Binûn

Nisâ — 2. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)

{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “İçinizden her kim hür ve mümin kadınları nikâhlayacak bir servet ve güce güç yetiremezse, sahip olduğunuz mümin genç cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın; iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla mehirlerini güzellikle kendilerine verin. Evlendikten sonra bir fuhuş (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir. Bu (cariye ile evlenme izni), içinizden günaha düşmekten korkan kimse içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً} فضلاً يقال لفلان عليّ طول أي فضل وزيادة وهو مفعول يستطع {أَن يَنكِحَ} مفعول الطول فإنه مصدر فيعمل عمل فعله أو بدل من طول {المحصنات المؤمنات} الحرائر المسلمات {فَمِنْ مَّا مَلَكَتْ أيمانكم من فتياتكم المؤمنات} أى فلينكح مملوكة من الإماء المسلمات وقوله {من فتياتكم المؤمنات} أي فلينكح مملوكة من الإماء المسلمات وقوله من فتياتكم أى فتيات المسلمين والمعنى ومن لم يستطع زيادة في المال وسعة يبلغ بها نكاح الحرة فلينكح الأمة ونكاح أمة الكتابية يجوز عندنا والتقييد في النص للاستحباب بدليل أن الإيمان ليس بشرط في الحرائر اتفاقاً مع التقييد به وقال ابن عباس ومما وسّع الله على هذه الأمة نكاح الأمة واليهودية والنصرانية وإن كان موسراً وفيه دليل لنا في مسألة الطول {والله أَعْلَمُ بإيمانكم} فيه تنبيه على قبول ظاهر إيمانهن ودليل على أن الإيمان هو التصديق دون دون عمل اللسان لأن العلم بالإيمان المسموع لا يختلف {بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} أي لا تستنكفوا من نكاح الإماء فكلكم بنو آدم وهو تحذير عن التعبير بالأنساب والتفاخر بالأحساب {فانكحوهن بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} سادتهن وهو حجة لنا

{ وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلًا } “İçinizden her kim güç yetiremezse”; 'tavl' (طَوْلًا) servet/fazlalık demektir. Bir kimse için 'falancanın bana fazlalığı (üstünlüğü/iyiliği) vardır' denildiğinde bu kelime kullanılır. Bu kelime { يَسْتَطِعْ } fiilinin mef'ûlüdür. { أَن يَنكِحَ } “Nikâhlamaya” ifadesi, mastar olup fiili gibi amel eden 'tavl' kelimesinin mef'ûlüdür veya ondan bedeldir. { الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ } “Hür ve mümin kadınları”, yani Müslüman hür kadınları. { فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ } “Sahip olduğunuz mümin genç cariyelerinizden alsın”, yani Müslüman cariyelerden bir cariyeyi nikâhlasın. { مِّن فَتَيَاتِكُمُ } “Genç cariyelerinizden” kavli, yani Müslümanların genç cariyelerinden [demektir]. Anlam şudur: Kimin hür bir kadını nikâhlamaya yetecek fazladan bir malı ve genişliği yoksa, cariye ile nikâhlansın. Bize göre Ehl-i kitap olan bir cariyeyi nikâhlamak da caizdir; ayetteki kayıt müstehaplık içindir. Bunun delili, hür kadınlarda iman şartının icmaen aranmaması, ancak yine de ayette bu kayıtla zikredilmesidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Allah'ın bu ümmete sağladığı genişliklerden biri de zengin olsa dahi cariye, Yahudi ve Hristiyan kadınlarla evlenebilmesidir.” Bu görüşte tavl (maddi güç) meselesinde bizim lehimize bir delil vardır. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir”; bu ifadede onların zahirî imanlarının kabul edileceğine dair bir uyarı ve imanın dilin amelinden ibaret olmayıp tasdik olduğuna bir delil vardır; çünkü işitilen imanın bilinmesinde bir farklılık olmaz. { بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ } “Siz birbirinizdensiniz”, yani cariyelerle evlenmekten çekinmeyip gocunmayın; hepiniz Âdem'in çocuklarısınız. Bu, neseplerle ayıplamaktan ve soy sopla övünmekten bir sakındırmadır. { فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “O halde onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın”, yani efendilerinin izniyle. Bu ayet bizim için

النساء (٢٥ _ ٢٧)

en-Nisâ (25-27)

في أن لهن أن يباشرن العقد بأنفسهن لأنه اعتبر إذن الموالى لاعقدهم وأنه ليس للعبد أو للأمة أن يتزوج إلا بإذن المولى {وآتوهن أجورهن بالمعروف} وأدوا إليهن مهورهن بغير مطل وإضرار وملاّك مهورهن مواليهن فكان أداؤها إليهن أداء إلى الموالي لأنهن وما في أيديهن مال الموالي أو التقدير وآتوا مواليهن فحذف المضاف {محصنات} عفائف حال من المفعول فى وآتوهن {غَيْرَ مسافحات} زوانٍ علانية {وَلاَ مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} زوان سرا

kadınların akdi bizzat kendilerinin yapabileceklerine bir delildir; zira ayette efendilerin bizzat akit yapmaları değil, sadece izinleri muteber sayılmıştır. Ayrıca köle veya cariyenin ancak efendisinin izniyle evlenebileceğine delildir. { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Mehirlerini güzellikle kendilerine verin”; mehirlerini geciktirmeden ve zarar vermeden kendilerine ödeyin. Mehirlerinin asıl sahibi efendileridir; dolayısıyla mehri cariyelere vermek, efendilerine vermek gibidir; çünkü onlar ve ellerindeki her şey efendilerinin malıdır. Yahut takdir 'onların efendilerine verin' şeklindedir ve muzâf hazfedilmiştir. { مُحْصَنَاتٍ } “İffetli yaşamaları şartıyla”, yani iffetli olmaları durumunda; bu, { وَآتُوهُنَّ } ifadesindeki mef'ûlden haldir. { غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ } “Zina etmemeleri”, yani açıktan zina eden kadınlar olmamaları, { وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ } “ve gizli dost tutmamaları”, yani gizlice zina eden kadınlar olmamaları [şartıyla].

والاخدان الاخلاء فى السر {فَإِذَا أُحْصِنَّ} بالتزويج أحصن كوفي غير حفص {فَإِنْ أَتَيْنَ بفاحشة} زنا {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى المحصنات} أي الحرائر {مّنَ العذاب} من الحد يعني خمسين جلدة وقوله نصف ما على المحصنات يدل على أنه الجلد لا الرجم لأن الرجم لا يتنصف وأن المحصنات هنا الحرائر اللاتي لم يزوجن {ذلك} أي نكاح الإماء {لِمَنْ خَشِىَ العنت مِنْكُمْ} لمن خاف الإثم الذي تؤدي إليه غلبة الشهوة وأصل العنت انكسار العظم بعد الجبر فاستعير لكل مشقة وضرر ولا ضرر أعظم من مواقعة المآثم وعن ابن عباس رضى الله عنهما هو الزنا لأنه سبب الهلاك {وَأَن تَصْبِرُواْ} في محل الرفع على الابتداء أي وصبركم عن نكاح الإماء متعففين {خَيْرٌ لَّكُمْ} لأن فيه إرقاق الولد ولأنها خراجة ولاجة ممتهنة مبتذلة وذلك كله نقصان يرجع إلى الناكح ومهانة والعزة من صفات المؤمنين وفي الحديث الحرائر صلاح البيت والإماء هلاك البيت {والله غَفُورٌ} يستر المحظور {رَّحِيمٌ} يكشف المحظور

Ahdân (أخدان), gizli dostlar/sevgililer demektir. { فَإِذَا أُحْصِنَّ } “Evlendikten sonra”, yani evlilik bağı altına girdiklerinde; Hafs dışındaki Kûfe kıraat imamları bunu [malum sığada 'ahsanne' olarak] okumuşlardır. { فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ } “Bir fuhuş (zina) yaparlarsa”, yani zina ederlerse { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ } “onlara hür kadınlara uygulananın yarısı gerekir”, { مِنَ الْعَذَابِ } “cezadan”, yani hadden ki o da elli celdedir (sopadır). “Hür kadınlara uygulananın yarısı” ifadesi, bu cezanın recm değil celde olduğuna delildir; çünkü recm ikiye bölünemez. Ayrıca buradaki muhsanâtın (hür kadınların) henüz evlenmemiş olan hürler olduğuna da delalet eder. { ذَلِكَ } “Bu”, yani cariyelerle evlenme izni, { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنكُمْ } “içinizden günaha düşmekten korkan kimse içindir”; şehvetin galebe çalmasının yol açacağı günahtan korkan kimse içindir. 'Anet' (الْعَنَتَ) kelimesinin asıl anlamı kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılmasıdır; daha sonra her türlü meşakkat ve zarar için istiare yoluyla kullanılmıştır. Günahlara düşmekten daha büyük bir zarar ise yoktur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre anet, helak sebebi olduğu için zinadır. { وَأَن تَصْبِرُواْ } “Sabretmeniz ise” ifadesi mübteda olarak ref mevkiindedir; yani iffetli davranıp cariyelerle evlenmeye sabretmeniz { خَيْرٌ لَّكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; zira bunda çocuğun köleleştirilmesi riski vardır ve cariye sürekli dışarı çıkıp giren, hizmete koşulan, hor görülen bir kimsedir. Bunların tümü evlenen erkeğe dönecek bir noksanlık ve zillet vesilesidir; izzet ise müminlerin sıfatlarındandır. Hadiste: “Hür kadınlar evin ıslahıdır, cariyeler ise evin helakidir” buyrulmuştur. { وَاللَّهُ غَفُورٌ } “Allah çok bağışlayandır”; yasak olanı örter, { رَّحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; darlığı/zorluğu kaldırır.

يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦)

{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah size açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tevbelerinizi kabul etmek ister. Allah hakkıyla bilendir, tam bir hikmet sahibidir.”

{يُرِيدُ الله لِيُبَيّنَ لَكُمْ} أصله يريد الله أن يبين لكم فزيدت اللام مؤكدة لإرادة النبيين كما زيدت في لا أبالك لتأكيد إضافة الأب والمعنى يريد الله أن يبين لكم ما هو خفي عليكم من مصالحكم وأفاضل أعمالكم {وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الذين مِن قَبْلِكُمْ} وأن يهديكم مناهج من كان قبلكم من الأنبياء والصالحين والطرق التي سلكوها في دينهم لتقتدوا بهم {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} ويوفقكم للتوبة عما كنتم عليه من الخلاف {والله عَلِيمٌ}

{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister”; cümlenin aslı 'yurîdullâhu en yübeyyine leküm'dür. [Arapça deyim olan] 'lâ ebâ leke' ifadesinde baba kelimesinin izafetini tekit etmek için 'lâm' harfi fazladan getirildiği gibi, burada da açıklama iradesini tekit etmek amacıyla lâm fazladan getirilmiştir. Anlam şudur: Allah, menfaatlerinize ve amellerinizin en faziletlilerine dair size gizli kalan şeyleri açıklamak ister. { وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ } “Ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek [ister]”; kendilerine uyasınız diye sizden önceki peygamberlerin ve salih kimselerin tuttuğu yollara ve dinlerinde yürüdükleri caddelere sizi iletmek [ister]. { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]”; daha önce içinde bulunduğunuz aykırılıklardan tevbe etmeye sizi muvaffak kılmak [ister]. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”;

بمصالح عباده {حَكِيمٌ} فيما شرع لهم

kullarının maslahatlarını hakkıyla bilendir; { حَكِيمٌ } “tam bir hikmet sahibidir”; onlar için meşru kıldığı hükümlerde hikmet sahibidir.

وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا (٢٧)

{ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla (haktan) sapmanızı isterler.”

{والله يريد أن يتوب عليكم} التكرار للتأكيد والتقرير والتقابل وَيُرِيدُ الفجرة {الذين يَتَّبِعُونَ الشهوات أَن تَمِيلُواْ مَيْلاً عَظِيماً} وهو الميل عن القصد والحق ولا ميل أعظم منه بمساعدتهم وموافقتهم على اتباع الشهوات وقيل هم اليهود لاستحلالهم الأخوات لأب وبنات الأخ وبنات الأخت فلما

{ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister”; bu tekrar tekit, pekiştirme ve karşıtlığı ortaya koymak içindir. Fâsık olan { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ } “şehvetlerine uyanlar ise” { أَن تَمِيلُواْ مَيْلًا عَظِيمًا } “sizin büyük bir sapışla sapmanızı [isterler]”. Bu da doğrudan ve haktan sapmaktır; şehvetlere uymada onlara yardımcı olmak ve muvafakat etmekten daha büyük bir sapma yoktur. Bunların, baba bir kız kardeşleri, erkek kardeşin kızlarını ve kız kardeşin kızlarını nikâhlamayı helal sayan Yahudiler olduğu da söylenmiştir. Çünkü

النساء (٢٨ _ ٣١)

en-Nisâ (28-31)

حرمهن الله قالوا فإنكم تحلون بنت الخالة والعمة والخالة والعمة عليكم حرام فانكحوا بنات الأخت والأخ فنزلت يقول يريدون أن تكونوا زناة مثلهم

Allah bunları haram kıldığında Yahudiler: “Siz teyze ve hala kızını helal sayıyorsunuz; oysa teyze ve hala size haramdır. Öyleyse kız kardeş ve erkek kardeş kızlarını da nikâhlayın” dediler. Bunun üzerine ayet indi; yani: “Onlar sizin de kendileri gibi zinakâr olmanızı istiyorlar” buyurmaktadır.

يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا (٢٨)

{ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا } “Allah sizden (ağır teklifleri) hafifletmek ister. Çünkü insan zayıf yaratılmıştır.”

{يُرِيدُ الله أَن يُخَفّفَ عَنْكُمْ} بإحلال نكاح الأمة وغيره من الرخص {وَخُلِقَ الإنسان ضَعِيفاً} لا يصبر عن الشهوات وعلى مشاق الطاعات

{ يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ } “Allah sizden hafifletmek ister”; cariye nikâhını helal kılmak ve diğer ruhsatlarla [yükünüzü hafifletmek ister]. { وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا } “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır”; şehvetlere ve taatlerin meşakkatlerine karşı sabredemez.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٢٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir.”

{يا أيها الذين آمنوا لاَ تَأْكُلُواْ أموالكم بَيْنَكُمْ بالباطل} بما لم تبحه الشريعة من نحو السرقة والخيانة والغصب والقمار وعقود الربا {إِلا أَن تَكُونَ تجارة} إلا أن تقع تجارة تجارة كوفي أي إلا أن تكون التجارة تجارة {عَن تَرَاضٍ منكم} صفة لتجارة أي تجارة صادرة عن تراض بالعقد أو بالتعاطي والاستثناء منقطع معناه ولكن اقصدوا كون تجارة عن تراضٍ أو ولكن كون تجارة عن تراضٍ غير منهي عنه وخص التجارة بالذكر لأن أسباب الرزق أكثرها متعلق بها والآية تدل على جواز البيع بالتعاطي وعلى جواز البيع الموقوف إذا وجدت الإجازة لوجود الرضا وعلى نفي خيار المجلس لأن فيها إباحة الاكل بالتجارة عن تراض من غير

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin”; hırsızlık, hıyanet, gasp, kumar ve faiz akitleri gibi şeriatın mubah kılmadığı yollarla yemeyin. { إِلَّا أَن تَكُونَ تِجَارَةً } “Ancak bir ticaret olması müstesnadır”; yani bir ticaret meydana gelmesi durumu müstesnadır. Kûfe kıraat imamları bunu [merfû olarak 'ticâretün'] okumuşlardır; yani ticaretin bizzat kendisi gerçekleşmesi hali müstesnadır. { عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ } “Karşılıklı rızaya dayanan” ifadesi ticaretin sıfatıdır; yani sözlü akitle veya teâti (fiilî teslim) yoluyla karşılıklı rızadan kaynaklanan bir ticaret [demektir]. Buradaki istisna munkatıdır; manası şudur: “Fakat karşılıklı rızaya dayanan bir ticarete yönelin” veya “Lakin karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret yasaklanmış değildir.” Rızık sebeplerinin çoğu ticaretle ilgili olduğu için ticaret özellikle zikredilmiştir. Ayet; teâti (fiilî alım-satım) yoluyla satışın caiz olduğuna, rıza bulunduğu için icazet verildiğinde mevkuf satışın (onaya bağlı akdin) caiz olduğuna ve meclis muhayyerliğinin nefyine delalet eder; çünkü ayette

تقييد بالتفرق عن مكان العقد والتقييد به زيادة على النص {وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ} من كان من جنسكم من المؤمنين لأن المؤمنين كنفس واحدة أو ولا يقتل الرجل نفسه كما يفعله بعض الجهلة أو معنى القتل أكل الأموال بالباطل فظالم غيره كمهلك نفسه أو لا تتبعوا أهواءها فتقتلوها أو تركبوا ما يوجب القتل {إِنَّ الله كَانَ بِكُمْ رَحِيماً} ولرحمته بكم نبهكم على ما فيه صيانة أموالكم وبقاء أبدانكم وقيل معناه أنه أمر بني إسرائيل يقتلهم أنفسهم ليكون توبة لهم وتمحيصاً لخطاياهم وكان بكم يا أمة محمد رحيم حيث لم يكلفكم تلك التكاليف الصعبة

akit yerinden ayrılma şartı koşulmaksızın karşılıklı rızaya dayalı ticaretle yemenin mubah olduğu bildirilmiştir. Bu şartı koşmak nassa ziyade olur. { وَلاَ تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin”; yani kendi cinsinizden olan müminleri öldürmeyin, çünkü müminler tek bir nefis gibidir. Veya bazı cahillerin yaptığı gibi kişinin bizzat kendini öldürmemesi kastedilmiştir. Yahut öldürmekten kasıt malları batıl yollarla yemektir; zira başkasına zulmeden kimse kendini helak etmiş gibidir. Ya da nefislerin hevalarına uyup onları öldürmeyin yahut öldürülmeyi gerektirecek şeyleri irtikâp etmeyin [demektir]. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا } “Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir”; size olan merhametinden dolayı mallarınızın korunmasını ve bedenlerinizin bekasını sağlayacak hususlara dikkatinizi çekmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah, İsrâiloğulları'na tevbelerinin kabulü ve günahlarının temizlenmesi için kendilerini öldürmelerini emretmişti; ey Muhammed ümmeti, sizi bu ağır yükümlülüklerle mükellef kılmadığı için size karşı pek merhametlidir.

وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠)

{ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا } “Kim düşmanlık ve zulümle bunu yaparsa, biz onu ateşe yaslayacağız. Bu da Allah'a pek kolaydır.”

{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} أي القتل أي ومن يقدم على قتل الأنفس {عدوانا وَظُلْماً} لا خطأ ولا قصاصاً وهما مصدران في موضع الحال أو مفعول لهما {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَاراً} ندخله نارا مخصوصة شديد العذاب {وَكَانَ ذلك} أي إصلاؤه النار {عَلَى الله يَسِيراً} سهلاً وهذا الوعيد في حق المستحل للتخليد وفي حق غيره لبيان استحقاقه دخول النار مع وعد الله بمغفرته

{ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ } “Kim bunu yaparsa”, yani öldürme fiilini işlerse, cana kıymaya cüret ederse; { عُدْوَانًا وَظُلْمًا } “düşmanlık ve zulümle”; hataen veya kısas yoluyla olmaksızın [bunu yaparsa]. Bu iki kelime hal mevkiinde mastardır veya mef'ûlün leh'tirler. { فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا } “Biz onu ateşe yaslayacağız”, yani azabı şiddetli olan hususi bir ateşe girdireceğiz. { وَكَانَ ذَلِكَ } “Bu da”, yani onu ateşe yaslamak, { عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا } “Allah'a pek kolaydır”. Bu tehdit, bu fiili helal sayan kimse hakkında ebedî kalış içindir; helal saymayan hakkında ise Allah'ın bağışlama vaadiyle birlikte cehenneme girmeyi hak ettiğini beyan etmek içindir.

إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا (٣١)

{ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.”

{إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم} عن ابن مسعود رضى الله عنهما الكبائر كل ما نهى الله عنه من أول سورة النساء إلى قوله إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه وعنه أيضاً الكبائر ثلاث الإشراك بالله واليأس من روح الله والأمن من مكر الله وقيل المراد بها أنواع الكفر بدليل قراءة عبد الله كبير ما تنهون عنه وهو الكفر {وَنُدْخِلْكُمْ مُّدْخَلاً} مدخلا مدنى وكلاهما بمعنى المكان والمصدر

{ إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz”. İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre büyük günahlar; Nisâ Sûresi'nin başından { إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” kavline kadar Allah'ın yasakladığı her şeydir. Yine ondan gelen diğer bir rivayete göre büyük günahlar üçtür: Allah'a şirk koşmak, Allah'ın rahmetinden ümit kesmek ve Allah'ın azabından güvende hissetmek. Abdullah [b. Mes'ûd]'un { كَبِيرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } [tekil] kıraatine dayanılarak bununla küfür çeşitlerinin kastedildiği de söylenmiştir ki o da küfürdür. { وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلًا } “Ve sizi bir makama girdiririz”; Medine kıraatinde bu kelime [mîmin fethasıyla] 'medhalen' okunmuştur. Her ikisi de hem mekân ismi hem de mastar manasındadır.

النساء (٣١ _ ٣٣)

en-Nisâ (31-33)

{كريما} حسنا وعن ابن عباس رضى اله عنهما ثمان آيات في سورة النساء هي خير لهذه الأمة مما طلعت عليه الشمس وغربت يريد الله ليبين لكم والله يريد أن يتوب عليكم يريد الله أن

{ كَرِيمًا } “Şerefli/güzel” bir makama [girdiririz]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Nisâ Sûresi'ndeki sekiz ayet, bu ümmet için üzerine güneşin doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister”, { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister”, { يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah

يخفف عنكم إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم إن الله لا يغفر أن يشرك به إن الله لا يظلم مثقال ذرة ومن يعمل سوأ أو يظلم نفسه ما يفعل الله بعذابكم وتشبت المعتزلة بالآية على أن الصغائر واجبة المغفرة باجتناب الكبائر وعلى أن الكبائر غير مغفورة باطل لأن الكبائر والصغائر في مشيئته تعالى سواء إن شاء عذب عليهما وإن شاء عفى عنهما لقوله تعالى إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء فقد وعد المغفرة لما دون الشرك وقرنها بمشيئته تعالى وقوله إِنَّ الحسنات يذهبن السيئات فهذه الآية تدل على أن الصغائر والكبائر يجوز أن يذهبا بالحسنات لأن لفظ السيئات ينطلق عليهما

sizden hafifletmek ister”, { إِن تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız sizin küçük günahlarınızı örteriz”, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz”, { وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar veya kendine zulmederse” ve { مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ } “Allah size azap edip de ne yapsın?” [ayetleridir].” Mutezile'nin bu ayete tutunarak büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahların bağışlanmasının zorunlu (vacip) olduğunu ve büyük günahların asla bağışlanmayacağını iddia etmesi batıldır; çünkü büyük günahlar da küçük günahlar da Allah Teâlâ'nın meşietindedir: Dilerse ikisine de azap eder, dilerse ikisini de affeder. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz, bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyurmuştur. Böylece şirk dışındakiler için bağışlama vaadinde bulunmuş ve bunu Kendi meşietine bağlamıştır. { إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” kavli de iyiliklerin hem küçük hem de büyük günahları gidermesinin caiz olduğuna delalet eder; zira 'seyyiât' lafzı her ikisi için de kullanılır.

وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٣٢)

{ وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا } “Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

ولما كان أخذ مال الغير بالباطل وقتل النفس بغير حق بتمني مال الغير وجاهه نهاهم عن تمني ما فضل الله به بعض الناس على بعض من الجاه والمال بقوله {وَلاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ الله بِهِ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ} لأن ذلك التفضيل قسمة من الله صادرة عن حكمة وتدبير وعلم بأحوال العباد وبما ينبغي لكل من بسط في الرزق أو قبض فعلى كل واحد أن يرضى بما قسم له ولا يحسد أخاه على حظه فالحسد أن يتمنى أن يكون ذلك الشئ له ويزول عن صاحبه والغبطة أن يتمنى مثل مالغيره وهو مرخص فيه والأول منهي عنه ولما قال الرجال نرجو أن يكون أجرنا على الضعف من أجر النساء كالميراث وقالت النساء يكون وزرنا على نصف وزر الرجال كالميراث نزل {لّلرّجَالِ نَصِيبٌ مّمَّا اكتسبوا وَلِلنّسَاء نصيب مما اكتسبن} وليس ذلك على حسب الميراث {واسألوا الله مِن فضله} فإن خزائنه لا تنفذ ولا تتمنوا ما للناس من الفضل {إِنَّ الله كَانَ بِكُلّ شَيْءٍ عَلِيماً} فالتفضيل منه عن علم بمواضع الاستحقاق قال ابن عبينة لم يأمر بالمسألة إلا ليعطي

Başkasının malını batıl yollarla almak ve haksız yere cana kıymak, başkasının malına ve makamına göz dikip temenni etmekten kaynaklandığı için Allah Teâlâ { وَلاَ تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” buyurarak insanların makam ve mal hususunda birbirlerine üstün kılınan şeyleri temenni etmelerini yasaklamıştır. Çünkü bu üstün kılma, Allah'tan gelen, bir hikmete, tedbire, kulların hallerini ve rızkı genişletme yahut daraltma hususunda herkese neyin layık olduğunu bilmeye dayanan bir taksimdir. Dolayısıyla herkese düşen, kendisine taksim edilene razı olmak ve kardeşinin nasibine haset etmemektir. Haset; o şeyin kendisine ait olmasını ve sahibinden yok olup gitmesini temenni etmektir. Gıpta ise başkasındakinin bir benzerini temenni etmektir ki buna ruhsat verilmiştir; birincisi ise yasaklanmıştır. Erkekler: “Miras gibi ecrimizin de kadınların ecrinin iki katı olmasını umuyoruz” dediklerinde, kadınlar da: “Miras gibi bizim günahımız da erkeklerin günahının yarısı kadar olsun” dediklerinde şu ayet indi: { لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبُواْ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبْنَ } “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır.” Bu durum mirasa göre değildir. { وَاسْأَلُواْ اللَّهَ مِن فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin”; çünkü O'nun hazineleri tükenmez. İnsanlara verilen lütfu temenni etmeyin. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; dolayısıyla O'nun üstün kılması hak ediş yerlerini bilmesindendir. İbn Uyeyne şöyle demiştir: “Vermek istemeseydi istemeyi emretmezdi.”

