Binûn

Nisâ — 3. Sayfa

Kaynak: Medâriku't-Tenzîl (Nesefî Tefsiri) · Nesefî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات سَنُدْخِلُهُمْ جنات تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأنهار خالدين فِيهَا أَبَداً لَّهُمْ فِيهَا أزواج مُّطَهَّرَةٌ} من الأنجاس والحيض والنفاس {وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً} هو صفة مشتقة من لفظ الظل لتأكيد معناه كما يقال ليل أليل

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ } “İnanıp salih ameller işleyenleri ise, içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlar için orada tertemiz kılınmış eşler vardır”; pisliklerden, hayız ve nifastan [arınmış]; { وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “ve onları koyu bir gölgeye sokacağız”; bu, 'leylün elyel' (kapkaranlık gece) denildiği gibi manasını pekiştirmek için 'zıll' (gölge) lafzından türetilmiş bir sıfattır.

وهو ما كان طويلا فينانا لا جوب فيه ودائما لا ننسخه الشمس وسجسجا لا حرفيه ولا برد وليس ذلك إلا ظل الجنة

O, uzun, dallı budaklı, içinde hiçbir gedik bulunmayan, güneşin yok etmediği daimi ve ne sıcağı ne de soğuğu olan mutedil bir gölgedir. Bu da ancak cennet gölgesidir.

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا (٥٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir.”

ثم خاطب الولاة بأداء الأمانات والحكم بالعدل بقوله {إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأمانات إِلَى أَهْلِهَا} وقيل قد دخل في هذا الأمر أداء الفرائض التي هي أمانة الله تعالى التي حملها الإنسان وحفظ الحواس التي هي ودائع الله تعالى {وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ الناس} قضيتم {أَن تَحْكُمُواْ بالعدل} بالسوية والإنصاف وقيل إن عثمان بن طلحة بن عبد الدار كان سادن الكعبة وقد أخذ رسول الله ﷺ منه مفتاح الكعبة فلما نزلت الآية أمر عليا رضى الله عنه بأن يرده إليه وقال رسول الله ﷺ لقد أنزل الله في شأنك قرآناً وقرأ عليه الآية فأسلم عثمان فهبط جبريل ﵇ وأخبر رسول الله ﷺ أن السدانة في أولاد عثمان أبداً {إِنَّ الله نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ} ما نكرة منصوبة موصوفة ببعظكم به كأنه قيل نعم شيئاً يعظكم به أو موصولة مرفوعة المحل صلتها ما بعدها أى نعم الشئ الذي يعظكم به والمخصوص بالمدح محذوف أي نعّما يعظكم به ذلك وهو المأمور به من أداء الأمانات والعدل في الحكم وبكسر النون وسكون العين مدني وأبو عمرو وبفتح النون وكسر العين شامي وحمزة وعلي {إِنَّ الله كان سميعا} لاقوالكم {بصيرا} بأعمالكم

Sonra { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi emreder” sözüyle yöneticilere emanetleri eda etmelerini ve adaletle hükmetmelerini hitap etti. Bu emrin içine, insanın yüklendiği Allah Teâlâ'nın emaneti olan farzların edası ile Allah Teâlâ'nın vediaları (emanetleri) olan duyuların korunmasının da girdiği söylenmiştir. { وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ } “ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman”; kaza ettiğinizde { أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “adaletle hükmetmenizi [emreder]”; eşitlik ve insafla. Denildi ki: Osmân b. Talha b. Ebî Talha el-Abderî Kâbe'nin kilitçisi (hâcibi) idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin anahtarını ondan almıştı. Bu ayet inince Ali radıyallâhu anh'a onu kendisine geri vermesini emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Şüphesiz Allah senin hakkında bir Kur'an indirdi' buyurup ona ayeti okudu. Bunun üzerine Osmân Müslüman oldu. Cibrîl aleyhisselâm inip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sidânenin (Kâbe hizmetçiliğinin) ebediyen Osmân'ın soyunda olduğunu bildirdi. { إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } “Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor!”; 'mâ', mensub ve 'ya'ızuküm bihî' ile sıfatlanmış bir nekiredir; sanki 'size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzeldir' denilmiştir. Yahut ref mahallinde ismi mevsuldür, sılası da sonrasıdır; yani 'size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzel şeydir!' Mahsus bi'l-medh mahzuftur; yani 'O'nun size kendisiyle öğüt verdiği o şey ne güzeldir!'. O da emrolunan emanetleri eda etmek ve hükümde adalettir. Nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnu ile (Ni'mâ) Medineli ve Ebû Amr'ın kıraatidir; nûn'un fethası ve ayn'ın kesresi ile (Na'immâ) Şamlı, Hamza ve Ali'nin [kıraatidir]. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا } “Şüphesiz Allah Semî'dir”; sözlerinizi işitendir; { بَصِيرًا } “Basîr'dir”; amellerinizi görendir.

النساء (٥٩ _ ٦١)

en-Nisâ (59-61)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٥٩)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz —Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız— onu Allah'a ve Peygamber'e götürün. Bu daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.”

لما أمر الولاة بأداء الأمانات والحكم بالعدل أمر الناس بأن يطيعوهم بقوله {يا أيها الذين آمنوا أَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول وَأُوْلِي الأمر مِنْكُمْ} أي الولاة أو العلماء لأن أمرهم ينفذ على الأمراء {فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِى شَيْءٍ} فإن اختلفتم أنتم واولوا الأمر في شيء من أمور الدين {فَرُدُّوهُ إِلَى الله والرسول} أي

Yöneticilere emanetleri eda etmeyi ve adaletle hükmetmeyi emredince, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” sözüyle insanlara da onlara itaat etmelerini emretti; yani yöneticilere yahut âlimlere; zira onların emri emirler üzerinde geçerlidir. { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz”; şayet siz ve emir sahipleri din işlerinden herhangi bir şeyde ihtilaf ederseniz; { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “onu Allah'a ve Peygamber'e götürün”; yani

ارجعوا فيه إلى الكتاب والسنة {إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بالله واليوم الآخر} أي إن الإيمان يوجب الطاعة دون العصيان ودلت الآية على أن طاعة الأمراء واجبة إذا وافقوا الحق فإذا خالفوه فلاطاعة لهم لقوله ﵇ لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق وحكى أن مسلمة ابن عبد الملك بن مروان قال لأبي حازم ألستم أمرتم بطاعتنا بقوله {وأولي الأمر منكم} فقال أبو حازم أليس قد نزعت الطاعة عنكم إذا خالفتم الحق بقوله {فإن تنازعتم في شيء فردوه إلى الله والرسول} إلى القرآن والرسول في حياته وإلى أحاديثه بعد وفاته {ذلك} إشارة إلى الرد أى الردإلى الكتاب والسنة {خَيْرٌ} عاجلاً {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً} عاقبة

o meselede Kitap ve Sünnet'e başvurun. { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız”; yani iman, isyanı değil itaati gerektirir. Bu ayet, emir sahiplerine itaatin, hakka uygun oldukları takdirde vacip olduğuna delalet etmiştir; şayet hakka muhalefet ederlerse, [Peygamber] aleyhisselâm'ın 'Yaratana isyanda mahlûka itaat yoktur' hadisinden ötürü onlara itaat edilmez. Rivayet edildiğine göre Mesleme b. Abdilmelik b. Mervân, Ebû Hâzim'e: '{ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]” buyruğuyla bize itaat etmekle emrolunmadınız mı?' dedi. Ebû Hâzim de şöyle dedi: 'Hakikatten saptığınız takdirde { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün” buyruğuyla itaat sizden geri alınmamış mıdır?'; [yani] Kur'an'a, [Peygamber'in] hayatında kendisine, vefatından sonra ise hadislerine. { ذَلِكَ } “Bu”; [Allah'a ve Resul'e] döndürmeye işarettir, yani Kitap ve Sünnet'e döndürmek; { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”; peşinen; { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “ve sonuç bakımından daha güzeldir”; akıbetçe.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا (٦٠)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan ise onları büsbütün saptırmak istiyor.”

كان بين بشر المنافق ويهودي خصومة فدعاه اليهودى إلى النبى ﷺ لعلمه أنه لا يرتشى ودعا المنافق إلى كعب بن الأشرف ليرشوه فاحتكما إلى النبى ﵇ فقضى لليهود فلم يرض المنافق وقال تعالى نتحاكم إلى عمر فقال االيهودى لعمر رضى الله عنه قضى لى رسول الله ﷺ فلم يرض بقضائه فقال عمر للمنافق أكذلك قال نعم فقال عمر مكانكما حتى أخرج إليكما فدخل عمر فأخذ سيفه ثم خرج فضرب به عنق المنافق فقال هكذا أقضي لمن لم يرض بقضاء الله ورسوله فنزل {ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ} وقال جبريل ﵇ إن عمر فرق بين الحق والباطل فقال له رسول الله ﷺ أنت الفاروق {يُرِيدُونَ} حال من الضمير في يزعمون {أَن يَتَحَاكَمُواْ إِلَى الطاغوت} أي كعب بن الأشرف سماه الله طاغوتاً لإفراطه في الطغيان وعداوة رسول الله ﵇ أو على التشبيه بالشيطان أو جعل اختيار

Münafık Bişr ile bir Yahudi arasında bir dava vardı. Yahudi rüşvet almayacağını bildiği için onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e davet etti; münafık ise rüşvet vermek amacıyla onu Kâ'b b. el-Eşref'e davet etti. Nihayet Peygamber aleyhisselâm'ın huzurunda muhakeme oldular ve [Peygamber] Yahudi lehine hükmetti. Münafık buna razı olmayıp 'Gel Ömer'e muhakeme olalım' dedi. Yahudi Ömer radıyallâhu anh'a 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim lehime hükmetti fakat o bu hükme razı olmadı' dedi. Ömer münafığa 'Böyle midir?' diye sordu; o 'Evet' dedi. Ömer 'Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizden ayrılmayın' dedi. Ömer içeri girip kılıcını aldı, sonra çıkıp münafığın boynunu vurdu ve: 'Allah'ın ve Resulünün hükmüne razı olmayan kimseye ben böyle hükmederim!' dedi. Bunun üzerine { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi?” ayeti indi. Cibrîl aleyhisselâm da 'Şüphesiz Ömer hak ile batılın arasını ayırdı' dedi ve bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Sen Fâruk'sun' buyurdu. { يُرِيدُونَ } “istiyorlar”; 'yez'umûn'daki zamirden haldir; { أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğût'un huzurunda muhakeme olmak”; yani Kâ'b b. el-Eşref'in; azgınlıktaki aşırılığı ve Resûlullah aleyhisselâm'a düşmanlığı sebebiyle Allah onu tâğût olarak isimlendirmiştir; yahut şeytana benzetmek suretiyle veya

التحاكم إلى غير رسول الله ﷺ على التحاكم إليه تحاكماً إلى الشيطان بدليل قوله {وَقَدْ أُمِرُواْ أَن يَكْفُرُواْ بِهِ وَيُرِيدُ الشيطان أَن يُضِلَّهُمْ} عن الحق {ضلالا بَعِيداً} مستمراً إلى الموت

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme olmak yerine başkasına muhakeme olmayı seçmeyi, { وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ } “halbuki onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı. Şeytan ise onları saptırmak istiyor”; haktan [saptırmak]; { ضَلَالًا بَعِيدًا } “büsbütün bir sapıklıkla”; ölüme kadar devam eden bir sapıklıkla, delilince şeytana muhakeme olmak kıldığı için.

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا (٦١)

{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün.”

{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} للمنافقين {تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله وَإِلَى الرسول}

{ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiği zaman”; münafıklara; { تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ } “'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin'”;

للتحاكم {رَأَيْتَ المنافقين يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُوداً} يعرضون عنك إلى غيرك ليغروه بالرشوة فيقضي لهم

muhakeme olmak için; { رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا } “o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün”; rüşvetle kandırıp kendi lehlerine hükmettirmek için senden başkasına yönelirler.

فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا (٦٢)

{ فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا } “Elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiği, sonra da: 'Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmak istedik' diye Allah'a yemin ederek sana geldikleri zaman halleri nasıl olacak?”

{فَكَيْفَ} تكون حالهم وكيف يصنعون {إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ} من قتل عمر بشرا {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} من التحاكم إلى غيرك واتهامهم لك فى الحكم {ثم جاؤوك} أي أصحاب القتيل من المنافقين {يَحْلِفُونَ بالله} حال {إِنْ أَرَدْنَا} ما أردنا بتحاكمنا إلى غيرك {إِلاَّ إِحْسَاناً} لا إساءة {وَتَوْفِيقاً} بين الخصمين ولم ترد مخالفة لك ولا تسخطاً لحكمك وهذا وعيد لهم على فعلهم وأنهم سيندمون عليه حين لا ينفعهم الندم ولا يغني عنهم الاعتذار وقيل جاء أولياء المنافق يطلبون بدمه وقد أهدره الله فقالوا ما أردنا بالتحاكم إلى عمر إلا أن يحسن صاحبنا بحكومة العدل والتوفيق بينه وبين خصمه وما خطر ببالنا أنه يحكم له بما حكم به

{ فَكَيْفَ } “Nasıl olacak?”; halleri nasıl olacak ve ne yapacaklar; { إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “başlarına bir musibet geldiği zaman”; Ömer'in Bişr'i öldürmesi gibi; { بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “elleriyle yaptıkları yüzünden”; senden başkasına muhakeme olmaları ve seni hükmünde itham etmeleri sebebiyle; { ثُمَّ جَاءُوكَ } “sonra sana geldikleri [zaman]”; yani öldürülenin münafıklardan olan arkadaşları; { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ederek”; haldir; { إِنْ أَرَدْنَا } “biz istemedik”; senden başkasına muhakeme olmakla istemedik; { إِلَّا إِحْسَانًا } “sadece iyilik etmekten başka”; kötülüğü değil; { وَتَوْفِيقًا } “ve arayı bulmayı”; iki hasım arasını, sana muhalefet etmeyi ve senin hükmüne öfkelenmeyi istemedik [diye yemin ederler]. Bu, yaptıklarına karşı onlara bir tehdittir ve pişmanlığın kendilerine fayda vermeyeceği, mazeretin de kendilerinden [azabı] savamayacağı bir zamanda buna pişman olacaklardır. Denildi ki: Münafığın yakınları, Allah'ın heder ettiği kanının peşine düşerek geldiler ve şöyle dediler: 'Ömer'e muhakeme olmakla biz sadece arkadaşımızın adil bir muhakeme ile iyilik görmesini ve hasmıyla arasının bulunmasını istedik; aklımızın ucundan bile geçmezdi ki Ömer onun aleyhine bu şekilde hükmetsin.'

أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا (٦٣)

{ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا } “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onların içlerine işleyecek tesirli söz söyle!”

{أُولَئِكَ الذين يَعْلَمُ الله مَا فِى قُلُوبِهِمْ} من النفاق {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُل لَّهُمْ فِى أَنفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً} فأعرض عن قبول الأعذار وعظ بالزجر والإنكار وبالغ في وعظهم بالتخويف والإنذار أو أعرض عن عقابهم وعظهم في عتابهم وبلغ كنه ما في ضميرك من الوعظ بارتكابهم والبلاغة أن يبلغ بلسانه كنه ما فى جنانه وفى أنفسهم يتعلق يقل لهم أي قل لهم في معنى أنفسهم الخبيثة وقلوبهم المطوية على

{ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir”; nifaktan olanı; { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا } “Onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onların içlerine işleyecek tesirli söz söyle!”; mazeretlerini kabul etmekten yüz çevir, menetmek ve kınamak suretiyle öğüt ver, korkutarak ve uyararak öğütlerinde mübalağa et. Yahut onları cezalandırmaktan vazgeç, sitem ederken onlara öğüt ver ve işledikleri [günahlar] hususunda içindeki öğüdün künhünü ulaştır. Belâğat, kalbindekinin künhüne diliyle ulaşmasıdır. 'Fî enfusihim' ifadesi 'kul lehum' ile taalluk eder; yani habis nefisleri ve nifak üzere dürülmüş kalpleri

النفاق قولاً بليغاً يبلغ منهم ويؤثر فيهم

hakkında onlara, kendilerine tesir edecek ve içlerine işleyecek beliğ bir söz söyle.

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا (٦٤)

{ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا } “Biz hiçbir peygamberi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah'ı tövbeleri kabul eden ve merhamet eden olarak bulurlardı.”

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ} أي رسولاً قط {لِيُطَاعَ بِإِذْنِ الله} بتوفيقه في طاعته وتيسيره أو بسبب إذن الله في طاعته وبأنه أمر المبعوث إليهم بأن يطيعوه لأنه مؤد عن الله فطاعته طاعة الله وَمَن يُطِعِ الرسول فقد أطاع الله {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} بالتحاكم إلى الطاغوت {جاؤوك} تائبين من النفاق معتذرين عما ارتكبوا من الشقاق {فاستغفروا الله} من النفاق والشقاق {واستغفر لَهُمُ الرسول} بالشفاعة لهم والعامل في إذ ظلموا خير أن وهو جاءوك والمعنى ولو وقع مجيئهم في وقت ظلمهم مع استغفارهم واستغفار الرسول {لَوَجَدُواْ الله تَوَّاباً} لعلموه تواباً أي لتاب عليهم ولم يقل واستغفرت لهم وعدل عنه إلى طريقة الالتفات تفخيما لشأنه ﷺ وتعظيماً لاستغفاره وتنبيهاً على أن شفاعة من اسمه الرسول من الله بمكان {رَّحِيماً} بهم قيل جاء أعرابي بعد دفنه ﵇ فرمى بنفسه على قبره وحثا من ترابه على رأسه وقال يا رسول الله قلت فسمعنا وكان فيما أنزل عليك ولو أنهم إذ ظلموا

{ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ } “Biz hiçbir peygamber göndermedik”; hiçbir elçiyi asla; { إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka”; O'na itaatteki muvaffakiyeti ve kolaylaştırmasıyla yahut Allah'ın ona itaate izin vermesi ve kendilerine gönderilenlere ona itaat etmelerini emretmesi sebebiyle; çünkü o Allah adına eda etmektedir, binaenaleyh ona itaat Allah'a itaattir; nitekim 'Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur.' { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman”; Tâğût'a muhakeme olmakla; { جَاءُوكَ } “sana gelselerdi”; nifaktan tövbe ederek, giriştikleri muhalefetten ötürü özür dileyerek; { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } “Allah'tan bağışlanma dileselerdi”; nifak ve muhalefetten ötürü; { وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } “ve Peygamber de onlar için af dileseydi”; onlara şefaat ederek. 'İz zalemû'da amel eden öge 'enne'nin haberi olan 'câûke'dir. Mana şudur: Zulmettikleri vakitte gelişleri, onların istiğfarı ve Resul'ün istiğfarı ile birlikte vuku bulsaydı; { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا } “Allah'ı tövbeleri kabul eden olarak bulurlardı”; O'nu tevvâb olarak bilirlerdi, yani tövbelerini kabul ederdi. 'Ben de onlar için istiğfar etseydim' demeyip iltifat tarikiyle buna dönmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem şanını yüceltmek, istiğfarını tazim etmek ve ismi 'Resul' olan zatın şefaatinin Allah katında büyük bir mevkide olduğuna dikkat çekmek içindir. { رَحِيمًا } “merhamet eden [olarak]”; onlara. Denildi ki: Bir bedevî, Peygamber aleyhisselâm defnedildikten sonra gelip kendisini kabrinin üzerine attı, toprağından başına saçtı ve şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resulü! Sen söyledin biz işittik. Sana indirilenler arasında 'Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman...' ayeti de vardı.

النساء (٦٥ _ ٦٩)

en-Nisâ (65-69)

أنفسهم الآية وقد ظلمت نفسي وجئتك أستغفر الله من ذنبي فاستغفر لي من ربي فنودي من قبره قد غفر لك

Ben de nefsime zulmettim ve günahımdan ötürü Allah'tan bağışlanma dilemek üzere sana geldim; Rabbimden benim için bağışlanma dile!' Bunun üzerine kabrinden şöyle seslenildi: 'Şüphesiz bağışlandın.'

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٦٥)

{ فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar.”

{فلا وربك} أى فوربك كقوله فوربك لنسألهم ولا مزيدة لتأكيد معنى القسم وجواب القسم {لاَ يُؤْمِنُونَ} أو التقدير فلا أي ليس الأمر كما يقولون ثم قال وربك لا يؤمنون {حتى يُحَكّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} فيما اختلف بينهم واختلط ومنه الشجر لتداخل أغصانه {ثُمَّ لاَ يَجِدُواْ فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجاً} ضيقاً {مّمَّا قَضَيْتَ} أي لا تضيق صدورهم من حكمك أو شكًّا لأن الشاك في ضيق من أمره

{ فَلَا وَرَبِّكَ } “Hayır, Rabbine andolsun”; yani 'fe-ve-rabbike' demektir; nitekim 'fe-ve-rabbike le-nes'elennehüm' (Rabbine andolsun ki onlara soracağız) buyruğundaki gibidir; 'lâ' ise kasem manasını pekiştirmek için zâiddir. Kasemin cevabı ise { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” kısmıdır. Yahut takdir şöyledir: 'Fe-lâ' yani 'iş onların dediği gibi değildir', sonra 've Rabbine andolsun ki iman etmiş olmazlar' buyurmuştur. { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp”; aralarında ihtilaflı ve karışık hale gelen şeylerde; ağaca da dalları birbirine karıştığı için 'şecer' denilmiştir; { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا } “sonra içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın”; bir darlık; { مِمَّا قَضَيْتَ } “verdiğin hükümden”; yani senin hükmünden ötürü göğüsleri daralmayacak yahut bir şüphe duymayacak; zira şüpheye düşen kimse,

حتى يلوح له اليقين {وَيُسَلّمُواْ تَسْلِيماً} وينقادوا لقضائك انقياداً وحقيقته سلم نفسه له وأسلمها أي جعلها سالمة له أي خالصة وتسليماً مصدر مؤكد للفعل بمنزلة تكريره كأنه قيل ويقادوا لحكمك انقايدا لا شبهة فيه بظاهرهم وباطنهم والمعنى لا يكونون مؤمنين حتى يرضوا بحكمك وقضائك

kendisine yakîn belirinceye kadar işinde darlık içindedir; { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا } “ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça”; senin kazana tam bir boyun eğişle inkıyad etmedikçe. Bunun aslı, nefsini ona teslim etti ve teslim kıldı, yani nefsini ona salim (arî) kıldı, yani sırf kıldı demektir. 'Teslîmen' lafzı, fiili tekit eden bir mastardır ve onun tekrarlanması mesabesindedir; sanki 'zahirleri ve batınlarıyla içinde hiçbir şüphe bulunmayan bir inkıyad ile senin hükmüne boyun eğmedikçe' denilmiştir. Mana şudur: Senin hükmüne ve kazana razı olmadıkça mümin olamazlar.

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا (٦٦)

{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا } “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye yazmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha sağlam bir sebat olurdu.”

