hahamlarının ve ileri gelenlerinin yaptığı gibi yapmazlar. Bu ifade hâl üstüne hâldir, yani satın almayarak [iman ederler]. {أُوْلئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عند ربهم} “İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır”; yani kendilerine has kılınan ecir onlarındır ki o da vadettiği şu müjdedir:
آل عمران (١٩٩ _ ٢٠٠)
Âl-i İmrân (199-200)
فى قوله أولئك يؤتون اجرهم مرتين {إِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} لنفوذ علمه في كل شيء
{أولئك يؤتون اجرهم مرتين} “İşte onlara mükâfatları iki kat verilecektir” buyruğudur. {إِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} “Şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir”; ilminin her şeyi kuşatmış olması sebebiyle [böyle buyrulmuştur].
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında düşmanlarınızı geçin, nöbet tutup cihat için hazır bulunun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz.” (200)
{يا أيها الذين آمنوا اصبروا} على الدين وتكاليفه قال الجنيد رضى الله عنه الصبر حبس النفس على المكروه بنفي الجزع {وَصَابِرُواْ} أعداء الله في الجهاد أي غالبوهم في الصبر على شدائد الحرب لا تكونوا أقل صبراً منهم وثباتاً {وَرَابِطُواْ} وأقيموا في الثغور رابطين خيلكم فيها مترصدين مستعدين للغزو {واتقوا الله لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} الفلاح البقاء مع المحبوب بعد الخلاص عن المكروه ولعل لتغيب المآل لئلا يتكلوا على الآمال عن تقديم الأعمال وقيل اصبروا في محبتي وصابروا في نعمتي ورابطوا أنفسكم في خدمتي لعلكم تفلحون تظفرون بقربتى قال النبى ﷺ اقرؤوا الزهراوين البقرة وسورة آل عمران فإنهما يأتيان يوم القيامة كأنهما غمامتان أو غيابتان أو فرقان من طير صواف تحاجان عن أصحابهما والله أعلم بالصواب وإليه المرجع والمآب
{يا أيها الذين آمنوا اصبروا} “Ey iman edenler! Sabredin”; dine ve onun yükümlülüklerine [sabredin]. Cüneyd [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Sabır, feryat figan etmeyi terk ederek nefsi hoşlanılmayan şeye hapsetmektir.» {وَصَابِرُواْ} “sabır yarışında düşmanlarınızı geçin”; cihatta Allah'ın düşmanlarına karşı [sabır yarışı yapın]; yani savaşın zorluklarına sabretmede onlara galip gelin, sabır ve sebattaki kararlılığınız onlardan daha az olmasın. {وَرَابِطُواْ} “nöbet tutup cihat için hazır bulunun”; atlarınızı sınır boylarında bağlayarak, gözetleyip savaşa hazır halde sınır boylarında kalın. {واتقوا الله لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz”. Felah; hoşa gitmeyen şeyden kurtulduktan sonra sevilenle beraber ebedi kalmaktır. «Lealle» (umulur ki) ifadesi, amelleri öne almadan kuru ümitlere bel bağlamasınlar diye akıbetin gizli olduğunu belirtmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Benim sevgimde sabredin, nimetim karşısında sabır yarışında sebat edin ve nefislerinizi bana kullukta nöbete bağlayın ki kurtuluşa eresiniz, yani bana yakınlığı elde edesiniz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İki parlak sureyi, Bakara ve Âl-i İmrân surelerini okuyunuz; zira onlar kıyamet gününde iki bulut yahut iki gölgelik veya saf tutmuş kuş sürüleri gibi gelip kendilerini okuyanları savunurlar.» Doğruyu en iyi bilen Allah'tır; dönüş ve varış O'nadır.