وفي الحديث من لم يسأل الله من فضله غضب عليه وفيه إن الله تعالى ليمسك الخير الكثير عن عبده ويقول لا أعطي عبدي حتى يسألني وسلوا مكي وعلي

Hadiste: “Kim Allah'tan lütfunu istemezse, Allah ona gazap eder” buyrulmuştur. Yine bir hadiste: “Allah Teâlâ kulundan pek çok hayrı tutar da: 'Kulum Benden istemedikçe ona vermeyeceğim' buyurur” denilmiştir. Mekkî ve Ali'den nakledilen kıraatte [hemzesiz olarak] 'ves'elû' (سلوا) şeklinde okunmuştur.

وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٣٣)

{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا } “Anne babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağlandığı kimselere de paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.”

{وَلِكُلٍّ} المضاف إليه محذوف تقديره ولكل أحد أو لكل مال {جَعَلْنَا مَوَالِيَ} ورّاثاً يلونه ويحرزونه {مّمَّا تَرَكَ الوالدان والأقربون} هو صفة مال محذوف أى من مال تركه الوالدان أو هو متعلق بفعل محذوف دل عليه الموالي تقديره يرثون مما ترك {والذين عَقَدَتْ أيمانكم} عاقدتهم أيديكم وهو مبتدأ ضمن معنى الشرط فوقع خبره وهو {فآتوهم نصيبهم} مع لفاء عقدت كوفي أي عقدت عهودهم أيمانكم والمراد به عقد

{ وَلِكُلٍّ } “Her biri için” ifadesinde muzâfun ileyh hazfedilmiştir; takdiri: 'Her bir fert için' veya 'her mal için' [şeklindedir]. { جَعَلْنَا مَوَالِيَ } “Vârisler kıldık”; mala vâris olan ve onu koruyan vârisler [kıldık]. { مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ } “Anne babanın ve akrabaların bıraktıklarından” ifadesi, hazfedilmiş bir malın sıfatıdır; yani: 'Anne babanın bıraktığı bir maldan' [demektir]. Veya mevâlî kelimesinin delalet ettiği mahzûf bir fiile taalluk etmektedir; takdiri: 'Bıraktıklarından miras alırlar' [şeklindedir]. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağlandığı kimselere”; ellerinizin sözleşme yaptığı kimseler demektir. Bu ifade şart manası içeren bir mübtedadır; bu sebeple haberi olan { فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } “paylarını kendilerine verin” kavli başına 'fâ' harfi almıştır. Kûfe kıraatinde [elif olmaksızın] 'akadet' şeklinde okunmuştur; yani yeminleriniz onların ahitlerini bağladı [demektir]. Bundan murat

النساء (٣٣ _ ٣٤)

en-Nisâ (33-34)

الموالاة وهي مشروعة والوراثة بها ثابتة عند عامة الصحابة رضى الله عنهم وهو قولنا وتفسيره إذا أسلم رجل أو امرأة لا وارث له وليس بعربي ولا معتق فيقول لآخر واليتك على أن تعقلني إذا جنيت وترث مني إذا مت ويقول الآخر قبلت انعقد ذلك ويرث الأعلى من الأسفل {إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَيْءٍ شَهِيداً} أي هو عالم الغيب والشهادة وهو أبلغ وعد ووعيد

muvâlât akdidir. Bu akit meşrudur ve onunla mirasçılık sahâbenin radıyallâhu anhüm cumhuru katında sabittir; bu bizim de görüşümüzdür. Bunun tefsiri şudur: Vârisi olmayan, Arap olmayan ve âzat edilmemiş bir erkek veya kadın Müslüman olduğunda bir başkasına: “Bir suç işlersem diyetimi ödemen, ölürsem de bana vâris olman şartıyla seninle velayet bağı kurdum” der, diğeri de: “Kabul ettim” derse bu akit kurulmuş olur ve üstteki [kabul eden] alttakine [teklif edene] vâris olur. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir”; yani O, gaybı da görünen âlemi de bilendir. Bu ifade en beliğ bir vaat ve tehdittir.

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا (٣٤)

{ الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا } “Erkekler, Allah'ın kimini kimine üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle kadınlar üzerinde yöneticidirler. Salih kadınlar; itaatkârdırlar, Allah'ın korumasına karşılık gaybı (namus ve hakları) koruyanlardır. Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, onları yataklarında yalnız bırakın ve (bunlar fayda vermezse) onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.”

{الرجال قَوَّامُونَ عَلَى النساء} يقومون عليهن آمرين ناهين كما يقوم الولاة على الرعايا وسموا قواماً لذلك {بِمَا فَضَّلَ الله بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} الضمير في بعضهم للرجال والنساء يعني إنما كانوا مسيطرين عليهن لسبب تفضيل الله بعضهم وهم الرجال على بعض وهم النساء بالعقل والعزم والحزم والرأي والقوة والغزو وكمال الصوم والصلاة والنبوة والخلافة والإمامة والأذان والخطبة والجماعة والجمعة وتكبير

{ الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler”; yöneticilerin tebaa üzerinde durduğu gibi emredici ve yasaklayıcı olarak onların başında dururlar; bundan dolayı kavvâm (yönetici) olarak isimlendirilmişlerdir. { بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ } “Allah'ın kimini kimine üstün kılması... sebebiyle”; 'ba'zıhim' lafzındaki zamir erkeklere ve kadınlara aittir. Yani erkeklerin kadınlar üzerinde hâkim kılınmaları; Allah'ın akıl, azim, kararlılık, re'y, güç, gazve, oruç ve namazın tamlığı, nübüvvet, hilafet, imamet, ezan, hutbe, cemaat, cuma namazı ve Ebû Hanîfe

التشريق عند أبي حنيفة ﵀ والشهادة في الحدود والقصاص وتضعيف الميراث والتعصيب فيه وملك النكاح والطلاف وإليهم الانتساب وهم أصحاب اللحى والعمائم {وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أموالهم} وبأن نفقتهن عليهم وفيه دليل وجوب نفقتهن عليهم ثم قسمهن على نوعين النوع الأول {فالصالحات قانتات} مطيعات قائمات بما عليهن للازواج {حافظات لّلْغَيْبِ} لمواجب الغيب وهو خلاف الشهادة أي إذا كان الأزواج غير شاهدين لهن حفظن ما يجب عليهن حفظه في حال الغيبة من الفروج والبيوت والأموال وقيل للغيب لأسرارهم {بِمَا حَفِظَ الله} بما حفظهن الله حين أوصى بهن الأزواج بقوله وعاشروهن بالمعروف أو بما حفظهن الله وعصمهن ووفقهن لحفظ الغيب أو بحفظ الله إياهن حيث صبرهن كذلك والثاني {واللاتي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} عصيانهن وترفعهن عن طاعة الأزواج والنشر المكان المرتفع والنبوة عن ابن عباس رضى الله عنهما هو أن تستخف بحقوق زوجها ولا تطيع أمره {فَعِظُوهُنَّ} خوفوهن عقوبة الله تعالى والضرب والعظة كلام يلين القلوب القاسية ويرغب الطبائع النافرة {واهجروهن فِي المضاجع} في المراقد أي لا تداخلوهن تحت اللحف وهو كناية عن الجماع أو هو أن يوليها ظهره في المضجع لأنه لم يقل عن المضاجع {واضربوهن} ضرباً غير مبرح أمر بوعظهن أولاً ثم بهجرانهن في المضاجع ثم بالضرب إن لم ينجح فيهن الوعظ والهجران {فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} بترك النشوز {فلا تبغوا عليهن سبيلا} فازبلوا عنهن التعرض بالاذى وسبيلا مفعول تبغوا وهو من بغيث الأمر أي طلبته {إِنَّ الله كَانَ عَلِيّاً كَبِيراً} أي إن علت أيديكم عليهن فاعلموا أن قدرته عليكم أعظم من قدرتكم عليهن فاجتنبوا

rahimehullâh'a göre teşrik tekbirleri, hadlerde ve kısasta şahitlik, mirasın katlanması, mirasta asabe olma, nikâh ve talak mülkiyeti hususlarında onların bir kısmını (yani erkekleri) diğer kısmına (yani kadınlara) üstün kılması sebebiyledir. Nesep de erkeklere nispet edilir; sakal ve sarık sahipleri de onlardır. { وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ } “Ve mallarından harcamaları sebebiyle”; kadınların nafakasının erkeklerin üzerinde olması sebebiyle [yöneticidirler]. Bunda kadınların nafakasının erkeklere vacip olduğuna delil vardır. Sonra Allah Teâlâ kadınları iki kısma ayırdı; birinci kısım: { فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ } “Salih kadınlar itaatkârdırlar”; kocalarına karşı üzerlerine düşen vazifeleri yerine getirir ve itaat ederler. { حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ } “Gaybı koruyanlardır”; gaybın gereklerini korurlar ki bu da şahadetin (huzurda olmanın) zıddıdır. Yani kocaları yanlarında bulunmadığı gıyap hallerinde iffetlerini, evlerini ve mallarını korumaları gerektiği şekilde muhafaza ederler. Buradaki gaybın eşlerin sırları olduğu da söylenmiştir. { بِمَا حَفِظَ اللَّهُ } “Allah'ın koruması sebebiyle”; kocalarına: { وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla güzellikle geçinin” buyurarak onları tavsiye edip koruması sebebiyle veya Allah onları koruyup muhafaza ettiği ve gaybı korumaya muvaffak kıldığı için yahut Allah'ın onları bu şekilde sabırlı kılıp koruması sebebiyle [korurlar]. İkinci kısım ise: { وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince”; kocalarına isyan etmelerinden ve itaatten kaçınıp üstünlük taslamalarından [endişe ettiklerinizdir]. Nüşûz; yüksek yer ve kabarma demektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre nüşûz; kadının kocasının haklarını hafife alması ve emrine itaat etmemesidir. { فَعِظُوهُنَّ } “Onlara öğüt verin”; Allah Teâlâ'nın azabıyla ve cezalandırmasıyla onları korkutun. Öğüt; katı kalpleri yumuşatan ve nefret eden mizaçları ısındıran sözdür. { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ } “Onları yataklarında yalnız bırakın”; yataklarda [onları yalnız bırakın], yani yorganların altına onlarla birlikte girmeyin; bu ifade cinsel ilişkiden kinayedir. Veya 'medâci' kelimesine 'an' harf-i cerriyle yer verilmediği için yatakta ona sırtını dönmesi manasındadır. { وَاضْرِبُوهُنَّ } “Ve onları dövün”; can yakmayacak şekilde dövün. Allah önce öğüt vermeyi, sonra yataklarda yalnız bırakmayı, şayet öğüt ve yalnız bırakmak fayda vermezse son olarak dövmeyi emretmiştir. { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse”; itaatsizliği bırakmak suretiyle [itaat ederlerse] { فَلَا تَبْغُواْ عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “artık onların aleyhine başka bir yol aramayın”; onlara eziyet etmek suretiyle sataşmayı bırakın. 'Sebîlen' kelimesi { تَبْغُواْ } fiilinin mef'ûlüdür; bu da 'bir şeyi aradım, talep ettim' manasındaki 'bağaytü'l-emre' ifadesindendir. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا } “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür”; yani sizin elleriniz onlardan üstün geldiyse bilin ki O'nun sizin üzerinizdeki kudreti sizin onlar üzerindeki kudretinizden çok daha büyüktür. Dolayısıyla

النساء (٣٥ _ ٣٦)

en-Nisâ (35-36)

ظلمهن أو إن الله كان علياً كبيراً وإنكم تعصونه على علو شأنه وكبرياء سلطانه ثم تتوبون فيتوب عليكم فأنتم أحق بالعفو عمن يجني عليكم إذا رجع

onlara zulmetmekten sakının. Veya şüphesiz Allah şanının yüceliğine ve saltanatının büyüklüğüne rağmen siz O'na isyan ediyorsunuz, sonra tevbe ediyorsunuz da O tevbenizi kabul ediyor; öyleyse size karşı suç işleyen kimse hatasından döndüğünde onu affetmeye siz daha layıksınız.