{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ} على المنافقين أي ولو وقع كتبنا عليهم {أَنِ اقتلوا} أن هي المفسرة {أَنفُسَكُمْ} أي تعرضوا للقتل بالجهاد أو ولو أو جبنا عليهم مثل ما أوجبنا على بني إسرائيل من قتلهم أنفسهم {أَوِ اخرجوا مِن دياركم} بالهجرة {مَّا فَعَلُوهُ} لنفاقهم والهاء ضمير أحد مصدري الفعلين وهو القتل أو الخروج أو ضمير المكتوب لدلالة كتبنا عليه {إِلاَّ قَلِيلٌ مّنْهُمْ} قليلاً شامي على الاستثناء والرفع على البدل من واو فعلوه {وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ} من اتباع رسول الله ﵇ والانقياد لحكمه {لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ} في الدارين {وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً} لإيمانهم وأبعد عن الاضطراب فيه

{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ } “Eğer biz onlara yazmış olsaydık”; münafıklara; yani eğer onlara yazmamız vuku bulsaydı; { أَنِ اقْتُلُوا } “'Öldürün' diye”; 'en' tefsiriyedir; { أَنْفُسَكُمْ } “kendinizi”; yani cihad yoluyla kendinizi öldürülmeye maruz bırakın yahut İsrailoğullarına nefislerini öldürmelerini farz kıldığımız gibi onlara da farz kılsaydık; { أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ } “yahut yurtlarınızdan çıkın”; hicretle; { مَا فَعَلُوهُ } “bunu yapmazlardı”; nifaklarından ötürü. 'Hû' zamiri iki fiilin mastarından birine aittir ki o da öldürmek veya çıkmaktır; yahut 'ketebnâ'nın delaleti sebebiyle yazılan şeye (el-mektûb) aittir; { إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “içlerinden pek azı müstesna”; Şamlı istisna üzere mensub olarak ('kalîlen') okumuştur; ref ile ('kalîlün') okunması ise 'fe'alûhû'daki vâv'dan bedeldir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } “Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi”; Resûlullah aleyhisselâm'a uymak ve onun hükmüne boyun eğmekten ibaret olan; { لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ } “elbette kendileri için daha hayırlı olurdu”; her iki cihanda; { وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا } “ve daha sağlam bir sebat olurdu”; imanları için ve onda sarsıntıdan daha uzak.

وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا (٦٧)

{ وَإِذًا لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا } “O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik.”

{وَإِذَاً} جواب لسؤال مقدر كأنه قيل وماذا يكون لهم بعد التثبيت فقيل وإذا ولو ثبتوا {لاتيناهم مّن لَّدُنَّا أَجْراً عَظِيماً} أي ثوابا كثيرالا ينقطع

{ وَإِذًا } “O zaman”; takdirî bir sorunun cevabıdır; sanki 'Sebattan sonra onlara ne verilecek?' denilmiş de 'O zaman, yani sebat ettikleri takdirde; { لَآتَيْنَاهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا } “kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik”' denilmiştir; yani kesintisiz, çok büyük bir sevap.

وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٦٨)

{ وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا } “Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik.”

{ولهديناهم صراطا} مفعول ثانٍ {مُّسْتَقِيماً} أي لثبتناهم على الدين الحق

{ وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا } “Ve onları bir yola iletirdik”; ikinci mef'uldür; { مُسْتَقِيمًا } “dosdoğru”; yani onları hak din üzere sabit kılardık.

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا (٦٩)

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!”

{وَمَن يُطِعِ الله والرسول فَأُوْلَئِكَ مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم مّنَ النبيين والصديقين} كأفاضل صحابة الأنبياء والصديق المبالغ في صدق ظاهره بالمعاملة وباطنه بالمراقبة أو الذي يصدق قوله بفعله {والشهداء} والذين استشهدوا

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler ve sıddîklarla beraberdirler”; peygamberlerin en faziletli sahabeleri gibi. Sıddîk; muamelede zahirinin doğruluğunda, murakabede ise batınının doğruluğunda mübalağa eden yahut sözünü fiiliyle doğrulayan kimsedir. { وَالشُّهَدَاءِ } “ve şehitlerle”; şehit düşenlerle

في سبيل الله {والصالحين} ومن صلحت أحوالهم وحسنت أعمالهم {وَحَسُنَ أولئك رفيقا}

Allah yolunda; { وَالصَّالِحِينَ } “ve salihlerle”; halleri düzelmiş ve amelleri güzelleşmiş olanlarla; { وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا } “Onlar ne güzel arkadaştır!”;

أي وما أحسن أولئك رفيقاً وهو كالصديق والخليط في استواء الواحد والجمع فيه

yani o kimseler ne güzel arkadaştır! Bu lafız tekil ve çoğulun eşit olması bakımından 'es-Sadîk' ve 'el-Halît' kelimeleri gibidir.

ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا (٧٠)

{ ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا } “Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter.”

{ذلك} مبتدأ خبره {الفضل مِنَ الله} أو الفضل صفته ومن الله خبره والمعنى أن ما أعطى المطيعون من الأجر العظيم ومرافقة المنعم عليهم من الله لأنه تفضل به عليهم أو أراد أن فضل المنعم عليهم ومرتبتهم من الله {وكفى بالله عَلِيماً} بِعِبَادِهِ وَبِمَن هُوَ أَهْلُ الفضل ودلت الآية على أن ما يفعل الله بعباده فهو فضل منه بخلاف ما يقوله المعتزلة

{ ذَلِكَ } “Bu”; mübtedadır, haberi ise { الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “lütuf Allah'tandır” cümlesidir; yahut 'el-fadl' onun sıfatıdır ve 'mina'llâh' haberidir. Mana şudur: İtaat edenlere verilen büyük mükâfat ve kendilerine nimet verilenlerle beraberlik Allah'tandır; çünkü bunu onlara bir lütuf olarak vermiştir. Yahut kendilerine nimet verilenlerin fazileti ve mertebesinin Allah'tan olduğunu kastetmiştir. { وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا } “Bilen olarak Allah yeter”; kullarını ve fazilete kimin ehil olduğunu [bilen olarak]. Bu ayet, Mutezile'nin söylediğinin aksine, Allah'ın kullarına yaptığı şeylerin O'ndan bir lütuf olduğuna delalet etmiştir.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا (٧١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun.”

{يا أيها الذين آمنوا خُذُواْ حِذْرَكُمْ} الحذر والحذر بمعنى وهو التحرز وهما كالإثر والأثر يقال أخذ حذره إذا تيقظ واحترز من المخوف كأنه جعل الحذر آلته التي يقي بها نفسه ويعصم بها روحه والمعنى احذروا واحترزوا أنه من العدو {فانفروا ثُبَاتٍ} فاخرجوا إلى العدو جماعات متفرقة سرية بعد سربة فالثبات الجماعات واحدها ثبات {أَوِ انفروا جَمِيعاً} أي مجتمعين أو مع النبي ﵇ لأن الجمع بدون السمع لا يتم والعقد بدون الواسطة لا ينتظم أو انفروا ثباتٍ إذا لم يعم النفير أو انفروا جميعاً إذا عم النفير وثبات حال وكذا جميعاً

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın”; 'hizr' (حِذْر) ve 'hazer' (حَذَر) aynı anlamdadır, yani korunmaktır; bunlar 'isr' (إِثْر) ve 'eser' (أَثَر) gibidir. Korkulan şeyden uyanık davranıp sakındığı zaman 'ahaze hızrahû' (tedbirini aldı) denir; sanki tedbiri kendisiyle nefsini koruduğu ve canını muhafaza ettiği bir alet kılmıştır. Mana şudur: Düşmandan korunun ve sakının. { فَانْفِرُوا ثُبَاتٍ } “bölük bölük savaşa çıkın”; düşmana karşı seriyye seriyye, ayrı ayrı topluluklar halinde çıkın. 'Sübât' (ثُبَات), topluluklar demektir, tekili 'sübetün'dür. { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعًا } “yahut hep birlikte seferber olun”; yani bir arada yahut Peygamber aleyhisselâm ile birlikte; zira itaat olmadan toplanma tamamlanmaz, vasıta olmadan da birlik intizama ermez. Yahut genel seferberlik olmadığında bölük bölük çıkın, genel seferberlik olduğunda ise hep birlikte çıkın. 'Sübâtin' haldir, 'cemîan' da böyledir.

وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا (٧٢)

{ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا } “İçinizden öyleleri vardır ki, kesinlikle ağırdan alır. Başınıza bir musibet gelirse: 'Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım' der.”

واللام في {وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن} للابتداء بمنزلتها فى إن الله لغفور ومن موصولة وفى {ليبطئن} اللام وجواب قسم محفوظ تقديره وإن منكم لمن أقسم بالله ليبطئن والقسم وجوابه صلة من والضمير الراجع منها إليه ما استكنّ في لَّيُبَطّئَنَّ أي ليتثاقلن وليتخلفن عن الجهاد وبطؤ بمعنى أبطأ أي تأخرو يقال ما بطؤبك فيتعدى بالباء والخطاب لعسكر رسول الله ﷺ وقوله منكم أي في الظاهر دون الباطن يعنى المنافقين يقولون لم تقتلون انفسكم تأتوا حتى يظهر الأمر {فَإِنْ أصابتكم مُّصِيبَةٌ} قتل أو هزيمة

{ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ } “İçinizden öyleleri vardır ki” kısmındaki lâm, 'İnna'llâhe le-ğafûr' cümlesindeki konumu gibi ibtidadır (tekit lâmı). 'Men' mevsuldür. { لَيُبَطِّئَنَّ } “kesinlikle ağırdan alır” kısmında ise lâm ve mahzuf bir yeminin cevabı vardır; takdiri: 'Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki, Allah'a yemin olsun kesinlikle ağırdan alır' şeklindedir. Yemin ve cevabı 'men'in sılasıdır. Ondan dönen zamir ise 'leyübattienne'deki müstetir zamirdir; yani cihada karşı mutlaka ağır davranır ve mutlaka geri kalır. 'Betua' fiili 'ebtaa' manasındadır, yani gecikti; 'Mâ betua bike' (Seni geciktiren nedir?) denilir ve bâ ile geçişli olur. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusunadır. 'Minküm' (içinizden) ifadesi, batında değil zahirdedir; yani münafıkları kastetmektedir. Onlar 'İş açıklığa kavuşuncaya kadar bekleyin, nefislerinizi niye öldürüyorsunuz?' derler. { فَإِنْ أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “Başınıza bir musibet gelirse”; ölüm veya hezimet;

قال المبطى {قَدْ أَنْعَمَ الله عَلَىَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ معهم شهيدا} حاضرا فيصيبني مثل ما أصابهم

o ağırdan alan kimse şöyle der: { قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا } “'Allah bana lütfetti de onlarla beraber hazır bulunmadım'”; hazır bulunmadım ki onların başına gelen benim de başıma gelmedi.

وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧٣)

{ وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا } “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse —sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi— mutlaka şöyle der: 'Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!'”

{وَلَئِنْ أصابكم فَضْلٌ مِنَ الله} فتح أو غنيمة {ليقولن} هذا المبطئ مثلهفا على ما فاته من الغنيمة لا طلباً للمثوبة {كَأنَ} مخففة من الثقيلة واسمها محذوف أى كأنه {لم يكن} وبالتاء مكي وحفص {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} وهي اعتراض بين الفعل وهو ليقولن وبين مفعلوله وهو {يا ليتني كُنتُ مَعَهُمْ} والمعنى كأن لم يتقدم له معكم موادة لأن المنافقين كانوا يوادون المؤمنين في الظاهر وإن كانوا يبغون لهم الغوائل فى الباطن {فأفوز} بالنصيب لأنه جواب التمني {فَوْزاً عَظِيماً} فآخذ من الغنيمة حظاً وافراً

{ وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse”; fetih veya ganimet [erişirse]; { لَيَقُولَنَّ } “mutlaka şöyle der”; bu ağırdan alan kimse, sevap talebiyle değil, elinden kaçırdığı ganimete hayıflanarak [şöyle der]: { كَأَنْ } “sanki ... gibi”; şeddeli [kêenne'den] hafifletilmiştir ve ismi mahzuftur; yani 'keennehû' (sanki o) takdirindedir. { لَمْ يَكُنْ } “olmamış”; [İbn Kesîr el-]Mekkî ve Hafs kıraatinde te ile [lem tekün şeklinde] okunmuştur. { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “sizinle onun arasında hiçbir sevgi”; bu [cümle], fiil olan 'leyekûlenne' ile onun mefulü olan { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ } “Keşke ben de onlarla beraber olsaydım” ifadesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir). Manası şöyledir: Sanki onun sizinle önceden gelen hiçbir dostluğu yokmuş gibi. Zira münafıklar, batında müminler için felaketler gözleseler de zahirde onlara sevgi gösterirlerdi. { فَأَفُوزَ } “da kazansaydım”; hisse elde etseydim; zira temenninin cevabıdır. { فَوْزًا عَظِيمًا } “büyük bir kazanç”; ganimetten bol bir pay alsaydım.

فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (٧٤)

{ فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek yakında büyük bir mükafat vereceğiz.”

{فليقاتل في سبيل الله الذين يشرون} يببعون {الحياة الدنيا بالآخرة} والمراد المؤمنون الذين

{ فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ } “O halde ... satanlar Allah yolunda savaşsınlar”; yani satanlar; { الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ } “dünya hayatını ahiret karşılığında”. Bundan murat, şu müminlerdir:

النساء (٧٤ _ ٧٥)

en-Nisâ (74-75)

يستحبون الحياة الآجلة على العاجلة ويستبدلونها بها أي إن صد الذين مرضت قلوبهم وضعفت نياتهم عن القتال فليقاتل الثابتون المخلصون أو يشترون والمراد المنافقون الذين يشترون الحياة الدنيا بالآخرة وعظوا بأن يغيروا ما بهم من النفاق ويخلصوا الإيمان بالله ورسوله ويجاهدوا في سبيل الله حق جهاده {وَمَن يقاتل فِى سَبِيلِ الله فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً} وعد الله المقاتل في سبيل الله ظافراً أو مظفوراً به إيتاء الأجر العظيم على اجتهاده في إعزاز دين الله

Ahiret hayatını dünya hayatına tercih eden ve onu buna karşılık değiştiren müminlerdir. Yani kalplerinde hastalık bulunan ve niyetleri zayıflayan kimseler savaştan geri durursa, sebatkar ve ihlaslı olanlar savaşsın! Yahut [yeşrûne] 'satın alırlar' manasındadır ve bununla, ahiret karşılığında dünya hayatını satın alan münafıklar kastedilmiştir. Kendilerindeki nifakı değiştirmeleri, Allah'a ve Resulü'ne imanda ihlaslı olmaları ve Allah yolunda hakkıyla cihad etmeleri hususunda kendilerine öğüt verilmiştir. { وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek yakında büyük bir mükafat vereceğiz”; Allah, ister galip gelsin ister mağlup olsun (şehit edilsin), Allah'ın dinini yüceltme yolundaki gayretinden ötürü Allah yolunda savaşana büyük bir mükafat vermeyi vaat etmiştir.

وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا (٧٥)

{ وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا } “Size ne oluyor da Allah yolunda ve 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir sahip gönder ve bize katından bir yardımcı ver' diyen zavallı erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?”

{وَمَا لَكُمْ} مبتدأ وخبر وهذا الاستفهام في النفي للتنبيه على الاستبطاء وفي الإثبات للإنكار {لاَ تقاتلون فِى سَبِيلِ الله} حال والعامل فيها الاستقرار كما تقول مالك قائماً والمعنى وأشىء لكم تاركين القتال وقد ظهرت دواعيه {والمستضعفين} مجرور بالعطف على سبيل الله أي في سبيل الله وفي خلاص المستضعفين أو منصوب على الاخت منه أي واختص من سبيل الله خلاص المستضعَفين من المستضعِفين لأن سبيل الله عام في كل خير وخلاص المسلمين من أيدي الكفار من أعظم الخير وأخصه والمستضعفون هم الذين أسلموا بمكة وصدهم المشركون عن الهجرة فبقوا بين أظهرهم مستذلين مستضعفين يلقون منهم الأذى الشديد {مِنَ الرجال والنساء والولدان} ذكر الولدان تسجيلاً بإفراط ظلمهم حيث بلغ أذاهم الولدان غير المكلفين ارغاما لا بائهم وأمهاتم ولأن المستضعفين كانوا يشركون صبيانهم في دعائهم استنزالاً لرحمة الله بدعاء صغارهم الذين لم يذنبوا كما فعل قوم يونس ﵇ عن ابن عباس رضى الله عنهما كنت أنا وأمي من المستضعفين من النساء والولدان {الذين يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هذه القرية} يعني مكة {الظالم أَهْلُهَا} الظالم وصف للقرية إلا أنه مسند إلى أهلها فأعطي إعراب القرية لأنه صفتها وذكر لإسناده إلى الأهل كما تقول من هذه القرية التي ظلم أهلها {واجعل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً} يتولى أمرنا ويستنقذنا من أعدائنا {واجعل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ نَصِيراً} ينصرنا عليهم كانوا يدعون الله بالخلاص ويستنصرونه فيسر الله لبعضهم الخروج إلى المدينة وبقي بعضهم إلى الفتح حتى جعل الله لهم من لدنه خير ولي وناصر وهو محمد ﵇ فتولاهم أحسن التولي ونصرهم أقوى

{ وَمَا لَكُمْ } “Size ne oluyor”; mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). Bu istifham (soru), olumsuzlukta ağırdan almayı kınayıp uyarmak, olumlulukta ise inkar içindir. { لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşmıyorsunuz”; haldir ve onda amel eden, 'mâ leke kâimen' (sana ne oluyor da ayaktasın) sözünde olduğu gibi istikrârdır (müstakar fiilidir). Manası: Gerekçeleri açıkça ortaya çıkmışken savaşı terk etmiş olarak size ne oluyor? { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve zavallı [erkekler...] uğrunda”; 'sebîlillâh' ifadesine atıfla mecrurdur; yani 'Allah yolunda ve mustazafların kurtarılması yolunda' demektir. Yahut ihtisas üzere mansubdur; yani 'Allah yolundan, mustazafların zayıf düşürenlerin elinden kurtarılmasını hususi kılıyorum' demektir. Çünkü Allah yolu her hayırda umumidir; Müslümanların kafirlerin elinden kurtarılması ise hayrın en büyüğü ve en hususisidir. 'Mustazaflar', Mekke'de Müslüman olan, müşriklerin hicret etmelerine engel olduğu, bu yüzden onların arasında hor görülüp zayıf düşürülmüş olarak kalan ve onlardan şiddetli eziyet gören kimselerdir. { مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ } “erkekler, kadınlar ve çocuklar[dan]”; çocukların zikredilmesi, onların zulmünün aşırılığını tescil etmek içindir; zira eziyetleri, anne babalarının burnunu sürtmek amacıyla mükellef olmayan çocuklara dahi ulaşmıştı. Ayrıca mustazaflar, Yûnus aleyhisselâm'ın kavminin yaptığı gibi, günah işlememiş olan küçüklerinin duasıyla Allah'ın rahmetini indirmek için dualarına çocuklarını da ortak ediyorlardı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Ben ve annem, kadın ve çocuklardan olan mustazaflardandık.' { الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ } “'Rabbimiz! Bizi bu şehirden çıkar' diyen”; yani Mekke'den. { الظَّالِمِ أَهْلُهَا } “halkı zalim olan”; 'ez-zâlim', karyenin sıfatıdır, ancak faili olan 'ehlühâ' kelimesine isnad edilmiştir. Bu yüzden karyenin sıfatı olduğu için onun irabını almış, ehle isnad edildiği için de müzekker kılınmıştır; nitekim 'halkı zulmetmiş olan şu şehirden' denilmesi gibidir. { وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “ve bize katından bir sahip/koruyucu ver”; işimizi üstlenecek ve bizi düşmanlarımızdan kurtaracak [bir sahip]; { وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا } “ve bize katından bir yardımcı ver”; onlara karşı bize yardım edecek [bir yardımcı]. Onlar Allah'a kurtuluş için dua ediyor ve O'ndan yardım diliyorlardı. Allah da bazılarının Medine'ye çıkışını kolaylaştırdı, bazıları ise fethe kadar kaldı; nihayet Allah onlara katından en hayırlı veliyi ve yardımcıyı nasip etti ki o da Muhammed aleyhisselâm idi. O da onların işlerini en güzel şekilde üstlendi ve onlara en güçlü şekilde yardım etti.

النصر ولما خرج محمد ﷺ استعمل عتاب بن أسيد فرأوا منه الولاية والنصرة كما أرادوا قال ابن عباس رضى الله عنهما كان ينصر الضعيف من القوي حتى كانوا أعزبها من الظلمة رغب الله المؤمنين بأنهم يقاتلون في سبيل الله فهو وليهم وناصرهم وأعداؤهم يقاتلون في

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem [Mekke'den] çıktığında Attâb b. Esîd'i vali tayin etti; onlar da ondan tam istedikleri gibi sahiplenme ve yardım gördüler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'O, zayıfa güçlüye karşı yardım ederdi, öyle ki onlar orada zalimlerden daha izzetli hale geldiler.' Allah müminleri, kendilerinin Allah yolunda savaştıkları, dolayısıyla O'nun onların velisi ve yardımcısı olduğu; düşmanlarının ise şu ayetle belirtildiği üzere...

النساء (٧٦ _ ٧٨)

en-Nisâ (76-78)

سبيل الشيطان فلاولى لهم إلا الشيطان بقوله

...şeytan yolunda savaştıkları ve dolayısıyla şeytandan başka hiçbir dostlarının olmadığı hususunda teşvik etmiştir:

الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا (٧٦)

{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkar edenler ise tağut yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır.”

{الذين آمنوا يقاتلون فِى سَبِيلِ الله والذين كَفَرُواْ يقاتلون فِى سَبِيلِ الطاغوت} أي الشيطان {فقاتلوا أَوْلِيَاء الشيطان} أي الكفار {إِنَّ كَيْدَ الشيطان} أي وساوسه وقيل الكيد السعي في فساد الحال على جهة الاحتيال {كَانَ ضَعِيفاً} لأنه غرور لا يؤول إلى محصول أو كيده في مقابلة نصر الله ضعيف

{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkar edenler ise tağut yolunda savaşırlar”; yani şeytan [yolunda]. { فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ } “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın!”; yani kafirlerle. { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ } “Şüphesiz şeytanın tuzağı”; yani vesveseleri. 'Keyd'in (tuzak), hile yoluyla durumu bozmaya çalışmak olduğu da söylenmiştir. { كَانَ ضَعِيفًا } “zayıftır”; çünkü hiçbir neticeye varmayan bir aldatmacadır yahut Allah'ın yardımı karşısında onun tuzağı zayıftır.

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧٧)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ لَوْلَا أَخَّرْتَنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتَاعُ الدُّنْيَا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekatı verin' denilen kimseleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkmaya başladılar ve: 'Rabbimiz! Neden üzerimize savaşı farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünyanın geçimi azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.'”