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا (٣٥)

{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا } “Eğer karı kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer bu hakemler arayı düzeltmek isterlerse, Allah onların aralarını bulur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.”

ثم خاطب الولاة بقوله {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} أصله شقاقاً بينهما فأضيف الشقاق إلى الظرف على سبيل الاتساع كقوله بَلْ مَكْرُ الليل والنهار وأصله بل مكر في الليل والنهار والشقاق العداوة والخلاف لأن كلاًّ منهما يفعل ما يشق على صاحبه أو يميل إلى شق أي ناحية غير شق صاحبه والضمير للزوجين ولم يجر ذكرهما لجري ذكر ما يدل عليهما وهو الرجال والنساء {فابعثوا حَكَماً مّنْ أهله} رجلا يصلح للحكومة والإصلاح بينهما {وَحَكَماً مّنْ أَهْلِهَا} وإنما كان بعث الحكمين من أهلهما لأن الأقارب أعرف ببواطن الأحوال وأطلب للصلاح ونفوس الزوجين أسكن إليهم فيبرزان ما في ضمائرهما من الحب والبغض وإرادة الصحبة والفرقة والضمير في {إِن يُرِيدَا إصلاحا} للحكمين وفي {يُوَفّقِ الله بَيْنَهُمَا} للزوجين أي أن قصدا إصلاح ذات اليمين وكانت نيتهما صحيحة بورك في وساطتهما وأوقع الله بحسن سعيهما بين الزوجين الألفة والوفاق وألقى في نفوسهما المودة والاتفاق أو الضمير ان للحكمين أي إن قصدا إصلاح ذات البين والنصيحة للزوجين يوفق الله بينهما فينفقات على الكلمة الواحدة ويتساندان في طلب الوفاق حتى يتم المراد أو الضمير أن للزوجين أي إن يريدا إصلاح ما بينهما وطلب الخير وأن يزول عنهما الشقاق يلق الله بينهما الألفة وأبدلهما بالشقاق الوفاق وبالبغضاء المودة {إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً} بإرادة الحكمين {خَبِيراً} بالظالم من الزوجين وليس لهما ولاية التفريق عندنا خلافا لمالك رحمه الله

Sonra Allah Teâlâ yöneticilere hitap ederek şöyle buyurdu: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا } “Eğer ikisinin arasının açılmasından endişe ederseniz”; cümlenin aslı 'şikâkan beynehümâ'dır; { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ } “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı” kavlinde aslı 'gece ve gündüzdeki tuzak' olduğu halde tuzak zarfa izafe edildiği gibi, burada da genişletme (ittisâ) yoluyla 'şikâk' kelimesi zarfa izafe edilmiştir. Şikâk; düşmanlık ve ayrılıktır; zira eşlerden her biri diğerine zor gelecek şeyi yapar veya eşinin bulunduğu tarafın dışındaki bir tarafa (şıkka) meyleder. Ayetteki zamir karı kocaya aittir; daha önce kendilerine delalet eden erkekler ve kadınlar zikredildiği için açıkça isimleri anılmamıştır. { فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ } “Erkeğin ailesinden bir hakem gönderin”; hüküm vermeye ve aralarını düzeltmeye elverişli bir adam [gönderin], { وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا } “ve kadının ailesinden bir hakem [gönderin]”. Hakemlerin onların ailelerinden gönderilmesi; akrabaların iç durumları daha iyi bilmesi, ıslahı daha çok istemesi ve eşlerin onlara daha çok güven duyması sebebiyledir; böylece eşler içlerindeki sevgi, nefret, evliliği sürdürme veya ayrılma isteklerini hakemlere açarlar. { إِن يُرِيدَا إِصْلَاحًا } “Eğer düzeltmek isterlerse” kavlindeki zamir hakemlere, { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا } “Allah aralarını bulur” kavlindeki zamir ise eşlere aittir. Yani hakemler arayı düzeltmeyi kasteder ve niyetleri samimi olursa arabuluculukları bereketli kılınır; Allah onların güzel gayretleri vesilesiyle karı koca arasına ülfet ve uyum verir, kalplerine sevgi ve anlaşma koyar. Veya her iki zamir de hakemlere aittir; yani onlar arayı düzeltmeyi ve eşlere nasihat etmeyi kastederlerse Allah hakemlerin arasını uyuşturur; böylece tek bir söz üzerinde anlaşırlar ve maksat hasıl oluncaya kadar uzlaşma yolunda birbirlerine destek olurlar. Yahut her iki zamir de eşlere aittir; yani eşler aralarını düzeltmeyi ve hayrı arzu ederler, aralarındaki anlaşmazlığın kalkmasını isterlerse Allah aralarına ülfet koyar; ayrılığı uyumla, nefreti de sevgiyle değiştirir. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”; hakemlerin niyetini bilendir, { خَبِيرًا } “her şeyden haberdardır”; eşlerden zalim olanından haberdardır. İmam Mâlik rahimehullâh'ın aksine bize göre hakemlerin eşleri ayırma yetkisi yoktur.

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا (٣٦)

{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındaki cariyelerle kölelere iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.”

{واعبدوا الله} قيل العبودية أربعة الوفاء بالعهود والرضا بالموجود والحفظ للحدود والصبر على المفقود {وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً} صنماً وغيره ويحتمل المصدر أي إشراكاً {وبالوالدين إحسانا} وأحسنوا

{ وَاعْبُدُواْ اللَّهَ } “Allah'a ibadet edin”. Şöyle denilmiştir: Kulluk dört şeydir: Ahitlere vefa göstermek, var olana razı olmak, sınırları korumak ve elden çıkana sabretmek. { وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا } “Ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın”; ne putu ne de başka bir şeyi. Bu kelimenin mastar olma ihtimali de vardır; yani: 'Hiçbir şekilde şirk koşmayın' [demektir]. { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “Anne babaya iyilik edin”; onlara sözle,

بهما إحساناً بالقول والفعل والإنفاق عليهما عند الاحتياج {وَبِذِى القربى} وبكل من بينكم وبينه قربى من أخ أو عم أو غيرهما {واليتامى والمساكين والجار ذِي القربى} الذي قرب جواره {والجار الجنب} أى الذى جواره بعيدا والجار القريب النسيب والجار الجنب الأجنبي {والصاحب بالجنب} أى الزوجة عن على رضى الله عنه أو الذي صحبك بأن حصل بجنبك إما رفيقاً في سفر أو شريكاً في تعلم علم أو غيره أو قاعد إلى جنبك في مجلس أو مسجد {وابن السبيل} الغريب أو الضيف {وَمَا مَلَكَتْ أيمانكم} العبيد والإماء {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالاً} متكبراً يأنف عن قرابته وجيرانه فلا يلتفت اليهم

fiille ve ihtiyaç duyduklarında onlara harcamada bulunarak güzelce iyilik edin. { وَبِذِي الْقُرْبَى } “Akrabaya”; erkek kardeş, amca veya başkası olsun aranızda yakınlık bulunan herkese [iyilik edin]. { وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى } “Yetimlere, yoksullara ve yakın komşuya”; evi yakın olan komşuya. { وَالْجَارِ الْجُنُبِ } “Ve uzak komşuya”; yani evi uzak olan komşuya [iyilik edin]. Yakın komşunun akraba olan komşu, uzak komşunun ise yabancı komşu olduğu da söylenmiştir. { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنبِ } “Ve yanınızdaki arkadaşa”; Hz. Ali radıyallâhu anh'tan nakledildiğine göre o eştir; veya ister yolculukta bir yol arkadaşı, ister ilim öğrenmede veya başka bir hususta bir ortak, ister mecliste veya mescitte yanına oturan bir kimse olsun seninle beraber bulunan kimsedir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } “Ve yolcuya”; garip olan kimseye veya misafire [iyilik edin]. { وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Ve elinizin altındakilere”; köle ve cariyelere [iyilik edin]. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًا } “Şüphesiz Allah kibirlenen kimseleri sevmez”; akrabasından ve komşularından büyüklenip çekinen ve onlara iltifat etmeyen kimseyi [sevmez].

النساء (٣٦ _ ٤٠)

en-Nisâ (36-40)

{فَخُوراً} يعدد مناقبه كبراً فإن عدها اعترافاً كان شكورا

{ فَخُورًا } “Övünen”; kibirlenerek meziyetlerini sayıp döken kimseyi [sevmez]. Şayet nimetleri itiraf ve şükür kastıyla sayarsa şükreden biri olur.

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا (٣٧)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا } “Onlar ki hem cimrilik ederler, hem de insanlara cimriliği emrederler ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri gizlerler. Biz de o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

{الذين يَبْخَلُونَ} نصب على البدل من مَنْ كان مختالا فخورا وجمع على معنى ن أو على الذم أو رفع على أنه خبر متبدا محذوف تقديره هم الذين يبخلون {وَيَأْمُرُونَ الناس بالبخل} بالبَخَل حمزة وعلي وهما لغتان كالرشد والرشد أي يبخلون بذات أيديهم وبما في أيدي غيرهم فيأمرونهم بأن يبخلوا به مقتاً للسخاء قيل البخل أن يأكل بنفسه ولا يؤكل غيره والشح أن لا يأكل ولا يؤكل والسخاء أن يأكل ويؤكل والجودان يؤكل ولا يأكل {ويكتمون ما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ} ويخفون ما أنعم الله عليهم به من المال وسعة الحال وفي الحديث إذا أنعم الله على عبده نعمة أحب أن يرى نعمته على عبده وبنى عامل للرشيد قصراً حذاء قصره فنم به فقال الرجل يا أمير المؤمنين

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “Onlar ki cimrilik ederler” ifadesi; { مَن كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا } “Kibirlenen ve övünen kimseler” ifadesinden bedel olarak nasb edilmiştir ve 'men' kelimesinin manasına göre çoğul getirilmiştir; yahut zem (kınama) üzere mansuptur veya mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiindedir, takdiri: 'Onlar cimrilik eden kimselerdir' [şeklindedir]. { وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } “Ve insanlara cimriliği emrederler”; Hamza ve Ali [el-Kisâî] bu kelimeyi [fetha ile] 'el-bahel' (بِالْبَخَلِ) şeklinde okumuşlardır; bunlar 'rüşd' ve 'raşed' gibi iki ayrı lehçedir. Yani onlar hem kendi ellerindekinde cimrilik ederler hem de cömertlikten nefret ettikleri için başkalarının ellerindekinde de cimri davranmalarını emrederler. Şöyle denilmiştir: Buhul (cimrilik); kişinin kendisinin yiyip başkasına yedirmemesidir; şuhh (kıskanç cimrilik); ne kendisinin yemesi ne de başkasına yedirmesidir; sehâ (cömertlik); hem kendisinin yemesi hem de başkasına yedirmesidir; cûd (üstün cömertlik) ise; kendisi yemeyip başkasına yedirmesidir. { وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ } “Ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri gizlerler”; Allah'ın kendilerine bahşettiği malı ve geniş imkânları saklarlar. Hadiste: “Allah bir kuluna nimet verdiğinde, nimetinin eserini kulu üzerinde görmekten hoşlanır” buyrulmuştur. Hârûnürreşîd'in bir valisi onun sarayının karşısına bir saray inşa ettirmişti. Bu durum Hârûnürreşîd'e gammazlandı. Bunun üzerine adam: “Ey Müminlerin Emîri!

إن الكريم يسره أن يرى أثر نعمته فأحببت أن أسرك بالنظر إلى آثار نعمتك فأعجبه كلامه قيل نزلت في شأن اليهود الذين كتموا صفة محمد ﵇ {وَأَعْتَدْنَا للكافرين عَذَاباً مُّهِيناً} أي يهانون به في الآخرة

Cömert kişi, nimetinin eserini görmekten sevinç duyar; ben de senin nimetinin eserlerine bakarak seni sevindirmek istedim” dedi. Bu söz Reşîd'in hoşuna gitti. Bu ayetin Muhammed aleyhisselâm'ın vasfını gizleyen Yahudiler hakkında indiği de söylenmiştir. { وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا } “Biz de o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık”; yani ahirette onunla zillete düşürülecekleri bir azap [hazırladık].

وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا (٣٨)

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا } “Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcarlar, Allah'a ve ahiret gününe de inanmazlar. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!”

{والذين يُنْفِقُونَ أموالهم} معطوف على الذين يبخلون أو على الكافرين {رِئَاء الناس} مفعول له أي للفخار وليقال ما أجودهم لا لابتغاء وجه الله وهم المنافقون أو مشركوا مكة {وَلاَ يُؤْمِنُونَ بالله وَلاَ باليوم الآخر وَمَن يَكُنِ الشيطان لَهُ قَرِيناً فَسَاء قِرِيناً} حيث حملهم على البخل والرياء وكل شر ويجوز أن يكون وعيداً لهم بأن الشيطان يقرن بهم فى النار

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ } “Onlar ki mallarını harcarlar” ifadesi, cimrilik edenlere yahut kâfirlere matuftur. { رِئَاءَ النَّاسِ } “İnsanlara gösteriş olsun diye” ifadesi mef'ûlün leh'tir; yani Allah rızasını gözetmek için değil, övünmek ve 'ne kadar cömertler' denilsin diye [harcarlar]. Bunlar münafıklar yahut Mekke müşrikleridir. { وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا } “Allah'a ve ahiret gününe de inanmazlar. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!”; çünkü onları cimriliğe, riyaya ve her türlü kötülüğe sevk etmiştir. Bu ifadenin, cehennemde şeytanın onlara eş/arkadaş kılınacağına dair bir tehdit olması da caizdir.

وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا (٣٩)

{ وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا } “Allah'a ve ahiret gününe inanıp Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden harcasalardı ne olurdu sanki onlara? Allah onları pek iyi bilendir.”

{وماذا عليهم لو آمنوا بالله واليوم الآخر وأنفقوا من ما رزقهم الله} وأى تبعة وبال عليهم في الإيمان والإنفاق في سبيل الله والمراد الذم والتوبيخ وإلا فكل منفعة ومصلحة فى ذلك وهذا كما يقال للعاق وما فرك لو كنت باراً وقد علم أنه لا مضرة في البر ولكنه ذم وتوبيخ {وَكَانَ الله بِهِم عَلِيماً} وعيد

{ وَمَاذَا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Allah'a ve ahiret gününe inanıp Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden harcasalardı ne olurdu sanki onlara?”; iman etmelerinde ve Allah yolunda infak etmelerinde onların aleyhine ne gibi bir vebal ve zarar olabilirdi ki? Buradaki gaye kınama ve azarlamadır; zira gerçekte bunda her türlü menfaat ve maslahat vardır. Bu, ana babasına asî olan kimseye, 'İtaatkâr bir evlat olsaydın sana ne zararı olurdu?' denilmesine benzer; itaatkâr olmanın hiçbir zararı olmadığı bilindiği halde bu söz kınama ve azarlama maksadıyla söylenir. { وَكَانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيمًا } “Allah onları pek iyi bilendir” ifadesi bir tehdittir.

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا (٤٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”

{إِنَّ الله لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} هي النملة الصغير وعن ابن عباس رضى الله عنهما أنه أدخل يده في التراب فرفعه ثم نفخ عليه فقال كل واحدة من هؤلاء ذرة وقيل كل جزء من أجزاء الهباء في الكوة ذرة {وَإِن تَكُ حَسَنَةً} وإن يك مثقال الذرة حسنة وإنما أنث ضمير المثقال لكونه مضافاً إلى مؤنث حسنةٌ حجازي على كان التامة وحذفت النون من تكن تخفيفاً لكثرة الاستعمال {يضاعفها} يضعفها ثوابها يعفها مكي وشامي {وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً} ويعط صاحبها من عنده ثواباً عظيماً وما وصفه الله بالعظم فمن يعرف مقداره مع أنه سمى متاع الدنيا

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez”; zerre, küçük karıncadır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, elini toprağa sokup kaldırmış, sonra ona üfleyerek şöyle demiştir: 'Bunların her biri bir zerredir.' Işık vuran pencere boşluğundaki toz zerrelerinin her bir parçasına da zerre dendiği söylenmiştir. { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } “Eğer o bir iyilik olursa”; yani zerre ağırlığı bir iyilik olursa demektir. 'Miskāl' kelimesinin zamirinin müennes kılınması, müennes olan 'hasene' kelimesine muzaf olmasından dolayıdır. Hicaz kıraatinde { حَسَنَةٌ } “bir iyilik” şeklinde [tam fiil olan 'kâne'ye göre fâil olarak] merfû okunmuştur. Çok kullanıldığı için 'tekün' fiilindeki nûn harfi tahfif amacıyla hazfedilmiştir. { يُضَاعِفْهَا } “Onu kat kat artırır”; Mekke ve Şam kıraatinde sevabını katlar anlamında 'yuda‘‘ıfhâ' (يُضَعِّفْهَا) şeklinde okunmuştur. { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Ve kendi katından büyük bir mükâfat verir”; onun sahibine kendi katından büyük bir mükâfat verir. Allah Teâlâ bir şeyi 'büyük' diye nitelemişse, onun miktarını kim bilebilir? Kaldı ki O, dünya metaını

قليلاً وفيه إبطال قول المعتزلة فى تخليد مرتكب

'az' olarak nitelemiştir. Bu ayette Mutezile'nin, pek çok iyiliği olmasına rağmen büyük günah işleyenin

النساء (٤١ _ ٤٣)

en-Nisâ (41-43)

الكبيرة مع أن له حسنات كثيرة

[cehennemde] ebedî kalacağına dair iddiasını iptal eden bir delil vardır.

فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا (٤١)

{ فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak?”

{فكيف} يصنع هؤلاء الكفرة من اليهود وغيرهم {إِذَا جِئْنَا مِن كُلّ أمَّةٍ بِشَهِيدٍ} يشهد عليهم بما فعلوا وهو نبيهم وَجِئْنَا بِكَ يا محمد {على هؤلاء} أي أمتك {شَهِيداً} حال أي شاهداً على من آمن بالإيمان وعلى من كفر بالكفر وعلى من نافق بالنفاق وعن ابن مسعود رضى الله عنه أنه قرأ سورة النساء على رسول الله ﷺ حتى بلغ قوله وجئنا بك على هؤلاء شهيدا فبكى رسول الله ﷺ وقال حسبنا

{ فَكَيْفَ } “Nasıl olacak?”; Yahudilerden ve diğerlerinden olan bu kâfirler ne yapacaklar? { إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman”; peygamberleri olan ve yaptıklarına dair aleyhlerine şahitlik edecek kimseyi getirdiğimizde; ve ey Muhammed, { وَجِئْنَا بِكَ } “ve seni de getirdiğimizde”, { عَلَى هَؤُلَاءِ } “bunların üzerine”; yani kendi ümmetinin üzerine { شَهِيدًا } “şahit olarak”; bu kelime hâldir, yani iman edene imanıyla, inkâr edene inkârıyla, münafıklık edene de nifakıyla şahitlik edici olarak getirdiğimiz zaman [onların hali nice olur?]. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, { وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا } “Seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman” ayetine varıncaya kadar Nisâ Suresi'ni okumuş, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ağlamış ve: “Bu kadar yeter” buyurmuştur.

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا (٤٢)

{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا } “O gün inkâr edip Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.”

{يَوْمَئِذٍ} ظرف لقوله {يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ} بالله {وَعَصَوُاْ الرسول لَوْ تسوى بِهِمُ الأرض} لو يدفنون فتسوى بهم الأرض كما تسوى بالموتى أو يودون أنهم لم يبعثوا وأنهم كانوا والأرض سواء أو تصير البهائم تراباً فيودون حالها تسوى بفتح التاء وتخفيف السين والإمالة وحذف إحدى التاءين من تتسوى حمزة وعلي تسوى بإدغام التاء في السين مدني وشامي {وَلاَ يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} مستأنف أي ولا يقدرون على كتمانه لأن جوارحهم تشهد عليهم

{ يَوْمَئِذٍ } “O gün” ifadesi, şu sözün zarfıdır: { يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler temenni ederler”; Allah'ı inkâr edenler { وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “ve Peygamber'e isyan edenler yerle bir edilmeyi [isterler]”; ölülere yapıldığı gibi gömülüp üzerlerinin yerle düzlenmesini yahut yeniden diriltilmemiş olmayı ve yerle bir olmayı arzu ederler; yahut hayvanlar toprağa dönüştüğünde onların halinde olmayı temenni ederler. 'Tüsevve' (تُسَوَّى) kelimesi Hamza ve Ali [el-Kisâî] kıraatinde 'tetesevvâ'daki iki te'den birinin hazfiyle, te'nin fethası, sîn'in şeddesizliği ve imâle ile 'tesevvâ' (تَسَوَّى) şeklinde okunmuştur. Medine ve Şam kıraatinde ise te'nin sîn'e idğamıyla 'tüssevve' (تُسَّوَّى) şeklinde okunmuştur. { وَلَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا } “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” ifadesi müste'nefedir (yeni bir cümledir); yani onu gizlemeye güç yetiremezler, zira organları onların aleyhine şahitlik eder.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا (٤٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne dediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- gusledinceye kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin de yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”

ولما صنع عبد الرحمن بن عوف طعاماً وشربا ودعا نفرا من الصحابة رضى الله عنهم حين كانت الخمر مباحة وأكلوا وشربوا فقدموا أحدهم ليصلي بهم المغرب فقرأ قل يا أيها الكافرون أعبد ما تعبدون وأنتم عابدون ما أعبد نزل {يا أيها الذين آمنوا لاَ تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى} أي لا تقربوها في هذه الحالة {حتى تَعْلَمُواْ مَا تقولون} أى تقرءون وفيه دليل على أن ردة السكران ليست بردة لأن قراءة سورة الكافرين بطرح اللامات كفر

İçki henüz helal iken Abdurrahman b. Avf yemek ve içki hazırlayıp ashaptan radıyallâhu anhüm birkaç kişiyi davet etmişti. Yiyip içtiler, sonra akşam namazını kıldırması için içlerinden birini öne geçirdiler; o da: 'De ki: Ey kâfirler! Sizin taptıklarınıza taparım, siz de benim taptığıma tapansınız' şeklinde [olumsuzluk edatlarını atarak] okudu. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Ey iman edenler! Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”; yani bu haldeyken namaza yaklaşmayın { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “ne dediğinizi bilinceye kadar”; yani ne okuduğunuzu bilinceye kadar [yaklaşmayın] ayeti indi. Bu ayette sarhoşun dinden dönmesinin dinden dönme (irtidat) sayılmayacağına delil vardır; çünkü Kâfirûn Suresi'ni 'lâ' olumsuzluk harflerini atarak okumak küfürdür.

ولم يحكم بكفره حتى خاطبهم باسم الإيمان وما أمر النبي ﵇ بالتفريق بينه بين امرأته ولا بتجديد الإيمان ولأن الأمة اجتمعت على أن من أجرى كلمة الكفر على لسانه مخطئاً لا يحكم بكفره {وَلاَ جُنُباً} عطف على وأنتم سكارى لأن محل الجملة مع الواو النصب على الحال كأنه قيل لا تقربوا الصلاة سكارى ولا جنباً أي ولا تصلوا جنباً والجنب يستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث لأنه اسم جرى مجرى المصدر الذي هو الإجناب {إِلاَّ عَابِرِي سَبِيلٍ} صفة لقوله جنباً أي لا تقربوا الصلاة جنباً غير عابري سبيل أي جنباً مقيمين غير مسافرين والمراد بالجنب الذين لم يغتسلوا كأنه قيل لا تقربوا الصلاة غير مغتسلين {حتى تَغْتَسِلُواْ} إلا أن تكونوا مسافرين عادمين الماء متيممين عبر عن المتيمم المسافر لأن غالب حاله عدم الماء وهذا مذهب أبى حنيفه ﵀ وهو مروى عن على رضى الله عنه وقال الشافعى ﵀ لا تقربوا الصلاة أي مواضع الصلاة وهي المساجد ولا جنباً أي ولا تقربوا المسجد جنباً إلا عابري سبيل إلا مجتازين فيه فيجوز للجنب العبور في المسجد عند الحاجة {وَإِنْ كُنتُم مرضى أَوْ على سَفَرٍ أَوْ جاء أحد منكم من الغائط أو}

Buna rağmen onun küfrüne hükmedilmemiş, bilakis onlara iman ismiyle hitap edilmiştir. Peygamber aleyhisselâm ne onunla karısının arasını ayırmayı ne de imanı yenilemeyi emretmiştir. Çünkü ümmet, küfür kelimesini hataen diliyle söyleyen kimsenin kâfir olduğuna hükmedilmeyeceği hususunda icma etmiştir. { وَلَا جُنُبًا } “Cünüp iken de [yaklaşmayın]” ifadesi, { وَأَنْتُمْ سُكَارَى } “Sarhoş iken” ifadesine matuftur; zira vâv ile beraber olan cümlenin mahalli hâl olarak nasbdır. Sanki: 'Sarhoş olarak da cünüp olarak da namaza yaklaşmayın', yani cünüpken namaz kılmayın denilmiştir. Cünüp kelimesi tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır; çünkü 'el-icnâb' masdarı yerine geçen bir isimdir. { إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ } “Yolcu olmanız müstesna”; { جُنُبًا } “cünüp iken” kelimesinin sıfatıdır; yani 'yolcu olmayan cünüpler olarak namaza yaklaşmayın', yani mukim olup yolcu olmayan cünüpler olarak yaklaşmayın demektir. Cünüpten maksat gusletmeyen kimselerdir; sanki: 'Gusletmeksizin namaza yaklaşmayın' denilmiştir. { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “Gusledinceye kadar”; meğerki su bulamayıp teyemmüm eden yolcular olasınız. Teyemmüm eden kimse yolcu olarak ifade edilmiştir, zira onun ekseri hali su bulamamaktır. Bu, Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebidir ve Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edilmiştir. Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: 'Namaza yaklaşmayın', yani namaz kılınan yerler olan mescidlere yaklaşmayın; 'cünüp iken de [yaklaşmayın]', yani yolcu olmanız, sadece oradan geçip gitmeniz müstesna mescide cünüp olarak yaklaşmayın. Dolayısıyla cünüp kimsenin ihtiyaç anında mescidin içinden geçmesi caizdir. { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da...”