كان المسلمون مكفوفين عن القتال مع الكفار ما داموا بمكة وكانوا يتمنون أن يؤذن لهم فيه فنزل {أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ} أي عن القتال {وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتال} أي فرض بالمدينة {إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ يَخْشَوْنَ الناس كَخَشْيَةِ الله} يخافون أن يقاتلهم الكفار كما يخافون أن ينزل الله عليهم بأسه لا شكاً في الدين ولا رغبة عنه ولكن نفوراً عن الإخطار بالأرواح وخوفاً من الموت قال الشيخ أبو منصور ﵀ هذه خشية طبع لا أن ذلك منهم كراهة لحكم الله وأمره اعتقاداً فالمرء مجبول على كراهة ما فيه خوف هلاكه غالباً وخشية الله من إضافة المصدر إلى المفعول ومحله النصب على الحال من الضمير في يخشون أى يشخون الناس مثل خشية الله أى مشيهين لأهل خشية الله {أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} هو معطوف على الحال أي أو أشد خشية من أهل خشية الله وأو للتخيير أي إن قلت خشيتهم الناس كخشية الله فأنت مصيب وإن قلت إنها أشد فأنت مصيب لأنه حصل لهم مثلها وزيادة {وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا القتال لَوْلا أَخَّرْتَنَا إلى أَجَلٍ قَرِيبٍ} هلا أمهلتنا إلى الموت فنموت على الفرش وهو سؤال على وجه الحكمة في فرض القتال عليهم لا اعتراض لحكمه بدليل أنهم لم يوبخوا على هذا السؤال بل أجيبوا بقوله {قُلْ متاع الدنيا قَلِيلٌ والأخرة خَيْرٌ لّمَنِ اتقى} متاع الدنيا قليل زائل ومتاع الآخرة كثير دائم والكثير إذا كان على شرف الزوال فهو قليل فكيف القليل الزائل {وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} ولا تنقصون أدنى شيء من أجوركم على مشاق القتل فلا ترغبوا عنه وبالياء مكي وحمزة وعلى

Müslümanlar Mekke'de bulundukları müddetçe kâfirlerle savaşmaktan menedilmişlerdi ve kendilerine bu konuda izin verilmesini temenni ediyorlardı. Bunun üzerine: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ } “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin” yani savaştan uzak durun “namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi?” { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتال } “Üzerlerine savaş farz kılınınca” yani Medine'de farz kılındığında { إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ يَخْشَوْنَ الناس كَخَشْيَةِ الله } “hemen onlardan bir grup, insanlardan Allah'tan korkar gibi korkarlar” ayeti indi. Dinden şüphe ettikleri yahut dinden yüz çevirdikleri için değil, canlarını tehlikeye atmaktan çekindikleri ve ölüm korkusu duydukları için kâfirlerin kendileriyle savaşmasından, tıpkı Allah'ın azabını üzerlerine indirmesinden korktukları gibi korkarlar. Şeyh Ebû Mansûr rahimehullâh şöyle demiştir: 'Bu, fıtrî bir korkudur; yoksa inanç bakımından Allah'ın hükmünü ve emrini kerih gördüklerinden değildir. Zira insan, helak olma korkusu bulunan şeyleri fıtratı gereği çoğunlukla hoş karşılamaz.' { كَخَشْيَةِ الله } terkibi, masdarın mef'ûle izafetidir ve { يَخْشَوْنَ } fiilindeki zamirden hâl (durum belirteci) olarak nasb konumundadır; yani Allah'tan korkulduğu gibi insanlardan korkarlar, Allah'tan korkan kimselere benzerler. { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “yahut daha şiddetli bir korku ile [korkarlar]” ifadesi, hâl üzerine matuftur; yani yahut Allah'tan korkan kimselerden daha şiddetli bir korku ile [korkarlar]. Buradaki Ev (أَوْ), muhayyerlik bildirmek içindir; yani şayet 'Onların insanlardan korkması Allah'tan korkmaları gibidir' dersen isabet etmiş olursun; 'Onların korkusu daha şiddetlidir' dersen yine isabet etmiş olursun, çünkü onlarda bir misli ve fazlası hasıl olmuştur. { وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا القتال لَوْلا أَخَّرْتَنَا إلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Savaşı bize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!'” Bizi ecelimiz gelene kadar erteleseydin de yataklarımızda ölseydik ya! Bu, üzerlerine savaşın farz kılınmasındaki hikmeti sormaya yönelik bir sualdir; O'nun hükmüne bir itiraz değildir. Nitekim bu suallerinden dolayı azarlanmamışlar, aksine kendilerine şu buyrukla cevap verilmiştir: { قُلْ متاع الدنيا قَلِيلٌ والأخرة خَيْرٌ لّمَنِ اتقى } “De ki: Dünya menfaati azdır. Âhiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır.” Dünya menfaati az ve geçicidir; ahiret menfaati ise çok ve süreklidir. Çok olan bir şey zeval bulmaya yüz tutmuşsa az sayılır, nerede kaldı ki zaten az ve geçici olan [dünya menfaati öyle olmasın]! { وَلاَ تُظْلَمُونَ فَتِيلاً } “Ve kıl payı kadar haksızlığa uğratılmazsınız.” Savaşın meşakkatlerine katlanmanız karşılığında ecirlerinizden en ufak bir şey dahi eksiltilmez; bu sebeple ondan yüz çevirmeyiniz. [Bu kelimeyi] Mekkî (İbn Kesîr), Hamza ve Ali (el-Kisâî) yâ ile [lâ yuzlemûne şeklinde] okumuştur.

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا (٧٨)

{ أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا } “Nerede olursanız olun, tahkim edilmiş yüksek kalelerde bile bulunsanız ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunursa: 'Bu Allah'tandır' derler; başlarına bir kötülük gelirse: 'Bu sendendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah'tandır.' Bu topluluğa ne oluyor da neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?”

ثم أخبر أن الحذر لا ينجي من القدر بقوله {أَيْنَمَا تَكُونُواْ يُدْرِككُّمُ الموت} ما زائدة لتوكيد معنى الشرط في أين {وَلَوْ كنتم في بروج} حصون

Sonra Allah, sakınmanın kaderden kurtarmayacağını şu buyruğuyla haber vermiştir: { أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun, ölüm size ulaşır”; 'mâ', 'eyne'deki şart manasını pekiştirmek için zaiddir. { وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ } “kalelerde bile bulunsanız”; hisarlarda;

النساء (٧٨ _ ٨١)

en-Nisâ (78-81)

أو قصور {مُّشَيَّدَةٍ} مرفعة {وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ} نعمة من خصب ورخاء {يَقُولُواْ هذه مِنْ عِندِ الله} نسبوها إلى الله {وَإِن تُصِبْهُمْ سَيّئَةٌ} بلية من قحط وشدة {يَقُولُواْ هذه مِنْ عِندِكَ} أضافوها إليك وقالوا هذه من عندك وما كانت الابشؤمك وذلك أن المنافقين واليهود كانوا إذا أصابهم خير حمدوا الله تعالى وإذا أصابهم مكروه نسبوه إلى محمد ﷺ فكذبهم الله تعالى بقوله {قُلْ كُلٌّ مّنْ عِندِ الله} والمضاف إليه محذوف أي كل ذلك فهو يبسط الأرزاق ويقبضها {فما لهؤلاء القوم لاَ يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ} يفهمون {حَدِيثاً} فيعلمون أن الله هو الباسط القابض وكل ذلك صادر عن حكمة ثم قال

yahut köşklerde; { مُشَيَّدَةٍ } “tahkim edilmiş yüksek [kalelerde]”; yükseltilmiş [yapılarda]. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunursa”; bolluk ve refahtan yana bir nimet [dokunursa]; { يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “'Bu Allah'tandır' derler”; onu Allah'a nispet ederler. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “başlarına bir kötülük gelirse”; kıtlık ve darlıktan yana bir bela [gelirse]; { يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “'Bu sendendir' derler”; onu sana izafe eder ve 'Bu senin yüzündendir ve ancak senin uğursuzluğun sebebiyledir' derler. Zira münafıklar ve Yahudiler, başlarına bir hayır geldiğinde Allah Teâlâ'ya hamdederler; hoşlanmadıkları bir şey geldiğinde ise onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet ederlerdi. Allah Teâlâ şu buyruğuyla onları yalanladı: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: 'Hepsi Allah'tandır'”; muzâfun ileyh mahzuftur; yani 'bütün bunlar Allah'tandır'. Zira rızıkları yayan da kısan da O'dur. { فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ } “Bu topluluğa ne oluyor da neredeyse ... anlamıyorlar?”; yani kavramıyorlar; { حَدِيثًا } “hiçbir sözü”; böylece rızkı yayanın da kısanın da Allah olduğunu ve bütün bunların bir hikmetten kaynaklandığını bilsinler. Sonra şöyle buyurdu:

مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا (٧٩)

{ مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir. Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter.”

{مَا أَصَابَكَ} يا إنسان خطاباً عاماً وقال الزجاج المخاطب به النبي ﵇ والمراد غيره {مِنْ حَسَنَةٍ} من نعمة وإحسان {فَمِنَ الله} تفضلاً منه وامتناناً {وَمَا أصابك مِن سَيّئَةٍ} من بلية ومصيبة {فَمِن نَّفْسِكَ} فمن عندك أى فيما كسبت يداك وماأصابكم من مصيبة فبما كسبت

{ مَا أَصَابَكَ } “Sana gelen”; umumi bir hitapla 'ey insan!'; ez-Zeccâc ise muhatabın Peygamber aleyhisselâm olduğunu, ancak başkasının kastedildiğini söylemiştir; { مِنْ حَسَنَةٍ } “her iyilik”; nimet ve ihsandan yana; { فَمِنَ اللَّهِ } “Allah'tandır”; O'nun bir lütfu ve ihsanı olarak. { وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ } “başına gelen her kötülük ise”; bela ve musibetten yana; { فَمِنْ نَفْسِكَ } “nefsindendir”; senin tarafındandır; yani iki elinin kazandığı şeyler sebebiyledir. [Nitekim ayette:] 'Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir' [buyrulmuştur].

أيديكم {وأرسلناك لِلنَّاسِ رَسُولاً} لا مقدراً حتى نسبوا إليك الشدة أو أرسلناك للناس رسولاً فإليك تبليغ الرسالة وليس إليك الحسنة والسيئة {وكفى بالله شَهِيداً} بأنك رسوله وقيل هذا متصل بالاول أى لا يكادون يفقهون حديثاً يقولون ما أصابك وحمل المعتزلة الحسنة والسيئة في الآية الثانية على الطاعة والمعصية تعسف بيّن وقد نادى عليه ما أصابك إذ يقال في الأفعال ما أصبت ولأنهم لا يقولون الحسنات من الله خلقا وإيجاد فأنى يكون لهم حجة في ذلك وشهيداً تمييز

{ وَأَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Biz seni insanlara bir elçi olarak gönderdik”; zorluğu sana nispet etsinler diye kader tayin edici olarak değil. Yahut 'Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik; sana düşen elçiliği tebliğ etmektir, iyilik ve kötülük getirmek senin elinde değildir.' { وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا } “Şahit olarak Allah yeter”; senin O'nun elçisi olduğuna şahit olarak. Bunun önceki ayete bağlı olduğu da söylenmiştir; yani 'Onlar neredeyse, senin başına gelen şeyleri anlatan hiçbir sözü anlamıyorlar' takdirindedir. Mutezile'nin ikinci ayette geçen iyilik ve kötülüğü taat ve masiyete hamletmesi açık bir zorlamadır; zira 'mâ esâbeke' (başına gelen şey) ifadesi buna manidir; nitekim fiiller için 'mâ esabte' (yaptığın/isabet ettirdiğin şey) denilir. Ayrıca onlar iyiliklerin yaratma ve var etme bakımından Allah'tan olduğunu kabul etmezler; öyleyse bu ayet nasıl onlar için bir delil olabilir ki! 'Şehîden' kelimesi temyizdir.

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا (٨٠)

{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا } “Kim Peygamber'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik.”

{مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله} لأنه لا يأمر ولا ينهى إلا بما أمر الله به ونهى عنه فكانت طاعته في أوامره ونواهيه طاعة لله {وَمَن تولى} عن الطاعة فأعرض عنه {فَمَا أرسلناك عَلَيْهِمْ حَفِيظاً} تحفظ عليهم أعمالهم وتحاسبهم عليها وتعاقبهم

{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse, muhakkak Allah'a itaat etmiş olur”; çünkü o, ancak Allah'ın emrettiği şeyleri emreder ve yasakladığı şeyleri yasaklar. Dolayısıyla onun emir ve yasaklarında ona itaat etmek, Allah'a itaat etmektir. { وَمَنْ تَوَلَّى } “Kim de yüz çevirirse”; itaatten yüz çevirip uzaklaşırsa; { فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا } “Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik”; onların amellerini muhafaza edesin, onlardan hesap sorasın ve onları cezalandırasın diye [göndermedik].

وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٨١)

{ وَيَقُولُونَ طَاعَةٌ فَإِذَا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “'Baş üstüne!' derler. Fakat yanından çıktıklarında, onlardan bir grup senin söylediğinin aksini gizlice kurar. Allah ise onların kurduklarını yazmaktadır. O halde onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et! Vekil olarak Allah yeter.”

{ويقولون} ويقول المنافقون إذا أمرتهم بشئ {طاعة} خبر مبتدأ لمحذوف أي أمرنا وشأننا طاعة {فَإِذَا بَرَزُواْ} خرجوا {مِنْ عِندِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مّنْهُمْ} زور وسوّى فهو من البيتوتة لأنه قضاء الأمر وتدبيره بالليل أو من أبيات الشعر لأن الشاعر يديرها ويسويها وبالإدغام حمزة وأبو عمرو {غَيْرَ الذى تَقُولُ} خلاف ما قلت وما أمرت به أو خلاف ما قالت وما ضمنت من الطاعة لأنهم أبطنوا الرد لا القبول والعصيان لا الطاعة

{ وَيَقُولُونَ } “Ve ... derler”; münafıklar onlara bir şey emrettiğinde şöyle derler: { طَاعَةٌ } “'Baş üstüne/İtaat!'”; mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'işimiz ve durumumuz itaattir' demektir. { فَإِذَا بَرَزُوا } “Fakat çıktıklarında”; ayrıldıklarında; { مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ } “yanından ..., onlardan bir grup gizlice kurar”; tahrif edip [hileyle] düzenler; bu kelime 'el-beytûte'den (gecelemek) gelir, çünkü işin karara bağlanıp tedbirinin yapılması geceleyin olur; yahut şiir beyitlerinden (ebyât) gelir, çünkü şair beyitleri evirip çevirir ve düzenler. Hamza ve Ebû Amr idğam ile okumuşlardır. { غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “senin söylediğinin aksini”; senin söylediğinin ve emrettiğinin hilafını yahut onların söyledikleri ve taahhüt ettikleri itaatin hilafını [kurarlar]. Çünkü onlar kabulü değil reddi, itaati değil isyanı gizlemişlerdir.

النساء (٨١ _ ٨٣)

en-Nisâ (81-83)

وإنما ينافقون بما يقولون ويظهرون {والله يَكْتُبُ مَا يُبَيّتُونَ} يثبته في صحائف أعمالهم ويجازيهم عليه {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} ولا تحدث نفسك بالانتقام منهم {وَتَوَكَّلْ عَلَى الله} في شأنهم فإن الله يكفيك مضرتهم وينتقم لك منهم

Onlar ancak söyledikleri ve açığa vurdukları şeylerde nifak çıkarırlar. { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah ise onların kurduklarını yazmaktadır”; amel defterlerine kaydeder ve onlara bunun cezasını verir. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “O halde onlardan yüz çevir”; onlardan intikam almayı aklından geçirme; { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “ve Allah'a tevekkül et!”; onların konusunda [Allah'a güven]; zira Allah seni onların zararına karşı korur ve onlar aleyhine senin intikamını alır;

إذا قوي أمر الإسلام {وكفى بالله وَكِيلاً} كافياً لمن توكل عليه

İslam'ın hakimiyeti güçlendiği zaman [onların cezasını verir]. { وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”; O'na tevekkül eden kimseye kafi olarak [O yeter].

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا (٨٢)

{ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkasının katından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı.”

{أفلا يتدبرون القرآن} أفلا يتأملون معانيه ومبانيه والتدبر التأمل والنظر فى أدبار الأمور وما يؤل إليه في عاقبته ثم استعمل في كل تأمل والتفكر تصرف القلب بالنظر في الدلائل وهذا يرد قول من زعم من الروافض أن القرآن لا يفهم معناه إلا بتفسير الرسول ﷺ والإمام المعصوم ويدل على صحة القياس وعلى بطلان التقليد {وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ الله} كما زعم الكفار {لَوَجَدُواْ فِيهِ اختلافا كَثِيراً} أي تناقضاً من حيث التوحيد والتشريك والتحليل والتحريم أو تفاوتاً من حيث البلاغة فكان بعضه بالغاً حد الإعجاز وبعضه قاصراً عنه يمكن معارضته أو من حيث المعاني فكان بعضه إخباراً بغيب قد وافق المخبر عنه وبعضه إخبار مخالفاً للمخبر عنه وبعضه دالاً على معنى صحيح عند علماء المعاني وبعضه دالاً على معنى فاسد غير ملتئم وأما تعلق الملحدة بآيات يدعون فيها اختلافاً كثيراً من نحو قوله فإذا هى ثعبان مبين كانها جان فوربك لنسألنهم أجمعين فيؤمئذ لا يسأل عن ذنبه إنس ولا جان فقد تفضى عنها أهل الحق وستجدها مشروحة في كتابنا هذا في مظانها إن شاء الله تعالى

{ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı?”; onun manalarını ve yapısını tefekkür etmezler mi? 'Tedebbür', derinlemesine düşünmek, işlerin arkasına ve varacağı akıbete bakmaktır; sonra her türlü derin düşünce için kullanılır olmuştur. 'Tefekkür' ise kalbin delilleri inceleyerek tasarrufta bulunmasıdır. Bu [ayet], Râfızîlerden Kur'an'ın manasının ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve masum imamın tefsiriyle anlaşılabileceğini iddia edenlerin sözünü reddeder; ayrıca kıyasın sahihliğine ve taklidin batıllığına delalet eder. { وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ } “Eğer o, Allah'tan başkasının katından olsaydı”; kafirlerin iddia ettiği gibi; { لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا } “elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı”; yani tevhid ve şirk, helal ve haram kılma bakımından tenakuz bulurlardı; yahut belağat bakımından uyumsuzluk bulurlardı da bir kısmı mucize derecesine ulaşırken bir kısmı bundan geri kalıp dengi getirilebilir olurdu; yahut manalar bakımından uyumsuzluk bulurlardı da bir kısmı gayba dair haber verip haber verilen şeye uygun düşerken bir kısmı haber verilene muhalif olurdu, yine bir kısmı beyan ulemasına göre sahih bir manaya delalet ederken bir kısmı tutarsız, bozuk bir manaya delalet ederdi. Mülhidlerin, 'fe-izâ hiye su'bânün mübîn', 'keennehâ cânn', 'fe-ve-rabbike le-nes'elennehüm ecmaîn' ve 'fe-yevme'izin lâ yus'elü an zenbihî insün ve-lâ cânn' gibi içinde çok çelişki olduğunu iddia ettikleri ayetlere sarılmalarına gelince; hak ehli bu şüpheleri bertaraf etmiştir ve inşâallâhu teâlâ bu kitabımızda da bunların kendi yerlerinde açıklandığını göreceksin.

وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا (٨٣)

{ وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar. Halbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, şeytana uyardınız.”

{وَإِذَا جَاءهُمْ أَمْرٌ مّنَ الأمن أَوِ الخوف} هم ناس من ضعفة المسلمين الذين لم يكن فيهم خبرة بالأحوال أو المنافقون كانوا إذا بلغهم خبر من سرايا رسول الله ﷺ من أمن وسلامة أو خوف وخلل {أَذَاعُواْ بِهِ} أفشوه وكانت إذاعتهم مفسدة يقال أذاع السر وأذاع به والضمير يعود إلى الأمر أو إلى الأمن أو الخوف لأن أو تقتضي أحدهما {وَلَوْ رَدُّوهُ} أي ذلك الخبر {إِلَى الرسول} أى رسول الله ﷺ {وإلى أُوْلِى الأمر مِنْهُمْ} يعني كبراء الصحابة البصراء بالأنور أو الذين كانوا يؤمِّرون منهم {لَعَلِمَهُ}

{ وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde”; bunlar, durumlara dair tecrübesi bulunmayan zayıf Müslümanlardan birtakım insanlar yahut münafıklardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müfrezelerinden güven ve esenliğe veya korku ve zafiyete dair bir haber kendilerine ulaştığında; { أَذَاعُوا بِهِ } “onu hemen yayarlar”; ifşa ederlerdi ve onların yayması fesada yol açardı. 'Ezâa's-sırra' ve 'ezâa bihî' (sırrı yaydı) denilir. Zamir 'emr' kelimesine veya emniyet yahut korkuya döner, çünkü 'ev' (yahut) ikisinden birini iktiza eder. { وَلَوْ رَدُّوهُ } “Halbuki onu ... iletselerdi”; yani o haberi; { إِلَى الرَّسُولِ } “Peygamber'e”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e; { وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “ve aralarındaki yetki sahiplerine”; yani işlerde basiret sahibi olan sahabe büyüklerine veya onların içinden komutan tayin edilenlere [iletselerdi]; { لَعَلِمَهُ } “onu elbette bilirlerdi”;

لعلم تدبير ما أخبروا به {الذين يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} يستخرجون تدبيره بفطنهم وتجاربهم ومعرفتهم بأمور الحرب ومكايدها وقيل كانوا يقفون من رسول الله ﷺ وأولي الأمر على أمن ووثوق بالظهور على بعض الأعداء أو على خوف واستشعار فيذيعونه فينشر فيبلغ الأعداء فتعود إذاعتهم مفسدة ولو ردوه إلى الرسول وإلى أولي الأمر وفوضوه إليهم وكانوا كأن لم يسمعوا لعلم الذين يستنبطون تدبيره كيف يدبرونه وما يأتون ويذرون فيه والنبط الماء الذى

kendilerine haber verilen işin tedbirini bilirlerdi; { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “içlerinden hüküm çıkarabilenler”; kıvrak zekaları, tecrübeleri, savaş işleri ve harp hilelerine dair bilgileriyle onun tedbirini çıkarırlar. Şöyle de denilmiştir: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve yetki sahiplerinden bazı düşmanlara karşı zafer elde etmeye dair bir güven ve kesinlik yahut bir korku ve endişe sezerler, hemen bunu yayarlardı. Böylece haber yayılır ve düşmanlara ulaşırdı, bu yüzden yaymaları fesada yol açardı. Halbuki bunu Peygamber'e ve yetki sahiplerine iletip işi onlara bıraksalardı ve sanki hiç duymamış gibi davransalardı, onun tedbirini çıkaran kimseler onu nasıl yöneteceklerini, o hususta ne yapıp neyi terk edeceklerini bilirlerdi. 'en-Nebat' (النبط), kuyu ilk kazıldığında çıkan sudur; 'istinbât' ise onu çıkarmaktır. Bu kavram, kişinin zeka faziletiyle karmaşık meselelerde ortaya çıkardığı mana ve tedbirler için istiare edilmiştir.