أى المطمئن من الأرض وكانوايأتونه لقضاء الحاجة فكنى به عن الحديث {أَوْ لامستم النساء} جامعتموهن كذا عن علي رضى الله عنه وابن عباس {فَلَمْ تَجِدُواْ مَاءً} فلم تقدروا على استعماله لعدمه أو بعده أو فقد آلة الوصول إليه أو لمانع من حية أو سبع أو عدو {فتيمّموا} أدخل في حكم الشرط أربعة وهم المرضى والمسافرون والمحدثون وأهل الجنابة والجزاء الذي هو الأمر بالتيمم متعلق بهم جميعاً فالمرضى إذا عدموا الماء لضعف حركتهم وعجزهم عن الوصول إليه والمسافرون إذا عدموه لبعده والمحدثون وأهل الجنابة إذا لم يجدوه لبعض الأسباب

Gāit: arazinin alçak ve çukur yeridir; oraya ihtiyaç gidermek için giderlerdi, bundan dolayı abdest bozmaktan kinaye olarak kullanılmıştır. { أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ } “Ya da kadınlara dokunmuşsanız”; yani onlarla cinsel ilişkide bulunmuşsanız; Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhüm'den böyle rivayet edilmiştir. { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “Ve su bulamamışsanız”; su bulunmadığı, uzak olduğu, ona ulaşacak alet olmadığı yahut yılan, yırtıcı hayvan veya düşman gibi bir engel bulunduğu için onu kullanmaya güç yetirememişseniz. { فَتَيَمَّمُوا } “O zaman yönelin (teyemmüm edin)”; şart hükmünün içine dört grup dahil edilmiştir: Hastalar, yolcular, abdesti bozulanlar ve cünüpler. Şartın cevabı olan teyemmüm emri ise hepsine taalluk eder. Hastalar hareket zafiyetleri ve suya ulaşmaktan aciz olmaları sebebiyle su bulamadıklarında; yolcular suyun uzaklığı sebebiyle su bulamadıklarında; abdesti bozulanlar ile cünüpler de bazı sebeplerden ötürü su bulamadıklarında,

فلهم أن يتيمموا لمستم حمزة وعلي {صَعِيداً} قال الزجاج هو وجه الأرض تراباً كان أو غيره وإن كان صخرا لا ترا عليه لو ضرب المتيمم يده ومسح لكان ذلك طهوره ومن في سورة المائدة لابتداء الغاية لا للتبعيض {طَيّباً} طاهراً {فامسحوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ} قيل الباء زائدة {إِنَّ الله كَانَ عَفُوّاً} بالترخيص والتيسير {غَفُوراً} عن الخطأ والتقصير

teyemmüm etme hakları vardır. Hamza ve Ali [el-Kisâî] 'lemestüm' (لَمَسْتُمُ) şeklinde okumuşlardır. { صَعِيدًا } “Toprağa”; Zeccâc şöyle demiştir: 'Saîd, ister toprak olsun ister başka bir şey, yeryüzünün yüzeyidir; üzerinde toprak bulunmayan bir kaya dahi olsa, teyemmüm eden kimse elini vurup meshetse bu onun için temizlik olur.' Mâide Suresi'ndeki { مِنْهُ } “ondan” ifadesinde yer alan 'min' edatı teb'îz (kısım bildirme) için değil, başlangıç bildirmek (ibtidâ-i gāye) içindir. { طَيِّبًا } “Temiz”; { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “yüzlerinize ve ellerinize sürün”; bâ harfinin zâit olduğu söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا } “Şüphesiz Allah çok affedicidir”; ruhsat vererek ve kolaylaştırarak; { غَفُورًا } “çok bağışlayıcıdır”; hatayı ve kusuru [bağışlayıcıdır].

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.”

{ألم تر} من روية القلب وعدي بإلى على معنى ألم ينته علمك إليهم أو بمعنى ألم تنظر إليهم {إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} حظاً من علم التوراة وهم أحبار اليهود {يَشْتَرُونَ الضلالة} يستبدلونها بالهدى وهو البقاء على اليهودية بعد وضوح الآيات لهم على صحة نبوة رسول الله ﷺ وأنه هو النبي العربي المبشر به في التوراة والإنجيل {وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّواْ} أنتم أيها المؤمنون {السبيل} أي سبيل الحق كما ضلوه

{ أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?”; kalp gözüyle görmektir (bilmektir); 'ilmin onlara ulaşıp son bulmadı mı?' yahut 'onlara bakmadın mı?' manasında 'ilâ' edatıyla müteaddi kılınmıştır. { إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri”; Tevrat ilminden bir pay verilenleri; onlar da Yahudi hahamlarıdır. { يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ } “Sapıklığı satın alıyorlar”; hidayete karşılık onu alıp değiştiriyorlar. Bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğuna ve onun Tevrat ve İncil'de müjdelenen Arap peygamber olduğuna dair ayetler kendilerine apaçık belli olduktan sonra Yahudilikte ısrar etmeleridir. { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا } “Ve sizin de sapmanızı istiyorlar”; siz ey müminler, { السَّبِيلَ } “yoldan”; yani kendileri saptığı gibi hak yoldan sapmanızı [istiyorlar].

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا (٤٥)

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدَائِكُمْ وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا } “Allah sizin düşmanlarınızı çok iyi bilir. Bir dost olarak Allah yeter, bir yardımcı olarak da Allah yeter.”

{والله أَعْلَمُ} منكم {بِأَعْدَائِكُمْ} وقد أخبركم بعداوة هؤلاء فاحذروهم ولا تستنصحوهم في أموركم {وكفى بالله وَلِيّاً} في النفع {وكفى بالله نَصِيراً} فى الدفع فثقوا بولايته ونصرته دونهم أولا تبالوا بهم فإن الله ينصركم عليهم ويكفيكم مكرهم وليا ونصيرا منصوبان على التمييز أو على الحال

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ } “Allah daha iyi bilir”; sizden daha iyi bilir, { بِأَعْدَائِكُمْ } “sizin düşmanlarınızı”; O, bunların düşmanlığını size bildirmiştir; o halde onlardan sakının ve işlerinizde onlardan nasihat istemeyin. { وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيًّا } “Bir dost olarak Allah yeter”; fayda sağlamada; { وَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا } “bir yardımcı olarak da Allah yeter”; zararı defetmede. Onlara değil O'nun velâyetine ve yardımına güvenin; yahut onlara aldırış etmeyin, zira Allah onlara karşı size yardım edecek ve onların tuzaklarına karşı size yetecektir. 'Veliyyen' ve 'nasîran' kelimeleri temyiz veya hâl olarak mansupturlar.

مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا (٤٦)

{ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلَكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Yahudilerden öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'dinle, dinlemez olası!' ve 'râinâ' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'dinle' ve 'bizi gözet' deselerdi, şüphesiz kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek azı müstesna inanmazlar.”

{مّنَ الذين هَادُواْ} بيان للذين أوتوا نصيباً من الكتاب أو بيان لأعدائكم وما بينهما اعتراض أو يتعلق بقوله {نصيراً} أي ينصركم من الذين هادوا كقوله {ونصرناه مِنَ القوم الذين كَذَّبُواْ بآياتنا} أو يتعلق بمحذوف تقديره من الذين هادوا قوم يحرفون الكلم فقوم مبتدأ ويحرفون صفة له والخبر من الذين هادوا مقدم عليه وحذف الموصوف وهو قوم وأقم صفته وهو {يُحَرِّفُونَ الكلم عَن مواضعه} يميلونه عنها ويزيلونه لأنهم إذا بدلوه ووضعوا مكانه كلماً غيره فقد أمالوه عن مواضعه في التوراة التي وضعه الله تعالى فيها وأزالوه عنها وذلك نحو تحريفهم أسمر ربعة عن موضعه في التوراة بوضعهم آدم طوال مكانه ثم ذكر هنا عن مواضعه وفي المائدة مِن بعد مواضعه فمعنى عن مواضعه على ما بينا من

{مّنَ الذين هَادُواْ} “Yahudileşenlerden” [ifadesi], kendilerine kitaptan bir pay verilenlerin açıklamasıdır veya düşmanlarınızın açıklamasıdır; aradaki kısım ise itirazdır (ara cümledir). Yahut {نصيراً} “bir yardımcı” kavline taalluk eder; yani O’nun {ونصرناه مِنَ القوم الذين كَذَّبُواْ بآياتنا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” kavlinde olduğu gibi [anlamı], 'Yahudileşenlere karşı size yardım eder' şeklindedir. Veyahut takdiri 'من الذين هادوا قوم يحرفون الكلم' [Yahudileşenlerden sözleri tahrif eden bir topluluk vardır] şeklinde olan mahzuf [bir kelimeye] taalluk eder. Buna göre 'قوم' (topluluk) mübtedadır (özne), 'يحرفون' (tahrif ederler) onun sıfatıdır, haber olan 'من الذين هادوا' (Yahudileşenlerden) ise onun önüne geçmiştir (mukaddem haberdir); mevsuf olan 'قوم' (topluluk) hazfedilmiş (düşürülmüş) ve sıfatı olan {يُحَرِّفُونَ الكلم عَن مواضعه} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” [ifadesi] onun yerine ikame edilmiştir. [Yani] onları yerlerinden meylettirirler ve giderirler (sökerler). Çünkü onlar [bir kelimeyi] değiştirdiklerinde ve onun yerine başka bir kelime koyduklarında, şüphesiz onu Tevrat’ta Allah Teâlâ’nın koyduğu yerlerinden meylettirmiş ve oradan gidermiş (sökmüş) olurlar. Bu durum, onların Tevrat'taki yerinden [Peygamber'in vasfı olan] esmer ve orta boylu [ifadesini], onun yerine buğday tenli ve uzun boylu [ifadesini] koyarak tahrif etmeleri gibidir. Sonra burada {عَن مواضعه} “yerlerinden” buyrulmuş, Mâide [suresinde] ise {مِن بعد مواضعه} “yerlerine konulduktan sonra” buyrulmuştur. {عَن مواضعه} [ifadesinin] anlamı açıkladığımız üzere...

النساء (٤٦ _ ٤٧)

en-Nisâ (46-47)

إزالته عن مواضعه التي أوجبت حكمة الله وضعه فيها بما اقتضت شهواتهم من إبدال غيره مكانه ومعنى مِن بَعْدِ مواضعه أنه كان له مواضع هو جدير بأن يكون فيها فحين حرفوه تركوه كالغريب الذي لا موضع له بعد مواضعه ومقاره والمعنيان متقاران {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا} قولك {وَعَصَيْنَا} أمرك قيل أسرّوا به {واسمع} قولنا {غَيْرَ مُسْمَعٍ} حال من المخاطب أى اسمع وأنت غير مسمع هو قول ذو وجهين يحتمل الذم أي اسمع منا مدعواً عليك بلا سمعت لأنه لو أجبت دعوتهم عليه لم يسمع شيئاً فكان أصم غير مسمع قالوا ذلك اتكالاً على أن قولهم لا سمعت دعوة مستجابة أو اسمع غير مجاب إلى ما تدعوا إليه ومعناه غير مسمع جواباً يوافقك فكأنك لم تسمع شيئاً أو إسمع غير مسمع كلاماً ترضاه فسمعك عنه ناب ويحتمل المدح أي اسمع غير مسمع مكروهاً من قولك أسمع فلان فلاناً إذا سبه وكذلك قوله {وراعنا} يحتمل راعنا نكلمك أي ارقبنا وانتظرنا ويحتمل سبه كلمة عبرانية أو سريانية كانوا يتسابون بها وهى راعنا فكانوا سخرية بالدين وهزؤا برسول الله ﷺ يكلمونه بكلام محتمل ينوون به الشتيمة والإهانة ويظهرون به التوقير والإكرام {ليا بألسنتهم} فتلابها وتحريفاً أي يفتلون بألسنتهم الحق إلى الباطل حيث يضعون راعنا موضع انظرنا وغير مسمع موضع لا سمعت مكروهاً أو يفتلون بألسنتهم ما يضمرونه من الشتم إلى ما يظهرونه من التوقير نفاقاً {وَطَعْناً فِي الدين} هو قولهم لو كان نبياً حقاً لأخبر بما نعتقد فيه {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} ولم يقولوا وعصينا {واسمع} ولم يلحقوا به {غير مسمع وانظرنا} مكان راعنا {لَكَانَ} قولهم ذاك {خَيْراً لَّهُمْ} عند الله {وَأَقْوَمَ} وأعدل وأسد {وَلَكِن لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} طردهم وأبعدهم عن رحمته بسبب اختيارهم الكفر {فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً} منهم قد آمنوا كعبد الله ابن سلام وأصحابه أو إلا إيماناً قليلاً ضعيفاً لا يعبأ به وهو إيمانهم بمن خلقهم مع كفرهم بغيره

[Kelimeleri yerlerinden tahrif etmek], arzularının gereği olarak onun yerine başkasını koymak suretiyle, Allah'ın hikmetinin konulmasını gerekli kıldığı yerlerinden onu çıkarmaktır. "Yerlerinden edildikten sonra" ifadesinin anlamı ise şudur: Onun bulunmaya layık olduğu yerleri vardı; onu tahrif ettiklerinde, yerlerinden ve karargâhlarından sonra hiçbir yeri kalmayan bir garip gibi bıraktılar. Her iki anlam da birbirine yakındır. {وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا} “ve 'İşittik' derler” [yani] senin sözünü, {وَعَصَيْنَا} “ve isyan ettik” [yani] senin emrine; bunu içlerinden söyledikleri de ileri sürülmüştür. {واسمع} “ve dinle” [yani] bizim sözümüzü, {غَيْرَ مُسْمَعٍ} “dinlemez olasıca / işitilmez ol” [ifadesi] muhatabın hâl (durum belirteci) ögesidir; yani "işitilmez bir hâldeyken dinle" [demektir]. Bu, iki veçhesi olan bir sözdür: Yergi anlamı taşıması muhtemeldir; yani "hiç işitmeyesin diye sana beddua edilmiş olarak bizden işit/dinle" demektir. Zira eğer onların aleyhindeki bedduaları kabul olsaydı, hiçbir şey işitmez ve işitmeyen bir sağır olurdu. Bunu, 'işitmeyesin' sözlerinin kabul olunacak bir beddua olduğuna güvenerek söylemişlerdir. Yahut "kendisine davet ettiğin şeye icabet edilmeksizin dinle" anlamındadır; bunun manası da "sana uyacak bir cevap işittirilmeksizin [dinle], böylece sanki hiçbir şey işitmemiş gibi olursun" demektir. Yahut da "hoşuna gidecek bir söz işittirilmeksizin dinle; dolayısıyla kulağın ondan uzak kalsın" demektir. Övgü anlamı taşıması da muhtemeldir; yani "hoş olmayan bir söz işittirilmeksizin dinle" anlamında olup bir kimsenin birine sövmesi durumunda kullanılan "falanca falancaya işittirdi" ifadesindendir. Aynı şekilde O'nun {وراعنا} “ve bizi gözet (râinâ)” sözü de "seninle konuşmamız için bizi gözet", yani "bizi kolla ve bekle" anlamına gelebileceği gibi, İbranice veya Süryanice birbirlerine sövmek için kullandıkları bir küfür kelimesi olma ihtimali de taşır ki o da "râinâ"dır. Dini hafife alarak ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay ederek onunla iki anlama gelebilecek bir sözle konuşuyor; bununla sövgü ve aşağılamayı niyet ediyor, dışa karşı ise saygı ve hürmet gösteriyorlardı. {ليا بألسنتهم} “Dillerini eğip bükerek” [yani] dilleriyle çevirip tahrif ederek; 'unzurnâ' yerine 'râinâ'yı, 'hoş olmayan bir şey işitmeyesin' yerine de 'gayra musma''ı koymak suretiyle dilleriyle hakkı batıla çevirirler. Yahut dilleriyle içlerinde gizledikleri sövgüyü, münafıklık yaparak dışa vurdukları saygıya dönüştürürler. {وَطَعْناً فِي الدين} “ve dine dil uzatarak”, bu da onların: "Eğer gerçekten bir peygamber olsaydı, içimizde beslediğimiz kanaati haber verirdi" şeklindeki sözleridir. {وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “Eğer onlar 'İşittik ve itaat ettik' deselerdi” ve 'isyan ettik' demeselerdi, {واسمع} “ve 'Dinle'” [deselerdi] ve buna {غير مسمع وانظرنا} “işitilmez olasıca [demeyip] 'Bizi gözet'” [sözünü] 'râinâ' yerine [ilave etselerdi], {لَكَانَ} onların bu sözü mutlaka olurdu {خَيْراً لَّهُمْ} Allah katında “kendileri için daha hayırlı” {وَأَقْوَمَ} “ve daha doğru”, daha adil ve daha isabetli [olurdu]. {وَلَكِن لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} “Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir”; küfrü tercih etmeleri sebebiyle onları kovmuş ve rahmetinden uzaklaştırmıştır. {فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً} “Artık pek azı hariç inanmazlar”; [bu da] onlardan Abdullah bin Selam ve arkadaşları gibi iman etmiş olan kimselerdir; yahut hesaba katılmayacak derecede az ve zayıf bir iman müstesna [demektir] ki bu da onların, diğer şeyleri inkâr etmelerine rağmen kendilerini yaratan zata inanmalarıdır.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٤٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Ey kendilerine Kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek arkalarına döndürmeden yahut o cumartesi ehline lanet ettiğimiz gibi onlara da lanet etmeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir.”

ولما لم يؤمنوا أنزل {يا أيها الذين أوتوا الكتاب آمنوا بِمَا نَزَّلْنَا} يعني القرآن {مُصَدِّقاً لِّمَا مَعَكُمْ} يعني التوراة {مّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهاً} أى نمحوا تخطيط صورها من عين وحاجب وأنف وفم {فَنَرُدَّهَا على أدبارها} فنجعلها على هيئة أدبارها وهي الأقفاء مطموسة مثلها والفاء للتسبيب وإن جعلتها للتعقيب على أنهم تُوُعدوا بعقابين أحدهما عقيب الآخر ردها على أدباراها بعد طمسها فالمعنى أن نطمس وجوهاً فننكس الوجوه إلى خلف والأقفاء إلى قدام وقيل المراد

İman etmediklerinde şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا } “Ey kendilerine Kitap verilenler! İndirdiğimize iman edin”; yani Kur'an'a; { مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ } “yanınızdakini tasdik edici olarak”; yani Tevrat'ı; { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهًا } “birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirmeden önce”; yani göz, kaş, burun ve ağız gibi suret hatlarını silmeden önce; { فَنَرُدَّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا } “onları arkalarına döndürmeden [önce]”; onları enseler gibi dümdüz, silinmiş hale getirmeden önce. Buradaki fâ harfi sebep bildirmektedir (sebebiyye). Eğer iki cezanın birbiri peşi sıra geleceği tehdidi üzerinden fâ harfini takip bildiren (ta'kîbiyye) kılarsan, yüzlerin silinmesinden sonra arkalarına döndürülmesi demek olur; mana da şöyledir: Birtakım yüzleri silip yüzleri arkaya, enseleri ise öne döndürmeden önce. Şöyle de denilmiştir:

النساء (٤٧ _ ٥٠)

en-Nisâ (47-50)

بالطمس القلب والتغيير كما طمس أموال القبط فقلبها حجارة وبالوجوه رءوسهم ووجهاؤهم أى من قبل أن تغير أحوال وجهائهم فنسلبهم إقبالهم ووجاهتهم ونكسوهم صفارهم وإدبارهم {أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أصحاب السبت} أى تخزيهم بالمسخ كما مسخنا أصحاب السبت والضمير يرجع إلى الوجوه إن أريد الوجهاء أو إلى الذين أوتوا الكتاب على طريقة الالتفات والوعيد كان معلقا بألا يؤمن كلهم وقد آمن بعضهم فإن ابن سلام قد سمع الآية قافلاً من الشام فأتى النبى ﷺ مسلماً قبل أن يأتي أهله وقال ما كنت أرى أن أصل إلى أهلي قبل أن يطمس الله وجهي أو أن الله تعالى أوعدهم بأحد الأمرين بطمس الوجوه أو بلعنهم فإن كان الطمس تبدل أحوال رؤسائهم فقد كان أحد الأمرين وإن كان غيره فقد حصل اللعن فإنهم ملعونون بكل لسان وقيل هو منتظر في اليهود {وَكَانَ أَمْرُ الله} أي المأمور به وهو العذاب الذي أوعدوا به

Tams (silme) ile kastedilen altüst edip değiştirmektir; nitekim Kıbtîlerin malları silinip taşa çevrilmişti. Yüzler ile kastedilen ise onların liderleri ve ileri gelenleridir; yani onların ileri gelenlerinin hallerini değiştirmeden, itibar ve mevkilerini ellerinden alıp onları zillet ve gerilemeye büründürmeden önce demektir. { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أَصْحَابَ السَّبْتِ } “Yahut o cumartesi ehline lanet ettiğimiz gibi onlara da lanet etmeden [önce]”; yani cumartesi ehlini mesh ettiğimiz (şekillerini değiştirdiğimiz) gibi onları da mesh ederek rezil etmeden önce demektir. Şayet ileri gelenler kastedildiyse zamir yüzlere racidir; yahut iltifat yoluyla kendilerine kitap verilenlere racidir. Tehdit hepsinin iman etmemesine bağlanmıştı, nitekim bazısı iman etti; zira İbn Selâm Şam'dan dönerken bu ayeti işitmiş ve ailesine varmadan Müslüman olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelmiş ve: 'Allah yüzümü silmeden önce aileme kavuşabileceğimi sanmıyordum' demiştir. Yahut Allah Teâlâ onları iki durumdan biriyle tehdit etmiştir: Yüzlerin silinmesiyle yahut lanetlenmeleriyle. Şayet silme, liderlerinin hallerinin değişmesi ise iki durumdan biri gerçekleşmiştir; şayet bundan başkası ise lanet gerçekleşmiştir, zira onlar her dilde lanetlenmişlerdir. Bu azabın Yahudiler hakkında hala beklenmekte olduğu da söylenmiştir. { وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri”; yani emredilen şey, kendisiyle tehdit edildikleri azap,

{مَفْعُولاً} كائناً لا محالة فلا بد أن يقع أحد الأمرين إن لم يؤمنوا

{ مَفْعُولًا } “mutlaka yerine gelecektir”; muhakkak vuku bulacaktır, dolayısıyla iman etmedikleri takdirde bu iki durumdan birinin gerçekleşmesi kaçınılmazdır.

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا (٤٨)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا (٤٨) } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günah iftira etmiş olur.”

{إن الله لا يغفر أن يشرك به} إن مات عليه {وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ} أي ما دون الشرك وإن كان كبيرة مع عدم التوبة والحاصل أن الشرك مغفور عنه بالتوبة وأن وعد غفران ما دونه لمن لم يتب أي لا يغفر لمن يشرك وهو مشرك ويغفر لمن يذنب وهو مذنب قال النبي ﵇ من لقي الله تعالى لا يشرك به شيئاً دخل الجنة ولم تضره خطيئته وتقييده بقوله {لِمَن يَشَاءُ} لا يخرجه عن عمومه كقوله الله لطيف بعباده يرزق من يشاء قال على رضى الله عنه ما في القرآن آية أحب إليّ من هذه الآية وحمل المعتزلة على التائب باطل لأن الكفر مغفور عنه بالتوبة لقوله تعالى قُل لِلَّذِينَ كَفَرُواْ إِن يَنتَهُواْ يُغْفَرْ لَهُمْ ما قد سلف فما دونه أولى أن يغفر بالتوبة والآية سيقت لبيان التفرقة بينهما وذا فيما ذكرنا {وَمَن يُشْرِكْ بالله فَقَدِ افترى إِثْماً عَظِيماً} كذب كذباً عظيماً استحق به عذاباً أليماً ونزل فيمن زكى نفسه من اليهود والنصارى حيث قالوا نَحْنُ أبناء الله وأحباؤه وقالوا لن يدخل الجنة إلا ن كان هودا أو نصارى

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”; şirk üzere ölürse [bağışlamaz]; { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ } “bunun dışındakileri bağışlar”; yani tövbe edilmemiş olsa bile şirkten aşağısını, büyük günah dahi olsa bağışlar. Özetle, tövbe ile şirk bağışlanır; şirk dışındakilerin bağışlanması vaadi ise tövbe etmeyen kimse içindir; yani şirk koşan kimse müşrik olduğu halde bağışlanmaz, günah işleyen kimse ise günahkâr olduğu halde [tövbesiz de] bağışlanabilir. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmaksızın O'na kavuşursa cennete girer ve günahı ona zarar vermez.” Bunun { لِمَنْ يَشَاءُ } “dilediği kimse için” sözüyle kayıtlanması, { اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ } “Allah kullarına lütufkârdır, dilediğini rızıklandırır” ayetinde olduğu gibi onu umumiliğinden çıkarmaz. Ali radıyallâhu anh: 'Kur'an'da bana bu ayetten daha sevimli bir ayet yoktur' demiştir. Mutezile'nin bu ayeti tövbe eden kimseye hamletmesi batıldır; zira küfür de tövbe ile bağışlanır; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmiş günahları bağışlanır” buyurmuştur; o halde şirkten aşağısı tövbe ile öncelikle bağışlanır. Bu ayet ise ikisi arasındaki farkı beyan etmek için sevk edilmiştir ve bu da zikrettiğimiz şekildedir. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرَى إِثْمًا عَظِيمًا } “Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günah iftira etmiş olur”; pek büyük bir yalan söylemiş ve bununla elem verici bir azabı hak etmiş olur. [Bu ayet] Yahudi ve Hristiyanlardan { نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” ve { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecek” diyerek kendilerini temize çıkaranlar hakkında inmiştir.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٤٩)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.”