النساء (٨٣ _ ٨٦)

en-Nisâ (83-86)

يخرج من البئر أول ما تجفر واستنباطه استخراجه فاستعير لما يستخرجه الرجل بفضل ذهنه من المعاني والتدابير فيما يعضل {وَلَوْلاَ فَضْلُ الله عَلَيْكُمْ} بإرسال الرسول {وَرَحْمَتُهُ} بإنزال الكتاب {لاَتَّبَعْتُمُ الشيطان} لبقيتم على الكفر {إِلاَّ قَلِيلاً} لم يتبعوه ولكن آمنوا بالعقل كزيد ابن عمرو بن نفيل وقس بن ساعدة وغيرهما

{ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ... olmasaydı”; Peygamber'i göndermekle olan [lütfu]; { وَرَحْمَتُهُ } “ve rahmeti”; Kitab'ı indirmekle olan [rahmeti]; { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ } “şeytana uyardınız”; küfür üzere kalırdınız; { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna”; onlar şeytana uymayıp Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Kuss b. Sâide ve başkaları gibi akıl yoluyla iman etmişlerdi.

فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا (٨٤)

{ فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de [savaşa] teşvik et! Umulur ki Allah, o inkar edenlerin baskı ve gücünü kırar. Allah'ın baskısı daha şiddetli, cezası daha çetindir.”

لما ذكر في الآي قبلها تثبطهم عن القتال وإظهارهم الطاعة وإضمارهم خلافها قال {فَقَاتِلْ فِى سَبِيلِ الله} إن أفردوك وتركوك وحدك {لاَ تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ} غير نفسك وحدها أن تقدمها إلى الجهاد فإن الله تعالى ناصرك لا الجنود وقيل دعا الناس في بدر الصغرى إلى الخروج وكان أبو سفيان واعد رسول الله ﷺ اللقاء فيها فكره بعض الناس أن يخرجوا فنزلت فخرج وما معه إلا سبعون ولو لم يتبعه أحد لخرج وحده {وَحَرّضِ المؤمنين} وما عليك في شأنهم إلا التحريض على القتال فحسب لا التعنيف بهم {عَسَى الله أَن يَكُفَّ بَأْسَ الذين كَفَرُواْ} أي بطشهم وشدتهم وهم قريش وقد كف بأسهم بالرعب فلم يخرجوا وعسى كلمة مطمعة غير أن أطماع الكريم أعود من إنجاز اللئيم {والله أَشَدُّ بَأْساً} من قريس {وأشد تنكيلا} تعذيبا وهو تمييز كبأسا

Önceki ayetlerde savaştan geri durmalarını, itaati açığa vurup aksini gizlemelerini zikredince şöyle buyurdu: { فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Artık Allah yolunda savaş!”; seni yalnız bıraksalar ve tek başına terk etseler bile [savaş]. { لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Sen ancak kendinden sorumlusun”; cihada sürmek hususunda yalnız kendi nefsinden başkasıyla mükellef tutulmazsın. Zira ordular değil, Allah Teâlâ senin yardımcındır. Şöyle de denilmiştir: Küçük Bedir'de insanları sefere çıkmaya davet etti; zira Ebû Süfyân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile orada karşılaşmak üzere sözleşmişti. Bazı insanlar çıkmaktan hoşlanmadılar; bunun üzerine bu ayet indi. O da yanında sadece yetmiş kişi olduğu halde çıktı; şayet kimse ardınca gelmeseydi tek başına çıkacaktı. { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri de [savaşa] teşvik et!”; onların hakkında sana düşen, onları azarlamak değil, sadece savaşa teşvik etmektir. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah, o inkar edenlerin baskı ve gücünü kırar”; yani şiddetlerini ve baskılarını; onlar Kureyş'tir. Nitekim korku salmak suretiyle onların gücü kırıldı ve savaşa çıkmadılar. 'Asâ' (umulur ki) ümit vadeden bir kelimedir; ancak Kerîm olanın ümit vermesi, cimrinin vaadini yerine getirmesinden daha kesindir. { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا } “Allah'ın baskısı daha şiddetli”; Kureyş'ten [daha şiddetli]; { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “cezası daha çetindir”; azabı [daha çetindir]. 'Tenkîlen', 'be'sen' gibi temyizdir.

مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا (٨٥)

{ مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir günah payı olur. Allah her şeye gücü yetendir.”

{من يَشْفَعْ شفاعة حَسَنَةً} هي الشفاعة في دفع شر أو جلب نفع مع جوازها شرعاً {يَكُنْ لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا} من ثواب الشفاعة {وَمَن يَشْفَعْ شفاعة سَيّئَةً} هي خلاف الشفاعة الحسنة قال ابن عباس رضى الله عنهما مالها مفسر غيرى معناه ن أمر بالتوحيد وقاتل أهل الكفر وضده السيئة وقال الحسن هو المشي بالصلح وضده النميمة {يَكُنْ لَّهُ كِفْلٌ مَّنْهَا} نصيب {وَكَانَ الله على كُلّ شَيْءٍ مُّقِيتاً} مقتدراً من أقات على الشئ اقتدر عليه أو حفيظاً من القوت لأنه يمسك النفس ويحفظها

{ مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa”; bu, şeriatça caiz olmak şartıyla bir kötülüğü savmak veya bir fayda sağlamak için yapılan şefaattir; { يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا } “ondan kendisine bir pay olur”; şefaatin sevabından [bir pay olur]. { وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً } “Kim de kötü bir şefaatte bulunursa”; bu, güzel şefaatin zıddıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Onu benden başka tefsir eden yoktur; manası: Tevhidi emredip küfür ehliyle savaşmaktır, kötüsü ise bunun zıddıdır' demiştir. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: 'O, arabuluculuk yapmaktır; kötüsü ise koğuculuk yapmaktır.' { يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا } “ondan kendisine bir günah payı olur”; pay [olur]. { وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا } “Allah her şeye gücü yetendir”; muktedirdir; 'ekâte ala'ş-şey'i' (ona güç yetirdi) kökünden gelir. Yahut 'kût'tan (azık) türemiş olarak 'hafîz' (koruyucu ve gözetici) manasındadır; zira azık canı tutar ve korur.

وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا (٨٦)

{ وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا } “Bir selam ile selamlandığınızda, siz ondan daha güzeliyle karşılık verin veya onu aynen iade edin. Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla hesaplayandır.”

{وَإِذَا حُيّيتُم} أي سلم عليكم فإن التحية في ديننا بالسلام في الدارين فَسَلّمُواْ على أنفسكم تحية من عند الله تحيتهم يوم يلقونه سلام وكانت العرب تقول عند اللقاء حياك الله أي أطال الله حياتك فأبدل ذلك بعد الإسلام بالسلام {بِتَحِيَّةٍ} هي تفعله من حيّا يحيّي تحية {فَحَيُّواْ بِأَحْسَنَ مِنْهَا} أي قولوا وعليكم السلام ورحمة الله إذا قال السلام عليكم وزيدوا وبركاته إذا قال ورحمة الله ويقال لكل شيء منتهى ومنتهى السلام وبركاته {أَوْ رُدُّوهَا} أي أجيبوها بمثلها ورد السلام جوابه بمثله لأن المجيب يرد قول المسلّم وفيه حذف مضاف أى ردوا مثلها

{ وَإِذَا حُيِّيتُمْ } “Bir selam ile selamlandığınızda”; yani size selam verildiğinde; zira bizim dinimizde hem dünyada hem ahirette tehiyye (selamlaşma) selam iledir; [nitekim ayetlerde:] 'Kendi kendinize Allah katından bir esenlik dileyerek selam verin' ve 'O'na kavuşacakları gün onların selamlaşması selamet dilemektir' [buyrulmuştur]. Araplar karşılaştıklarında 'Hayyâkellâh' (Allah ömrünü uzatsın) derlerdi; İslam'dan sonra bu, selam ile değiştirildi. { بِتَحِيَّةٍ } “bir selam ile”; 'hayyâ yühayyî tehiyyeten' kökünden tef'ile veznindedir. { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا } “siz ondan daha güzeliyle karşılık verin”; yani [karşı taraf] 'es-Selâmü aleyküm' dediğinde siz 've Aleykümü's-selâm ve rahmetullâh' deyin; 've rahmetullâh' dediğinde siz 've berekâtühû' ifadesini ekleyin. Her şeyin bir nihayeti olduğu söylenir; selamın nihayeti de 've berekâtühû'dur. { أَوْ رُدُّوهَا } “veya onu aynen iade edin”; yani ona dengiyle cevap verin. Selamı reddetmek (iade etmek), onun benzeriyle cevap vermektir; çünkü cevap veren kişi selam verenin sözünü iade eder. Burada mahzuf bir muzaf vardır; yani 'onun mislini iade edin' demektir.

النساء (٨٦ _ ٨٩)

en-Nisâ (86-89)

والتسليم سنة والرد فريضة والأحسن فضل وما من رجل يمر على قوم مسلمين فيسلم عليهم ولا يردون عليه إلا نزع عنهم روح القدس وردت عليه الملائكة ولا يرد السلام في الخطبة وقراءة القرآن جهراً ورواية الحديث وعند مذاكرة العلم والأذان والإقامة وعند أبى يوسف ﵀ لا يسلم على لاعب الشطرنج والنرد والمغني والقاعد لحاجته ومطير الحمام والعاري من غير عذر في حمام أو غيره ويسلم الرجل إذا دخل على امرأته والماشي على القاعد والراكب على الماشى وراكب القرس على راكب الحمار والصغير على الكبير والأقل على الأكثر

Selam vermek sünnet, selamı almak farz, daha güzeliyle karşılık vermek ise fazilettir. Bir kimse Müslüman bir topluluğa uğrayıp onlara selam verir de onlar selamını almazlarsa, Rûhu'l-Kudüs onlardan çekilip alınır ve melekler o kimsenin selamını alır. Hutbe esnasında, sesli Kur'an tilavetinde, hadis rivayet edilirken, ilim müzakeresinde, ezan ve kamette selam alınmaz. Ebû Yûsuf rahimehullâh'a göre; satranç ve tavla oynayana, şarkıcıya, defi hacet için oturana, güvercin uçurana ve hamamda veya başka yerde özürsüz olarak çıplak durana selam verilmez. Kişi eşinin yanına girdiğinde selam verir; yürüyen oturana, binekli yürüyene, ata binen merkebe binene, küçük büyüğe, az topluluk da çok topluluğa selam verir.

وإذا التقيا ابتدرا وقيل بأحسن منها لأهل الملة أو ردوها لأهل الذمة وعن النبى ﷺ إذا سلم أهل الكتاب فقولوا وعليكم أي وعليكم ما قلتم لأنهم كانوا يقولون السام عليكم وقوله ﵇ لا غرار في تسليم أي لا يقال عليك بل عليكم لأن كاتبيه معه {إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَيْءٍ حَسِيباً} أي يحاسبكم على كل شيء من التحية وغيرها

İki kişi karşılaştığında ise selam vermekte yarışırlar. 'Daha güzeliyle karşılık verin' emrinin İslam ehline, 'onu iade edin' emrinin ise zimmilere yönelik olduğu da söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Ehl-i kitap size selam verdiğinde «ve aleyküm» (sizin de üzerinize olsun) deyin'; yani 'söylediğiniz şey sizin de üzerinize olsun' [demektir]; çünkü onlar 'es-Sâmü aleyküm' (ölüm üzerinize olsun) derlerdi. Peygamber aleyhisselâm'ın 'Selamda eksiltme (gırâr) yoktur' sözü ise, 'aleyke' denmeyip 'aleyküm' denilmesidir; zira onun yazıcı melekleri de onunla beraberdir. { إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيبًا } “Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla hesaplayandır”; yani selam ve diğer hususlarda her şey üzerinden sizi hesaba çeker.