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمْ} ويدخل فيها كل من زكى نفسه ووصفها بزكاء العمل وزيادة الطاعة والتقوى {بَلِ الله يُزَكِّي مَن يَشَاءُ} إعلام بأن تزكية الله هي التى يعتدبها لا تزكية غيره لأنه هو العالم بمن هو أهل للتزكية ونحوه فَلاَ تُزَكُّواْ أَنفُسَكُمْ هو أعلم بمن اتقى {وَلاَ يُظْلَمُونَ} أي الذين يزكون أنفسهم يعاقبون على تزكية أنفسهم حق جزائهم أو من يشاء يثابون على زكائهم ولا ينقص من ثوابهم {فَتِيلاً} قدر فتيل وهو ما يحدث بفتل الأصابع من الوسخ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?”; nefsini temize çıkaran, amelinin temizliğiyle, taatinin ve takvasının fazlalığıyla nefsini öven herkes bu kapsama girer. { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ } “Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır”; başkasının temize çıkarmasının değil, sadece Allah'ın temize çıkarmasının muteber olduğunun bildirilmesidir; çünkü kimin temize çıkarılmaya ehil olduğunu ancak O bilir. { فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى } “Kendinizi temize çıkarmayın; O, takva sahibini çok iyi bilendir” ayeti de böyledir. { وَلَا يُظْلَمُونَ } “Onlara haksızlık edilmez”; yani kendilerini temize çıkaranlar, kendilerini temize çıkarmalarından ötürü tam cezalarıyla cezalandırılırlar yahut dilediği kimseler temizliklerinden dolayı mükâfatlandırılırlar ve mükâfatlarından eksiltilmez; { فَتِيلًا } “kıl payı kadar”; yani fetîl miktarınca bile; fetîl, parmakları büküp ovuşturmaktan meydana gelen kirdir.

انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا (٥٠)

{ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا } “Bak, Allah'a karşı nasıl da yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter!”

{انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الكَذِبَ}

{ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a karşı nasıl da yalan uyduruyorlar!”

في زعمهم أنهم عند الله أزكياءٌ {وكفى بِهِ} بزعمهم هذا {إِثْماً مُّبِيناً} من بين سائر آثامهم

Allah katında tertemiz kimseler olduklarına dair iddialarıyla [yalan uyduruyorlar]. { وَكَفَى بِهِ } “Bu yeter”; onların bu iddiası yeter, { إِثْمًا مُبِينًا } “apaçık bir günah olarak”; diğer günahları arasında [apaçık bir günah olarak yeter].

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا (٥١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve kâfirler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru yoldadır' diyorlar.”

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} يعني اليهود {يُؤْمِنُونَ بالجبت} أي الأصنام وكل ما عبدوه من دون الله {والطاغوت} الشيطان {وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ هؤلاء أهدى مِنَ الذين آمنوا سَبِيلاً} وذلك أن حيي بن أخطب وكعب بن الأشرف اليهوديين خرجا إلى مكة مع جماعة من اليهود يحالفون قريشاً على محاربة رسول الله ﷺ فقالوا أنتم أهل الكتاب وأنتم إلى محمد أقرب منا وهو أقرب منكم إلينا فلا نأمن مكركم فاسحدوا لآلهتنا حتى نطمئن إليكم ففعلوا فهذا إيمانهم بالجبت والطاغوت لأنهم سجدوا للأصنام وأطاعوا إبليس عليه اللعنة فيما فعلوا فقال أبو سفيان أنحن أهدى سبيلاً أم محمد فقال كعب أنتم أهدى سبيلاً

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?”; yani Yahudileri; { يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ } “Cibt'e inanırlar”; yani putlara ve Allah'tan başka taptıkları her şeye; { وَالطَّاغُوتِ } “ve Tâğût'a”; şeytana [inanırlar]; { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “ve kâfirler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru yoldadır' derler”. Bu şundan dolayıdır: Yahudilerden Huyey b. Ahtab ve Kâ'b b. el-Eşref, bir grup Yahudi ile birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı savaşmak üzere Kureyş ile ittifak kurmak için Mekke'ye çıktılar. Kureyşliler: 'Siz Ehl-i Kitapsınız ve Muhammed'e bizden daha yakınsınız, o da size bizden daha yakındır; bu yüzden sizin tuzağınızdan emin olamayız. Bize güven vermeniz için ilahlarımıza secde edin' dediler. Onlar da secde ettiler. İşte Cibt'e ve Tâğût'a iman etmeleri budur; çünkü putlara secde etmişler ve bu yaptıklarında lanetli İblis'e itaat etmişlerdir. Bunun üzerine Ebû Süfyân: 'Biz mi daha doğru yoldayız yoksa Muhammed mi?' diye sordu; Kâ'b da: 'Siz daha doğru yoldasınız' dedi.

أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا (٥٢)

{ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا } “Onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın.”

{أولئك الذين لعنهم الله} وأبعدهم من رحمته {وَمَن يَلْعَنِ الله فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِيراً} يعتد بنصره

{ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir”; ve rahmetinden uzaklaştırdığı kimselerdir. { وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا } “Allah kime lanet ederse, artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın”; yardımı dikkate değer hiçbir yardımcı [bulamazsın].

أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا (٥٣)

{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerreyi bile vermezlerdi.”

ثم وصف اليهود بالبخل والحسد وهما من شر الخصال يمنعون مالهم ويتمنون ما لغيرهم فقال {أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ من الملك} فأم منقطعة ومعنى الهمزة الإنكار أن يكون لهم نصيب من الملك {فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ الناس نَقِيراً} أي لو كان لهم نصيب من الملك أى ملك أهل الدنيا أو ملك الله فإذا لا يؤتون أحداً مقدار نقير لفرط بخلهم والقير النقرة في ظهر النواة وهو مثل في القلة كالفتيل

Sonra Yahudileri en kötü hasletlerden olan ve kendi ellerindekini engelleyip başkalarının elindekini temenni etmek demek olan cimrilik ve hasetle niteleyerek şöyle buyurdu: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var?”; buradaki 'em' munkatıadır ve soru hemzesinin manası, onların mülkten bir paya sahip olmalarını inkâr etmektir. { فَإِذًا لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا } “Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerreyi bile vermezlerdi”; yani eğer dünya ehlinin mülkünden yahut Allah'ın mülkünden bir payları olsaydı, aşırı cimriliklerinden ötürü hiç kimseye bir nakîr miktarı bile vermezlerdi. Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtındaki küçük çukurcuktur ve fetîl gibi azlıkta darbımeseldir.

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا (٥٤)

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiği şeyleri mi kıskanıyorlar? Doğrusu biz İbrahim ailesine de Kitap'ı ve hikmeti verdik, onlara büyük bir hükümranlık da verdik.”

{أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ} بل أيحسدون رسول الله

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiği şeyleri mi kıskanıyorlar?”; bilakis hasedi inkâr ve onu çirkin bulma makamında Resûlullah

صلى الله عليه وسلم والمؤمنين على إنكار الحسد واستقباحه وكانوا يحسدونهم على ما آتاهم الله من النصرة والغلبة وإزدياد العز والتقدم كل يوم {فقد آتينا آل إبراهيم الكتاب} أى التوراة {والحكمة} الموعظ والفقه {وآتيناهم مُّلْكاً عَظِيماً} يعني ملك يوسف وداود وسليمان ﵈ وهنا إلزام لهم بما عرفوه من إيتاء الله الكتاب والحكمة آل إبراهيم الذين هم أسلاف محمد ﵇ وأنه ليس ببدع أن يؤتيه الله مثل ما أوتي أسلافه

sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri mi kıskanıyorlar? Zira onlar Allah'ın kendilerine verdiği yardım, zafer, her geçen gün artan izzet ve ilerlemeyi kıskanıyorlardı. { فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ } “Doğrusu biz İbrahim ailesine Kitap'ı verdik”; yani Tevrat'ı; { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmeti [verdik]”; öğüt ve fıkhı; { وَآتَيْنَاهُمْ مُلْكًا عَظِيمًا } “onlara büyük bir hükümranlık da verdik”; yani Yûsuf, Dâvûd ve Süleyman aleyhimüsselâm'ın mülkünü. Burada onlara, Muhammed aleyhisselâm'ın ataları olan İbrahim ailesine Allah'ın Kitap ve hikmet verdiğini bildikleri hakikatiyle bir ilzam (bağlayıcı delil) vardır; nitekim atalarına verilenin benzerinin ona verilmesi de yadırganacak bir şey değildir.

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا (٥٥)

{ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا } “Onlardan kimi ona inandı, kimi de ondan yüz çevirdi. Çılgın bir ateş olarak cehennem yeter!”

{فمنهم من آمن بِهِ} فمن اليهود من آمن بما ذكر من حديث آل إبراهيم {وَمِنْهُمْ مَّن صَدَّ عَنْهُ} وأنكره مع علمه بصحته أو من اليهود من آمن برسول الله ﷺ

{ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ } “Onlardan kimi ona inandı”; yani Yahudilerden, İbrahim ailesine dair zikredilen kıssaya inananlar oldu. { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “kimi de ondan yüz çevirdi”; doğruluğunu bildiği halde onu inkâr etti. Yahut Yahudilerden bir kısmı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inandı,

النساء (٥٥ _ ٥٨)

en-Nisâ (55-58)

ومنهم من أنكر نبوته وأعرض عنه {وكفى بجهنم سعيرا} للصادين

bir kısmı ise onun peygamberliğini inkâr edip ondan yüz çevirdi. { وَكَفَى بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا } “Çılgın bir ateş olarak cehennem yeter!”; [haktan] yüz çevirenler için.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا (٥٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمًا } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri ateşe atacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”

{إن الذين كفروا بآياتنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ} ندخلهم {نَاراً كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} أحرقت {بدلناهم جُلُوداً غَيْرَهَا} أعدنا تلك الجلود غير محترقة فالتبديل والتغيير لتغاير الهيئتين لا لتغاير الأصلين عند أهل الحق خلافاً للكرامية وعن فضيل يجعل النضيج غير نضيج {لِيَذُوقُواْ العذاب} ليدوم لهم ذوقه ولا ينقطع كقولك للعزيز أعزك الله أي أدامك على عزك {إِنَّ الله كَانَ عَزِيزاً} غالباً بالانتقام لا يمتنع عليه شيء مما يريده بالمجرمين {حَكِيماً} فيما يفعل بالكافرين

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri sokacağız”; girdireceğiz { نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “ateşe. Derileri piştikçe”; yandıkça { بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا } “onları başka derilerle değiştireceğiz”; o derileri yanmamış olarak iade ederiz. Küberiyye / Kerrâmiyye'nin hilafına Ehl-i Hak katında tebdil ve tağyir (değiştirme), iki aslın başkalığı için değil iki heyetin (durumun) başkalığı içindir. Fudayl'dan şöyle rivayet edilmiştir: Yanmış olanı yanmamış hale getirir. { لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ } “azabı tatsınlar diye”; azabı tatmaları sürekli olsun ve kesilmesin diye; nitekim izzet sahibi birine 'Allah seni aziz kılsın' demen, 'senin izzetini daim eylesin' demektir. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَزِيزًا } “Şüphesiz Allah Azîz'dir”; intikamında galiptir, suçlular hakkında dilediği hiçbir şey O'na engel olamaz; { حَكِيمًا } “Hakîm'dir”; kâfirlere yaptıklarında hikmet sahibidir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا (٥٧)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُdْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “İnanıp salih ameller işleyenleri ise, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlar için orada tertemiz kılınmış eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız.”