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا (٨٧)

{ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi elbette bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”

{الله} مبتدأ {لاَ إله إِلاَّ هُوَ} خبره أو اعتراض والخبر {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} ومعناه الله والله ليجمعكم {إلى يَوْمِ القيامة} أي ليحشرنكم إليه والقيامة القيام كالطلابة والطلاب وهي قيامهم من القبور أو قيامهم للحساب يَوْمَ يَقُومُ الناس لِرَبّ العالمين {لاَ رَيْبَ فِيهِ} هو حال من يوم القيامة والهاء يعود إلى اليوم أو صفة لمصدر محذوفة أي جمعاً لا ريب فيه والهاء يعود إلى الجمع {وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ الله حَدِيثاً} تمييز وهو استفهام بمعنى النفي أي لا أحد أصدق منه في إخباره ووعده ووعيده لاستحالة الكذب عليه لقبحه لكونه إخباراً عن الشئ بخلاف ما هو عليه

{ اللَّهُ } “Allah”; mübtedadır (özne). { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; onun haberidir veya itiraziyedir (ara cümledir) ve haber { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } “sizi elbette bir araya toplayacaktır” kısmıdır. Manası: 'Allah, Allah'a yemin olsun ki sizi toplayacaktır' demektir. { إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “kıyamet gününde”; yani sizi oraya mutlaka haşredecektir. Kıyamet, 'talâbe' ve 'tılâb' gibi kıyam manasındadır; o da kabirlerden kalkışları yahut 'insanların alemlerin Rabbi için ayağa kalkacağı gün' hesap için duruşlarıdır. { لَا رَيْبَ فِيهِ } “Gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan”; kıyamet gününden haldir ve zamir güne döner; yahut mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani 'şüphe olmayan bir toplanışla' takdirindedir ve zamir toplanmaya (cem') döner. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?”; 'hadîsen' temyizdir. Bu istifham nefy manasındadır; yani haber vermesinde, vaadinde ve tehdidinde O'ndan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur. Zira bir şeyi olduğu durumun aksine bildirmek demek olan yalan, çirkinliği sebebiyle O'nun hakkında muhaldir.

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا (٨٨)

{ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki gruba ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir. Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın.”

{فما لكم} مبتدأ وخبر {فِي المنافقين فِئَتَيْنِ} أى مالكم اختلفتم فى شأن قوم قدنا فقوا نفاقا ظاهرا وتفرقتم فيهم فرقتين القول بكفرهم وذلك أن قوماً من المنافقين استأذنوا رسول الله ﷺ في الخروج إلى البدو معتلين باجتواء المدينة فلما خرجوا لم يزالوا راحلين مرحلة مرحلة حتى لحقوا بالمشركين فاختلف المسلمون فيهم فقال بعضهم هم كفار وقال بعضهم هم مسلمون وفئتين حال كقولك مالك قائماً قال سيبويه إذا قلت مالك قائماً فمعناه لم قمت ونصبه على

{ فَمَا لَكُمْ } “Size ne oluyor da”; mübteda ve haberdir. { فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “münafıklar hakkında iki gruba [ayrılıyorsunuz]?”; yani açıkça nifak çıkarmış bir kavim hakkında ne diye ihtilaf edip onların küfrüne hükmetme hususunda iki fırkaya ayrıldınız? Olay şudur: Münafıklardan bir grup, Medine havasının kendilerine yaramadığını (ictivâ) bahane ederek çöle çıkmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler. Çıktıklarında menzil menzil ilerleyerek nihayet müşriklere katıldılar. Bunun üzerine Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştüler; bir kısmı 'Onlar kafirdir' derken, bir kısmı da 'Onlar Müslümandır' dedi. 'Fieteyni' kelimesi, 'mâ leke kâimen' (sana ne oluyor da ayaktasın) sözünde olduğu gibi haldir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Mâ leke kâimen' dediğinde bunun manası 'Niçin ayağa kalktın?' demektir. Mansub oluşu ise...

تأويل أي شيء يستقر لك في هذه الحال {والله أَرْكَسَهُمْ} ردهم إلى حكم الكفار {بِمَا كَسَبُواْ} من ارتدادهم ولحوقهم بالمشركين فردوهم أيضاً ولا تختلفوا في كفرهم {أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُواْ} أن تجعلوا من جملة المهتدين {مَنْ أَضَلَّ الله} من جعله الله ضالاً أو أتريدون أن تسموهم مهتدين وقد أظهر الله ضلالهم فيكون تعييراً لمن سماهم مهتدين والآية تدل على مذهبنا في إثبات الكسب للعبد والخلق للرب جلت قدرته {وَمَن يُضْلِلِ الله فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً} طريقاً إلى الهداية

'Bu durumda sana sabit olan/uygun düşen şey nedir?' tevilindedir. { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } “Oysa Allah, onları ... baş aşağı etmiştir”; onları kafirlerin hükmüne döndürmüştür; { بِمَا كَسَبُوا } “kazandıkları yüzünden”; dinden dönmeleri ve müşriklere katılmaları sebebiyle [baş aşağı etmiştir]. Öyleyse siz de onları [eski konumlarına] döndürün ve küfürleri hakkında ihtilafa düşmeyin. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا } “iletmek mi istiyorsunuz?”; hidayete erenler zümresine dahil etmeyi [mi istiyorsunuz]; { مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığını”; Allah'ın saptırdığı kimseyi? Yahut Allah onların sapıklığını ortaya koymuşken siz onları hidayette olanlar diye isimlendirmek mi istiyorsunuz? Dolayısıyla bu, onları hidayette sayanları bir kınamadır. Bu ayet, kul için kesbi, kudreti yüce olan Rab için ise yaratmayı (halk) ispat eden mezhebimize delalet etmektedir. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın”; hidayete giden bir yol [bulamazsın].

وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٨٩)

{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “Kendileri küfre saptıkları gibi sizin de küfre sapmanızı ve böylece [onlarla] eşit olmanızı arzu ettiler. O halde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan hiçbir dost ve yardımcı edinmeyin.”

{ودوا لو تكفرون كما كفروا}

{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا } “Kendileri küfre saptıkları gibi sizin de küfre sapmanızı arzu ettiler”

النساء (٨٩ _ ٩١)

en-Nisâ (89-91)

الكاف نعت لمصدر محذوف وما مصدرية أي ودوا لو تكفرون كفراً مثل كفرهم {فَتَكُونُونَ} عطف على تكفرون {سَوَآء} أي مستوين أنتم وهم في الكفر {فَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ أَوْلِيَاء حتى يُهَاجِرُواْ فِى سَبِيلِ الله} فلا توالوهم حتى يؤمنوا لأن الهجرة في سبيل الله بالإسلام (فَإِن تَوَلَّوْاْ) عن الإيمان {فَخُذُوهُمْ واقتلوهم حَيْثُ وَجَدتُّمُوهُمْ} كما كان حكم سائر المشركين {وَلاَ تَتَّخِذُواْ مِنْهُمْ وَلِيّاً وَلاَ نَصِيراً} وإن بذلوا لكم الولاية والنصرة فلا تقبلوا منهم

[Kâf harfi] mahzuf bir masdarın sıfatıdır, mâ ise masdariyyedir; yani 'Onların küfrü gibi bir küfürle küfre sapmanızı arzu ettiler' demektir. { فَتَكُونُونَ } “ve böylece ... olmanızı”; { تَكْفُرُونَ } “küfre sapmanızı” ifadesine matuftur. { سَوَاءً } “eşit”; yani küfürde siz ve onlar eşit olasınız [diye arzu ettiler]. { فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “O halde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin”; iman edinceye kadar onları dost edinmeyin. Çünkü Allah yolunda hicret ancak İslam iledir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse”; imandan [yüz çevirirlerse], { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün”; nitekim diğer müşriklerin hükmü de böyle idi. { وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “onlardan hiçbir dost ve yardımcı edinmeyin”; onlar size dostluk ve yardım teklif etseler dahi bunu onlardan kabul etmeyin.

إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا (٩٠)

{ إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “Ancak aranızda anlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle savaşmaktan veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler müstesnadır. Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onların aleyhine [hareket etmeniz için] size bir yol vermemiştir.”

{إِلاَّ الذين يَصِلُونَ إلى قَوْمٍ} أي ينتهون إليهم ويتصلون بهم والاستثناء من قوله {فَخُذُوهُمْ واقتلوهم} دون الموالاة {بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ ميثاق} القوم هم إلا سلميون كان بينهم وبين رسول الله ﷺ عهد وذلك أنه وادع قبل خروجه إلى مكة هلال بن عويمر الأسلمي على أن لا يعينه ولا يعين عليه وعلى أن من وصل إلى هلال والتجأ إليه فله من الجوار مثل الذي لهلال أي فاقتلوهم إلا من اتصل بقوم بينكم وبينهم ميثاق {أو جاؤوكم} عطف على صفة قوم أي إلا الذين يصلون إلى قوم معاهدين أو قوم ممسكين عن القتال لا لكم ولا عليكم أو على صلة الذين أي إلا الذين يتصلون

{ إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ } “Ancak ... bir kavme sığınanlar [müstesnadır]”; yani onlara varıp intisap edenler. İstisna, dost edinme yasağından değil, { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } “onları yakalayın ve öldürün” kavlindendir. { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ } “aranızda anlaşma bulunan”; bu kavim, aralarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir ahit bulunan Eslemoğullarıdır. Şöyle ki; Resûlullah Mekke'ye çıkmadan önce Hilâl b. Uveymir el-Eslemî ile ne kendisine ne de kendisi aleyhine yardım etmemesi ve Hilâl'e ulaşıp sığınan kimsenin Hilâl gibi himaye (civâr) hakkına sahip olması şartıyla barış yapmıştı. Yani 'aranızda ahit bulunan bir kavme intisap edenler müstesna, onları öldürün' demektir. { أَوْ جَاءُوكُمْ } “yahut size gelenler”; kavmin sıfatına matuftur; yani aralarında anlaşma bulunan bir kavme yahut ne lehinize ne de aleyhinize savaşmayıp geri duran bir kavme intisap edenler [müstesnadır]. Ya da { الَّذِينَ } lafzının sılasına matuftur; yani anlaşmalı olanlara intisap edenler yahut...

بالمعاهدين أو الذين لا يقاتلونكم {حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} حال بإضمار قدو الحصر الضيق والانقباض {أن يقاتلوكم} عن أن يقاتلوكم أي عن قتالكم {أَوْ يقاتلوا قَوْمَهُمْ} معكم {وَلَوْ شَاء الله لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ} بتقوية قلوبهم وازاله الحصر عنها {فلقاتلوكم} عطف على نسلطهم ودخول اللام للتأكيد {فَإِنِ اعتزلوكم} فإن لم يتعرضوا لكم {فَلَمْ يقاتلوكم وَأَلْقَوْاْ إِلَيْكُمُ السلم} أي الانقياد والاستسلام {فَمَا جَعَلَ الله لَكُمْ عليهم سبيلا} طريقا إلى القتال

anlaşmalı olanlara intisap edenler yahut sizinle savaşmayanlar [müstesnadır]. { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } “göğüsleri daralarak”; takdiri 'kad' (قَدْ) olan bir haldir. 'Hasar', darlık ve sıkışıklıktır. { أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ } “sizinle savaşmaktan”; 'an en yükâtilûkum' (عن أن يقاتلوكم) yani sizinle savaşmaktan [göğüsleri daralmıştır]; { أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ } “veya kendi kavimleriyle savaşmaktan”; sizinle beraber [kendi kavimleriyle savaşmaktan]. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ } “Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi”; kalplerini kuvvetlendirip o sıkıntıyı onlardan gidererek [musallat ederdi]; { فَلَقَاتَلُوكُمْ } “muhakkak sizinle savaşırlardı”; 'lesellatahüm' ifadesine matuftur ve lâm harfi tekit içindir. { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } “Eğer sizden uzak dururlarsa”; yani size ilişmezlerse; { فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } “sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse”; yani boyun eğme ve teslimiyeti [iletirlerse], { فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “artık Allah onların aleyhine ... size bir yol vermemiştir”; savaşa giden bir yol [vermemiştir].